http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/1498.pdf
Media
Part of Etnologia francuska / LUD 1977 t.61
- extracted text
-
Lud,
JACEK
t. 61, 1977
BEDNARSKI
ETNOLOGIA FRANCUSKA
HISTORIA
-
STAN -
OSIĄGNIĘCIA
Współczesna etnologia francuska jest dynamicznie rOZWIJaJącą się
dyscypliną. Powszechnie znane są jej osiągnięcia ogólnoteoretyczne oraz
praktyczne w badaniach społeczeństw pozaeuropejskich. Natomiast nie\viele miejsca poświęcono dotychczas, w polskiej literaturze etnograficznej, rozwojowi badań nad francuską kulturą ludową. Ze względu na
obszerność i złożoność tego zagadnienia, niniejszy artykuł, którego przedmiotem są równocześnie dzieje, stan współczesny i osiągnięcia dyscypliny
określanej terminem "ethnolog'ie fran~aise", z konieczności sygnalizuje
jedynie niektóre problemy, zdaniem autora warte omówienia i przybliżenia polskiem u czytelnikowi. Analizując współczesną etnolologię narodową starano si(~ uchwycić jej wielopłaszczyznowe powiązania z całokształtem nauk etnologicznych we Francji.
W ramach etnologii wyróżnia się obecnie we Francji, ze względu na
podmiot badarl, trzy dyscypliny: etnologię krajów "trzeciego świata"
(ethnologie d'outre-mer lub ethnologie des societes primitives, archaiques), etnologię Europy (ethnologie europeenne lub ethnologie des societes
traditionnelles, pn;industrielles) oraz etnologię Francji (ethnologie franc;aise). Rezultaty badawcze każdej z nich stanowią podstawę dla tzw.
etnologii ogólnej (ethnologie generale), która zmierza do budowania
\\' ramach poszczególnych szkół generalnej teorii kultury.
Wyjaśnienia wymaga zastosowanie w tytule artykułu i tekście terminu "etnologia", zamiast przyjętego u nas "etnografia". We' Francji
mają one różne znaczenia. Pojęcie "etnografia" dla oznaczenia nie ty Ie
nauki, co raczej metody opisywania ludów pojawiło się we Francji
w 1807 r. I Terminu "etnologia" użył po raz pierwszy w swojej klasyfil
T. Wróblew,:ki.
Wstęp
do etnografii,
Poznań
1969, s. 12.
-18
.J."CEK
BED
AHSKl
kacji nauk A. M. Ampere w 1830 r. 2, a więc w okresi0 początków formułowania postulatu studiów generalnych nad człowiekiem w jego aspekcie fizycznym, psychologicznym i społecznym (m. in. P. Broca, C. Bernard, A. Comte). Z tego właśnie okresu pochodzą szerokie międz,\'dvscyplinarne powiązania etnologi z całokształtem nauk hUlmmist~'cznych,
a przede wszystkim przyrodniczych. Zgodnie z dych()~()miczną zasadą
klasyfikacji nauk ustaliła się we Francji w połowie XIX w. do dziś
aktualna zasada, że etnologia oznacza naukę porÓWna\\Tzq i uogólniającą.
etnografia natomiast jest jej procedurą szczegółową - gromadzenie materiałów i opis :1. Tradycja francuska wiązała do okresu II wojm' światowej oba pojęcia z badaniami ludów pozaeuropejskich. badania kultury
rodzimej określając w historycznej kolejności jako dt'lllonologia, clemopsychologia, badania ludowych tradycji i folklor. Terminami "etnografia"
i "etnologia" objęto badania nad kulturą ludową po II wojnie światowej,
przy czym dopiero ich włączenie w ramy etnologii ucz\nilo z tej d.vscypliny dziedzinę w pełni samodzielną. Stosowanie w odniesieniu do badań
rodzimej kultury ludowej terminu "etnologia", a nie ..etnografia", jest
po prostu uwzględnieniem dostrzeganego powszechnie \"'e Francji. naukowego awansu dyscypliny.
We Francji dla rozwoju badań nad kulturą ludową ostatnie 15-1ecie
ma znaczenie przełomowe. W tej dziedzinie etnologia w:\'szła szeroko
poza dotychczasowe wąskie ramy problematyki folklorystycznej i skierowała swoje zainteresowania na całokształt współczesnej i dawnej kultury wsi. Obecnie możemy obserwować również jej przedmiotowe zbliżenie z całokształtem nauk etnologicznych i intensywnie rozwijającą si(~
współpracę z szeregiem innych dyscyplin humanistycznych.
Stan współczesny etnologii narodowej we Francji jest rezultatem
prawie dwuwiekowego rozwoju zainteresowań własną ludową tradycją
kulturową. Można w nim wyróżnić 4 okresy: 1) kształtowanie się etnografii i etnologii jako samodzielnych dyscyplin naukowych i początki
świadomych zainteresowań ludową tradycją narodową (od końca XVIII
w.); 2) rozwój dyscypliny pod nazwą "folklor" (od lat 80. XIX w. do II
wojny światowej); 3) formowanie się podstaw nowoczesnego ujęcia przedmiotu badań w postaci etnografii metropolitalnej (do mniej więcej lat
50-tych); 4) dynamiczny współcześnie rozwój etnologii narodowej \V kierunku antropologicznego traktowania zjawisk kulturowych.
2 G.
de Rohan-Csermak,
La
premiere
apparition
du
t eTlnc "et hnologic"
,.Ethnologia Europaea" 1967, t. 1, nr 3, s. 170-184.
8 Por.
np. C. Levi-Strauss,
Antropologia
strukturalna,
W2rsza'wa 1970, s. 54;
G. Balandier, Sociologie, ethnologie, ethnographie,
[w:l Troiti! de sociologie, t. 1.
Paris 1958, s. 101-102:
Grand
Larouss
encyclopedique,
t. 4, Paris 1961, ha~l~
.,ethnologie" i "ethnographie",
s. 768.
Etnologia
49
francuska
Rozwój zainteresowań i badań nad kulturą ludową we Francji kształtowały dwie ściśle ze sobą związane tendencje: 1) stopniowe rozszerzanie
przedmiotu badań od folkloru wiejskiego (w tradycyjnym znaczeniu) do
całokształtu kulturowych zachowań społeczeństwa francuskiego oraz
2) wysiłek w kierunku ujmowania przedmiotu badań w stopniowo rozwijającej się integracji z innymi dyscyplinami.
W artykule zajmiemy się rozwojem etnologii francuskiej w trzech
ostatnich wyróżnionych okresach, tzn. od momentu, kiedy kultura ludowa stała się przedmiotem badań wyodrębnionej dyscypliny. Wcześniejsze
dzieje mogą być z powodzeniem tematem odrębnego opracowania.
BADANIA
KULTURY
LUDOWEJ
W RAMACH
FOLKLORU
Rozwój badań nad francuską kulturą ludową przypada na koniec
XIX i pocz. XX w. Moment przełomowy tworzy z jednej strony działalność szeregu regionalistów, którzy podejmują akcję zjednoczenia wysiłku nad rejestracją żywotnych jeszcze w tym czasie elementów tradycyjnych w kulturze wsi oraz z drugiej, rozwój samej etnografii i etnologii, który niejako inspirował do ujmowania kultury ludowej w ramy
określonej teorii i objęcia jej badań przez wyraźnie wyodrębnioną dyscyplinę. Staje się nią w końcu lat 80-tych XIX w. folklor.
Pojęcie folkloru, wprowadzone w 1846 r. przez W. J. Thomsa dla
oznaczenia kultury duchowej, zostało przeniesione do Francji około 1877 r.
przez W. Edwardsa, założyciela Societe ethnologiques de Paris (1839) 4.
Termin ten bardzo szybko upowszechnił się we wszystkich krajach romańskich, a we Francji w końcu XIX w. przyjął podwójną denotacj~~.
Oznaczał, po pierwsze, całokształt kultury ludowej, zachowując jednocześnie swoje pierwotne znaczenie odnoszące się do wiedzy ludowej
lub - szerzej - kultury duchowej; po drugie, naukę o tej kulturze.
W ostatnim znaczeniu, spopularyzowany przez pracę P. Sebillot, Le
Folklor. Litterature orale et Ethnographie traditionelle (1913), obowiązywał we Francji aż do II wojny światowej. W ujęciu A. Van Gennepa
folklor stał się równoważnikiem niemieckiego "Volkskunde".
Bezpośrednich źródeł kształtowania się folkloru należy szukać przede wszystkim w szerokim amatorskim ruchu regionalistycznym i kolekcjonerskim, jaki we Francji rozwinął się w okresie pozytywizmu. Urzeczywistnieniem instytucjonalnych dążeń szeregu regionalnych działaczy
było powstanie kilku muzeów regionalnych, a przede wszystkim utvvo4
Paris
4 -
Poirier, Histoire
19611,s. 30.
J.
Lud,
tom LXI
cle ta
pensee
ethnotogique,
[w:]
Ethnotogie
Gen~" lie.
GO
.JACEK BEDNARSKI
rzenie w 1885 r. Societe des traditions populaires. Pierwotnym zadaniem
stmvarzyszenia było " ... badanie i publikowanie zespołu literatury słownej za\vierającej zabobony, dawne zwyczaje, oraz wszystkiego co jest
z t:. ,"'l związane ...".i, ale w praktyce stopniowo zainteresowaniami objęto
całokształt kultury ludowej. Członkami towarzystwa, z których dla dziejów etnologii największe znaczenie mieli G. Paris, E. Renan, X. Marmier,
L. Bonnemere, P. Aubry i P. Sebillot, byli wyłącznie amatorzy. Od 1866r.
tmr.'arzystwo wydawało poświęcone głównie zagadnieniom folkloru słownego "Revue des Traditions Populaires". Jakkolwiek zawarte w nim
artykuły były indywidualnymi przyczynkami na bardzo różne tematy,
to tworzyły one całość ustrukturyzowaną
przez P. Sebillot.
