http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/3544.pdf
Media
Part of Pojęcie sztuki ludowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1947 t.1, z.1-2
- extracted text
-
POJĘCIE
D
SZTUKI
KSAWERY
v
efinicja
sztuki
ludowej
wskazuje,
LUDOWEJ
że m u s i
o n a objąć
PIWOCKI
przedmioty,
SZTUKA
włączające
A
k t ó r e posiadają c e c h y nadające i m w a r t o ś ć a r t y s t y c z n ą ,
j e d o z e s p o ł u o g ó l n i e j s z e g o z j a w i s k , j a k i p r z y w y k l i ś m y n a z y w a ć sztuką.
LUDOWA
SZTUKA
CHŁOP
SKA
J a k w i a d o m o wyczerpującej d e f i n i c j i t e g o pojęcia dotąd n i e m a m y i jest
izeczą
wątpliwą,
naszym
jest w i ę c z o r i e n t o w a n i e
czy
wogóle
stworzenie
jej jest
podanej
w d r u g i m słowie „ludowa". M a m y w i ę c anależć zakres
się, j a k i
sens
możliwe.
odpowiada
Zadaniem
specyfikacji
sztuki
t w o r z o n e j przez l u d . W i ę k s z o ś ć e t n o l o g ó w uważa, że c h o d z i t u o w y t w o
ry
grupy
czy
grup
społecznych
mieszkających
na
wsi, lub
w s z y s t k i m n a w s i . P i e r w s z ą w i ę c n a s u w a j ą c ą się definicją
przede
jest s t w i e r
dzenie, że pojęcie s z t u k i l u d o w e j o b e j m u j e produkcję artystyczną
ludu
w i e j s k i e g o , c z y l i s z t u k a l u d o w a z n a c z y ł a b y t y l e , c o s z t u k a chłopska.
Bliższe
jednak
zbadanie
nie pozwala
tych
o b u pojęć
identyfikować.
Istniały i istnieją w ś r o d o w i s k u c h ł o p s k i m j e d n o s t k i , k t ó r y c h
artystyczne
łecznej
daleko
odbiegają
i zbliżają
się
łecznych, choćby
wsi. Łatwo
wieku
bardzo
nawet
produkcji ich grupy
spo
wyraźnie
dzieł
spo
coraz
więcej,
zwycięski
a
obecnie
i masowy.
bardziej
pochód
zapadłych
innych warstw
j e d n o s t k i te n i e - z e r w a ł y
wzrost
i c h ilości
z
życiem
ciągu
posiada
XIX
charakter
z w i ą z e k ze z m i u n a m i
całego k r a j u i s a m e j w s i , co umożli
cywilizacji i kultury
zakątków
fizycznie
t a k i c h narastało w
M a to oczywiście
s t r u k t u r y społecznej" i g o s p o d a r c z e j
wia
do
się d o m y ś l i ć , ż e j e d n o s t e k
wprost żywiołowy
wytwory
o d pozostałej
kraju.
Jeśli
ogólnonarodowej
sztuka
chłopska
do
naj
obejmuje
w s z y s t k i e dzieła s t w o r z o n e przez j e d n o s t k i należące d o w a r s t w y chłop
skiej,
na
to
sztuka
wydzielenie
ludowa
tych
musi
posiadać
tworów,
które
zakres
węższy,
zaliczylibyśmy
pozwalający
raczej
do
sztuki
o g ó l n o - n a r o d o w e j . Ż y j ą dziś p o e c i i p o w i e ś c i o p i s a r z e c h ł o p s c y , a l e i c h
prace n i e należą m i m o
to do literatury
garwolińskim
rzeźbiarza
chłopa,
łów,
figury,
którego
posiadające
zresztą
artystyczną n i e m o g ł y b y być z a l i c z o n e
Skądinąd r ó w n o c z e ś n i e w i e m y ,
o t a c z a się j e s z c z e —
ludowej. Znalem
pracującego
w
powiecie
dla okolicznych
bardzo
skromną
kościo
wartość
do tworów l u d o w y c h .
