http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/769.pdf
Media
Part of Recenzje i artykuły recenzyjne / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2
- extracted text
-
R E C E N Z J E
I
A R T Y K U Ł Y
R E C E N Z Y J N E
„Etnografia P o l s k a " , t. X V I I I z. 2
SEMINARIA
AFRYKANISTYCZNE
MIĘDZYNARODOWEGO
W
roku
1961 w y d a n a
Social
Change
in Modern
została
Africa,
INSTYTUTU
przez
A F R Y K ANI S T Y K I
uniwersytet
oksfordzki
praca
zbiorowa
której t e m a t y k a z a i n t e r e s u j e niewątpliwie
przed
s t a w i c i e l i n a u k społecznych zajmujących się p r o b l e m a m i
przeobrażeń współczesnego
świata .
kontynencie
Jest
1
wieloletnie
to
dzieło
badania;
naukowców
prowadzących
na
afrykańskim
niektórzy z n i c h do c h w i l i obecnej kontynuują zajęcia ze s t u
d e n t a m i afrykańskich uniwersytetów.
Ciekawą
inicjatywę
wydawania
prac
wygłaszanych n a odbywających się w
dzynarodowy
Instytut
ten, założony
w
zajmuje
badaniem
się
Afrykanistyczny
1926 r o k u
będących
Afryce
(International
i posiadający
afrykańskich
niejako
„zbiorem
seminariach naukowych
siedzibę w
stosunków
serii
cuskiej
badań
Afryki
Belgijskiego.
nych
prac
terenowych
zachodniej,
Badania
na obszarach
Afryki
Institute).
Instytut
Londynie,
od wielu
już l a t
społeczno-kulturowych.
te przyczyniły
naukowych,
ówczesnych
środkowej
i
się do w y d a n i a
nej . Dużą wartość informacyjno-naukową
kolonii
przez
W
latach
d l a podję
brytyjskich,
a
także
fran
b.
Konga
I n s t y t u t szeregu
przeobrażeń
przedstawia
2
finansowe
południowej,
które poszerzyły znajomość
Mię
African
t r z y d z i e s t y c h jego członkowie u z y s k a l i możliwości i p o p a r c i e
cia
referatów"
podjął
Afryki
cen
współczes
też r e d a g o w a n y przez
oma
w i a n y I n s t y t u t k w a r t a l n i k „Africa" .
3
1954 z p o p a r c i e m
UNESCO
zorganizował
W
roku
konferencję,
której
w
zajmujący
Afryce,
a
nencie szybko
glądów
i
na
się
postępujące
doświadczeń
oficjalnego
spotkania
Social
1
Change
International
ed. A i d a n
2
procesy
in
Modern
African
Southall, London
zmian,
zagadnień
i potrzebna.
metod
się
urbanizacji
specjalistów
dyskusję n a d p r o b l e m a m i
First
problemami
badaczy
okazała się b a r d z o c e n n a
Międzynarodowy
spotkali
Studies
pierwszego
umożliwiła
materiału terenowego,
and
discussed
Kampala,
Political
African
Marriage
and Family
the
1959,
1961, O x f o r d U n i v e r s i t y P r e s s , s s . 337.
Systems
ed. A .
at
January
1940, c z y African
Marriage,
po
Afryki
faktem
presented
College,
części
zagadnienia,
i interpretacją
Makerere
konty
Wymiana
Wymienić t u można d l a przykładu t a k i e prace, j a k African
and
3
znamienna
badania
na tym
rozmaitych
pokrewne
ed. M . F o r t e s i E . E . E v a n s - P r i t c h a r d , L o n d o n
ship
wywołują
4
Konferencja,
Africa,
Afrykanistyczny
prowadzący
i uprzemysłowienia .
badających
Seminar,
jakie
kulturowych
badawczych
Instytut
naukowcy
R. Radcliffe-Brown,
Life,
London
1950, l u b A
System,
of
Kin
Survey
of
Oxford
Uni
praca:
The
ed. A . P h i l l i p s , L o n d o n 1953.
„Africa", J o u r n a l of the I n t e r n a t i o n a l A f r i c a n Institute, L o n d o n ,
versity Press.
4
Rezultatem
tego s p o t k a n i a
Social
Implications
of
Sahara,
U N E S C O , P a r i s 1956.
była w y d a n a
Industrialization
and
pod redakcją
Urbanization
in
D. F o r d e
Africa
South
of
the
248
ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E
wykazała przydatność tego r o d z a j u i n i c j a t y w y i przyczyniła się do
systematycznych
seminariów
(International
African
Seminar),
zorganizowania
omawiających
pro
b l e m y A f r y k i współczesnej .
5
P i e r w s z e z n i c h odbyło się w
Ugandzie
łecznych zachodzących w k r a j a c h A f r y k i
nomicznych
następujących
pokrewieństwa
mie
książki
pod
r o k u 1959 i dotyczyło z j a w i s k
eko
n a t y c h t e r e n a c h . Rozpatrywało ono z a g a d n i e n i a
więzi
oraz
zmian
w
stosunkach
na seminarium rozprawy
redakcją
A.
Southalla,
który
społecznych
naukowe
omawianych
zostały w y d a n e
przewodniczył
owemu
P r a c a składa się z d w u części. P i e r w s z a , systematyzująca zagadnienie,
Southalla
—
zajmującego
profesora
socjologii
i
antropologii
społecznej
w
w
for
spotkaniu.
pióra A .
Makerere
i dyrektora
Wschodnioafrykańskiego
daje ogólny przegląd d y s k u t o w a n y c h
W.
College,
się porównawczą strukturą społeczeństw n i l o t y c k i c h i socjologią
s t a afrykańskiego,
nych —
spo
pod w p ł y w e m p r z e m i a n
i sąsiedzkich
obszarów. P r z e d s t a w i o n e
w
tropikalnej
Instytutu Badań
mia
Społecz
na seminarium kwestii
naukowych .
Rozważania te poparte są w y n i k a m i e m p i r y c z n y c h badań t e r e n o w y c h
(część druga)
przeprowadzonych
w
Afryce
wschodniej
(Kenia,
Tanzania
( G h a n a , N i g e r i a , Wybrzeże Kości Słoniowej) i środkowej
Rozprawy
z g r u p o w a n e są t e m a t y c z n i e i omawiają
ficzno^społeczne,
przemiany
wzorów
zagadnieniami
więzi społecznych
wieństwa
współczesnych
we
problemów
kich
i norm
społecznościach
i Uganda),
(Rodezja,
kolejno:
zachowań;
i zmieniającą
zachodniej
Zambia,
Kongo).
zagadnienia
dalej
autorzy
się funkcją
rodziny
afrykańskich.
Wachlarz
jest b a r d z o s z e r o k i i n i e sposób przedstawić w
(osiemnastu)
6
demogra-
zajmują
i grup
się
pokre
omawianych
tym miejscu
wszyst
opracowań dotyczących r o z m a i t y c h obszarów i przedstawiających
c h a r a k t e r z m i a n zachodzących w
indywidualnych
społecznościach. Generalizując
—
p r a c a o m a w i a w p ł y w y , j a k i e współczesne p r z e m i a n y e k o n o m i c z n e łączące się z r o z
wojem
miast
wybranych
i przemysłu w y w i e r a j ą
obszarów
Afryki.
k o w y c h z a j m u j e się p r o b l e m a m i
stem, a także z a g a d n i e n i a m i
n a życie
Stosunkowo
wiele
zbiorowości
wiejskich
dotychczasowych
i miejskich
opracowań
nau
n o w o powstających ośrodków m i e j s k i c h , i c h w z r o
m i g r a c j i , i c h k i e r u n k u i stopnia natężenia. Należałoby
j e d n a k zwrócić baczniejszą u w a g ę n a rolę i o d c z u c i a j e d n o s t k i , wynikające z zała
mania
tradycji
Centrami
towarzyszącego
takich zmian
gwałtownym
są z w y k l e
przemianom
miasta, osiedla
przy
tacje. S o u t h a l l p r z y p o m i n a , iż n i e w y s t a r c z a p r o w a d z e n i e
dobnych
ośrodkach z a t r u d n i e n i a , trzeba
chodzącymi
w
małych
społeczno-gospodarczym.
k o p a l n i a c h c z y też
także zastanowić się n a d z j a w i s k a m i z a
społecznościach
plemiennych,
będących
w
większym s t o p n i u pod i c h w p ł y w e m —
przede w s z y s t k i m poprzez
powodują
społeczności.
zachwianie
produkcyjnym
wiejskich.
5
Secretariat
Do
się
Scientists
of UNESCO),
roku
problemom:
1968
Social
tych
z przewagą
takie
biograficzne
z p r a c y Social
e
wiąże
Migracje
Notki
równowagi
mają
plan
badań w m i a s t a c h i po-,
Odpływ
dzieci, kobiet
zwykle
charakter
mężczyzn
i starców
okresowy,
dotyczące
uczestników
seminariów
specializing
in African
studies
mniejszym czy
migracje,
w
które
w
wieku
zbiorowościach
niemniej
powodują
naukowych
pochodzą
{Directory
prepared
by the
U N E S C O , Paryż 1963.
zorganizowano
Change
in
9
Modern
(1960), A f r i c a i n S y s t e m s of T h o u g h t
seminariów
Africa
(1959),
poświęconych
African
następującym
Agrarian
Systems
(1960), T h e H i s t o r i a n i n T r o p i c a l A f r i c a
(1961),
Islam in Tropical Africa
(1964), T h e N e w E l i t e s of T r o p i c a l A f r i c a (1964), C h r i s t i a
nity
(1965), I d e a s
in Tropical Africa
and Procedures
(1966), L a n g u a g e U s e a n d S o c i a l C h a n g e , P r o b l e m s
R e f e r e n c e to E a s t e r n A f r i c a (1968).
i n African
Customary
Law
of M u l t i l i n g u a l i s m w i t h S p e c i a l
249
ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E
poważne
zmiany
Migrujący
w
tali w
s t r u k t u r z e demograficznej,
poszukiwaniu
pracy
mężczyźni
w
j a k i społecznej
większości
miast
wypadków
i wsi.
zachowują
ścisłą więź z r o d z i m y m i t e r e n a m i , n i e wiążąc n a stałe s w e g o l o s u z m i a s t e m , które
s t a n o w i p r z e d e w s z y s t k i m źródło z a r o b k u .
Na
t e r e n a c h A f r y k i S o u t h a l l rozróżnia d w a t y p y miast. D o p i e r w s z y c h (typ A )
zalicza
dawno
powstałe,
stosunkowo
wolno
wzrastające
ośrodki,
których
trzon
s t a n o w i ludność t u b y l c z a , zamieszkała o d w i e l u pokoleń. Ludność t a posiada w p o
bliżu m i a s t ziemię uprawną,
a głównym zawodem
Są to więc m i a s t a o p r z e w a d z e
nej gospodarce.
homogenicznej
często j e s z c z e b y w a
ludności i z w y k l e
rolnictwo.
samowystarczal
Z a l i c z a m y do n i c h w i e l e m i a s t A f r y k i z a c h o d n i e j , j a k np. Oshogbo,
Koforidua c z y Lagos.
Interesującym
prawa
studium
Trade
D. M c C a l l a
przemian
zachodzących
and the Role
of Wife
w
t a k i c h ośrodkach
in a Modern
West
jest
roz
African
Town,
którą z n a j d u j e m y w drugiej — szczegółowej części o m a w i a n e g o dzieła. A u t o r
przed
s t a w i a sytuację w
Ghany
tradycyjnej
społeczności A k a n zamieszkującej
terytorium
i podział p r a c y , który większość obowiązków związanych z u p r a w ą roli, stanowiącą
dawniej
podstawę u t r z y m a n i a ludności, p r z y p i s u j e
się
handlem,
one
obecnej
kobiety
co
pozwalało
na
pewne
kobietom. Prócz tego zajmowały
uniezależnienie
tego p l e m i e n i a zamieszkujące
obszary
finansowe.
wiejskie
Do
chwili
trudnią się
głów
n i e u p r a w ą z i e m i , j e d n a k i c h udział w h a n d l u o d g r y w a c o r a z większą rolę. S y t u
acja
t a wiąże się bezpośrednio
(zajmowanej
z rozwojem
miast, występującym
brakiem
ziemi
pod zabudowę) i możliwością u z y s k a n i a korzyści m a t e r i a l n y c h z e s p r z e
daży towarów w ośrodkach, które i c h n i e wytwarzają. Szczególnie w a ż n a jest j e d
nak funkcja handlowa
wystarczalny
kobiet w m i a s t a c h , które w r a z z r o z w o j e m
gospodarczo
charakter.