Folklor, w którego rozwoju istotne znaczenie miała działalność wspomnia:wgo towarzystwa, wyrastał na bardzo obszernym, ale zarazem nieusystematyzowanym
i pozbawionym ogólnych teorii dorobku historykÓ'N, geografów, prowincjonalnych badaczy i amatorów zgrupowanych
w rozmaitych "towarzystwach antykwariuszy". Rozwijał siG równocześnie
\\' izolacji od drugiego nurtu zainteresowań, jakim były kultury ludów
pl'>mitywnych.
Wiek XX przyniósł Francji, obok intensyfikacji badań terenowych
i groJnadzenia materiałów, wyjście poza charakterystyczny dla pozytywistów etap opisu. Zgromadzona dokumentacja, poszerzona o no,ve badania.
stała się przedmiotem opracowania pod kątem określonej teorii. Niektóre
z nich uchodzić mogą za równie nienaukowe jak te, które w XIX w.
wiązały całą ludową tradycję z Germanami, Celtami, Rzymianami, wpływam: 'Wschodu czy kultur prahistorycznych. Przeważało jednak systematyczne i bardzo sumienne badanie zjawisk i budowanie teorii opartych
na konkretnym materiale terenowym i analizie historycznej.
\V I połowie XX w. do rozwoju folkloru jako nauki przyczynili siC;
głównie P. Sebillot, P. Saintyves, P. Coirault, a przede wszyskim A. Van
Gen;1ep. Trzech pierwszych interesowały raczej problemy ściśle folklorystyczne. Van Gennep usiłował natomiast, jako pierwszy, podjąć analize \\'sz:'stkich tradycyjnych zachowań francuskich chłopów. Przyjrzyjmv się działalności tych badaczy, przede wszystkim od strony sposobu
ujm,">\vaniaprzedmiotu badań.
Sebillot P. (1846-1918), którego porównać można do O. Kolberga, jest
po',':szechnie uważany za twórcę folklorystyki francuskiej. Zasługą autora
de dziś aktualnego 4-tomowego, systematycznego zbioru Le Folklore de
France (1904-1907), jest poszerzenie zakresu badań folkloru w stosunku
5
lVI. Bouteiller. L'oeuvre. et les collections tolkloriques
de Lionel Bonnemere
"Arts et Traditions Populaires" (dalej "ATP") 1966, R. 14, nr 1-2.
(1843-1905),
s.
20.
Etnologia
francuska
51
do ujęcia tradycyjnego, ograniczającego go do folkloru słownego. Obok
dziedzin." określanej jako "litterature
orale" (pojęcie to wprowadził
w 1881 r.), P. Sebillot wyróżnił tzw. "l'ethnographie
traditionnelle"
(1886), której głównym przedmiotem zainteresowań miały być zwyczaje,
obrzt:;dy. wierzenia, przesądy i ich plastyczne uzewnętrznienie w postaci
sztuki ludo\vej h. Warto zaznaczyć również, że jako pierwszy zwrócił uwagt; na konieczność badania folkloru miejskiego różnych grup zawodowych.
Jakkolv,iek Sebillot stworzył podstawy pod badania etnograficzne we
Fr&ncji. to za właściwych ich twórców należy uznać Saintyvesa i Van
Gennepa.
Sair,ty\'es (właściwie E. Nourry, 1870-1935) był przede wszystkim
teoretykiem folkloru, m. in. redaktorem i głównym współtwórcą 5-tomowCE:.o Corpus du Folklore prehistoriques
en France et dans les colonies
Francois (1934-1936). Metodologiczne rozważania nad folklorem i charakterem jego badań zawarł w fundamentalnej pracy Manuel de Folklore
1193fi). Według Saintyvesa różnica między folklorem a etnografią, subd\3c:iplinami socjologii, polega na przedmiocie badań. Etnografia z.ajmu]\c ~iE: kulturami pozaeuropejskich ludów prymitywnych, folklor jest
naL1l11ia~t nauk<.jo "kulturze tradycyjnej w środowiskach ludowych krajów cy\';lizowanych", względnie nauką o "tradycji u ludów cywilizowanych, głównie w środowiskach ludowych" 7. Saintyves przeciwstawiał się
,)rgani5t\'cznemu ukierunkowaniu Van Gennepa i rozpatrywał zjawiska
folklor.",st:·czne przede wszystkim jako fakty psychologiczne i społeczne.
i'vli:1"j(,;:t- uwzględniał w programie badawczym
folkloru zarówno
aspekt pozamaterialny, jak i materialny kultury ludowej, to jednak
w pl"aktyce ograniczał się tylko do tej części kultury, która przekazywana jest drogą bezpośredniej komunikacji.
Dążenie do objęcia badaniami całokształtu kultury ludowej zrealizował dopiero A. Van Gennep (1873-1957), największy francuski etnolog j folklorysta I poło XX W. Autor Les rites de passage, w dziedzinie
etDGgraLi Francji zadebiutował w 1916 r. W latach 1930-1958 ukazało
Sil; kilkanaście jego publikacji omawiających
różne dziedziny kultury
IV':;
francuskiej H. Syntezą dorobku jest 3-tomowy Manuel de folklore
,fra.n("(Jisecontemporain (1937-1939). Van Gennep zasłużył się także na
polu organizacyjnym zakładając kilka czasopism, m. in. "Revue des Etudl':s Eth!1ographiques et Sociologiques", "Revue d'Ethnographie
et de
P. Saintyves, Manuel de Folklore,
Paris 1936, s. 36.
Tamże, S. 38-39.
H M. in. Folklore
du Dauphine
(Isere), t. 1-2, Paris 1932-1933; Folklore
de la
I3ourgogne (Cote d'Or), Paris 1934; Folklore
de la Flandre
et Hainaut
Fran(;ais
iDepartanwnt
du Nord),
t. 1-2, Paris 1935-1936; Folklore
de l'Auvergne
et du
"elau, P~i'is 1942; Folklore
des Hautes-Alpes,
t. 1-2, Paris 1946-1948.
6
"i
52
JACEK
BEDNARSKI
Sociologie", "Le Folklore Vivant" oraz "Nouvelle Revue des Traditions
Populaires" .
Van Gennep usiłował wypracować syntetyczną wizjc; badań etnologicznych, które traktował całościowo i komplementarnic,
będąc jednocześnie prekursorem dyscypliny, którą nazwano później technologią. Szerokie ujmowanie folkloru znalazło swoje odzwierciedlenie w jego defin:cji: "Dziedzina, którą oznaczam tu folklorem, jest szersza niż ta, którą
przyjmowali pierwsi «tradycjonaliści», którzy zwracali jedynie uwagę
na «przekazywane przez tradycję» baśnie, legendy, pieśni. wierzenia i obrzędy, praktyki wróżebne itd. Rozwój naszej nauki zmusił nas do dorzucenia tutaj badania wszystkich ceremonii, gier i tańców, ludowych kultów świętych, domu i wsi, przyborów gospodarskich, narzqdzi wszelkiego rodzaju, mniejszej i większej sztuki, instytucji stworzonych przez
lud albo pozostałych z dawnych okresów, wreszcie sposobóvv' czucia i wyrażania się, które rozróżniają «ludowy» od «wyższego»"~.
Van Gennep stworzył własną szkołę metodologiczną, odmienną w założeniach od antropologicznej i historyczno-kulturowej.
Stanął na stanowisku organicystycznym i związał folklor z biologią i jej metodami. Postawa ta, będąca w istocie tylko pewnym kątem widzenia, miała prz"Jd"
wszystkim zwrócić uwagę na konieczność ujawnienia zjawisk w ich społecznych funkcjach. Jakkolwiek w programie badawcz~'m zatrz~'mał si~
na pozycjach pozytywistycznych,
to jednak postulat badania zjawisk
żywych i egzystujących w społeczeństwie, a nie przeżytków, stworzył
podstawy dla późniejszego rozwoju etnologii.
Równolegle z tym zasadniczym, folklorystycznym i zarazem ogólnoteoretycznym nurtem, do którego zaliczyć należy również P. Coirault
(1875-1959),
wybitnego znawcę słownego folkloru, we Francji od końca
XIX w. rozpoczyna się systematyczne zbieranie strojów, rzeźby ludowej,
ceramiki, sprzętów i narzędzi oraz dokonuje pierwszych inwentaryzacji
budownictwa ludowego. Jest to początek muzealnictwa t'tnografil'znego,
dającego oparcie późniejszym studiom nad kulturą matcrialną.
Pierwsze regionalne muzeum etnograficzne - Mus('E' <1]sacien- powstało w 1907 r. w Strasburgu. W okresie powojennym założono muze.'!
w Arles, Saintes, a w 1922 r. Musee basque w Bayonne. Skupiły one wokół siebie licznych regionalistów i etnografów-amatorów. Folklor.','.>tyczne
zainteresowania umocnił właśnie rozwijający się intensywnie od końca
XIX w. ruch regionalistyczny, zintegrowany wokół Federation Regionaliste Franc;aise. W swoim programie zmierzał on m. in. \\. ki.erunku udokumentowania i spopularyzowania lokalnych tradycji, pl'zyczynia.ic,c się
9
A. Van Gennep, Le Folklore,
Paris
1924, s. 30-31.
Etnologia
fi3
francuska
nawet do odrodzenia niektórych wymierających już elementów kultury
ludowej to.
Do II wojny światowej jedyną jednostką organizacyjną etnologii
narodowej było Musee des Arts et Traditions Populaires. Musee ATP
powstało, podobnie jak Musee de l'Homme, w 1937 r. z przekształcenia
dawnego Musee d'ethnographie du Trocadero (1878). Od samego początku
swego istnienia stało się jednostką wiodącą ze względu na prowadzone
badania i stworzyło metodyczne i organizacyjne oparcie dla sieci muzeów
regionalnych.