ż e l u d w i e j s k i o t a c z a ł się i
c/ęściowo
p r z e d m i o t a m i o wartości a r t y s t y c z n e j n i e w y t w a
rzanymi
na
w s i , a n i przez
artystów
chłopskich.
podzielić
na trzy grupy. W
pierwszej
znajdują
w a r s t w wyższych, niejako p r z y p a d k o w o
wieśniaczą: obraz, m e b e l , t k a n i n a —
Twory
się d z i e ł a
te
tzw.
z a w l e c z o n e o n g i p o d strzechę
rzadziej
n a b y t e świadomie
(przy
w s z y s t k i m książki). W
drugiej
grupie
tych
specjalnie
dla
przez
iozpoznamy
dzieła
TWORZO
można
sztuki
czyni t u m u s i m y zaliczyć przede
rzeczy
SZTUKA
NA DLA LUDU
tworzone
wsi
g r u p y społeczne pozachłopskie, n a r z u c a n e z zewnątrz. N a l e ż y t u n p . l i
teratura dewocyjna
(o i l e p o s i a d a c h a r a k t e r a r t y s t y c z n y ) ,
dewocjonalia
p r o d u k o w a n e w m i a s t a c h czy miejscach o d p u s t o w y c h z myślą o o d b i o r c y
wiejskim,
pisane
przez
autorów m i e j s k i c h specjalnie d l a zespołów w i e j s k i c h i t p . Trzecią
grupę
takich
dla
repertuar tzw. teatru
dzieł
chłopa
znajdowanych
przede
ludowego,
n a w s i , tworzą
wszystkim
przez
czyli
sztuki
przedmioty
artystów
i
produkowane
rzemieślników
mało-
5
miasteczkowych.
Tu
zaliczyć
trzeba
ceramikę
ozdobną,
posiadającą
c z ę s t o dużą w a r t o ś ć a r t y s t y c z n ą , d a w n i e j s z e o b r a z y n a s z k l e c z y p ł ó t n i e ,
d r z e w o r y t y , często w y r o b y
grupy
dzieł
sztuki
k u t e w żelazie. O s t a t n i e d w i e
tworzyli
artyści
żyjący
poza
wymienione
wsią,
przeznaczając
je d l a o d b i o r c y chłopskiego. Różnica t k w i w c h a r a k t e r z e s a m y c h
dzieł
w
grupy
ostat
i
grup
zupełnej h a r m o n i i z pozostałą produkcją wiejską
niej
—
w
zewnętrznym
jakby
oddziaływaniu
prac
artystów
dzieł
pozostałych. W y n i k a ł o b y z tego, że d o s z t u k i l u d o w e j możnaby zaliczyć
i z a l i c z a się r z e c z y w i ś c i e , t a k ż e p r z e d m i o t y w y k o n y w a n e p r z e z a r t y s t ó w
nie
należących
formalnie
do
śiodowiska
chłopskiego.
Pojęcie
więc
s z t u k i l u d o w e j m u s i objąć z a k r e s s z e r s z y niż s z t u k i c h ł o p s k i e j . S p r z e c z
ność t e g o z d a n i a z t w i e r d z e n i e m p o p r z e d n i e g o
ustępu u s u w a p o p r o s t u
w n i o s e k , ż e p o j ę c i a t e n i e p o k r y w a j ą s i ę z sobą.
W i d z i m y z tego, że jeśli p r z y określeniu z a k r e s u pojęcia s z t u k i
wyjdziemy
ludowej
o d przynależności a r t y s t y d o k l a s y społecznej chłopskiej
m o ż e m y popełnić p o w a ż n e błędy. Zdaje
m i się w i ę c , ż e
drogą będzie wyjście o d
i
charakteru.