Ghany
zajmuje
dycji
aktywnego
udziału
kobiet
niedostateczną
ilością
dostępnej
z
Faktem
się h a n d l e m , zwłaszcza
w
zawodu
kwalifikacji —
przykład
ghańskiego
spełniają
w
gospodarczym
życiu
do
uprawy
dochodów
ziemi
—
miasta
Koforidua
tego ośrodka.
i
one
nieco
samo
kobiet
rodziny.
z
której
omawia
to z t r a
W
związku
czerpały
Miasta
rolę,
zaliczane
bardziej
osiedla
typu
jaką
przez
Autor
kobiety
Southalla
przemysłu uniemożliwia
Wyglądem
europejskiego.
one
wykonywania
się s z y b k i m w z r o s t e m i heterogeniczną ludnością.
a co z a t y m i d z i e gospodarkę samowystarczalną.
minają
tracą swój
większość
i p r z y b r a k u k o n i e c z n y c h do
gęstość z a l u d n i e n i a łącząca się z s i l n y m r o z w o j e m
roli,
obecnie
trudnią się w zwiększonym s t o p n i u h a n d l e m .
przytacza
do t y p u В charakteryzują
iż
na terenach miejskich. W y n i k a
kształtowaniu
korzyści m a t e r i a l n e d l a dobra r o d z i n y
innego
jest,
swoim
Przykładowo
Duża
uprawę
przypo
można
tu
wymienić t a k i e m i a s t a , j a k S a l i s b u r y , G w e l o c z y N a i r o b i .
Charakterystykę jednego z n i c h z n a j d u j e m y
Stratification
miejski
in
Gwelo,
który
s y s t e m społeczny"
t u procesy
przystosowania
o
przedstawia
s i l n i e rozwiniętej
nia przeprowadzono
w
przyciągało
ciami
zatrudnienia.
Gwelo
mężczyzn
w
swoim
migracji
rodzaju
sezonowej.
(Rodezja),
Zachodzące
powodują
powstawanie
zależności
pozwoli
na utworzenie
w
„afrykański
Obserwujemy
którzy
opuścili
bądź też n a stałe związać się z m i a s t e m . B a d a
które j a k o c e n t r u m h a n d l o w e
z otaczających
społeczne
Social
r o z d z i a l e W. B . S c h w a b a
społecznego i a l i e n a c j i Afrykańczyków,
społeczność rodzimą, a b y o k r e s o w o
słowe
w
jedyny
terenów
społecznościach
nowych
modelów
właściwego o b r a z u
r o l n i c z y c h dużymi
Afryki
zmiany
i
przemy
możliwoś
ekonomiczno-
zachowań.
Uchwycenie
zaistniałych
zjawisk.
tych
Współ
c z e s n e przeobrażenia spowodowały n a przykład ożywienie h a n d l u n a t e r e n a c h w i e j
s k i c h , gdzie dotychczas n i e był o n s i l n i e rozwinięty; pobyt w mieście c z y też k o n
t a k t z e środowiskiem
m i e j s k i m powoduje
natomiast
powstawanie
odmiennych
od
250
ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E
tradycyjnych
potrzeb
tracić w p ł y w y
szczytną
i dążeń.
łączące
pozycją
matki i babki
się kobiety
niezależne
cych
korzyści
spore
W
wyniku
się z i c h rolą
wielu
ekonomicznie,
materialne,
mieszkań itp. P o n a d t o
zachodzących
w
rolnictwie i
dzieci. Z
kobiety
drugiej
jednak
wyrób
zdają
pojawiają
interesów
piwa,
się
c z y też z a
strony
trudniące się p r o w a d z e n i e m
takich j a k handel,
występuje
zmian
gospodarstwie,
dają
wynajmowanie
p r o s t y t u c j a , c o łączy się z e specyficzną
sytuacją
m i a s t przemysłowych o dużej p r z e w a d z e l i c z b o w e j mężczyzn.
Adaptacja
kowo.
europejskich p r a w
I t a k n a przykład w
zachodniego
modelu
i sposobu
Afryce
monogarnicznego
regionach,
bowiem
rodzime
wzory
rzucenia
autorytetu
lineażu
i
w
krajach Afryki,
jedna
z żon jest w
gadnienia
Among
the Yoruba,
przedstawia
w sprawie
W
na
trendy
jednakże
n i e godziły
rodziny.
nie
się
z
Często
Nigeria.
rozprawie
N a tle tradycyjnej
powstawania
Podkreśla
rodziny
jednak,
iż
od
się
poligamię, p r z y c z y m
A.
zwyczajowego.
Za
I z z e t t Family
Life
rodziny Yoruba
i
autorka
indywidualnego
starszych
członków
wciąż j e s z c z e poważną
rodu
rolę.
małych grup społecznych i w p ł y w u , j a k i posiadają większe s t r u k
składowe,
to
przedmiot
dalszych
rozważań
s y t u a c j i społecznej z n a c z e n i e g r u p p i e r w o t n y c h
n a r z e c z grup n i e f o r m a l n y c h
innego
ulega
więzi o s o b i s t y c h
autorów
rodzaju, c z y też g r u p f o r m a l n y c h
((pokrewieństwa
i sąsiedztwa)
zdaje
pracy.
nieco z m n i e j s z e n i u
dowego. Jednakże ciągle j e s z c z e w społecznościach afrykańskich
wadze
się
wszystkich
możliwością
monogamicznej
opinie
we
jeszcze spotyka
poślubiona według p r a w a
np. w
jedna
rozpowszechnianie
r o d z i n a c h chrześcijańskich
d o b o r u współmałżonka odgrywają
i c h części
nowej
małej
s z e r s z e omówienie
domowego.
Zagadnienie
tury
w
in Lagos,
obecne
gospodarstwa
kulturowe
takim wypadku
t e znajdują
małżeństwa,
izolacją
i to n a w e t
życia n i e wszędzie przebiegała
zachodniej obserwujemy
typu
zawo
r o l a grup o
prze
się być d l a j e d n o s t k i
duża — zwłaszcza n a t e r y t o r i a c h w i e j s k i c h .
B a d a c z e p r z e m i a n k u l t u r o w y c h t y c h obszarów stwierdzają, iż a c z k o l w i e k w i n
dywidualnych
kalnym
społecznościach
przełamaniu
zachodzą
żenie z a k r e s u p r a w i obowiązków
stwa
mają
wiejskiej
duże z m i a n y , n i e możemy mówić o
tego t y p u więzi; można natomiast obserwować
mniejsze
nieco
z n i c h wynikających.
znaczenie
w
Związki t y p u
s t r u k t u r z e społeczności
i mogą j e tracić n a r z e c z stowarzyszeń innego
zawę
pokrewień
miejskiej
rodzaju,
rady
pewne
aniżeli
takich jak zrze
s z e n i a t y p u r e k r e a c y j n e g o c z y związki o p a r t e n a bazie e k o n o m i c z n e j .
Ogólnie
mówiąc,
omawianych
autorytet
obszarach
przebiegał j e d n a k o w o .
odgrywają
rodziny
pewnemu
w
szerokim
osłabieniu,
pojęciu
jednakże
tego słowa
n i e wszędzie
uległ
na
proces
ten
I t a k n a przykład w A f r y c e z a c h o d n i e j więzi pokrewieństwa
istotną rolę zarówno w
okręgach w i e j s k i c h , j a k i m i e j s k i c h , ponieważ
te ostatnie charakteryzują
się z w y k l e
dominacją
mienia. W
jak Yoruba
i A k a n n i e m a z a s a d n i c z y c h różnic między
takich grupach
życiem
rodziny
wygląda
to z a g a d n i e n i e
cych
ludność
w
ze
w
emigracyjną.
mężczyzn, w y s o k a
tów
mieście,
czy
też
otaczających
c e n t r a c h powstałych
Występuje
jest mobilność
środowiskiem
na
miejskim.
jednego,
miasto
stosunkowo
t u wyraźna
dużego tubylczego
obszarach.
niedawno
dysproporcja
płci
skupiają
z
przewagą
ludności i mała i n t e g r a c j a
Jednakże
w
wypadku
migracji
Inaczej
i
napływowej
i
migran
zarobkowych
łączących się z okresową izolacją o d r o d z i n y
i p l e m i e n i a t r u d n o stwierdzić
kanie
więzi
Większość
wrócić
do r o d z i m y c h
wynikających
z
pokrewieństwa.
miejscowości
w
starszym wieku,
migrantów
a więc
ple
zani
zamierza
prawa
i
po
obligacje
r o d z i n n e ulegają t y l k o p e w n e m u o k r e s o w e m u z a w i e s z e n i u .
Tak
w
ogromnym
skrócie
przedstawić
można
zagadnienia
p i e r w s z y m s e m i n a r i u m a f r y k a n i s t y c z n y m . W y d a j e się, iż w a r t o
dyskutowane
na
t u w k i l k u słowach
251
ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E
wspomnieć o niektórych z d a l s z y c h spotkań n a u k o w y c h
prowadzonych
przez
Mię
dzynarodowy
zilustrowania
jego
dzia
Instytut
Afrykanistyczny,
dla
pełniejszego
łalności.
D r u g i e z k o l e i s e m i n a r i u m o d b y w a ł o się w
Leopoldville
1960 r. i dotyczyło afrykańskich
systemów a g r a r n y c h .
zostały następnie w y d a n e
uniwersytet
daktorem
African
tropologii,
zajmujący
własności
ziemi
pologii
przez
Agrarian
Systems
problemami
i kulturą
afrykańską,
na
przewodniczącego
uniwersytecie
owego
Forde,
formie
pracujący
jako
Lovanium
antropologii
zawiera
profesor
społecznej
i
profesor
afrykańskich
(Leopoldville).
seminarium
t a m referaty
książkowej. R e
belgijski
społecznej,
specjalistycznego
profesora
w
organizacji
wstępu. J a k w s z y s t k i e pozostałe i ta p r a c a
Darylla
oksfordzki
jest D a n i e l B i e b u y c k ,
7
się
kulturowej
(Kinshasa) w styczniu
Przedstawione
jest
zwyczajny
antro
Pełnił
funkcję
on
autorem
obszernego
krótkie słowo wstępne
—
an
zasad
dyrektora
pióra
Międzynarodowego
Instytutu Afrykanistycznego.
Książka
ności
zawiera
ziemi
omawiają
problemy
dernizowanego
i
grup,
a
kulturowo
rzy
dwadzieścia
i współczesnych
dotyczących
krajów
r o z m a i t y c h aspektów
afrykańskich.
Rozpatrują
także k o n f l i k t y
obszarach
zagadnienia
wyrastające
z
przemian
A f r y k i tropikalnej. N a
zjawiska
wynikające
b r a k z i e m i p r z y wzrastającym
praw
z
i
współczesnych
ekonomicznych
i
roślin t o w a r o w y c h
nowych
są w y n i k i e m
gionach
zachodniej
i
Afryki
środkowej
dzących w
(Rodezja,
Innym
nowych
w
wydano
w
Zambia,
Kongo).
prowadzonych
Senegal),
Praca
społeczeństwach
The
( j a k np. k a k a o w z a
daje
w
wschodniej
przegląd
wybranych
przeobrażeń
i s t a n o w i b a r d z o c e n n y materiał
Instytutu
zacho
informacyjny.
Afrykanistycznego
Afryki.
z gościnności
T o szóste
z
kolei
uniwersytetu
w
Ibadanie.