POWOJENNA
ETNOGRAFIA
METROPOLITALNA
Intensywny rozwój etnologii i etnografii we Francji w okresie powo.iennym przyczynił się m. in. do rozpadu wąskich ram folkloru w badaniach kultury ludowej. W praktyce były one mało przydatne zarówno
w zastosowaniu do badań historycznych, jak i współczesnych zmian. Folklor ograniczał się w zasadzie do badania samego faktu, rzadko kiedy
uwzględniał jego społeczno-ekonomiczne i naturalne podłoże. W okresie
międzvwojennym analizę taką przeprowadzała przede wszystkim rodząca
się socjologia wsi oraz geografia humanistyczna (geographie humaine).
Szczególnie ta ostatnia, dynamicznie rozwijająca się od pocz. XX w.
(P. Vidal de La BIache, J. Brunhes, M. Dubois), której przedmiotem badań jest rola środowiska naturalnego w życiu ludzi i określanie geograficznych czynników kształtowania kultury (koncepcja genre de vie), wyrażnie uzupełniała badania folklorystyczne, dając olbrzymi wkład w poznanie materialnych warunków życia na wsi francuskiej.
Wysiłek w kierunku rozszerzenia przedmiotu badań dyscypliny zajmującej si(~kulturą ludową doprowadził do rozwoju tzw. etnografii metropolitalnej (ethnographie metropolitaine).
Powojenną etnografię metropolitalną cechuje w znacznym stopniu
dążenie do historycznego ujmowania badanych zjawisk. Wypracowane
przez historyków A.Soboula i G. Lefebre'a teoretyczne założenia prac
badawczych SociE~ted'ethnographie fran~aise opierały się głównie na badaniach materiałów archiwalnych. Silna tendencja do analizy historycznej znalazła swój osobliwy wyraz w do dziś rozwijanej koncepcji archeocywilizacji A. Varagnaca, w ramach której kultura ludowa badana jest
w ścisłym nawiązaniu do prahistorycznej przeszłości 11.
Zob. C. Brun, Regionalizm francuski,
[w:] Ruch regionalistyczny
1934, s. 267-290.
11 Zob. A. Varagnac.
Civilisation
tradiiionneHe
et genres de vie,
10
t.
w Europie,
l, Warszawa
Paris
1948.
54
JACEK
BEDNARSKI
Drugą zauważalną tendencją etnografii francuskiej w omawianym
okresie są próby skonkretyzowania koniecznych więzi miGdz.v etnogrDfią.
wówczas jeszcze często reprezentowaną przez geografię humanistyczną
i historię, a innymi dyscyplinami oraz zbliżenie badań nad kulturą ludową do teoretycznych założeń etnologii ogólnej. Wyraźne braki metodologiczne ujawniły się w monograficznych badaniach wiejskich społeczności
lokalnych, w których wzorem były przede wszystkim prace socjologiczne.
Szczególnie inspirującą rolę odegrała seria badań terenowych \V departamencie Aveyren, zrealizowanych przez Centre de formation aux recherches ethnologiques pod kierunkiem A. Leroi-Gourhana. Stworz:dv ·me
przesłanki dla późniejszych badań interdyscyplinarnych.
W latach 1945-1960 badania nad kulturą ludową prowadzono gk'Jnie
w trzech kierunkach 12: kultura materialna (m. in. C. Parin, A. G. Ha'..tdricourt, M. J. Brunhes Delamarre, A. Dauzat, H. Polge), folklor ~m in.
P. Delarue, A. Van Gennep) oraz atlas dialektologiczno-etnograficzny.
Propozycję opracowania nowego atlasu wysunął w 1939 1'. A. Dauz8t.
Opierając się na pierwszym atlasie J. G. Gillierona u oraz doś\viadczeniach K. Jaberga i J. Juda, autorów atlasu Szwajcarii i północn:.-ch
Włoch, wypracował on nowy model atlasu, w którym badcme zjawlskR
zostały ujęte zarówno w aspekcie synchronicznym, jak i diachronicznym.
Do uniwersytetów etnografia metropolitalna wkraczała bardzo '.'lolno.
Jedynie ściśle związana z działalnością muzealną katedra Histoire des
Arts et Traditions Populaires w Ecole du Louvre miała do lat GO-tvch
prawo nadawania dyplomów z etnografii Francji.
Dla rozwoju badań francuskiej kultury ludowej szczególne zasługi
organizacyjne w okresie powojennym położył G. H. Riviere. pierwszy
wykładowca etnografii metropolitalnej w Ecole du Louvre i dyrektor
Musee des Arts et Traditions Populaires. Dzięki niemu i M. lVIagetowi.
kierownikowi Laboratoire d'ethnographie fran<;aise, utworzonego przy
muzeum w 1945 r., nastąpił wyraźny postęp w pracach badawczych,
a Musee ATP stało się centrum etnografii krajowej. Dużym osiągnięci~m
M. Mageta było opracowanie podręcznika etnograficznych badań terenowych 14.
Musee des Arts et Traditions Populaires prowadziło od 1937 r., ró\vnież podczas wojny w latach 1941-1945, wielokierunkowe badania terenowe, najpierw w regionie Sologne (budownictwo wiejskie) i Basse-Bre12 Zob. J. Topolski,
Dzisiejsza
etnografia
francuska,
"Kwartalnik
Historii Kultury Materialnej"
1960, nr 1, s. 153-157.
13 J. Gillieron,
E. Edmont, Atlas linguistique
de la France, t. 1-35, Paris
1902-1910.
14 M. Maget, Ethnographie
metropolitaine.
Guide d'etudes directe de comportements culturels,
Paris 1953.
Etllclogia
francuska
tagne (muzykologia), a potem praktycznie w całej Francji. Realizowano
je przy współpracy specjalistów - architektów, geografów, historyków
i muzykologów, a zakresem tematycznym objęto architekturę wiejską,
meble, sprzęt domowy, techniki rzemieślnicze, sztukę i literaturę ludową.
Plonem kilku lat pracy było 13420 monografii dotyczących mebli i kilka
tysięcy rysunków narzędzi domowych. Ponad 1000 monografii arch'itektury wiejskiej opracowano z punktu widzenia funkcjonalnych zależności
od środowiska geograficznego i warunków społeczno-ekonomicznych. Ba.dania technik rzemieślniczych skupiały się w kilku tradycyjnych o§rodkach garncarstwa i kowalstwa. Prace kontynuowano po wojnie, rozpoczynając przede wszystkim od naukowego opracowania poszczególnych zagadnień, dla których materiał dokumentacyjny został już zebrany. J'vbzeum podjęło równocześnie intensywną działalność wystawienniczą oraz
zajęło się problemami muzeów regionalnych (koordynacja i nadzór nad
działalnością) 15.
Głównym zadaniem Laboratorie d'ethnographie franc;aise po wojnie
było udostępnienie badaczom materiałów dokumentacyjnych i rozbudO''1va
zbiorów archiwalnych (fonoteka, filmoteka, fototeka, biblioteka).
Istotne znaczenie dla rozwoju badań francuskiej kultury ludowej
miało utworzenie w 1947 r. Societe d'ethnographie franc;aise przy Musee ATP. Zadaniem towarzystwa była integracja środowiska etnograficznego, prowadzenie badań terenowych oraz publikowanie ich \vyników
na łamach "Mois d'Ethnographie Franc;aise" (1947-1952), a potem kwartalnika "Arts et Traditions Populaires" (od 1953).
WSPOŁCZESNA
ETNOLOGIA
FRANCUSKA
W etnografii metropolitalnej rozwinęła się w latach 60-tych etnologia
Francji (ethnologie franc;aise). Przełomu, jaki dokonał się w tym okresie
w badaniach nad kulturą ludową, nie można inaczej rozpatrywać, jak
w powiązaniu z ogólną sytuacją etnologii wśród nauk humanistycznych
i jej współczesną wewnętrzną strukturą. Jest to oczywiście zagadnienie
bardzo szerokie, ale krótko można je scharakteryzować następująco:
1. Określenie miejsca etnologii wśród nauk humanistycznych jest we
Francji problemem złożonym. Etnologia zrodziła się i długo rozwijała
w ramach socjologii, która w ujęciach E. Durkheima czy F. Simianda
zmierzała wyraźnie do objęcia swoim rOZimiarem całokształtu nauk społecznych i utożsamienia się z filozofią społeczną. Ten olbrzymi wpływ
15
J.
Tuwan6wna,
uwzględnieniem
muzeów
Zarys
organizacji
etnograficznych.
muzeów
we
Francji
ze
specjalnym
"Lud" 1952, t. 39, s. 472-474.
JACEK
BEDNARSKI
socjologii na etnologię, określany niekiedy mianem "imperializmu socjologicznego", ulega obecnie pewnemu osłabieniu. Pojawiły się bowiem
dwie różne tendencje rozwojowe. Współczesna socjologia francuska, mimo żywych do dzisiaj tradycji socjologii humanistycznej, dąży coraz bardziej do modelu empirycznej socjologii krajów anglosaskich, etnologia natomiast wyraźnie zbliża się do modelu antropologicznego. Coraz bardziej
odsuwa się od "malowniczego człowieka" i kieruje ku filozofii nasyconej
konkretnymi treściami antropologicznymi. W ten sposób ma się stać "bazą nowego humanizmu" według R. Bastide'a lub "badaniem wszelkich
rozmiarów człowieka" zdaniem A. Leroi-Gourhana 16.
Socjologia uważana była dotychczas za najwyższy stopień syntezy
\v badaniach zjawisk społeczno-kulturowych (etnografia - etnologia socjologia). Obecnie etnologia coraz bardziej usamodzielnia się i - przynajmniej na obecnym etapie rozwoju - trudno uznać ją również za zdominO\vaną przez antropologię. Wprawdzie antropologię społeczną intensywnie rozwija we Francji szkoła C. Levi-Straussa, ale jej wybitnie generalizująca i strukturyzująca postawa dość wyrażnie znajduje się w opozycji do właściwego przedmiotu badań etnologii, jakim są zagadnienia
osobowości kultury danej grupy ludzkiej 17. Natomiast ze względu na
strukturę nauki problem różnic etnologii i antropologii (w ujęciu anglosaskim) traci na znaczeniu.