Prof. Bystroń w s w y m W s t ę p i e do l u d o z n a w s t w a p o l s k i e g o
( L w ó w 1926)
nazywa
t e treści k u l t u r a l n e ,
niezorganizowaną,
Definicja
ta
dzieł
zbadanie
najpewniejszą
ich
ludowymi
samych
—
które
opierają
się o
płynną i bezpośrednią, p r z e k a z y w a n ą
wyrosła
najwyraźniej
ná
gruncie
SZTUKA
LUDOWA
OPARTA O TRADY
CJĘ U S T N Ą
tradycję
z ust do ust.
badań
nad
literaturą
l u d o w ą i c h a r a k t e r y z u j e r ó ż n i c e m i ę d z y sztuką s ł o w a o p a r t ą o a u t e n
tyczny,
skodyfikowany
piśmiennie
tekst
literacki
baśnią l u d o w ą , zmienną, p e ł n ą w a r i a n t ó w ,
jednostek,
Jednakże
i
które
ją
tutaj
nasuwają
sobie
poprzez
się
żyjącą
pokolenia
poważne
—
a
pieśnią
jedynie
podają
w
z
zastrzeżenia.
czy
pamięci
ust do ust.
Przecież
pieśń
l u d o w a została n a o g ó ł już o d w i e k u n i e m a l z a p i s a n a i l u d s a m c z ę s t o
korzysta
z
jej d r u k o w a n y c h przekazów.
Pieśń
religijna, np. kolenda,
n a w e t o w i e l e wcześniej otrzymała swój p i s e m n y k a n o n , a m i m o t o n i e
straciła
w
ustach ludu
c h a r a k t e r u pieśni
ludowej.
Podobne
możemy zauważyć w muzyce l u d o w e j , t a k silnie zespolonej
Zdaje m i się, że najwyraźniej n i e d o s t a t k i p r z y t o c z o n e j
występują
dury
przy
techniczne
dotyczące
że
dziełach p l a s t y k i l u d o w e j . W i e m y
w
rzemiośle,
barwików
i reguły
także
techniczne,
sposoby
malarstwie,
złotnictwie
itd. —
uczniom
pracowniach
w
niezorganizowany,
pewien
odsetek
płynny,
w
prowadzenia
były
mistrzów
ostatnio definicji
przecież, że
a r t y s t y c z n y m , że p e w n e
i c h przeróbki
chwyty
zjawisko
ze s ł o w e m .
tkactwie i malarstwie,
narzędzia
przez
całe
również
z
zmienny
i
w
wieki
ust do
bezpośredni,
dzieł, w y p r o d u k o w a n y c h w
proce
recepty
snycerce,
przekazywane
ust, w
mimo
to
sposób
jedynie
t y c h w a r u n k a c h , możemy
z a l i c z y ć d o s z t u k i l u d o w e j . C o w i ę c e j — i d z i s i a j sposób
przekazywania
umiejętności p l a s t y c z n y c h , n a w e t w w y ż s z y c h u c z e l n i a c h t e g o t y p u m a
SPOSÓB
PRZEKAZY
charakter
Nauczanie
WANIA
UMIEJĘT
2zemiosła a r t y s t y c z n e g o , m a l a r s t w a , r z e ź b y c z y g r a f i k i j e s t d o t ą d i c h y b a -
NOŚCI
PLASTYCZ
będzie zawsze oparte na p r z e k a z y w a n i u
NYCH
ręki.
bezpośredni:
Żadne
kursy
n i k o g o naprawdę
Istnieją
uczeń
podpatruje
korespondencyjne
dziś p o d r ę c z n i k i
mistrza.
s w y c h wiadomości
(oparte
na
piśmie)
z ręki
do
nie
nauczą
w k i l i m i a r s t w i e albo
batiku.
wszystkich tych technik i
sposo
techniki grzebyczkowej
oczywiście
sposoby
b ó w , a l e s a m e g o rzemiosła, s a m e j s z t u k i u c z y s i ę w b e z p o ś r e d n i m
kon
takcie z mistrzem.