Africa ,
Elites
of
jest P. C . L l o y d , b r y t y j s k i socjolog
zawierającą
8
się z a g a d n i e n i a m i
odbyło
Kilka
zbioru
zajmuje
Tropical
spotkanie
New
społeczny, który
re
(Kenia, Uganda)
Redaktorem
pracę
auto
zmian:
l i p c u 1964 r o k u s e m i n a r i u m poświęconego kształtowaniu się
i korzystało
seminarium.
społecznych
narzędzi, t e c h n i k itp. P r z e d s t a
przykładem działalności Międzynarodowego
elit w
Nigerii
badań t e r e n o w y c h
(Nigeria, G h a n a ,
r o l n i c t w i e afrykańskim
jest zorganizowanie
odmiennych
p r z e l u d n i e n i u terenów r o l n i c z y c h i związane z t y m
przy t y m stosowanie
wione rozprawy
jednostek
własności z i e m i
chodniej
a
w
studia
do z m o
obowiązków
tle t r a d y c y j n e j
migracje, wreszcie wprowadzenie uprawy
Afryce),
włas
Poszczególne
związane z z a s a d a m i własności z i e m i i i c h adaptacją
rolnictwa.
przedstawiają
rozpraw
przemian
się
l a t później
materiały
i
tego
antropolog
Afryki
zachodniej
i jest
wykładowcą
przebadania
pojawienia
się
rozwoju
socjologii n a u n i w e r s y t e c i e w I b a d a n i e .
Praca
w
etanowi
próbę
naukowego
młodych społecznościach
farmerów,
ludzi
afrykańskich,
zajmujących
się
wśród
handlem,
i
r o z m a i t y c h społecznych
pracowników
administracji
elit
kategorii:
państwo
w e j , w r e s z c i e p r z e d s t a w i c i e l i w o l n y c h zawodów. W o b s z e r n e j części wstępnej
Lloyd
zajmuje
się charakterystyką współczesnej
wzra
stającą
rolą
wykształcenia
łeczną, w r e s z c i e funkcją,
7
African
International
Agrarian
African
praca zbiorowa
8
Sixth
The
New
i wpływem
elity afrykańskiej
n a pozycję
spo
jaką spełnia e l i t a w e współczesnym społeczeństwie
afry-
Systems,
Seminar,
warunków
i jej rozwojem,
Studies
Lovanium
materialnych
Presented
and
University,
Discussed
at the
Second
Leopoldville,
January
1960,
r e d . D. B i e b u y c k , L o n d o n
1963, O x f o r d U n i v e r s i t y P r e s s .
Elites
Studies
International
of Tropical
African
Africa,
Seminar
at the
Presented
University
of
and Discussed
Ibadan,
1964, E d . P. C . L l o y d , L o n d o n 1970 (1966), O x f o r d U n i v e r s i t y P r e s s .
Nigeria,
at the
July,
252
ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E
kańskim. D a l s z a część dzieła
doświadczenia terenowe
w
odniesieniu
do w y b r a n y c h
są p r z e d s t a w i o n e
nowych
przedstawiająca
w Afryce, omawia
tutaj
terytoriów
przeobrażenia
rozprawy
18 autorów
zagadnienia
pojawiania
tego k o n t y n e n t u .
Specjalnie
świadomościowe, z j a w i s k a
świadomości
klasowej.
Autorzy
omawiają
także
elity
interesujące
kształtowania
postaw w o d n i e s i e n i u do małżeństwa i życia rodzinnego,
powstawania
posiadających
się n o w e j
wreszcie
stosunek
się
procesy
przedsta
w i c i e l i elity do niewykształconych m a s społeczeństwa i k o n t r a s t między z a c h o d n i m
stylem
życia
przyjętym
lub przyjmowanym
liczną grupę l u d z i , a utrzymującą
przez
wykształconą,
rodzime
tradycje
Afryce
tropikalnej
stosunkowo
zasadniczą częścią
nie
społeczeń
stwa.
Chrześcijaństwo
i jego r o l a
w
następnym s e m i n a r i u m z o r g a n i z o w a n y m
to prowadził
tetu
w
C. G. Baeta
duchowny,
profesor
z tradycją,
rozprawy
tego s e m i n a r i u m
w
Christianity
Ghanie.
Zgodnie
drukiem
przez
uniwersytet
Książka
składa
się
omawia
pojawienie
wieku,
a
także
z
to t e m a t o p r a c o w y w a n y
na
w A k r z e w k w i e t n i u 1965 r o k u . S p o t k a n i e
oksfordzki
studiów r e l i g i o z n a w c z y c h
pracy
trzech obszernych
części, z
in
których
uniwersy
wydane
zostały
Tropical
pierwsza,
Africa .
9
historyczna,
się i r o z p r z e s t r z e n i a n i e chrześcijaństwa w A f r y c e w X I X i X X
wydatną
rolę,
jaką
odgrywały
misje
protestanckie
i
katolickie
w kształtowaniu p o s t a w i dążeń m i e j s c o w e j ludności.
Następnie p r z e d s t a w i o n e
rola,
i
jaką
spełnia
jego s t o s u n e k
Yoruba
African
ono
w
są p r o b l e m y
współczesnego chrześcijaństwa w
kształtowaniu
codziennego
do t r a d y c y j n e j
obyczajowości
rozważa
książki
rodzin
(np. rozdział
wpływ
religijnych
poświęcona
jest
przemian
współczesnym
postawie
poligamii);
wreszcie
do z a s t a n y c h kultów pogańskich
n a osobowość
trendom
Afryce,
afrykańskich
poświęcony
Churches wobec tradycyjnie rozprzestrzenionej
p r a c a u k a z u j e s t o s u n e k Kościoła chrześcijańskiego
i
życia
i
jednostek.
Ostatnia
perspektywom
część
afrykańskiego
chrześcijaństwa i zarysowującemu się s e p a r a t y z m o w i Kościoła w A f r y c e .
Opracowania
run,
Nigeria),
dotyczą w y b r a n y c h
poprzez
środkową
krajów od A f r y k i z a c h o d n i e j
(Zambia
i Kongo)
aż
po
(Ghana,
Etiopię
i
Kame
dostarczają
c i e k a w y c h i n f o r m a c j i dotyczących p r z e m i a n k u l t u r o w y c h t y c h obszarów. A c z k o l w i e k
przedstawiają
one zagadnienie
c i e k a w y o b r a z istniejącej
w
formie
wycinkowych
omówień,
ukazują
jednak
rzeczywistości. Stąd też p r a c a jest b a r d z o p r z y d a t n a d l a
b a d a c z y p r z e m i a n k u l t u r o w y c h współczesnej A f r y k i .
O s z e r o k i m w a c h l a r z u zainteresowań Międzynarodowego I n s t y t u t u A f r y k a n i s t y k i
świadczy t e m a t innego s e m i n a r i u m , które odbyło się w
grudniu
es S a l a a m .
kształtowania się
jedności
n a r o d o w e j k w e s t i e wielojęzyczności n o w o powstałych państw afrykańskich.
Problem
ten
zjawisk
nie
Dyskutowano
był
t u istotne z p u n k t u w i d z e n i a
dotychczas
dokładnie
się
analizowany,
wielojęzyczności
rozpoczęły
zainteresowania
omawianego seminarium
badania
ostatnich latach. Rejonem
była A f r y k a
wschodnia,
w
szczególności
i Tanzanii.
języka j a k o środka i n t e g r a c j i (lub dezintegracji) k u l t u r o w e j w i n n o być
p r z e z b a d a c z y p r z e m i a n społeczno-kulturowych w
jego r o l i w
jącym p r z e d m i o t e m
jest z a g a d n i e n i e
9
przykładowo
Ugandzie
Zagadnienie
venth
wybranych
specjalnego
polityki
rozpatrywane
w
systematyczne
Dar
zagadnienia
widzenia
językowej
dopiero w
1968 r o k u w
International
t e o r e t y c z n y c h rozważań zamkniętych w
przyjęcia
C h r i s t i a n i t y in
A f r y c e p o d kątem
kształtowaniu współcześnie zachodzących p r z e m i a n . I n t e r e s u
Tropical
African
pierwszej
części
pracy
j a k o języka stosowanego a d m i n i s t r a c j i państwowej
Africa,
Studies
Presented
and Discussed
Seminar
at the
University
of Ghana,
C . G . B a e t a , L o n d o n 1968, O x f o r d U n i v e r s i t y P r e s s .
April
at the
jedSe
1965, e d .
ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E
nego z języków t u b y l c z y c h bądź też pozostawienie
wprowadzonego w czasach ko
lonizacji
—
wiąże
sytuacją
wewnętrzną
europejskiego.
Decyzja
w
tej s p r a w i e
danego społeczeństwa i w y m a g a
się częstokroć
stosowania
z ogólną
bardzo
rozważ
nej p o l i t y k i .
J a k w s z y s t k i e pozostałe i to s e m i n a r i u m
Language
zatytułowanego
części wstępnej
tyką językową
10
jest W .
and
Social
H . Whiteley,
uwieńczone zostało w y d a n i e m
Change.
angielski
Redaktorem
profesor
całości
zajmujący
i
się
dzieła
autorem
problema
.
Zorganizowane
minaria
Use
przez
Międzynarodowy
s p e c j a l i s t y c z n e stanowią
wielki
Instytut
wkład
w
Afrykanistyczny
rozwój
wiedzy
naukowe
o
se
przemianach
społeczno-kulturowych w A f r y c e o s t a t n i c h lat.
Uznając
cenność tego r o d z a j u
wygłaszanych
inicjatywy
n a Międzynarodowych
mimo
iż
jednak,
iż z r a c j i walorów, j a k i e p r a c e
wego,
przedstawienie
African
dysponujemy
jedynie
nawet
I n s t i t u t e będzie
kilku
tego
użyteczne
wydaje
Seminariach
się, iż omówienie
Afrykanistycznych
przykładami
tej
referatów
jest
działalności.
celowe,
Wydaje
posiadają, i dużego i c h z n a c z e n i a
wąskiego
wycinka
dla polskich
działalności
badaczy
się
nauko
International
zajmujących
się
proble
m a m i p r z e m i a n zachodzących w świecie współczesnym.
Anna
PRACE
ETNOGRAFICZNE,
ZESZYTY
NAUKOWE
UNIWERSYTETU
Prace
etnograficzne
ukazują
szytów N a u k o w y c h
JAGIELLOŃSKIEGO
się od 1963 r. w
Uniwersytetu
Partyka
ramach
Z.
1-6:
1963-1972
serii wydawniczej
Jagiellońskiego. R e d a k t o r e m
Ze
i c h jest M . Gładysz,
s e k r e t a r z e m r e d a k c j i Z. Biały.
Słowo wstępne M . Gładysza określa profil
formującego
sposobach
„o k i e r u n k u
gromadzenia
podejmowanych
materiałów
również o p e w n e j ciągłości w
kierownika
Tym
Katedry
samym
zajmującym
się p r o b l e m a m i
badacza
kultury
Uniwersytetu
Dla
prof,
iż s e r i a
ta pozwoli
kultury
platformę
o
ludowej,
wymiany
zainteresowaniach
Jagiellońskiego
zajmujących
lepszego z o r i e n t o w a n i a
poszczególnych
ich analizowaniu
artykułów
w
dra
i
ramach
etnograficznych
się t y m i
grup
wokół
jak
pierwszego
Moszyńskiego" .
l
się
badaczom
Uniwersytetu J a
Z g o d n i e z t y m założeniem
postawach
czytelnika wydaje
przez
wypowiedzieć
skupionym
in
teoretycznych,
i interpretowaniu,
Kazimierza
poglądów.
w sześciu t o m a c h Prac
a n a l i z a treści z a w a r t e j
dla
oraz
Słowian,
zakłada,
giellońskiego, i s t w o r z y
jako w y d a w n i c t w a
działaniu, które zostało w y t y c z o n e
Etnografii
Redakcja
i cele P r a c
badań, z a i n t e r e s o w a n i a c h
s t a j e się
badawczych
informacją
pracowników
zagadnieniami.
się c e l o w e
poruszających
przedstawienie
podobną
treści
problematykę.
P o z w o l i to równocześnie n a u k a z a n i e p r o f i l u P r a c .