2. Etnologię we Francji charakteryzują bowiem od dawna wyraźne
międzydyscyplinarne powiązania z socjologią, historią, geografią humanistyczną, psychologią oraz naukami przyrodniczymi, które uważa się za
najlepsze wprowadzenie do analizy społeczeństwa i jego kultury 18. Sama
etnologia jest pojmowana bardzo szeroko jako kompleks nauk, czy raczej
ośrodek integracji kilku dyscyplin i zalicza się do niej - obok etnologii
właściwej - antropologię fizyczną, prahistorię, lingwistykę oraz technologię 19. Jest to więc model zbieżny z antropologicznym.
Szerokie przedmiotowe ujmowanie etnologii we Francji już od końca
XIX w., umożliwiło w tym kraju rozwój badań o charakterze integralnym, traktujących holistycznie analizowaną rzeczywistość, a więc opierających się m. in. na koncepcji "całościowego faktu społecznego" M. Maussa. Ten profil etnologia francuska wypracowała wyłącznie opierając
16 Les
sciences eihnologiques.
"Revue de l'Enseignement Superieur" 1965, nr 3.
s. 23, s. 8.
17 Por. A. Leroi-Gourhan,
L'experience
ethnologique,
[w:] Ethnologie Generale,
Paris 1968, s. 1816-1825.
18 Zob. m. in. szereg
artykułów
[w:] Ethnologie
Generale,
Paris 1968.
lU Zob.
J. Poirier, Le programme
de l'ethnologie,
[w:] Ethnologie
Generale,
Paris 1968, s. 556-5'74.
EtnologiJ
f1"anc1/.ska
~_.
.l.
się na badaniach pozaeuropejskich społeczeństw plemiennych 20. Badania
francuskiej kultury ludowej, które rozwijali regionaliści, historycy, geografowie i folkloryści, zatrzymywały się najczęściej na opisie i jednokierunkowej interpretacji. Wyraźny przełom nastąpił dopiero w ostatnim
15-leciu, głównie dzięki zastosowaniu metodologii i metod etnologii ogólnej oraz szerokiej panoramy badawczej opartej na współpracy z innymi
naukami.
"Młodości" etnologii narodowej świadomi są sami francuscy badacze .
.Jeszcze na początku lat 60-tych :pytahi o stan zaawansowania prac dotyczących etnologii Francji stwierdzali, że " ... prac takich właściwie jeszcze
nie ma. a historia kultury wsi francuskiej od czasów najdawniejszych po
chwilę obecną czeka dopiero na swego odkrywcę" 21. Zdaniem M. J. Brunhes Delamarre'a. wyraźnie wzrasta zainteresowanie we Francji własną
tradycją kulturową; i chociaż "młodzi etnologowie ... są aż do dnia dzisiejszego bardziej wciągani do badań społeczeństw ... w Azji, Afryce
i Ameryce, niż do badań etnologicznych w swym własnym kraju ...", to
,....badania te zaczynają się we Francji w pełni rozwijać pod wpływem
m. in. A. Leroi-Gourhana ... i G. H. Riviere'a" 22. Obok tych dwóch badaczy podstawy pod etnologię narodową tworzą głównie M. Maget i J. Cuisenier. Dzięki ich wszechstronnej badawczej i organizacyjnej działalności
etnologia Francji znajduje się obecnie na etapie wyraźnej krystalizacji
i samookreślenia.
Uznanie etnologii za naukę wyłaniającą się współcześnie z humanistyki francuskiej nie wypływa oczywiście z realnej oceny ilości prac
poświęconych kulturze francuskiej wsi, których w okresie rozwoju folkloru i etnografii metropolitalnej ukazało się tysiące. "Młodość" etnologii
narodowej jest wynikiem postawy przyjętej przez współczesnych etnologów francuskich, a wraz z nimi również przez przedstawicieli innych
dyscyplin zajmujących się zarówno zagadnieniami historycznymi, jak
i aktualnymi przeobrażeniami
społeczno-kulturowymi
wsi francuskiej.
Postawa ta sprowadza się do uznania za naukowo pożyteczne tylko te
osiągnięcia, które odpowiadają przyjętym współcześnie założeniom metodologicznym, reprezentują jedną ze współczesnych szkół etnologicznych
i wykorzystują doświadczenia badawcze innych nauk. Przy takim podej-
20 Rozwój
etnologii frar:cuskicj nastąpił po 1930 r. (profesjonalizacja
etnologii
początki intensywnych
badat'l terenowych
w Afryce, Ameryce, Oceanii). Zob.
J. Poirier. Histoire de l'ethnologie,
Paris 1974, S. 109-118.
21 A. Kutrzeba-Pojnarowa,
Uwagi na temat organizacji
i metod etnograficznych badań terenowych
we Fl'ancji.
"Etnografia Polska" 1964, t. 8, s. 264.
2' M. J.-Brunhes
Delamarre, Geographie humaine et ethnologie, [w:] Ethnologie
Generale, Paris 1968, s. 1472.
58
.JACEK
BEDNARSKI
scm, dawniejsze prace uchodzą za beletrystyczne
lub za popularne opracowania a charakterze
krajoznawczym
23. Konsebyencją
tej postawy SCj
wyraźne rozbieżności między dawnymi założeniami folkloru i współczesną
etnologią
uniwersytecką.
Folklorystyczna
interpretacja
zjawisk kierowała "i(~przede wszystkim
na zagadnienia
pochodzenia
faktu kulturowego,
który rozpatrywany
bvJ
sam w sobie, najczęściej
bez jakichkolwiek
zewm;irznych
pO'vviązań Ze'
współczesnego
punktu widzenia folklor dostarczał wi(~c głównie materi8łów, które obecnie mogą być wykorzystywane
do rekonstrukcji
i opisu
różnych
etapów
historycznego
rozwoju
kultur:'
ludowej
we Francji.
a przede wszystkim poszczególnych
jej dziedzin w układzie regionalnv:ll.
Przy podejściu etnologicznym
fakty winny być badane w szerokim kontekście społeczno-ekonomicznym,
uwzględniającym
zmienności i funkcjonalności,
a więc nacisk musi
wszystkim na zrozumienie mechanizmów
przemian.
czynniki lokalno.ści.
być położony przede
Przyjęcie takiej per-
spektywy
podważyło nawet stawiane niekiedy za wzór analiz\' A. Van
Gennepa, które obecnie są przedmiotem
ponownej interpretacji
21
Ta metodologiczna
reorientacja
kierunku
analizy zjawisk kulturi
ludowej nie zmierza jednak do całkowitego zerwania z teoretyczn:'111 i praktycznym dorobkiem folklorystów,
ale do jego umocnienia poprzez zint:egrowanie w ramy etnologii i poszerzenie a strukturalistyczno-funkcjo
nulistyczny punkt widzenia, dzięki któremu osiągnięcia te tracą
seistyczny"
charakter 25.
U podstaw współczesnej
etnologii francuskiej
leży więc
S\\'ój "paintegralni
ujmowanie
zjawisk kultury i traktowanie
człowieka jako "niepodzielnego" obiektu badań, jak to określił M. Mauss. Założenie to znajduje swoje
odbicie nie tylko w badaniach
poszczególnych
dziedzin kultury v: uldadzie monotematycznym
i badaniach zwartych zespołów społeczności ter:torialnych,
ale także w wewnętrznej
strukturze
etnologii narodowej jako
d.yscypliny naukowej. Współcześnie wykazuje ona \vielopłaszczyznowe
powiązania ze ściśle z nią spokrewnionymi
dyscyplinami,
Z archeologią h1cz~ ją koncepcja archeocywilizacji
A. Varagnaca,
prace nad składem etnicznym terytorium
Francji.
z antropologią
fizyczn<l
Z"viązek z językoznaw-
stwem,
wystl~puje
czy raczej
dialektologią,
najwyraźniej
w badaniach
A. Kutrzeba-Pojnarowa,
op. cit., s. 264-265.
Zob. m. in. H. Raulin, Folklore
et ethnologie.
..4 propos de ceremonies
agraires
dans les Alpes du Nord. "ATP" 1967, R. 15, nr 2, s. 101-118.
25 J. Poirier,
Le programme ..., s. 567.
23
24
Etnologi.'
atlasowych 26. Natomiast
etnologii 27.
technologia
francuska
jest
właściwie
integralną
częścią
Szerokie perspektywy
badawcze stosowane są przede wszystkim w badaniach zespołowych,
coraz rzadziej
natomiast
przez indywidualn.'1"Ch
badaczy ze względu na wyraźny
proces specjalizacji
jaki dokonuje
się
w ramach etnologii (etnologia prawna, ekonomiczna,
społeczna, etnorrLlzykologia, mitologia, etnobotanika
itd.). Do nielicznych
badaczy, którF
jeszcze o1::ecnie starają się swymi zainteresowaniami
objąć całą złożonoś(~
badanych zjawisk, zaliczyć należy A.-G. Haudricourta
i A. Leroi-Gourhana. Reprezentowane
przez nich podejście multidyscyplinarne
opiera się
na jednoczesny:n
traktowaniu
człowieka jako istoty biologicznej
i kulturotwórczej.
W ten sposób doszliśmy do zagadnienia
przedmiotu
badań współczesnej francuskiej
etnologii narodowej.
Jest to problem niezwykle
rrudnv
do sprecyzowania,
ze względu na postępujący
wyraźnie proces zacierania
Sil; granic przedmiotu
badań wszystkich
dyscyplin humanistycznych.