Jeśli o p a r t e n a t r a d y c j i p r o c e d e r y
ludowej —
6
n i e charakteryzują b e z r e s z t y
n a l e ż y w j e j dziełach szukać i n n y c h c e c h ,
sztuki
wyróżniających
j e o d pozostałej t w ó r c z o ś c i . W
k a ż d e j z g a ł ę z i s z t u k i całość p r o d u k c j i
dzielimy
bądź
to chronologicznie,
powstałe
w
okresie
jednym
o podobnych
cechach
bądź też w r e s z c i e
sposoby
czasu,
bądź
w
też
pewne
łącząc
formalnych tj. zrobionych w
—
i t o najczęściej
—
zespoły
dzieła
sobą
utwory
ze
tym samym
kombinując
ze
SZTUKA
TO
STYL
FICZNIE
LUDOWA
SPECY
LUDOWY
stylu,
sobą o b a t e
g r u p o w a n i a dzieł s z t u k i . K a ż d y k t o miał d o c z y n i e n i a z u t w o
rami, o b e j m o w a n y m i
logiczny
trudny
ludowa
nie ulega
nam
skupiając
jedynie
nazwą l u d o w y c h , w i e o t y m , że aspekt
jest w
tej sztuce
widoczniejszym
możliwość
chrono
do uchwycenia. Twórczość
zmianom
określenia
cech
bowiem
w . czasie. Pozostaje
stylowych
sztuki
więc
ludowej
w o p a r c i u o j a k największe g r u p y dzieł uchodzących za należące do n i e j .
S z u k a n a w i ę c przez nas d e f i n i c j a brzmiałaby: ludową n a z y w a m y
sztukę, k t ó r e j dzieła posiadają
specyficznie
Nie
jest
cechy
stylowe
uznane
taką
przez naukę
za
ludowe.
zadaniem
tego
artykułu określanie, t y c h cech,
zrobi
to k t o
i n n y . Pragnę jednakże zwrócić uwagę, że zespół t a k i c h cech m u s i
być
wyraźnie p r z e c i w s t a w i o n y sztuce nie-ludowej, gdyż dopiero w t e d y
nale
życie
i plastycznie
istotne
dla
wyjdą
wzajemne
charakteru stylowego
różnice. Ponadto
dzieła
sztuki.
muszą o n e
W
drugiej
być
połowie
X I X w i e k u g d y z a c z ę t o się u n a s e n t u z j a z m o w a ć sztuką l u d o w ą , z w r ó c o
n o u w a g ę n a r z e c z y n a j b a r d z i e j r z u c a j ą c e się w o c z y , l e ż ą c e n i e j a k o n a
powierzchni: na „motywy ludowe". T e n powierzchowny
sąd, ż e istotną
cechą
literackie,
sztuki
ludowej
są
swoiste
motywy
treściowe,
o r n a m e n t a l n e — p o k u t u j e dotąd i t o szczególnie wśród różnych
łaczy
oświatowych",
którzy
w zbożnej
czy
„dzia
l u d o w y c h , te m o t y w y n i e j a k o a b s t r a k c y j n i e o d e r w a n e
o d podłoża
swej
sztuki, wysuwają
n a czoło zagadnień ludowości. Również m i e j s k a
lud
ność p o s z u k u j ą c a
wytworów
l u d o w y c h łatwo daje
„ludowych m o t y w ó w " . Parzenica
cygar l u b na ramie owalnego
rękojmią,
że p r z e d m i o t y
MOTYWY
LUDOWE
chęci k o n t y n u o w a n i a t r a d y c y j
wyrzezana
się u w i e ś ć
czarowi
n i e z d a r n i e n a pudełku
lustra — jest d l a w i e l u oczu
t e są d z i e ł a m i l u d o w y m i . N a
do
dostateczną
takim
powierz
c h o w n y m o s ą d z i e s t y l o w y c h c e c h s z t u k i l u d o w e j żeruje w i ę k s z o ś ć t z w .
bazarów s z t u k i l u d o w e j , sprzedających
potworki
n i e mające
Tymczasem
motywy
nic wspólnego
w kraju
i za granicą
a n i z ludowością
rozmaite
a n i ze
n p . l i t e r a c k i e w pieśni l u d o w e j należą
sztuką
przeważnie
do p r a s t a r y c h wątków, z n a n y c h dobrze i l i r y c e ogólnonarodowej, a „nieludowy
i
niepolski" motyw
słonia
stosował
w
swych
przepięknych
d y w a n a c h d w u o s n o w o w y c h s t a r y t k a c z z S o k ó ł k i B i a ł o s t o c k i e j i n i e raził
on wcale. N i e w użytym m o t y w i e b o w i e m
t k w i istota stylu
ludowego.