Najliczniejszą
zmiany
10
Language
Reference
national
grupę
kulturowej.
Use
to Eastern
artykuły,
których
and Social
Africa,
Change,
Studies
prace
Problems
Presented
at the
University
1968, ed. W . H . W h i t e l e y ,
London
1971, O x f o r d
M. G ł a d y s z ,
autorzy
rozważają
poświęcone
of Multilingualism
and Discussed
Seminar
1
African
stanowią
Następnie można wyróżnić
College,
Dar
University
Słowo wstępne, z. 1: 1963, s. 5-7.
metodyce
with
at the ninth
es
Salaam,
Press.
problem
badań
Special
Inter
December
254
ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E
etnograficznych,
historii
nauki
dalej
artykuły
poprzez
poruszające
ukazanie
zagadnienia
rozwoju
dyscypliny
stanowiące p r z y c z y n e k do
etnograficznej,
umieszczane
wych,
są
sprawozdania
zasobach
informujące
o
a r c h i w a l n y c h i działalności
ostatnią
Pracach
grupę tworzą p r a c e poświęcone m u z e a l n i c t w u . P o n a d t o w
podejmowanych
dydaktycznej
zaś
etnograficznych
badaniach
Katedry
tereno
Etnografii
Sło
wian.
Problem
tłumaczenia z m i a n y k u l t u r o w e j
czą, staje się p u n k t e m wyjścia
c z y c h . Łączy się o n ściśle z rozważaniami
tury
i sposobami
istnieją
różne
przyjmowania
widzenia
możliwości
możliwości
definiowania
różnych
ma w
etnografii
rangę
teoriopoznaw-
p r z y o c e n i e poszczególnych szkół i p o s t a w b a d a w
punktów
nad przyjmowanymi
określeniami
kul
j e j a n a l i z y . N i e j e s t też bez z n a c z e n i a , iż
zmian
widzenia
kulturowych,
przy
ustalaniu
a
co
za
t y m idzie
konkretnego
przedmiotu
w
obrębie
rozpatrywa
wewnętrznych
lub w
następstwie
obserwacji .
2
Przedmiotem
nego s y s t e m u
rozważań
wywołane
mogą
być
wpływem
zmiany
zachodzące
czynników
działania i n n y c h systemów. Można j e też rozpatrywać w r o z w o j u
w ujęciu s t a t y c z n y m
Autorzy
społeczności
historycznym lub
(przekrojowym).
artykułów z a m i e s z c z a n y c h w Pracach
ukazują z m i a n y poprzez
lokalnych
struktury
reprezentujących
różne
analizę
gospodarczo-społeczne
oraz tradycje kulturowe.
Skutki
na
kontaktów
terenach
kulturowych
pogranicza
ukazane
etnicznego,
są
w
aspekcie
następnie
dla
grup
etnicznie,
a różnych k u l t u r o w o ,
rozdzielonych
wymi,
także
zbiorowości
a
n a przykładzie
granicami
lokalnej,
zmian
występujących
społecznych
jednolitych
administracyjno-państwo-
gdzie
współżyją
grupy
po
chodzące z różnych terenów P o l s k i .
Problemem
zapożyczeń
kulturowych
ujawniających
n y m dwóch regionów z a j m u j e
się M . Gładysz. A u t o r
n i c z n e są szczególnym
obserwacji
rodność
elementów
polem
t a m występujących
zapożyczeń. O b s e r w a c j e
c z y n i o n e były
procesów
i stąd
przez
się
dyfuzji
płynąca
autora
n a pograniczu
stwierdza,
etnicz
iż p o g r a n i c z a
ze względu
wyjątkowa
et
n a różno
skłonność
n a terenie B e s k i d u
do
Śląskiego,
a przedmiotem, szczegółowej a n a l i z y są d r u k i dewocy j n e .
3
Zagadnieniem
zapożyczeń z a j m u j e
badania
we
wództw,
łódzkiego
państw,
niemieckiego
zależnie
od
kulturowe
wsiach
daje
konieczne
Por.
Z.
do
pasie
granicznym
wojną
Częstotliwość
grupy
zajmujący
nasuwa
kontaktów
społecznej
i stąd
się r e f l e k s j a
się omawianą
uchwycenie
również
w
woje
obrębie
dwóch
różnie
realizowanych
wynikające
rodzinnej .
4
prowadząca
różnych
zapożyczenia
Na
marginesie
związana
z trudnościami,
problematyką. W
tym przypadku
zmian
Szyfelbejn-Sokolewicz,
w
dwóch
usytuowanych
n a przykładzie obrzędowości
funkcjonalizmu-strukturalizmu
Polska",
w
a przed
polskiego.
Mendrali-Kozieł
etnograf
2
i
autorka
napotyka
się
obecnie
i opolskiego,
przynależności
badała
artykułu A .
leżących
się również A . Mendrala-Kozieł
tłumaczeniu
następujących
O
w
obrębie
niektórych
zmiany
Nawrót
wy
każdej
ograniczeniach
kulturowej,
t. 13: 1969 z. 1, s. 25-41; J . S z c z e p a ń s k i ,
jakie
„Etnografia
teorii
ewolucji,
„Łódzkie S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 9: 1967, s. 23-32.
3
M.
Gładysz,
Z
zagadnień
procesólo
kulturowych
Konsekwencje
kulturowe
pogranicza
etnicznego,
z. 6: 1972, s. 7-41.
4
A.
pogranicza
Mendrala-Kozieł,
łódzko-opolskiego
w XX
wieku,
z. 4: 1970, s. 47-63.
kontaktów
ludności
255
ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I RECENZJE
z
kontaktujących
się
grup,
które w y w o ł a n e
można b o w i e m j e d n o z n a c z n i e
zachodzących w
samych
są c z y n n i k a m i
urbanizacyjnymi,
opisać skutków zapożyczeń n i e uwzględniając
grupach.
Temu
zagadnieniu
żytej u w a g i , a s z k o d a , gdyż byłoby o n o ilustracją
autorka
nie
zmian
n i e poświęciła
działania mechanizmów
nale
zmiany
w obrębie b a d a n e g o układu.
Podnosi
dysz w
Autor
natomiast
konieczność w i d z e n i a
a r t y k u l e poświęconym z a s a d o m
poszukuje odpowiedzi
mywanie
się odrębności
artystycznej,
mimo
tych
dwóch nurtów
procesu
M.
5
n a istotne p y t a n i e : j a k i e c z y n n i k i w p ł y w a j ą
regionalnych
niwelującego
Gła
kształtowania się regionów a r t y s t y c z n y c h .
w
zakresie kultury
procesu
urbanizacji
społecznej
na utrzy
i
twórczości
i t e c h n i z a c j i . Poszukiwać i c h
należy w g a u t o r a
w odmienności w a r u n k ó w środowiskowych, t y p i e i r o d z a j u
kon
taktów,
przebiegających
wy
rozmaicie
w
różnych o k r e s a c h
historycznych. Autor
raża również sąd, formułując go j a k o dyrektywę badawczą, iż konieczną jest rzeczą
widzenie
problemów
twórczości
t u r y właściwej b a d a n e m u
Zmianę
pojmowaną
przykładzie
dzenia
wybranej
artystycznej
jako
skutek
zbiorowości
g r u p ludnościowych.
grupy.
T.
powiązaniu
Możliwość
badania
poświęca
temu
trzema fazami.
styczności
zachowań i w y r ó w n y w a n i e się odpowiadających
faza
związana
z
pod
kul
rozpatrywać
względem
istnieje
zagadnieniu
systemu
ostatnia
na
można
tego z j a w i s k a
rastanie
oraz
z całokształtem
zamieszkały o b o k siebie
integracji przebiega
społecznych
kultur
niejednorodnej
światowej
Dobrowolska
S t w i e r d z a o n a , że proces
„zderzenia"
lokalnej
O p o l s z c z y z n y , gdzie p o I I w o j n i e
kulturowo
w
środowisku l u b g r u p i e społecznej.
t l e różnych
potrzeb;
przeobrażeniami
na
pocho
na
terenie
dalekie
sobie
dwa
artykuły .
6
J e d n a z n i c h to n a
—
ujednolicenie
i m wzorów
druga
kulturowych
świadomości,
prowadzącymi
do
u j e d n o l i c e n i a ocen, n o r m i wartości.
Jednym
rowa,
z
która
aspektów
złożonego
rozpoczyna
się
od
procesu
proces w r a s t a n i a repatriantów z e w s c h o d u
przedmiotem
szczegółowej
przystosowania
zaaprobowania
analizy
nowego
jest
adaptacja
otoczenia.
kultu
Ten
właśnie
w p r z e s t r z e n n e r a m y w s i opolskiej
przeprowadzonej
w
jednym
z
jest
wymienionych
artykułów.
Jak
zmiany
wspomniano
wyżej,
zachodzące w
obrębie s y s t e m u , który
ków. T e z k o l e i
określa
przemiany
szereg
kulturowe
czynników
się
mogą
można określić j a k o
dokonywać
układ
egzo- l u b e n d o g e n i c z n y c h
poprzez
w
stosun
stosunku
do układu.
Tym
zagadnieniem,
rów, analizując
darki
w
chłopskiej
gospodarce
micznej
w
które w i ą ż e się z teorią potrzeb,
konkretne
w
układy. Z. Biały o m a w i a
X I X w.
na
drobnotowarowej
terenie
oraz
się k i l k u
auto
zmiany w charakterze
gospo
Małopolski .
7
charakteryzuje
zajmuje
Wyróżnia
środki
różne
„sektory"
działalności
ekono
układ są
warunki
poszczególnych s e k t o r a c h . C z y n n i k i e m zmieniającym
e k o n o m i c z n e , które z k o l e i w p ł y w a j ą n a z m i a n y w k u l t u r z e . A u t o r podkreśla w a g ę
5
M.
Gładysz,
stycznych,
e
T.
pozycja
7
Z.
zagadnień
kształtowania
Badania
nad
nową
z. 3: 1967, s. 21-29;
taż,
Z
Dobrowolska,
analizy,
patriantów
gospodarce
Z
się
ludowych
regionów
arty
opolskiej,
Pro
kulturową
re
z. 4 : 1970, s. 7-27.
na wsi opolskiej,
Biały,
Niektóre
drobnotowarowej
1967, s. 61-91.
społecznością
wsi
badań nad adaptacją
z. 4: 1970, s. 29-45.
ekonomiczne
u schyłku
i
kulturowe
feudalizmu
i w
mechanizmy
okresie
w
chłopskiej
kapitalizmu,
z. 3 :
256
ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I RECENZJE
kontaktów,
które również
stanowią
wynik
kontaktów tworzących się n a tle w y m i a n y
przemian
gospodarczych,
Poszukiwanie
r o z l i c z n y c h czynników s p r a w c z y c h kształtujących
na
wsi
jest
w
typie gospodarki
nad
płynącymi
spiskiej
przedmiotem
następujące
stąd
rozważań
A.
Rataja .
Autor
8
kulturowymi.
Żałować
szczególnych okresów h i s t o r y c z n y c h p r z e d m i o t e m o b s e r w a c j i
co
utrudnia w
mianowicie
sposób z a s a d n i c z y analizę porównawczą
stosunki
omawia
n a przełomie X I X i X X w i e k u
konsekwencjami
a
towarowej.
pracy
zmiany
i zastanawia
należy,
że
dla
są o d m i e n n e
skutków p r z e z
się
po
zjawiska,
nie w y w o
łanych.
W.
Kwaśniewicz
z kolei
zajmuje
się
dynamiką
funkcjonowania
rąc z a przykład d o m m i e s z k a l n y w s i Świątniki leżącej w
jącej c h a r a k t e r osady
nie
domu,
jakimi
rzemieślniczej . A u t o r
społeczność
i funkcji
rzemieślnicza
wnętrza
włącza
składniki k u l t u r y w s i r o l n i c z e j o r a z
Zbliżona
do
swego
grupy problemowej
budownictwie
cie
bocheńskim .