Zakres badań etnologii ujmowany
jest we Francji bardzo różne. Balandiel'
uważa np. etnologię za bardziej "zorientowaną
ku archaizmom
i obronie
świadomości tradycyjnej"
niż nastawioną
na "ba9anie dynamiki
społecznej i współczesnych
przeobrażeń",
natomiast
J. Poirier czyni przcdmi'Jtern badań etnologii społeczność w przeciwieństwie
do zbiorowości 28. Teoretyczne prób}' określenia przedmiotu
badań nie znajdu~'t zupełnie swego
odbicia w praktycznej
działalności etnologii. Etnologię narodową interesuje tak aspekt współczesności
i przeszłości, jak i kultury wiejskiej i miejskiej. Bli;'~sza jednak analiza doprowadza
do wniosku, :~e pewne ograniczenie w tym znkresie wyznacza tradycja badawcza. Zasadniczym
przednastępujące
atlasy: P. Gardette,
Anas
linguisiique
et
t. 1-4. Paris 1950-1968; J. Sl"gUY, Atlas ... de ia
Gascogne, t. 1-6, Paris 1954-1974; P. Nauton, Atlas ... du Massif Centmle,
t. 1-4.
Pmis 1957-1963; H. Bourcelot, Atlas ... de la Champagne
et de la Brie, t. 1. Pari1966; E. Beyer. R. Matzen, Atlas ... de l'Alsace,
t. 1, Paris 1969; P. DubulsS,)tJ.
Atlas ... du Centre, t. l, Paris 1971; J. Martin, G. Tuaillon,
Atlas ... de Jura et des
Alpes du Nord, t. 1, Paris 1971; G. Massignon, B. Horiot, Atlas .. de l'Ouesl,
t. 1.
Paris 1971; C. Dondainc, Atlas ... de la Franche-Comte,
t. l, Paris 1972; M.-R. :':iimoni-Aurcmbou . .!ltlos ... de l'Ile-de-France
et d'Orleanais,
t. l, Paris 1972.
27 Technologię
zdefiniowano jako dyscyplinę zajmującą się badaniem materialn,:,j
działalności
LZłowieka i tradycyjnych
czynności wyrażających
,ię ,v postaci gestów i sposobów fizycznego zachowania.
Zob. A.-G. Haudricourt,
La technologi.e
culturelle:
Essai de methodologie,
[w:] Ethnologie
Generale, Paris 1968, o. 731 i nast.
Wśród głównych rodzajów technik wyróżnia się techniki ciała, produkcji,
nabycia.
konsumpcji i transportu.
Zob. J. Michea, La technologie
culturelle:
Essai de systematique,
[w:] Ethnologie
Generale,
Paris 1968, s. 823-880.
28 Les sciences ..., s. 55; J. Poirier,
Le programme ..., s. 542-547.
26
Wydano
ethnographiqne
dotychczao
du
Lyonnais,
GO
JACEK
BEDNARSKI
miotem badań etnologii narodowej
we Francji pozostało społeczeństwo
tradycyjne
i reprezentowana
przez nie kultura ludowa.
Nie wdając się w rozważania nad historyczną
zmiennością zawartości
pojęciowej terminu "kultura
ludowa", należałoby zwrócić uwagę na istniejące współcześnie na gruncie etnologii dwa skrajne w tym względzie
stanowiska. Jedno reprezentuje
A. Varagnac, drugie M. Maget. Charakteryzują one jednocześnie dwa nurty badawcze francuskiej
etnologii.
W ujęciu A. Varagnaca kulturę ludową (przez niego określoną tradycy jnie jako folklor) stanowi tzw. archeocywilizacja.
Jest to kultura niższego poziomu, wiejska, źródłami swymi sięgająca kultury neolitycznej. Dowodem na to są nie tylko przetrwał e archaiczne elementy kultury, ale
przede wszystkim
podobny swym charakterem
sposób życia oparty na
bezpośrednich
przekazach
tradycji i silnie uwarunkowany
przez środowisko geograficzne.
Podstawą koncepcji archeocywilizacji
jest założenie
o dualistycznym
rozwoju kultury od okresu neolitu. Zdaniem A. Varagnaca rolnicze społeczeństwa
neolityczne mogły przetrwać tylko dlatego,
że wytworzyły
się rygorystyczne
i spójne sposoby działania, podobnie jak
wytwarzają
się instynkty
w świecie zwierzęcym. W miarę rozwoju technik stopniowo znikało działanie instynktowne,
a tworzyła się przekazywana z pokolenia na pokolenie tradycja, która przy założeniu psychicznej zgodności podmiotów działających
i nieznacznego
wpływu pozawiejskiego środowiska
aż do XX w., stała się podstawą
kultury
ludowej,
przedłużając
w ten sposób neolityczny
stan kultury 29.
W zupełnie odmienny
sposób kulturę
ludową rozumie M. Maget.
Traktuje
ją wprawdzie
jako kulturę określonej warstwy społecznej, ale
równocześnie
dostrzega wyraźne związki i wzajemne powiązania między
tzw. kulturą "wyższą" i "niższą". W obu wypadkach elementy kulturowe
podlegały obustronnemu
przenikaniu
i czasem trudno jest już obecnie
określić ich pochodzenie. Maget wskazuje jednocześnie na dwuznaczność
lub uniwersalizm
dotychczas powszechnie przyjmowanych
kryteriów kultury ludowej, takich jak słowny charakter
przekazu tradycji, anonimowość i irracjonalizm,
czy integracja
kulturowa.
Kulturę ludową określić
można jedynie poprzez różne kombinacje wielu wyznaczników,
wyraźnie
ją lokalizując i uwzględniając
szerokie społeczno-ekonomiczne
podłoże 30.
Kierunek badawczy A. Varagnaca nawiązuje bezpośrednio do dorobku
francuskich
folklorystów
i opiera się na badaniu przeżytków
kulturo,,,,ych. Trudno uznać go za reprezentatywny
dla współczesnej francuskiej
29 Zob. A. Varagnac,
Civilisation ...; tegoż, Archeocivirisation
,.Ethnologia Europaea" 1967, t. l, nr 2, s. 83-91.
30 Zob.
M. lVIaget, Problemes
d'ethnographie
europeenne,
Generale,
Paris 1968, s. 1247-1338, szczególnie s. 1279-1304.
et genres
[w:]
de vie.
ELhnologie
Etnologia
fil
francuska
etnologii narodowej, w przeciwieństwie
do teoretycznych
założeń M. Mageta.
Po tym ogólnym rozeznaniu
we współczesnej
etnologii francusktej
przejdżmy do omówienia jej struktury
organizacyjnej,
osiągnięć i kierunków badań.
STRUKTURA
ORGANIZACYJNA, OSIĄGNIĘCIA I KIERUNKI
WSPOŁCZESNEJ ETNOLOGII FRANCUSKIEJ
BADAŃ
Szerokie perspektywy,
jakie przyjęła etnologia francuska w badaniach
nad kulturą ludową, nie znajdują swojego właściwego odzwierciedlenia
w jej strukturze
organizacyjnej
31. Etnologię
we Francji charakteryzuje
z jednej strony rozproszenie
i rozmaitość form organizacyjnych,
czemu
odpowiada pluralizm kierunków
badawczych
i stanowisk teoretycznych,
z drugiej
scentralizowanie
największych
ośrodków
etnologicznych
w Paryżu. W 1965 r. stanowiły one około 5% paryskich,
pozauni\versyteckich instytucji
zajmujących
się badaniem wsi francuskiej 32.
Szczególnie niekorzystna
jest sytuacja etnologii narodowej
w ośrodkach uniwersyteckich.
W tym pionie ma 24 Facultes
des Lettres
et
Sciences Humaines należących
do 23 uniwersytetów,
8 posiada ogółem
9 katedr etnologii - 2 w Paryżu oraz w Bordeaux, Lyonie, Montpellier,
N anterre, Nicei, Strasburgu
i Tuluzie. W wyższych uczelniach
innego
typu katedry
etnologii ma College de France oraz Institut
d'Etudes
Sociales w Instytucie
Katolickim w Paryżu. Żadna z tych placówek ni'::'
ogniskuje swoich prac badawczych nad problematyką
francuskiej
i eur,}pejskiej kultury ludowej. Jest ona rozwijana
przede wszystkim
w ramach indywidualnych
zainteresowań.
Ważne znaczenie posiada jednak
istniejące od 1946 1'. W Instytucie Etnologii Uniwersytetu
paryskiego Centre de formation aux recherches ethnologiques
(CFRE), którego zadanien,
jest przygotowywanie
studentów
do prac terenowych,
opartych głównie
na badaniach
wsi francuskiej
oraz prowadzenie
badań podstawowych.
W uniwersytetach
pozaparyskich
etnologia narodowa reprezentowana
jest
w bardzo wąskim zakresie. Uwagę zwraca przede wszystkim Uniwersytet
w Dijon, gdzie katedrą
etnologii i socjologii kieruje M. Maget, jeden ze
współtwórców
współczesnej
etnologii francuskiej 33.
W artykule nie uwzględniono zmian organizacyjnych
po 1970 r.
M. Vincienne, Des centres
parisiens
de recherche
sur La societe
rurale
fran~aise. "Etudes Rurales" 1965, nr 19, s. 68.
33 O etnologii
uniwersyteckiej
zob. m. in. G. de Rohan-Csermak,
SituatiolO
universitaire
de l'ethno[ogie
europeenne
en France. "Ethnologia Europaea"
1967,
t. 1, n.r 4, s. 273-276.
31
32
62
JACEK
BEDNAR3KI
Istotne znaczenie w badaniach i kształceniu
w zakresie etnologii Francji mają paryskie ośrodki pozauniwersyteckie,
w szczególności Ecole Pratique des Hautes Etudes (EPHE). W ramach 5 (Sciences Religieuses) i 6
(Sciences Economiques
et Sociales) sekcji EPHE znajduje
się ogółem
: 1 grup sipecjalistycznych
pośrednio lub bezpośrednio
związanych
z etnologią. Spośród nich interesująca
nas problematyka
pojawia się w pracach
Grcupe d'ćtudes des civilisations
traditionnelles
kierowanej
przez A. Vare gnac;) (prowadzi ona pełne kształcenie
i badania w zakresie historyczl;ego rozwoju francuskiej
i europejskich
kultur etnicznych)
oraz Groupe
ó'anthropologie
des societes paysannes
(I. Chiva), Groupe de sociologie
rL;rale (P. Rambaud)
i Groupe d'etudes mediterraneennes
(J. Cuisenier).