P r z y p o m n ę t u n a i w n y sąd p r o s t a c z k a , ż e istotną cechą s t y l u R e m b r a n d t a
jest „ m o t y w " c z a r n e g o k a p e l u s z a z s z e r o k i m r o n d e m . A
do sztuki l u d o w e j n a w e t
g o w i e podzielają
Na
koniec
inteligentni ludzie, nawet
dziecinny pogląd tego
jeszcze j e d n a
uwaga.
w odniesieniu
plastycy
i pedago
formalnych,
stylowych,
prostaczka.
Zespół cech
c h a r a k t e r y z u j e z dostateczną p r e c y z j ą dzieła s z t u k i l u d o w e j i o g r a n i c z a
j e j z a k r e s . O p r ó c z t y c h j e d n a k c e c h ściśle f o r m a l n y c h — s z t u k a l u d o w a
posiada
wartości
inne, związane
właśnie
z
obyczajowe,
nasz
nadawał-
wprawdzie
cyzować
pewne
niekiedy
elementy
cechy
znaczenia
wierzeniowe
poszczególnym
pozaformalne,
specyficznie
ludowe
POZA
SZTUKI
podłożem k u l t u r a l n o - s p o
łecznym g r u p y d o której należeli j e j twórcy. M a m t u n a myśli
cechy
ELEMENTY
FORMALNE
LUDOWEJ
formom
ale zespół
pewne
i przesądy, j a k i e l u d
swej
i c h może
sztuki.
Są
również
to
pre
d a n e g o dzieła. R ó ż n e d o d a t k i o d
7
uroku,
krzyżyki
innej
—
„niespodziane' , s y m b o l i c z n e
wszystko
to
są
cechy
ludową, choć t r u d n o zaliczyć
w y c h dzieła
Podana
ale
je do elementów
barwy
takiej czy
istotnie
twórczość
f o r m a l n y c h czy
stylo
sztuki.
przezemnie
sztukę
użycie
charakteryzujące
każdą
definicja sztuki
ludowej
tworzą
Jeśli
artyści.
wychodzi
nauka
od w y t w o r u
potrafi
—
SZTUKA
LUDOWA
A P O S T A W A TWÓR
C Z A ARTYSTÓW
LUDOWYCH
jednoznacznie
określić c e c h y s t y l o w e dzieł l u d o w y c h , precyzując w t e n sposób domenę
s z t u k i l u d o w e j t o c h a r a k t e r i c h m u s i p o z w o l i ć także n a
jaki
artysta
dzieła
może
być
zarysowuje
twórcą
wyraźnie
ludowym.
postawę
Charakter
twórczą
zdefiniowanie,
bowiem
stylowy
a r t y s t y . Pisałem już n a
w s t ę p i e , ż e n i e k a ż d y chłop, t w o r z ą c y j a k ą ś r z e c z p i ę k n ą — j e s t artystą
l u d o w y m . M u s i posiadać charakterystyczną postawę twórczą: t y l k o n a
odpowiedniej
bazie psychologicznej
rodzą się k w i a t y t w ó r c z o ś c i
w e j . J e s t r z e c z ą jasną, ż e s p e c y f i c z n a
wa
psychiczna —
jest w y t w o r e m
ludo
d l a d a n e j g r u p y społecznej posta
określonych
warunków
społecznych
( w p r z e s t r z e n i i c z a s i e ) . Z m i a n y w u k s z t a ł t o w a n i u i c h muszą n i e u c h r o n
i
twórczej
c z ł o n k ó w t e j g r u p y społecznej. T o tłumaczy n a m p o w s t a n i e w
nie
powodować
zmiany
w
postawie
psychicznej,
a
więc
Europie
s z t u k i l u d o w e j w k o ń c o w e j fazie średniowiecza, g d y chłop w ó w c z e s n y m
społeczeństwie s t a n o w y m począł k u l t u r a l n i e i c y w i l i z a c y j n i e pozostawać
coraz
bardziej
w
tyle za i n n y m i
k l a s a m i : szlachtą
i
mieszczaństwem,
które w d o g o d n y c h
dla nich w a r u n k a c h ekonomicznych
potrafiły
wielką
rozwinąć
sztukę
dworską
i
i społecznych
mieszczańską
—
cząc j e s z y b k o w s k a r b n i c e s z t u k i ogólno-narodowej. T y m c z a s e m
przywiązany
do ziemi
własną sztukę —
związana
i odcięty
ludową. Postawa
z pewną
od żywszych
ognisk
kultury
twórcza a r t y s t y l u d o w e g o
o k r e ś l o n ą sytuacją
łą
chłop
tworzy
jest więc
j e g o g r u p y . Zrozumiałą
się
też
staje rzeczą u p a d e k s z t u k i l u d o w e j u schyłku X I X w i e k u u nas i jeszcze
s z y b s z y w w i e k u b i e ż ą c y m . W r a z ze z m i a n ą p o s t a w y t w ó r c z e j
artystów
l u d o w y c h ginie i c h sztuka, a twórczość i c h dalsza wpływa do
wielkiego
jeziora sztuki wspólnej dla całego n a r o d u .