Trzeba
,0
zrealizowane,
w
podkreślić,
że
gdyż artykuł n i e z a w i e r a
się b r a k
łeczną, d l a której
powiązania
„aparatu
kulturowego"
potrzeb.
jest p r a c a
drewnianym
na
poszukiwaniu
w
badanym
pować
w
przedstawianych
przetrwania
układzie traktować można
między
innymi
na
skutek
zjawisk
Mogą
o n e być
również
n
domu
w
pełni
grupą
spo
wszystkim
jako
.
polegające
kulturowych,
E l e m e n t y te mogą
postępującego
które
wystę
procesu
s t o s u n k u do a k t u a l n i e
przez
powie
w
mieszkalnego
z określoną
elementów
nierównomiernie
różne
w
mieści się też podejście
jako reliktowe.
zachowane
pla
przedstawia
n i e zostały
wartość p r z e d e
pewnych
różnych d z i e d z i n a c h życia i stąd r e g r e s j a
układu.
autora
analizy zmian funkcji
zmiany kulturowej
przyczyn
P. G a l a s a
w s i Lubomierz,
zamierzenia
są właściwe. P r a c a t a p o s i a d a
ramach problematyki
zmian w
j e do s w o i c h
d o k u m e n t z m i a n zachodzących w t e c h n i c e b u d o w l a n e j
W
przedstawienie
bio
i ma
dO' u s t a l e n i a z a k r e s u i sposobów,
dostosowuje
następujące
zmiany
odczuwa
dąży
do omówionej
jąca
i
poprzez
9
wyposażeniu
kultury,
okolicy K r a k o w a
j e d n o s t k i , które z
zmian
panującego
określonych
względów n i e nadążają z a z m i a n a m i .
Przykładem
przetrwania
k a l e n d a r z ideograficzny
służył j e d y n i e c o r a z m n i e j
8
A.
9
W.
P.
G a l a s,
P. G a l a s
Rozwój
dzieli
artykuł
jest
cieszyński
Artykuł M . Gładysza
rolnictwie
Targ),
mieszkalny
w
2 połowie
XIX
poświęcony
i w XX
w.
z. 4: 1970, s. 65-75.
i jego
użytkowanie
w wiejskiej
w
Lubomierzu
od
połowy
XIX
spo
w.
n a następujące
podrozdziały:
C z . 1:
i o s a d n i c z e , pożary w
Lubomierzu,
cieśle, b u d y n k i
do
Cz. 2: Stajnia i obory
gołębniki,
zamki
i
drewniane,
okna,
konstrukcja
domu
(domy n a p l a n i e
pokrycie
z w y c z a j e i przesądy związane ze s t a w i a n i e m
wozownie,
miesz
budowa
p l a n wnętrza
( l o k a l i z a c j a , materiał i f u n k c j a ) ,
stodoły,
Najważniejsze
materiału b u d o w l a n e g o , obróbka d r e w n a ,
ganki, powała, podłoga, piece),
stokątnym, p l a n k w a d r a t o w y ) ,
i
w
budownictwa
ścian, u s z c z e l n i a n i e ścian, d r z w i ,
kur
tradycyjnej
z. 1: 1963, s. 117-166; z. 2 : 1965, s. 33-57.
(źródło i p r z e c h o w y w a n i e
dachu,
kultury
z. 3: 1967, s. 31-59.
wiadomości geograficzne
kalne
Dom
Kwaśniewicz,
czasów obecnych,
11
pracy
wsi Jurgów w pow. Nowy
łeczności rzemieślniczej,
1(1
elementu
l i c z n y m analfabetom.
Organizacja
Rataj,
{Na przykładzie
takiego
z 2 pol. X I X w., który w o s t a t n i m etapie s w e g o i s t n i e n i a
pomieszczenie
p i w n i c e , ogrodzenie zagród i ogródków, s u s z a r n i e .
pro
domu.
chlewy, pomieszczenie dla
dla
przechowywania
ziarna,
257
ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E
jest
wielostronnej
poznania
analizie
systemów
tego
rachuby,
ciekawego
które
wydawnictwa,
ulegały
jest
przekształcaniem
przyczynkiem
od
czasów
do
najdaw
n i e j s z y c h , a p o n a d t o d a j e m o ż l i w o ś c i o d k r y c i a dróg, n a j a k i c h p r z e t r w a ć m o ż e e l e
ment
kultury
życia
12
Jeszcze
techniki
stety
nie
na
tradycyjnej,
w
okresie
obróbki
postępującego
powojennym
drewna,
autor ogranicza
Artykuł
K.
Moszyńskiego
rozwój
kultury
uprzemysłowienia
jest
hipotez
co
poszczególne
do
M.
i
technizacji
są
tradycyjne
MaślińskiegoNie
techniki
różnego
przez
pracy
oraz
narzędzi,
współczesnej
od poprzednich
poszukiwanie
Zastosowana
H
łączących
stosowane
dociekań
przetrwaniu ich we
przykładem
a mianowicie
o d m i a n sidła p o d r y w a n e g o ,
wysunięcie
sprzyjały
porównawczo-geograficzną .
krycie związków
Łysogór
do p r z e d s t a w i e n i a
które
ludowej,
terenie
przedmiotem
się j e d y n i e
warunków,
metodą
na
k t ó r e są
analizując
form
i
mimo
.
genezy
metoda
t e r y t o r i a , kolejności
w
określonych
pozwala
na
następstwie
słopców s t r ó ż y k o w y c h , stępicy d r z w i c z k o w e j
warunków,
które
sprzyjały
wsi.
spojrzenia
przekształceniom
wy
typów
oraz na
dokonują
c y m się n a b a d a n y m o d c i n k u .
Omawianą
święconą
niami
grupę
różnym
artykułów
aspektom
M . Gładysza
odnoszącymi
środowiska
wiejskiego .
współczesna
w s i rozwija
trzebami
wienie
i tworzona
społeczne
w
obu
w
Pracach
etnograficznych,
a
ludową,
zamknąć
ustale
do p r o g r a m u badań
się n a d w ó c h
środowisku
płynące
tych
się
w
n a d kulturą
P u n k t e m wyjścia
1 5
występowania
umieszczoną
badań
n a d współczesną
d l a a u t o r a jest s t w i e r d z e n i e ,
drogach:
u w a r u n k o w a n a jest
w i e j s k i m l u b też p o w s t a j e
z
grup
pozawiejskich.
Nie
nurtów.
To
zróżnicowanie
inspiracji
przypadkach
podejścia
można
badawczego,
wyklucza
szczególnie
to
sztuka
bowiem
po
i zamó
równoczesnego
wymaga
przy
sztuką
iż
n a użytek
po
odmiennego
analizie
wpływów,
j a k i m p o d l e g a twórca, o r a z a t m o s f e r y , w j a k i e j p r a c u j e .
Autor
zwraca
sztuki ludowej
uwagę
na
a panującym
konieczność
w
badanej
widzenia
związku
między
zbiorowości
systemem
wartości o r a z
charakterem
artykułów
zamieszczonych
przy
jętymi w z o r a m i k u l t u r o w y m i .
Następnym
metodyka
nadrzędnym
badań
opracowanie
problemem
etnograficznych.
błędom, j a k i m i
wiadu i obserwacji .
1 6
Z.
Biały
i
E . Żarnecka-Biały
m o ż e być obciążona
Przyczyn
relacja
cinku
doszukują
wiem
popełniania błędu płyną z określonych p r e d y s p o z y c j i
którymi
zdeterminowane
nia
wiarygodności
Ta
ciekawa
M.
Gładysz,
M.
Maśliński,
wych
K.
jak i
strony. Autorzy
być
Chłopski
12
14
wej,
są o b i e
badacza,
szacowania
wskazują
kalendarz
na drodze
poprzez
ideograficzny,
techniki
obróbki
wy
się n a o m a w i a n y m o d
możliwości
bo
psychiczno-spolecznych,
n a sposoby
prawdopodobieństwa
rozszerzona
Tradycyjne
jest
swoje
badanego,
podanie
takich j a k . np. d w u c z y n n i k o w a analiza
13
graniczu
osobie
i n f o r m a c j i oraz
a n a l i z a mogłaby
weryfikacyjnych,
w
w
uzyskana
zniekształceń p o j a w i a j ą c y c h
się z a r ó w n o
Pracach
poświęcają
zwiększe
i c h realizacji.
konkretnych metod
w a r i a n c y j n a czy
rangowy
z. 5: 1971, s. 49-80.
drewna
na północnym
po
Łysogór, z. 1: 1963, s. 83-115.
Moszyński,
Dzieje
rozwoju
samołówek łowieckich, w Europie
środko
z. 2 : 1965, s. 7-22.
15
M.
Gładysz,
Z badań nad współczesną
sztuką ludową, z. 5: 1971, s. 49-80.
16
Z.
Biały,
Żarnecka-Biały,
zagadnień
badaniach
E.
etnograficznych,
17 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X V I I I , z. 2
Z
z. 1: 1963, s. 9-81.
weryfikacji
w
tereno
258
ARTYKUŁY RECENZYJNE I
RECENZJE
test K e n d a l l a i S m i t h a . N a t u r a l n i e w a r u n k i e m zastosowania
tego t y p u
procedur
następnego
artykułu
badaniach
etnogra
11
są p r e c y z y j n e m e t o d y b a d a w c z e .
Bliski
zasygnalizowanej
omawiającego
wyżej
możliwości
ficznych.
Z. Biały, A .
kretnych
metod
poddano
dane
i
tematyce
zastosowania
Kobyłecki,
przedstawiają
dotyczące
jest
analizy
Z. Węgrzyn
efekty
powierzchni
przedmiot
ilościowej
w
dają
przykłady
wykorzystania
poznawcze
osiągane
tą
gospodarstw
rsię w i ę c b r a k przykładu, w k t ó r y m c e c h y
i
pogłowia
w sposób b a r d z i e j
drogą .
kon
Analizie
18
zwierząt,
odczuwa
bezpośredni
odnosiły
b y się d o f a k t ó w k u l t u r o w y c h .
Propozycję m o d e l u p o m o c n i c z e g o do a n a l i z y
zawiera
artykuł
osiągnięcia
różnych
wiejskim.
Cz.
poprzez
R o b o l y c k i e g o ''•>. Przy
Cz.
dyscyplin
Robotycki
ustalenie
naukowych
widzi
systemu
i
związanych z
konstrukcji
dostosowane
możliwość
wartości
zjawisk
jego
rozwiązania
obowiązującego
moralnością
wykorzystane
do badań
zostały
w
środowisku
podejmowanych
zagadnień
w
i
grupie
wynikających
z n i e g o w z o r ó w zachowań.
Mówiąc
o metodologii
badań
interdyscyplinarnych
bie
wynikającym
.skutkom
należy w y m i e n i ć artykuł Z. Białego traktujący o
z coraz
gólnych d y s c y p l i n a c h w i e d z y
Następną
grupę
potrze
jako
konieczności
przeciwdziałającej
ujemnym
większej
specjalizacji
ujawniającej
się w
poszcze
prace,
których
.
20
artykułów,
jaką
trzeba
omówić,
stanowią
p r z e d m i o t e m zainteresowań jest h i s t o r i a e t n o g r a f i i . A . Waligórski p r z e d s t a w i a
runek
ewolucyjny,
naukowej
i
21
syntezy
z którym
. Ewolucjonizmowi
w
B. Pilichowska
wiążąc
sopism
i muzeów,
22
ją
przypisuje
których
ujęć
teoretycznych
nauk etnograficznych
wchodzą
kie
dyscypliny
d o dziś a k t u a l n y c h .
przegląd
we
Wło
katedr,
w
zakres
antropologii
pozycji
17 p
wśród
o
r
p
Sawicki,
mieszkańców
s. 310-317 (VI.
Z.
analizy
o
ziołolecznictwie
cza
kultu
Cz.
A.
nieswoiste
„Przegląd
Kobyłecki,
choroby
oddechowego
układu
Epidemiologiczny",
Z.
etnograficznych
Spiszu),
R.
23:
1969 n r
2,
(w
Węgrzyn,
oparciu
Z
zagadnień
o studia
nad
ilościowej
gospodarką
chłop
z. 6: 1972, s. 53-103.