Te trzy ostatnie grupy rozwijają wielokierunkową
działalność (socjologia,
,tYJoLJgia, ekonomia) w kształceniu,
badaniach
podstawowych
i dokumentacji. obszarem zainteresowań
obejmując
głównie Europę.
Pewną rolę w zakresie etnologicznych
badań nad współczesną kulturą
l':si odgrywa
Chaire d'anthropologie
social w College de France, szczegc,lnit:' zaś związana z nią grupa I. Chiva oraz Institut
d'Etudes Sociales
p1'2:v'Inst~·tucie Katolickim
(IC), w którym do 1971 r. pracował doskonały
zr:awca Europejskiej
kultury
ludowej, G. de Rohan-Csermak.
Jedyna katedra etnografii francuskiej
znajduje się w Ecole de Louvre.
Cl'j;,ire d'ethnographie
franc;aise zajmuje
się kształceniem
muzeologów
i J.:c))Jserwatoróv;.
Koordynatorem
badań podejmowanych
przez poszczególne
instytucje
jest INC Francji
Centre National
de la Recherche
Scientifique
(CNRS)
w Par~·żu. CNRS gromadzi
pod kontrolą
komisji
specjalistów
wielką
liczbe, badaczy, w tym i etnologów. Członkowie 23 Komisji antropologii eblologii prahistorii
kierują
i nadzorują
podejmowane
przez CNRS
badania. również w zakresie etnologii Francji,
do prowadzenia
których
zatrudnia
się pracowników
z innych ośrodków (w związku z tym większość' placówek naukowych
jest stowarzyszona
w CNRS). W 1963 roku
22 Kcmisja
zat\vierdziła
m. in. interdyscyplinarne
badania
w Aubrac,
a '-N 1965 w Chatillonnais.
Jakkolwiek
wszystkie
wymienione
etnologiczne
ośrodki w pewnym
stopniu związane są z badaniami
na terenie Francji,
to podstawowym
przedmiotem
ich działalności
jest rozwiązywanie
problemów
ogólnoteoret~'cznych i to głównie opartych
na pracach
terenowych
poza Europą.
W tej slytuacji ciężar badań i prac dokumentacyjnych
w zakresie
etnologii regionalnej
spoczywa na muzeach i towarzystwach
etnograficznych. N a ponad ] 000 muzeów, około 600 posiada zbiory etnograficzne
z obszaru Francji. Są to w znacznej mierze muzea regionalne,
w których
obiekty etnograficzne
przemieszane
są z archeologicznymi
i historycznymi.
Zasadnicze
znaczenie
dla badań i dokumentacji
francuskiej
kultury
Etnologia
G3
francuska
ludowej rna parvskie :Ylusee National des Arts et Traditions Populaires
(;\/fuseeATP), przy którym od 1966 r. działa Centre d'ethnologie fran~aise
(Cef). 1\IIuseeATP należy do grupy muzeów - laboratoriów (musee labonitG;re), prowadzCjcych aktywną działalność naukowo-badawczą. Składa się z dwóch głównych działów - służb muzeologicznych i techniczno-nauko\\"'C'h, których celem jest ochrona, konserwacja i udostępnianie
obiektó\,' oraz 13 wydziałów badawczych tworzących Cef. Musee ATP
\''-,\'8yb
rocznie kilkanaście ekip badawczych obejmujących terenem poszukiwań cały obszar Francji. Pracownicy muzeum biorą aktywny udział
\\ tadaniz.ch organizo\vanych przez CNRS oraz prowadzą wykłady w szkobch W\'~:sz\'ch:14.
Spośród muzeów specjalistycznych, w których gromadzone są obiekty
etnogrCiflczne z terenu Francji, wymienić należy Musee international de
l'imag(-rie w Epinal (założone w 1951 r.), Musee international
de la
marionnE,tte w Lyonie (1946) oraz Musee du yin de Bourgogne w Beauvie
(1948),
Sieć: muzeów regionalnych pokrywa, praktycznie rzecz biorąc, całą
Francjf;. Kajczęściej ScI to muzea wieloproblemowe. Największe z nich
spełniają podwójn<l 1'01<; - dokumentacyjną i wystawienniczą oraz naukown-baduwczą. Oparciem dla działalności naukowej są prowincjonalne
)środki etnologii regionalnej. W dużej części badania finansowane są
i kierowane przez J'v1useeATP oraz Direction des Musees de France. Do
na.iwi(~ksZ\'chmuzeów regionalnych należą: Musee basque w Bayonne (założone w 1922 r.), lVIusec alsacien w Strasburgu (1907), Musee de Bretagr.e \'.1 Rennes, Musee de ormandie w Caen, Musee de Picardie w Amiens,
Musee Dauphinais w Grenoble (1906), Musee catalan des arts et traditions
populair.:.s w Perpignan (1963), Musee des arts et traditions populaires
d'Auvergne w Riom (1964) oraz Musee d'ethnographie corse w Bastia.
Szczególną uwagę zwraca tworzone Le musee de plein air des Landes de
Gdscognc które w przvszłości ma stać się kompleksem muzeów zajmuJących sit;' człowiekiem, jego kulturą i środowiskiem geograficznym, a zar:.lzem j>Jtężnym instdutem badawczym 3.5.
Waj:nvmi ośrodkami etnologii narodowej we Francji są towarzystwa
etn(;graficzne. Maj<j one dużą samodzielność, własne środki finansowe
31
Bliżc'j o Musec ATP zob. B. Kopczyńska-Jaworska,
Dokumentacja
muzealna.
"Prace
i Material:.- Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego
w Łodzi", Seria etnograficzna. 1973, nr 17, s, 131-145;
Musee des Arts et Traditions Populaires, "ATP"
1966. R. 14, nr 3, ~. 245-258.
8;; Zob. G. H. Riviere.
Le Musee de plein air des Landes de Gascogne. Experience francaise
d'un mU'iee de l'environnement.
"Ethnologie Fran<;aise" 1971, t. 1,
nr 1. s. 87-95.
Doświadczenia
i
osiągnięcia
paryskiego
muzeum
etnografii
francuskiej.
64
JACEK
BEDNARSKI
i wydawnictwa. Najważniejszym z nich jest związane z Musee ATP-Societe d'ethnographie fran<;aise (SEF) w Paryżu. U podstaw jego działalności leży rozwój badań etnologicznych i dokumentacja f~'ancuskiej kultury ludowej. SEF do 1970 r. wydawało czasopismo "Arts et Traditions
Populaires", a obecnie "Ethnologie Fran<;aise". Za pomocą tych organów
SEF prowadzi zorganizowaną akcję zbierania materiałów terenowych oraz
opracowywania monografii tematycznych i regionalnych.
W niewielkim zakresie problematykę kultury ludowej można odnależć w działalności Societe d'ethnographie de Paris. Istotną natomiast
rolę w dokumentowaniu i popularyzowaniu rodzImych tradycji kulturowych spełnia szereg paryskich towarzystw ogólnokrajo\v\'ch, takich jak:
Les etudes Tsiganes, Conseil national de defense des langues et cultures
regionales, Confederation nationale des groupes folkloriques fran<;ais, czy
Federation regionaliste fran<;aise.
Spośród regionalnych towarzystw folklorystycznych i etnograficznych,
które prowadzą wielokierunkową działalność (dokumentacyjną, popularyzatorską, badawczą), można wymienić m. in. Federation
folklorique
d'Ile-de-France w Paryżu (założone w 1938 r.), Societe Douphinoise d'cthnolog~e et d'archeologie w Grenoble (1894), Unvaniez Avror (Federation
regionaliste de Bretagne) w Vitre oraz Societe d'ethnographie du Limousin, de la Marche et des regions voisines w Limoges (196::;).
Wszystkie wymienione ośrodki etnologii narodowej prowadzą, jak
wspomniano, w mniejszym lub większym zakresie badania nad francuską
kulturą ludową. Ze zrozumiałych względów nawet pobieżne ich zaprezentowanie wykracza poza ramy artykułu. Dokonując wi','c \vyboru należałoby przede wszystkim omówić n i e k t ó l' e a s i ą g n i t; c i a ik i
l' U n k i b a d a ń na przykładzie
C e n t l' U m e t n a log i i f l' a r. c u sk i e j, jako ośrodka wiodącego.
VV Centre d'ethnologie fran<;aise przy Musee ATP o1'<:zw szerokim
kręgu naukowców, związanych mniej lub hardziej bezpośrednio z tą
instytucją, podejmowane są wielokierunkowe
badania nad różnynli
aspektami dawnej i współczesnej kultury wsi francuskiej, Ich rezultaty
mają w przyszłości stać się podstawą opracowania syntetycznego,
Mimo nowych tendencji, etnologia francuska kontynuuje przed,:::'\':;Z)'stkim badania nad tymi zagadnieniami, które już tradyn'jnie stanowiły
jej właściwy przedmiot zainteresowań. Tak więc rocznie około 43%
publikacji dotyczy kultury materialnej, 37% duchowej, a tylko 20%
społecznej 36. Podobne proporcje uchwycić można w działalności Cef.
W pracach Cef na czołowe miejsce wysuwają się zagadnienia ściśle folkloI~-
36 Na podstawie
ilościowej analizy bibliografii etnologii francuskiej
1960-1970 zamieszczonej [w:] "ATP" 1960-1970, R. 8-H. 18.
za lata
Etnologia
francu-ska
rystyczne. W zakresie tej problematyki posiada on najwybitniejszych
specjalistów we Francji i największy dorobek. Nie można jednak nie
wspomnieć o regionalnych opracowaniach monograficznych ukazujących
się w serii Contributions au folklore des provinces de France, wśród których na uwagę zasługują, obok starszych prac A. Van Gennepa, nowsze
C. Seignolle'a 37. W ramach Cef istnieje pięć wydziałów bezpośrednio
związanych z badaniami folkloru (ludowych gier, zwyczajów i wierzeń,
literatury słownej, muzyki oraz tańca ludowego).