DEFINITION
DE L'ART
POPULAIRE
En
cherchant
les crite-
riums propres a l'établissement de l a definition
de
l'art
teur
populaire, 1'au-
examine
points
différents
de v u e , puis
émet
la these s u i v a n t e : on арpelle
art populaire
dont l e s oeuvres
l'art
possé-
dent l e s coractéristlques
du s t y l e reconnu par la
science
comme
quement
8
spéclfi-
populaire.
ZAGADNIENIE
D
STYLU L U D O W E G O
JÓZEF
la badaczy
sztuki nie ulega
ka
jest równowartościową
ludowa
GRABOWSKI
dziś w ą t p l i w o ś c i z a r ó w n o to, ż e s z t u
częścią s z t u k i w o g ó l e , j a k też
że odmienność j e j o d i n n y c h postaci artystycznej twórczości
ludzkości
l e ż y w j a k o ś c i s a m e g o dzieła, w ś r ó d c e c h , k t ó r e składają się n a p o j ę c i e
s t y l u . M ó w i ą c i n n y m i słowy: jeżeli c h c e m y — z p u n k t u w i d z e n i a
0 sztuce —
wiedzy
odpowiedzieć n a p y t a n i e co to jest sztuka l u d o w a , m u s i m y
w s k a z a ć j a k i e są z n a m i o n a
stylu ludowego,
jego cechy
kostytutywne,
granice, odmiany i walory.
Z e n i e jest to s p r a w a p r o s t a i łatwa, w y n i k a chociażby z tego, że w i e l u
autorów wartościowych dzieł o sztuce
nia
stylu
ludowego
ludowej
nie rozwiązywało,
nie t y l k o , że
zagadnie
w
stawiało,
ale go
ogóle
nie
chociaż wiedziało o j e g o ważności, co widać z ciągłych w z m i a n e k o n i m .
Przystępując d o o r g a n i z o w a n i a
pującej
tutu
Badania
postawienia
Sztuki Ludowej,
zagadnienia
rozwiązywania
planowej, długofalowej
n i e sposób
określenia
tego problemu
w
n i e rozpocząć
ludowego
co najwyżej
do postawienia
i
Insty
zadania
od
wezwania
do
Artykuł niniejszy
ma
się d o
plastyki. W y w o d y
a t y m bardziej
i wyczer
Państwowego
t a k i e j p r a c y , ograniczając
dziedzinie
sobie pretensji do ogarnięcia,
gadnienia,
stylu
go wszystkich zainteresowanych.
n a cełu z a i n a u g u r o w a n i e
nia
pracy
n a d polską sztuką l u d o w ą , c o j e s t c e l e m
rozpatrywa
jego
nie
rozwiązania
pewnych
tez o
ZNACZENIE POZNA
NIA STYLU DLA BA
DAN
NAD
SZTUKA
LUDOWĄ
roszczą
całości
za
wartości
„ro
boczej".