R o b o t n i c к i,
na
.
Przewlekle
Krakowa,
badaniach
ską na Polskim
wiejskim
23
ludowym
s t a n badań n a d
O c e n a błędu a n k i e t e r a ) .
Biały,
w
traktujących
artykuł B . O l s z o w y , a E. N i e h o r s k a p r z e d s t a w i a
kulturą l u d o w ą Śląska Cieszyńskiego
10
próby
terminów
i regionalizmu. Daje
zainteresowania
powojennych
Polsce z a w i e r a
1 8
i
isię historią
filozofii
j a k o odrębnej
autor pierwsze
a p a r a t u pojęć
natomiast zajmuje
z rozwojem
etnografii
.
Przegląd
w
powstanie
etnografii, stworzenie
szech,
rowej
wiąże
przykładzie
Problemy
badania
materiałów
moralności
terenowych
i obyczaju
z Polskiego
w
środowisku
Spiszą,
z. 6: 1972,
s. 105-120.
20
Z.
blematyką
21
A.
Biały,
Główne
wsi górskich,
kierunki
i
cele
interdyscyplinarnych
badań
nad
pro
z. 6: 1972, s. 43-52.
Kierunek
Waligórski,
ewolucyjny
w
etnografii
(1860-1890),
z.
5:
we
Włoszech,
z.
5:
ludowym
w
1971, s. 7-47.
2 2
B.
P i l i c h o w s k a ,
Z
historii
nauk
etnologicznych
1971, s. 125-136.
2 3
B. O l s z o w y ,
podstawie
prac
i
O
badaniach
materiałów
nad
ziołolecznictwem
opublikowanych
w
latach
1945-1965,
Polsce
z.
na
3 : 1967,
259
ARTYKUŁY RECENZYJÑÉ I RECENZJE
Autorem opracowania
poświęconego s p r a w o m
m a c j e o drogach
dotyczącego piśmiennictwa f a c h o w e g o z X V I i X V I I I w .
rolnictwa
j e s t E . Krasińska. Można w
rozpowszechniania
się w i e d z y
z dużym prawdopodobieństwem —
w
zasadzie
wzorem
nej
dla w s i
przeznaczo
d l a ziemiaństwa,
realizowane
własności,
stawały
.
poświęca
2 4
E . Krasińska
Jak
Interesuje
przy
charakterystycznych
25
ją
wiedza
czyim porównuje
dla X V I I
w
wielkiej
jeszcze jeden
o glebach
ją
istniejąca
ze stanem
i X V I I I wieku
oraz
artykuł
się
wiedzy
ludowej
n a terenie
Spiszu
wiadomości
na ten temat
z współczesnymi
osiągnięciami
.
już w s p o m n i a n o ,
resowanie
—
literaturze
Limanowskiego,
gleboznawstwa
infor
że i n s t r u k c j e z a w a r t e w
z zakresu rolnictwa.
i
n i m znaleźć
r o l n i c z e j n a w s i . Przyjąć można
sprawami
Pracach
w
muzealnictwa,
etnograficznych
znalazło s w e o d b i c i e
zainte
c o łączy się z n a z w i s k i e m J . B u j a k a .
Jest o n
a u t o r e m t r z e c h artykułów, z których d w a poświęcone zostały h i s t o r i i m u z e a l n i c t w a
polskiego,
a
j e d e n omówieniu
czątki m u z e a l n i c t w a w
i
oświaty
stwa.
na wsi w
Wyrazem
tych
rozwoju
X I X wieku
oraz
dążeń
organizowane
były
gdzie g r o m a d z o n o też e k s p o n a t y
rozwoju
Muzeum
Etnograficznego
w
Rzymie .
2 6
P o l s c e związane są z dążeniami do p o d n i e s i e n i a
muzealnictwa
ożywioną
ilustrujące
działalnością
wystawy
n a polu
rolnicze
i
Po
gospodarki
ludoznaw-
przemysłowe,
sposób życia w s i . Duże z n a c z e n i e d l a
miała też z r o d z o n a w t y m c z a s i e i d e a r e g i o n a l i z m u
i krajo
znawstwa.
W y w o d y a u t o r a o p a r t e są n a o b s z e r n e j
Kończąc
prezentację
m a c j a c h , które dają
logicznych
i
treści
i wyczerpującej
Pracach
w
artykuły s p r a w o z d a w c z e .
przeprowadzanych
tematyce prac
zawartej
we
Mowa w
w s i Jurgów
zakończenie
należy
nowić źródło i n f o r m a c j i
twierdzenia
kiwaniu
przedmiotu.
należy
o
nich o badaniach
na Spiszu,
zasobach
procesów
analogii
stwierdzić,
że
dla teoretyka
zachodzących
dla analizy
zjawisk
Z
w
badań nad kulturą
może
n i m materiał
może
n a terenach
Anna
s. 117-128; E . N i e h o r s k a ,
wydawnictwo
Znajdzie
w s i współczesnej,
podobnych
Jagielloń
.
recenzowane
kultury.
we
27
infor
antropo
archiwalnych
m a g i s t e r s k i c h K a t e d r y E t n o g r a f i i Słowian U n i w e r s y t e t u
skiego o r a z działalności koła n a u k o w e g o etnografów
Na
literaturze
wspomnieć
sta
dla po
pomóc w
poszu
pozapolskich.
Zambrzycka-Kunüchowicz
ludową
Śląska
Cieszyńskiego,
z. 5 : 1971, s. 109-123.
E.
2 4
nictwie
Krasińska,
fachowym
E.
25
rolniczej,
Zainteresowania
wiedzą
rolniczą
do XVII
wieku,
z. 6: 1972, s. 121-134.
Krasińska,
Wiedza
ludowa
o
glebach
i jej
J.
Bujak,
Początki
muzealnictwa
etnograficznego
tenże,
Znaczenie
regionalizmu
i krajoznawstwa
i zbiorów
etnograficznych,
zealnictwa,
z. 6: 1972, s. 135-141.
K.
2 7
Uniwersytetu
Katedry
Etnografii
problematyki
przy
z. 5: 1971 s. 89-108;
K a c z a n o w s k i ,
z. 2 : 1965, s. 23-32; T .
wian
polskim
znaczenie
piśmien
dla
praktyki
z. 5: 1971, s. 81-87.
s. 93-116;
26
w
od XVI
antropologiczne
Prace
K a rwieka,
Jagiellońskiego,
Słowian
badawczej
Uniwersytecie
Badania
w
UJ,
Z
we
magisterskie
z. 2 : 1965, s. 60-76; B .
z. 2 : 1965, s. 77-94; C z .
działalności
Jagiellońskim
tenże
w
w
studenckiego
Krakowie,
kola
Polsce,
z. 3 : 1967,
dla rozwoju
dziejów
wsi
Jurgów
Katedry
muzeów
włoskiego
na
Sło
Archiwum
Olszowy,
Robotycki,
z. 4 : 1970, s. 77-82.
Spiszu,
Etnografii
naukowego
mu
Rozwój
etnografów
260
ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE
KSIĄŻKI
В romie j
J . W., Etnos
Książka
poświęcona
Pierwsza
część
pracy
i etnografia,
jest
NADESŁANE
Izd. Nauka,
etnografii
„Etnos
jako
i
Moskwa
1973, ss. 281.
przedmiotowi
system
dynamiczny"
jej
badań,
etnosowi.
porusza
takie
problemy,
j a k s t o s u n e k e t n o s u do i n n y c h g r u p l u d z k i c h , s z e r o k i e i wąskie p o j m o w a n i e
su,
hierarchiczność
wspólnot
e t n i c z n y c h i i c h typologia,
etniczne funkcje
i
psychiki, typy
procesów
etnicznych
etc. Część
druga
„Etnografia
o
wspólnotach
etnicznych"
prezentuje
tradycje
nauki,
jej
etnografii
w
do i n n y c h n a u k
badaniach
społecznych,
etnograficznych,
problematykę
z n a c z e n i e demografii,
jako
przedmiot,
przeszłości
antropologii
i
etno
kultury
nauka
stosunek
teraźniejszości
i geografii w
po
z n a n i u etnosu.
R.
С iu pа к
Kolejna
struktury
ucznia
tworzy
i funkcjonowania
wiejskich.
Wychodząc
wia
tematy,
parafii
prof.
G.
L e Bras,
J a k k o l w i e k fragmenty
to j e d n a k
takie
w Polsce.
Studia
socjologiczne,
jednego
z
od
Ome
polskość,
laicyzacji
katolicyzmu
założeń
książce szkiców
jakość pretendując
metodologicznych
w
Katolicyzm
ludowego.
opinii
w
charakter
Książka
polskiej, a przede
i
już p u
młodzieżowej
autor
dalszy
oma
Katolicyzm
podkulturze,
ludowego,
wkład
wszystkim kultury
obrazu
społecznościach
pamiętnika,
katolicyzmu
stanowi
były
do nakreślenia
teoretycznych
chłopskiego
ludowy
Psychospołeczny
kultury
w
religioznawców
religijnych w e współ
k a t o l i c y z m u głównie, a l e n i e tylko, w
małomiasteczkowej,
a
zawartych
o n a nową
j a k : Katolicyzm
tolicyzm
istoty p r z e m i a n
Seria
niewielu
się p r z e z s z e r e g l a t różnymi a s p e k t a m i z j a w i s k
Polsce.
blikowane,
ludowy
1973, s s . 311.
praca
zajmującego
czesnej
Katolicyzm
Edward,
ga, W P , W a r s z a w a
T.
do
Ka
Procesy
znajomości
ludowej.
B . T.
Czerwiński
Marcin,
Magia,
mit
i fikcja,
Seria
Omega,
WP,
Warszawa
1973,
ss. 166.
Książka
poświęcona
jest
pierwotnym
mechanizmom
kultury
pewną rolę również w świecie współczesnym. A u t o r o m a w i a
a n a l i z u j e rytuał i jego z n a c z e n i e s t e r o w n i c z e , p r e z e n t u j e
z a n i e pokrewieństwa „nie pomiędzy s y s t e m a m i d a w n y m i
[...],
czynnymi,
lecz
pomiędzy
niejako
archaizmem
marginalnymi
kulturowym
zjawiskami
a całością k u l t u r y
a
grupowego
wieloma
i
K a z i m i e r z , Teoria
procesów
żywiołowych
ży
C e l e m jest u k a
współ
wciąż
jeszcze
jednostkowego
życia".
R.
Dobrowolski
magii,
rolę m i t u zarówno w
c i u społeczności p l e m i e n n y c h , j a k i d z i s i e j s z y c h z u r b a n i z o w a n y c h .
czesnej
odgrywającym
funkcjonowanie
w zarysie,
T.
Ossolineum,
W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w — G d a ń s k 1973, es. 151.
Procesy
krotnie
uwagi
żywiołowe
sygnalizowany
na zjawiska
to j e d e n
świadczeniem,
iż
do
obowiązków,
wiodących
teorii
książka
głównych
przedmiotów
badań
począwszy
od
1963 r.
Zwrócenie
szczególnej
znaczenie
społeczne
dyktowane
jest
nad destrukcyjnymi
procesami
posiadające
„[...]
posiada
z
artykułami
studia
ujemne
jakie
również
ciążą
część
nad naukami
empiryczną,
na
żywiołowymi
społecznymi".
którą
autora,
Obok
składają
się
wielo
prze
należą
zarysu
szkice
261
ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E
poświęcone
kształtowaniu
osobowości
człowieka,
się p r a w a
migracjom
zwyczajowego
po I I w o j n i e ,
w
powiązaniu
zarówno
w
z
zagadnieniem
granicach
Małopolski
południowej, j a k i n a z i e m i e z a c h o d n i e , oraz udziałowi robotników w
zarządzaniu
zakładem p r a c y . Z n a c z e n i e tej p r a c y
trudno
ale
widzenia,
szczególnie
w
z z a k r e s u patologii
społecznej,
t a k i c h пр., j a k —
i praktycznego
wszystko
zjawisk
punktu
przecenić n i e t y l k o z
teoretycznego,
s y t u a c j i narastających
mimo
wymienione
przez a u t o r a w e wstępie — m a s o w e o p u s z c z a n i e w s i p r z e z młodzież, łapownictwo,
przestępczość
n i e l e t n i c h , c z y też apoteoza
do
szerszego
znacznie
problemu
konsumpcyjnego
systemów
wartości
s t y l u życia
współczesnego
należącego
społeczeństwa
polskiego.