W zakresie badań ludowego tańca największe osiągnięcia mają
J. M. Guilcher i jego żona H. Guilcher. Problematyce
tej dotychczas
niewiele poświęcono miejsca, nawet A. Van Gennep potraktował ją bardzo marginesowo. Przedmiotem ponad 25-letnich badań terenowych
J. M. Guilcher i jego żony jest bogaty w lokalne odmiany ludowy taniec
XIX i pocz. XX w. większości francuskich prowincji. Jakkolwiek oboje
autorzy rozpatrują taniec przede wszystkim z punktu widzenia ruchu
ciała ludzkiego, tym niemniej obok tego ściśle technicznego elementu
biorą również pod uwagę jego aspekt muzyczny i psychologiczny, traktując go jako środek ekspresji 38.
Literatura ludowa stanowi jeden z najbardziej tradycyjnych przedmiotów badań folklorystycznych. Prace nad tym zagadnieniem, wchodzące w zakres tzw. "etnografii tekstu" (ethnographie textuelle), prowadzone
są obecnie w trzech kierunkach: 1) tradycyjna literatura ludowa; 2) jej
współczesne przeobrażenia i nowe formy; 3) związek literatury ludowej
z literaturą piękną. Zwraca w nich uwagę tendencja do odchodzenia od
wyłącznego stosowania analizy filologicznej. Twórczość słowna jest rozpatrywana nie tylko w aspekcie formalnym, ale również we wszelkich uwarunkowaniach społecznych, jakie ją kształtują i w całym mechanizmie
funkcjonowania w obrębie wiejskiej społeczności 30. Stanowisko takie reprezentuje przede wszystkim M. L. Teneze, koordynatorka badań nad
folklorem słownym w Cef. Obok niej do największych badaczy literatury
ludowej należą G. Massignon (folklor Bretanii i Korsyki) oraz M. C. Joisten (Dauphinois i Ariege).
Badania etnomuzykologiczne rozwijają się głównie dzięki doskonale
'lO M. in.
Le Folklore
du Languedoc
(Gard, Herault,
Lozere), Paris 1960; Le
Folklore de la Provence, Paris 1963.
33 Zob. J. M. Guilcher, f1.'ipectes et problemes
de la dance pO)JJL!airc traditionnelIe, "Ethnologie F,an!:aise" 1971, t. l, nr 2, s. 7-48;
tegoż, La tradition
popula.ire
de la dance en Basse-Breiagne,
Paris 1963.
39 Zob. M. L. Teneze,
Le conte merveitteux
franc;aise:
problematique
d'unc
recherche. "Ethnologie Fran:;aise" 1972, t. 2, nr 1-2, s. 97-106; tejże, Le contc
popu/aire
franc;ais:
reflcxźons
sur un itineraire.
"ATP" 1964, R. 12, nr 3-4,
s. 93-203.
5 -
Lud, (om LXI
JACEK
BEDNARSKI
rozwiniętej dokumentacji
dźwiękowej. Kierują się przede wszystkim
w stronę analizy elementów archaicznych i wykrycia podstawowego systemu muzyki ludowej. Z tego względu prowadzi się je głównie na terenach
o silnie jeszcze rozwiniętej kulturze ludowej (Gaskonia, Bretania, Masyw
Centralny). W zakresie badań muzyki ludowej największe znaczenie mają prace M. Pichonnet-Andrala
(również specjalisty w zakresie instrumentów ludowych) oraz C. Marcel-Duboisa 40.
Duże osiągnięcia ma Cef w badaniach nad ludowymi grami i zabawami. Etnologowie francuscy odcięli się od psychologicznych i socjologicznych definicji gry oraz zabawy i raczej zmierzają do ich typologizowania
i opracowania w szerokim kontekście kulturowym. Etnologiczną klasyfikacją francuskich gier i zabaw dał m. in. P. N. Boratav 41, natomiast
szczegółowych opracowań ich różnorodnych
form dostarcza głównie
H.. Tremaud. Ciekawym przykładem jej zainteresowań
są prace nad ludowymi "zapasami" wodnymi w różnych regionach Francji 42.
Znaczne tradycje we Francji mają badania nad medycyną ludową.
Współcześnie największymi specjalistami w tym zakresie są M. Bouteiller,
H:. Graulle i A. L. Mercier. Bouteiller na podstawie dotychczas publiko"vanej literatury, materiałów archiwalnych i prac terenowych w regionach Berry, Anjou, Bretanii i całej południowo-wschodniej
Francji
opracowała syntezę zagadnienia, w której na uwagę zasługuje analiza
zjawiska we wszelkich możliwych uwarunkowaniach historycznych, społecznych i ekonomicznych 43. Twórczość A. L. Merciera dotyczy głównie
ludowego ziołolecznictwa i etnobotaniki. Z medycyną ludową wiążą się
podjęte na szeroką skalę w 1971 r. w ramach Cef, pod kierunkiem
.T. Cuiseniera, badania ludowej higieny i środków zapobiegania chorobera 44.
Ogromny dorobek francuskiej folklorystyki w zakresie dokumentacji
obrzędowości dorocznej i rodzinnej zostaje obecnie poddawany ponownej
interpretacji i badaniom. Wiodącym problemem w pracach Cef (m. in.
H.. Raulin, lVI. Robert) są zagadnienia stosunku między funkcjami i znaczeniem zw,vczaju i obrzędu, a ich przemianami w konkretnym lokalnym
40
Paris
41
Np. C. Marcel-Dubois,
M. Pichonnet-Andral,
Ethnomusicologie
de l'Aubrac,
Hl6'i.
P.
"4nalyse
N. Boratav,
Une
d'un
de docmnents
ensemble
premiere
de
catalogue
Ie fol'dore
enfantin.
eballche
sur
des
jeux
franC;ais.
"ATP" 1970, R. 18.
nr }-2-3.,;.
195-27l.
42 H. Trernaud, Lcs joutes
l.anguedociennes.
"ATP" 1968, R. 16, nr l. s. 3-46;
teżje, Les joutes provenr;ales. "ATP" 1970, R. 18, nr 4, s. 349-382.
48 M. Bouteiller, i'Vledicine
papulaire
d'hier
et d'aujord'hui,
Paris 1966.
44 Zob. F. Loux, Pratiques
papuiaires
d'hygiene et de prevention
de la maladie.
,.Ethnologie Fran,a.isc" 1971. t. l, nr 3-4, s. 121-126.
67
Etnologie< francuska
i historycznym kontekście opracowywane przy wykorzystaniu bogatych
materiałów archiwalnych 45.
Drugim obszarem badań Cef, związanym bezpośrednio z charakterem
tego ośrodka pracującego głównie na potrzeby Musee ATP, są zagadnienia materialnych aspektów kultury. Ze względu na szybko zanikające
obecnie tradycyjne elementy kultury ludowej, pierwszoplanowym zadaniem jest z jednej strony rejestracja i zbadanie istniejących do dziś ośrodków ludowej wytwórczości, a z drugiej odtworzenie na podstawie materiałów archiwalnych i badań terenowych kierunków jej rozwoju.
Taki charakter mają badania nad sztuką ludową, w których wspomnieć należałoby o A. Riffie, współautorze wszystkich najważniejszych
publikacji dotyczących tego problemu 46, oraz prace nad rękodzielnictwem
i przemysłem ludowym. W tej ostatniej grupie brak ogólnych monografii
poszczególnych zawodów ukazanych w kontekście lokalnej albo regionaln(·j produkcji. Z mniejszych opracowań warto wspomnieć o nowszych
badaniach A. Boriasa i A. Serre'a nad ośrodkami garncarskimi, J. Nicourta odlewniczymi oraz A. Raulina kamieniarskimi 47.
Prace nad budownictwem ludowym prowadzono intensywnie w okresit: powojennym i ich efektem jest obszerna dokumentacja dotycząca
w~zystkich regionów Francji, zgromadzona w Musee ATP. Dotychczas
nie została ona opracowana w formie ogólniejszych syntez. Wybitną specjalistką od zagadnienia wyposażenia wiejskiego domu jest S. Tardieu,
;';tóra wraz z całym zespołem pracowników przystąpiła
w latach
(jC-tych
do monograficznego opracowywania poszczególnych regionów
Francji pod względem zróżnicowania wnętrza domu chłopskiego i domowych urządzeń gospodarczych 48.
Badania ludowej odzieży opierają się głównie na materiałach źródło\\ yr-h ikonografii, starych kartach pocztowych, fotografiach rodzinn"ch i zbiorach muzealnych. Wielu szczegółowych omówień doczekał się
m in. Judowv czepiec (F. Galois i L. Alcan) 49.
P,~d kierunkiem M. J.-Brunhes Delamarre opracowywane jest w ra-
H.
40 Np.
H. Raul;n. op. cit.;
H, nr 3, s. 196--237.
·:0 Z vvydanych
po wojnic.
lVI. Robert,
Coutumes
Champenoises.
"ATP"
1966,
de France, Strasbourg
1946Strasbourg
1960; Arts populaires
de Lorraine.
RecueiZ d'etudes,
Strasbourg
Artisans
et
1948; Arf
pU/iulalrc
cle France.
RecueiL
d'etudes,
paysans
ć'/lisuce,
Strasbour;
1963;
Art
popuZaire
1~66,
47
43
Paris
Zoh, szereg artykułów
[w:l "ATP" i "Ethnologie Fran<;aise".
l\'I. in. S. T;udieu, ObJels domestiques des provinces de France. Arts menagers,
1961: tejże. La vie dom-estique dans Ze Mdconnais rurnZe preindustrieZ,
Paris
1964.
49
Np. E. Gallais.
Coiffes
cle France,
Paris
1962.
GS
JACEK
BEDNARSKI
mach Cef zagadnienie
tradycyjnych
podstaw gospodarczych
\vsi francuskiej w szerokim
kontekście
społeczno-ekonomicznym.
Za przykład
mogą tu posłużyć badania w ramach Rcp Aubrac nad hodowle! i pasterstwem w regionie Masywu Centralnego.