Wstępem
do
tego m u s i być
n a istotę s t y l u l u d o w e g o .
rozpatrzenie
p r o b l e m t e n został n a j w c z e ś n i e j
mieckiego
historyka
historycznie
sztuki
dorobek
dotychczasowych
poglądów
Zacznę o d l i t e r a t u r y p o l s k i e j , choć w ł a ś c i w i e
zapoczątkowany pośrednio przez
Alojzego
własny
Riegla
naszych
1).
Chcę
historyków
nie
bowiem
sztuki,
PRZEGLĄD P O G L Ą
D Ó W N A ISTOTĘ
STYLU
LUDOWEGO
ująć
artystów
1 e t n o g r a f ó w , k t ó r y nastęnie rzucę n a t ł o m y ś l i i n n y c h n a r o d ó w .
Pierwszy raz, bodaj, pada
t e r m i n „styl l u d o w y "
w książce
M o k ł o w s k i e g o : „Sztuka l u d o w a w P o l s c e " , w y d a n e j
Kazimierza
w r. 1903. P o
opisie
t y p ó w c h a t w r o z m a i t y c h częściach P o l s k i pisze o n : „ w s z y s t k i e t e c h a t y
jednak m i m o
odmiennych
mię,
nakazuje
które...
polskiego"
s z c z e g ó ł ó w . . . mają
nam... przyjąć
„próbę ustalenia najważniejszych
ludowej"
3). T a k w i ę c
sze
oznaczenie
jego
w okresie
godio
2). Książkę swą c h a r a k t e r y z u j e
imienne
stylu
autor, między
zna
ludowego
innymi,
jako
z n a m i o n b u d o w n i c t w a i zdobniczości
i postawienie
przypisać
wspólne zasadnicze
STYL
LUDOWY
W KSIĄ2CE M O
KŁOWSKIEGO
t e r m i n u i pośrednie
należy
najogólniej
u nas Mokłowskiemu,
jeszcze
porozbiorowym.
N a s t ę p n e w z m i a n k i i c h a r a k t e r y s t y k i powstają
Rzeczypospolitej.
Pomijając
już za c z a s ó w
drobną u w a g ę L e o n a r d a
drugiej
Lepszego,
zalicza
jącą d o s t y l u l u d o w y c h obrazów n a s z k l e : „gałązki z o w o c a m i
i kwia
t a m i " 4), z a t r z y m a ć się n a m p r z y j d z i e
ludowych,
nad rozpatrzeniem
stylowych
drzeworytów
wysuniętego
przez
kowskiego
5). J a k o pierwszą cechę s t y l u l u d o w e g o
zespołu
Jerzego
podaje
cech
Kiesz-
Kieszkowski
t y p i z a c j ę p o s t a c i , t o jest n i e u w z g l ę d n i e n i e r ó ż n i c w t w a r z a c h
między
9
line
KIESZKOWSKI
postaci
ludz
CHACH STYLU LU
tłumaczy płaszczyznowość
przed
poszczególnymi świętymi. D r u g a : to b r a k p r o p o r c j i i p e r s p e k t y w y
arnej.
Przez
brak proporcji rozumie
o n różne
k i c h , zaś n i e z n a j o m o ś c i ą p e r s p e k t y w y
stawienia.