R. T.
Etnologiczeskie
issledowanija
za
rubieżom.
Kriticzeskie
oczerki,
Izd.
Nauka,
M o s k w a 1973, ss. 231.
Zbiór
problemy
do
artykułów
marksizmu
problemy
niczna
r a d z i e c k i c h etnografów
omawiających
krytycznie
we
współczesnej
„antropologii
myśl
Formalne
ekonomicznej";
filozoficzna
metody
amerykańskiej;
i
problemy
badania
E . A.
etnografii
systemów
Wiesielkina
czy sługa imperializmu
i
Zachodu;
ważniejsze
O
etnologii światowej. T o m z a w i e r a m. i n . : J . P. A w i e r k i e w e j ,
S. N.
Artanowskiego,
badań
etnokulturowych;
pokrewieństwa
we
stosunku
Teoretyczne
J . I. Siemienowa,
Współczesna
M.
A.
zagra
Czlenowa,
współczesnej
Oskar
I . R. G r y g u l e w i c z a ,
etnografii
Lewis
—
krytyk
amerykańskiego?.
R. T.
K a r o l , Historia
E s t r e i c h e r
sztuki
w
zarysie,
PWN,
W a r s z a w a — K r a k ó w 1973,
ss, 551.
Autor
od
daje
czasów
sunkowo
interesujące
potraktowanie
przedkolumbijskich
Australii
jest
po
osiągnięć
społeczności
wysoce
kompetentny,
zwłaszcza
poświęconym
Afryce
grupy:
w
s z t u k i całego
a
uwagę
rozwiniętych
także
świata,
bogate
sto
cywilizacji
Azji,
sztuki
Afryki,
o d n i e s i e n i u do s z t u k i E u r o p y i A z j i
wykład
gubi się p r z y
plemiennej
omawianiu
jej tło e t n i c z n e i społeczne.
c z y t a m y : „Etnografowie
n a właściwe
rozwoju
dzisiejszy. Z w r a c a
artystycznych
to autor
analizując
n a temat
dzień
Ameryki,
i O c e a n i i . O ile j e d n a k
wotnych,
wielkie
kompendium
p r e h i s t o r y c z n y c h aż
plemiona
sztuki
dzielą c z a r n e l u d y
murzyńskie
ludów
T a k np. w
Afryki
i n a plemiona
pier
rozdziale
na
dwie
Bantu". Dysku
s y j n y j e s t podział n a d w i e t y l k o g r u p y tudzież n a określenie j e d n e j z n i c h w ł a ś c i
w y m i p l e m i o n a m i murzyńskimi.
„Przed
kilkudziesięciu
l a t y odróżniano
jeszcze w
Afryce
około tysiąca stylów
[ s z t u k i — p r z y p . wł.], a i dzisiaj istnieje i c h około 150. T a k głoszą o f i c j a l n e
etnograficzne".
N i e w i a d o m o , co m a oznaczać z w r o t
tym
że
bardziej
autor
przeczy
sobie,
pisząc
„oficjalne tezy
dalej:
„Znawcy
tezy
etnograficzne",
wydzielają
kilka
(osiem) w i e l k i c h obszarów s t y l o w y c h w A f r y c e " .
Kontrowersyjne
rytorium
pochodzi
jest s t w i e r d z e n i e , iż „bardzo t r u d n o
rzeźba l u b m a s k a afrykańska".
rozpoznać, z j a k i e g o t e
Przeciętnie biegły z n a w c a
roz
p o z n a to dosyć łatwo.
Czytamy
dalej:
„Poszczególne środowiska
rozwijały s w ą
sztukę niezależnie o d
siebie, n i e wiedząc o sobie, n i e stykając się a n i n a drodze h a n d l u , a n i n a w e t
jen".
Znów
nie wiadomo
mina
dalej
o
licznych
skąd
t a k fałszywe
migracjach
wiadomości,
plemiennych,
wojnach
a przecież
i
autor
kontaktach
wo
wspo
handlo
wych.
Autor
nader
a u t o r y t a t y w n i e o p o w i a d a się z a t e z a m i L e o F r o b e n i u s a i E l l i o t a
262
ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E
S m i t h a o f e n i c k i c h i e g i p s k i c h wpływach, które miały sięgać aż po Zatokę G w i nejską, K o n g o i źródła N i l u .
Są
wreszcie
duże
i
Dinka
Afryce
Bari
w
nieścisłości
geograficzne,
zachodniej
oraz
jak
np.
stosowane
umiejscowienie
nazewnictwo
plemion
współczesnych
państw afrykańskich.
Brak
miejsca
nych Ameryce
„Ta k u l t u r a
na
wymienianie
podobnych
potknięć
w
rozdziałach
poświęco
i O c e a n i i , choć n i e sposób n i e przytoczyć budzącego grozę
religijna
Azteków była o k r u t n a i s t r a s z l i w i e
zdania:
barbarzyńska i n i e m a
c o żałować, że zginęła".
W
sumie
żałować
należy, że rozdziały
poświęcone s z t u c e l u d ó w
pozaeuropej
s k i c h są t a k niedokładne, a p r z y t y m p o d a n e w sposób ostateczny, co r a z e m
waża
zaufanie
do dużej
niewątpliwie
wiedzy
autora
w
dziedzinie
historii
M„ A.
F r o m m
Sny
Zapomniany
Erich,
PIW, Warszawa
stanowią
jeden
autor
prezentuje
z
jeden
Greków,
Problematyka
Rzymian,
snów
kierunkach
(2: 1973),
J . L e Goff, Sny
Fromm
kłada
w
książki
a
wreszcie
myślicieli
n i e jest
obca
snów,
baśni
i
mitów,
refleksji,
dziejom
o czym
interpretacji
świadczy
snów,
średniowiecza,
współczesnej
wymienić
zamieszczony
filozofów
nauce;
Oświecenia
nie
wspominając
numer
czasopisma
francuskiego
historyka
wystarczy
tam szkic
gdzie
Hindu
średniowiecza.
będący
przedstawicielem
języku
języka, j a k i m o n e operują
podstawową
książki
rytuałów, a n a w e t
Edypie
jest
koncepcję
wyłuskując
jedność
głównie
języka
nurtu
psychoanalizy
snów,
a
istoty
przede
t z w . symbolikę
symbolicznego
(autor
proponuje
K a p t u r k u , s z a b a t o r a z Proces
(Freud,
alternatywną
mit kosmogoniczny
w
stosunku
Enuma
elisz,
F . K a f k i . Całość p r z e p l a t a n a
Jung),
nie pozbawiona
typowych
do
uniwersalną.
o
baśni,
a n a l i z y są:
koncepcji
bajka
wy
wszyst
snów, mitów,
niektórych współczesnych dzieł s z t u k i . P r z e d m i o t e m
babiloński
choanalitykami
kulturologicznego
własną
Tezą
o
i
psychoanalizy
szczególnie
kim
mit
przedmiotów
poświęcony
Zapomnianym
interpretację),
rozumienia
poglądy społeczności p l e m i e n n y c h , starożytnych E g i p c j a n ,
etc.
różnych
z odwiecznych
rozdziałów
sów,
„Teksty"
do
Wstęp
K.
1972, ss. 256.
choćby
0
język.
pod
sztuki.
Freuda
Czerwonym
dyskusją z i n n y m i p s y
dla F r o m m a
niejasności
1 nieprecyzyjności. Wstęp К. T . T o e p l i t z a .
R. T .
Gul'ajew
W.
I., Driewniejsze
ciwilizacii
Miezoamieriki,
Izd. Nauka,
Moskwa
1972, s s . 276, ilustr., m a p y .
Praca
poświęcona
w
zasadzie charakterystyce czterech kultur
skich tzw. okresu klasycznego
skiej
—
zawiera
s z y c h zabytków
chaicznego.
Autor
mezoamerykań-
— teotihuacańskiej, zapoteckiej, o l m e c k i e j
i
majań-
także z a r y s h i s t o r i i archeologii
Mezoameryki,
omówienie
archeologicznych
neolitycznej
i kultur okresu
prezentuje
oraz
rewolucji
wzajemnych
związków między k u l t u r a m i , a l e t e n k r y t y c z n y przegląd n i e p r o w a d z i
do żadnych
bibliografia
poglądów
n a temat
genezy
ar
oraz
nowych-konstruktywnych
szereg
najstar
wniosków. T e k s t uzupełnia 89 i l u s t r a c j i i planów, 5 m a p ,
o r a z s t r e s z c z e n i e w języku hiszpańskim.
R. T.
K r z y s z t o f o w i c z
Stefania,
O
sztuce
ludowej
w
Polsce,
WP,
Warszawa
1972,
ss. 151 + 6 rysunków i 119 i l u s t r a c j i n a wkładkach.
J e s t to j e d n o
stosuje
z wielu
tu klasyczny
k o l e j n y c h opracowań n a t e m a t s z t u k i l u d o w e j .
podział
n a budownictwo
i
architekturę,
rzeźbę,
Autorka
malarstwo,
263
ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E
grafikę oraz rzemiosło i zdobnictwo.
wego,
zakresu
pojęcia
sztuki
Interesujące rozważania dotyczące s t y l u l u d o
ludowej
r o z c z a r o w a n i e , ograniczają się b o w i e m
brak
i c h rozwinięcia.
twórczością
Dobrze,
amatorską
i
współczesnych
zmian
przynoszą
jednak
do z a s y g n a l i z o w a n i a t y l k o t y c h zagadnień
iż
autorka
postuluje
czy tzw.
innych
Jest
to
konieczność
jednak
zajęcia
raczej
się
—
także
przewodnik
po
sztuce l u d o w e j niż p r a c a proponująca n o w e n a nią spojrzenie.
M.
Kroeber
L o u i s , Istota
Alfred
kultury,
Biblioteka
Socjologiczna,
A.
PWN,
K.
Warsza
w a 1973, ss. 698.
Wybór prac wybitnego
ki
amerykańskiego antropologa
tłumaczeniu P . S z t o m p k i , składający
k u l t u r y udostępniony
dzię
się z t r z e c h działów: T e o r i a k u l t u r y , P o
krewieństwo i s t r u k t u r a społeczna, O I n d i a n a c h A m e r y k i . Oprócz sporej ilości m a
teriału
faktograficznego
odzwierciedlającego
doskonale
m a m y okazję zapoznać się z dużym f r a g m e n t e m
gicznej, z p r o b l e m a m i ,
n i a etnologów
i
które często do dziś znajdują
(np. p r o b l e m a t y k a
głębię r e f l e k s j i
sposób
pracy
historii rozwoju
Kroebera
myśli k u l t u r o l o -
się w c e n t r u m
zainteresowa
wartości), a także podziwiać szerokość s p o j r z e n i a
nad zjawiskami
k u l t u r y uczonego
nazywanego
„dziekanem
ame
rykańskich n a u k społecznych".
R.
Wanda,
O
literaturze
to p i e r w s z a
w
Polsce
Leopold
Jest
związanych
z
twórczością
Czarnej
próba
pisarzy
się p i s a r s t w e m
tyki literackiej. Przyznaje
etnograficznymi
afrykańskiej
decyduje
—
Warszawa
a c z do
1973, ss. 194.
ujęcia
pełnej
problemów
syntezy
wiedzie
n i e uwzględnia zbiorów i przypowieści
a u t o r s k i m , które a n a l i z u j e w
jednak,
wodnikami
PIW,
syntetycznego
afrykańskich,
j e s z c z e d a l e k a droga. W a n d a L e o p o l d
miennych, zajmuje
Afryki,
częściowo
T.
ple
kategoriach
kry
że s p o r e p a r t i e w i e l u książek są n i e m a l
prze
po
obyczajach
plemiennych.