Wspominając
o
konturze, dalej
o
ich jednak
następującego
dekoracyjnych,
nie wciąga
cech
drzeworytu:
stylowych
czyźnie,
dekoracyjność
i
do
„Typizacja
zresztą
w
całej
sztuce
ludowej
ale n i e s t y l e p o k i " . Przyjrzawszy
w y c h przez Kieszkowskiego
—
barwach,
zatem,
prymitywność
jako
i
efektach
techniki
płasz
składają
l u d o w y c h . Jest to j e d n a k
styl
pewnego stopnia
się s p o s o b o w i
DOWEGO
zestawienia
traktowanie w
rysunku
się n a o d r ę b n y , s w o i s t y s t y l d r z e w o r y t ó w
jak
wielkości
O CE
kultury,
określenia c e c h
stwierdzić należy, że w y d o b y t e
—
stylo
one
zosta
ły głównie drogą negatywną — m i a n o w i c i e określeniem braków w sto
sunku
d o sposobów
stycznej
—
i zwyczajów
a w małej
wprowadzonych
w
sztuce
naturali-
t y l k o ilości p r z e z o k r e ś l e n i e c e c h , k t ó r e a u t o r
u w a ż a ł za p o z y t y w n e , j a k n p . d e k o r a t y w n o ś ć . W i d a ć z t e g o , ż e c i ą ż ą c y
na Kieszkowskim
światopogląd a r t y s t y c z n y kręgu k u l t u r o w e g o , w
r y m się o b r a c a ł , n i e p o z w o l i ł m u z r o z u m i e ć w c a ł e j pełni ś w i a t a
l u d o w e j . Odczuwał
prywatnych
z
nich
dzięki
formalnej
Albo
go jednakże, j a k b y w y n i k a ł o
niejako
wynurzeń
podniesionym
prymitywności,
też:
chwytały
„Jak
na
tutaj
wielki
średniowieczne
temat
z jego
tych
spokój,
„Wieje
momentom
i
i
swoisty"
pogoda
miniatury
radośnie za o k o , p o d o b n i e
dodatkowych,
drzeworytów:
stylistycznym
któ
sztuki
lśniące
i drzeworyty
wdzięk
od
złota
ludowe...
dzięki
i
barw,
naprawdę
t e m ż y c i e m b a r w śmieją się d o n a s " . N o t u j ę te w y p o w i e d z i
j a k o próbę
określenia
cech
formalnych,
się w jakość w a l e r ó w r z e c z y w i s t o ś c i
artystycznej.,
istoty stylu
ale przez w c z u w a n i e
właściwej
dziełom
ludowego
stylu
nie na podstawie
ludowego.
Wedle
Kieszkowskiego
więc
na
s t y l l u d o w y , oprócz cech
już w y s z c z e g ó l n i o n y c h , składają
się: spokój,
pogoda,
i uśmiechanie
Można
wdzięk
swoisty
się
życiem
barw.
POZAFORMALNE
KRYTERIA STYLU
LUDOWEGO
co-
p r a w d a p o w i e d z i e ć , ż e t e c e c h y są o k r e ś l e n i a m i b a r d z o s u b i e k t y w n y m i ,
a c o w a ż n i e j s e a , s t o s o w a n y m i r ó w n i e ż i d o dzieł, n a l e ż ą c y c h d o i n n y c h
stylów
niż l u d o w y ,
więc
d a się
postawić
takim
też
niczego
nie mówiącymi,
terminom
ale podobny
zarzut
j a k ; płaszczyznowość,
typizacja
r z y d e k o r a t y w n o ś ć , k t ó r e d o t y c h c z a s — j a k z o b a c z y m y — są
wyliczane
przy podawaniu definicji stylu ludowego.
c. d . n .
PRZYPISY
1) A l o i s Riegl — V o l k s k u n s t , Hausfleiss unci Hausindustrie. 1834.
2) M o k l o w s k i K a z i m i e r z — Sztuka L u d o w a w Polsce. Lwów, 1903. str. 324.
3) loc. cif. str. 320.
4) L e p s z y L e o n a r d —
Ludowe
obrazy
na szkle malowane. Kraków, 1921.
5) K i e s z k o w s k i Jerzy — Zwięzły katalog w y s t a w y d a w n y c h drzeworytów ludowych
z e b r a n y c h i w y d a w a n y c h przez Z y g m u n t a Łazarskiego. W a r s z a w a . 1921. str. 14—18.
LA
Q U E S T I O N
S T Y L E
P O P U L A I R E
Pour établir le caractěre
cite les auteurs polonais
du style populaire, 1'au-
prenant en consideration
teur dans cette partie de
les caractéristiques de la
son article passe e n re
forme
aussi
vue
celles
qui
les
I'essence
style.
10
DU
ctpinions
méme
Tout
sur
de ce
d'abord
11,
bien
en
sonl
que
en
dehors.
(á
suivre)