O
rozwoju
literatury
według
autorki —
postkolonialne
dziedzictwo.
Interesu
jący j e s t t u podział n a p i s a r z y anglofońskich i frańkofońskich, o d m i e n n i e
jących s w o j e powołanie twórcze —
O
realizu
uzależnione o d s t o p n i a a k u l t u r a c j i byłych
charakterze
literatury
kolonialnych.
nadal
w
znacznym stopniu
grupy
l o k a l n e j i jego — n a ogół wszędzie wyraźnie dostrzegalne — związki z t r a
takie czynniki,
afrykańskiej
j a k pochodzenie
decydują
spo
łeczności
pisarza
z
bowiem
określonej
dycją kulturową.
M. A.
Ł ę tо с h a
T a d e u s z , Granice
i spory
Międzynarodowych, P W N , W a r s z a w a
P o r u s z o n e w książce p r o b l e m y
terytorialne
w Afryce,
Polski Instytut S p r a w
1973, ss. 267.
omawiane
są z p u n k t u w i d z e n i a p r a w a
narodowego, a l e stanowią c e n n e uzupełnienie wiadomości n a t e m a t
przemian
kulturowych
plemiennych,
w
Afryce.
Konflikty
gdzieniegdzie
jedynie
noszą c h a r a k t e r
wynikają
często
sporów
p e j s k i m s e n s i e tego słowa. A u t o r z w r a c a uwagę n a d w i e
ambicje
państw
częściowo p o z a
afrykańskich
n i m i całości
n a groźbę „łańcuchowej
niemal
żadne
zjednoczenia
etnicznych oraz
w
granicach
istniejących
z
między
współczesnych
dawnych
waśni
granicznych w
euro
przeciwstawne
kraju
wyciszanie tych
r e a k c j i " — od konfliktów
z e współcześnie
K.
tendencje:
znajdujących
ambicji
t y c h n i e byłoby b o w i e m
państw.
I s t n i e j e więc
się
ze względu
według
wolne
autora
konieczność t w o r z e n i a narodów z różnoetnicznej m o z a i k i .
M . A.
K.
264
ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E
M a c h o w s k i
J a c e k , Odkrywcy
Ameryki.
między
a Nowym
LSW, Warszawa
Starym
Światem,
Dzieje
przedkolumbijskich
kontaktów
1973, s s . 319 +
24 w k ł a d k i z e
zdjęciami czarno-białymi.
Autor
rozpatruje
wnikliwie
Kolumbem.
Właściwie
Kolumbem
są
hipotezy
Wikingowie.
może
kryć
się
Schliemanna. W
teorie o r a z
nia
pretendenci
wątłe, a c z c z a s e m dość s u g e s t y w n e ,
legendach
i
możliwości
niezaprzeczalnymi
Pozostali
n i o n y m materiałem n a u k o w y m .
przez
wszystkie
jedynymi
Ameryki
przed
Ameryki
przed
do
pierwszeństwa
prawdy,
Machowski
dając
z a przykład
wątpliwi,
w
pracy
p r z y p a d k o w y c h z n a l e z i s k do b a r d z i e j p r a w o m o c n y c h
ruin
rozmaite
poglądy odnoszące się do n i c h . Z p o p u l a r y z a t o r s k i e g o
tryb
fantastycznych
odkrycie
ostrożnie p r z e d s t a w i a
książka m a t e n w a l o r , że p r e z e n t u j e
są
ńie poparte należytym i u w i e r z y t e l
A l e autor jest z d a n i a , że n a w e t
ziarno
sumie
osiągnięcia
odkrywcami
naukowej,
punktu
widze
przechodzenie
i antropologia,
od
hipotez.
M. A.
M a u s s M a r c e l , Socjologia
s z a w a 1973, ss. 881.
Troi
hipotezy
Biblioteka
Socjologiczna,
K.
PWN,
War
A m b i t n e p l a n y r e d a k c j i B i b l i o t e k i Socjologicznej zaowocowały k o l e j n y m to
m e m dzieł jednego z l u m i n a r z y n a u k o człowieku i k u l t u r z e . Otrzymaliśmy p r a c e
będące w etnologii p o z y c j a m i k l a s y c z n y m i , dzięki którym M a u s s w y w a r ł s w e
piętno i n t e l e k t u a l n e między i n n y m i n a S t e f a n i e C z a r n o w s k i m . T o m z a w i e r a słynny
„Szkic o d a r z e " , n a p i s a n y wespół z H . H u b e r t e m „Zarys ogólnej t e o r i i m a g i i " , p r a
cę „Idea śmierci w p a j a n a przez zbiorowość i jej w p ł y w n a ciało j e d n o s t k i " , n o w a
t o r s k i e „Pojęcie o s o b y " i i n . A u t o r z y w y b o r u i tłumacze uzupełnili f r a n c u s k i e
w y d a n i e dzieł d w o m a s z k i c a m i E . D u r k h e i m a i M . M a u s s a „O niektórych p i e r w o t
n y c h f o r m a c h k l a s y f i k a c j i " oraz „Fragment p l a n u ogólnej socjologii o p i s o w e j " . C a
łość poprzedzona jest wstępem k r y t y c z n y m C . Lévi-Straussa.
R.
Mrozek
Islam
Anna,
a naród
w
Afryce.
Somalia,
Sudan,
Libia,
T.
PWN,
War
tytułem p r a c a jest
jedno
s z a w a 1973, ss. 260.
Niezależnie od zasadniczego
cześnie j a k b y
problemu
polemiką z p o j m o w a n i e m
wyznaczonego
islamu jako
nej r e l i g i i . N a przykładzie S o m a l i i , S u d a n u
mu
w
n a procesy
każdym
narodotwórcze
z krajów,
dzięki
odmiennie. Z a r a z e m w y d a j e
łania
islamu.
pojmowaniu
Islam
islam
najmniej
dostarcza
autorka analizuje wpływ
wynika
z tego,
etnicznemu, o w e
procesy
przebiegają
posiada
na
najbliższy
najwięcej
świata a r a b s k i e g o
wyjątkowego
własnej
isla
I c h wybór
zróżnicowany,
sudański
pograniczu
tej r e l i g i i d l a w y d o b y c i a
i Libii
państwach.
i niezróżnicowa-
się, że można mówić o t r z e c h t y p o w y c h
tej religii. I s l a m
somalijski
tych
zróżnicowaniu
libijski,
stępując n a k u l t u r o w y m
w
jednorodnej
jest
sferach d z i a
klasycznemu
c e c h afrykańskich
i „czarnej" A f r y k i .
kontynencie
odrębności n a r o d o w e j
przykładu
że
wy
Wreszcie
zastosowania
jedynego c h y b a w
Afryce
n a południe od S a h a r y państwa niezróżnicowanego etnicznie.
M.
Pawełczyńska
w
Polsce,
Anna
i
T o m a s z e w s k a
I n s t y t u t F i l o z o f i i i Socjologii
J e s t to próba r a m o w e j
w przeważającej
Opinii Publicznej
dzięki
analizie
procesów
K.
kultury
1972, ss. 296.
n a d a n y c h e m p i r y c z n y c h pochodzących
części z badań a n k i e t o w y c h p r o w a d z o n y c h
przy P o l s k i m Radio
A.
Urbanizacja
PAN, PWN, Warszawa
syntezy opartej
i Telewizji w
później uzupełnionych. P r a c a daje k o m p l e k s o w e
uwarunkowań
Wanda,
p r z e z Ośrodek
Badania
l a t a c h 1957-1964 i częściowo
ujęcie procesów k u l t u r o w y c h i i c h
urbanizacji
przeprowadzonej
na
przykła-
265
ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I RECENZJE
dzie
dużych
dane
są z j a w i s k a
jednostek
terytorialnych, mianowicie
społeczne,
demograficzne,
województw.
instytucje
Rozważaniu
lokalne,
pod
i c h kształtowanie
się o r a z w p ł y w , j a k i mają n a zróżnicowanie u c z e s t n i c t w a ludności k r a j u w k u l t u r z e .
M. A.
Porębski
Ikonosjera,
Mieczysław,
Biblioteka
Myśli
Współczesnej,
K.
PIW,
War
s z a w a 1972, ss. 297.'
Praca
wychodzi
o d rozważań
cywilizacji
współczesnej
dostrzega
groźbę
„eksplozji
niem obrazowych
Upatruje
n a temat
pojęcia o b r a z u ,
pojęcia
istotnego d l a
dzięki rosnącemu z n a c z e n i u w i z u a l n y c h przekazów.
informacyjnej"
wyrażających
się i n t e n s y w n y m
stereotypów, k o n w e n c j i i s y m b o l i n a s y s t e m r e c e p c y j n y
w t y m niebezpieczeństwo z e r w a n i a
Autor
działa
odbiorcy.
z tradycją kulturową i działania n i e
z n a n y c h jeszcze, n o w y c h p r a w k u l t u r y d n i a dzisiejszego.
Otacza
nas. zewsząd
iikonosfera,
i k o n i k i , należy j ą stworzyć. P r a c a
matykę
jakie
obrazu
zajmuje
teoretyczny,
od strony
w
życiu
jak i
autora
—
jest więc próbą ogólnego s p o j r z e n i a
nie m a j e d n a k
na
jego s t r u k t u r y ,
funkcji
—
według
kulturowej,
ogólnej
historii i
ludzkim.
Rozważania
n a t e n temat
mają
metodologiczny,
zmierzają
do określenia
ikonosfery
proble
miejsca,
charakter tak
w
języku
s e m a n t y k i logicznej.
M. A.
Teorie
postaw,
pod r e d . S. N o w a k a , P W N , W a r s z a w a 1973, s. 343.
Książka jest z b i o r e m
gracji"
zorganizowanej
w
materiałów z k o n f e r e n c j i
„Teorie p o s t a w
— próba i n t e
kwietniu
Zespół Studiów
nad
1972 r. p r z e z
Badań S o c j o l o g i c z n y c h I n s t y t u t u Socjologii
zebranych
artykułów w i e l o s t r o n n i e
teoretycznym,
i wydanej
swoje
dużo
pracy
miejsca
[...]
Uniwersytetu Warszawskiego.
naświetla problematykę p o s t a w
poświęcając
teoriom
genezy
w
postaw.
w
swym
Metodami
Jedenaście
jej aspekcie
C e l konferencji
j a s n o wyraził w e wstępie S t e f a n N o w a k : „Autorzy
analizy z a pierwszy
postaw
K.
[...]
uważają
środowisku k r o k w k i e r u n k u i n t e g r a c j i teorii
mając nadzieję, że s z k i c e t e pobudzić mogą i n n y c h b a d a c z y
do zajęcia
się tą fascynującą teoretycznie i doniosłą społecznie problematyką".
R.
"Współczesne przemiany wsi olsztyńskiej.
Materiały
seminariów
T.
w latach 1970-1971,
W y d . P o j e z i e r z e , O l s z t y n 1973, ss. 240.
Od
kilku
organizuje
nom
l a t Ośrodek
w s i olsztyńskiej
praktyków
—
głównie
dyscyplinę
wiodącą
—
Niniejszy tom obejmuje
gicznych
kawa
Badań
Naukowych
interesujące s e m i n a r i a k o m p l e k s o w e
procesów
forma
i skupiające
w
Olsztynie
poświęcone współczesnym
przemia
przedstawicieli
administracji.
takimi
w
były
latach
Kętrzyńskiego
różnych
pracowników
Coroczne
dyscyplin
nauki
spotkania
1970 demografia,
śledzenia
zjawisk
Kaszub, Podhala
oraz
posiadają
1971 etnografia.
26 (12 plus. 14) artykułów, z których część dotyczy
n a t e r e n a c h północnych
bieżącego
im. W.
analo
i Bieszczad. T a cie
społeczno-kulturowych
i łączenia
nauki
z praktyką w i n n a spotkać się z większą życzliwością w y d a w n i c t w a
i d r u k a r n i , od
których zależy skrócenie c y k l u w y d a w n i c z e g o .
czekać
Z
zainteresowaniem
należy
n a t o m prezentujący tegoroczny dorobek s e m i n a r i u m .
R. T.