W pracach nad rolnictwem wyróżniają się próby typologizacji
narzędzi i sprzętu (M. .l.-Brunhes Delamarre, A. G. Haudricourt,
C. Parin, C. Jest).
Oczywiście, zasygnalizowane
tu osiągnięcia i kierunki badań nie stanowią nawet części prac etnologicznych
prowadzonych
współcześnie we
Francji, nie wyczerpują
też działalności
Cef. Pozostawiając
na uboczu
omówienie działalności innych ośrodków etnologicznych
i reprezentowc:nych przez nie orientacji
badawczych,
wydaje się konieczne zwrócenie
jednocześnie
uwagi na powszechną
tendencję
współczesnej
francuskiej
etnologii do międzydyscyplinarnej
integracji
i związany z nią rozwój
współpracy
szeregu instytucji naukowych. Za kierunek badail, w którym
ta tendencja
najwyraźniej
występuje,
można chyba uznać m o n o g r aficzne
badania
wiejskich
społeczności
lokalnych
m ikr o r e g i o nów.
We współczesnej
etnologii francuskiej
wyraźnie
zaznacza się proces
odchodzenia od monotematycznych
badail porównawczych
na rzecz wieloproblemowych,
monograficznych
studiów interdyscyplinarnych.
Przekonano się, że szybko postępujące
zmiany w etnograficznym
krajobrazie
Francji i skomplikowany
mechanizm
funkcjonowania
tradycyjnych
elementów kulturowych
we współczesności
mogą zostać uchwycone przede
wszystkim
w ramach opracowań
mikrostrukturalnych.
Ze względu na
swoją złożoność nie mogą one jednak być realizowane ani przez pojedynczego badacza, ani w ramach jednej dyscypliny. Z tych powodów l"nt'~c'(;
monograficznych
badań
interdyscyplinarnych
ogół etnologów uzndł za
najważniejszą,
a społeczność lokalną za podstawową
jednostkę bada\vcz'l.
Zdaniem M. Mageta, na ważność badań monograficznych
sp~)łeczności lokalnych składają się następujące
czynniki: 1) mała objętość demograficzna; 2) silnie rozwinięte w niej stosunki interpersonalne;
3) względna reprezentatywność,
przy założeniu właściwego doboru obiektu badail (w etnologii ważne są badania tzw. strefy marginalnej
o słabym stopniu urbanizacji); 4) możliwość wielokierunkowej
analizy zjawisk i określenia mechanizmu przemian, w szczególności zaś czynników opóźnienia kulturowego. Ideałem byłoby, gdyby badając kulturową rzeczywistość
francuskq
można było " ...poznać każdego Francuza tak wszechstronnie,
jak każd~'
wieśniak znany jest w swojej wsi" 50.
Współcześnie
prowadzone
monograficzne
badania wiejskich
społeczności uwzględniają
całą złożoność lokalnego środowiska i osadzają przed50
M. Maget, Problemes
..., s. 1321-1322.
Etnologi,a
f,'ancuska
69
miot badań w realiach n~gionu. Z tego względu zalicza się je do tzw.
studiów regionalnych
(etudes regionales).
Przy ich opracowywaniu
wykorzystuje
się zarówno własne doświadczenia
(w zakresie etnologii głównie Musee ATP oraz CFRE), jak obce, szczególnie amerykańskiego
antropologa L. Wylie'a. z badań w Prowansji
(1950-1951) oraz Andegawenii
(1957-19G5).
W ostatnim
15-1eciu z inicjatywy
CNRS podjęto we Francji
szereg
interesu.iących
przcdsit:;wzięć o charakterze
interdyscyplinarnym,
z których dla etnologii największe
znaczenie mają tzw. Re.cherches cooperatives sur programme
(Rcp) w regionach
Aubrac i Chatillonpais.
Model
badań Rcp zostal wvpracowany
na podstawie
szeregu
eksperymentów
(j
charakterze
interdyscyplinarnych
studiów małych regionów.
Jednym
z nich były, przeprowadzone
w latach 1962-1964 przez Direction Generale de la Recherche Scientifique
et Technique
(DGRST) pod kierunkiem
R. Gessain, badania
na terenie
Bretanii
zwane Pont-Croix.
Obiektem
badań były dwie wsie w departamencie
Finistere-Plozevet
(3700 mieszkańców) o typie rolniczo-rybackim
oraz Goulien (700 mieszkańców),
wieś
hpowo rolnicza, w której badania miały charakter
kontrolny
i prowadzone były przez jednego etnologa, C. Pelras. Interdyscyplinarne
badania
\\' Plozevet, w których z etnologów brali m. in. udział A. Leori-Gourhan
i D. Laurent objęły swym zasięgiem szereg zagadnień,
z których do najważniejszych
należułoby zaliczyć: 1) świadomość przynależności
do grupy
i problem\' osobowości: 2) terminologia
i dawne techniki lokalnego rzemiosła; :j) wierzenia:
4) problemy
dwujęzyczności;
5) literatura
ludowa;
6) postęp w kulturze tradycyjnej
oraz 7) ogólna struktura
wsi, zewnętrzne i wewnętrzne
'zw'iązki tradycyjnej
społeczności
ze współczesnością.
Wynikiem prac b.vIll kilka opracowań
szczegółowych 'II, a uzyskane
doświadczenia wykorzystano
przy organizacji
Rcp Aubrac.
Badania Rcp Aubtac prowadzono
w latach 1963-1966, wed,ług projektu A. Leroi-Gourhana
i G. H. Riviere'a,
pod bezpośrednim
kierownictwem C .. J es ta i C. Parina. Zasadniczy
profil badań został opracowany
przez Centre de recherches ethnologiques
(UP), a ich współorganizatorami
były: Institut Nutional de la Recherche Agronomique
(INRA), Centre de
sociologie europh'nnc
(EPHE), Direction de Musees Nationaux,
Muzeum
Akwitańskic
oraz Uniwersytet
w Tuluzie i Montrealu.
W pracach
badawczych udział \vzit;li etnologowie,
socjologowie, historycy, geografowie,
dialektologowie,
<lgronomowie, zootechnicy
i ekonomiści.
Terenem badali. były Monts Aubrac, górski region w środkowej
Fran-
51 M. in. E. Morin.
Commune en France, la metamorphose
de Plozevet, Paris
1967; C. Pel ras, Goulien, commune rurale du Cap Sizun. Etude' d'ethnologie globale .
..Bulletin et Memoire de la Societe d'Anthropologie
de Paris" 1966, s. 143.,.-588.
70
JACEK
BEDNARSKI
cji a średniej wysokości 1000 m (departamenty Aveyron, Lozere i Cantal). Region Aubrac jest ważnym ośrodkiem ekonomicznym Masywu Centralnego, zwanym "zbiornikiem wyżywienia". Obejmuje około 300 zamkniętych pastwisk "montagnes", na których gospodaruje 75 wsi (ponad
10 tys. mieszkańców).
Zasadniczym przedmiotem badań Rcp Aubrac były zagadnienia związane z hodowlą. Ekipy badawcze obejmowały siedem grup tematycznych:
1) etnologia historyczna - rekonstrukcja dawnych struktur społeczno-ekonomicznych Aubrac; 2)etnologia
ogólna - strefy wypasu, współzależność pracy w gospodarstwach, szałasy; 3) agronomia - rasy bydła,
owiec, pożywienie, rolnictwo; 4) socjologia ekonomiczna - produkcja
hodowlana, pastewna, zbyt produktów, zmiany ekonomiczne; 5) dialektologia - zróżnicowanie dialektyczne, język pasterzy; 6) tradycyjne życie
kulturalne - zwyczaje i wierzenia, literatura słowna, c~riomuzykologia,
etnochoreologia; 7) techniki przekazu - dokumentacja badań. Poza terenami Aubrac badania prowadzono w Paryżu i objęto nimi stałych
i czasowych mieszkańców pochodzących z Aubrac, szczególną uwagę
z~racając na procesy adaptacyjne w warunkach wielkomiejski<:h. Rezultatem Rcp Aubrac jest 7-tomowe opracowanie zbiorowe 52.
Przedłużeniem Rcp Aubrac były przeprowadzone w latach 1967-1971
pod kierunkiem R. Ravis badania grupy wsi w departamencie Ardeche
(kanton Coucouron), odnoszące się głównie do problem:l więzi gminnych
i wzajemnej pomocy 53.
W latach 1965-1968 podjęto z udzialem etnologów następne badania
z cyklu Rcp. Rcp Chatillonnais (pierwotnie zwane Rcp France-Est) objęły swym zasięgiem niewielki obszar o 30 tys. mieszkańców (115 wsi wokół przemysłowego centrum) kantonu Chatillon-sur-Seine
(departament
Cote-d'or w Burgundii). Współorganizatorami badań były Centre de sociologie europeenne, Station centrale d'economie et sociologie rurale ONRA),
Centre de recherches historiques (EPHE), Centre de recherches ethnologiques, Chaire d'anthropologie sociale oraz Cef. Badania prowadziły cztery
ekipy - historyczna, etnologiczna, ekonomiczna i socjologiczna pod kierownictwem F. Fureta, H. Raulina, C. Servolina, I. Chiv,Y oraz J Cuiseniera. Prace badawcze ogniskowały się wokół problemu przeobrażeń tradycyjnych społeczności wiejskich pod wpływem procesu uprzemysłowienia i urbanizacji oraz systemu ekonomicznego i kulturowego ChJtillon-
52
L'Aubrac, Etude
etablissement
51
humain,
ethnologique,
linguistique,
agronomique
et iiconomiqu<:
Zob. G. Ravis, Le Haul. Plateau Ardechois 1967-1970, [w:] Proceeding')
Agricultural
Museum
1971-1972, Budapest 1973. ~. 473-475,
Hungarian
d'nn
t. 1-5, Paris 1970-1975, t. 6-7 w przygotowaniu.
:lf
the
Etnologia
71
francuska
nais z uwzględnieniem
jego tradycyjnej
kultury. Ich wynikiem jest kilka
opracowań monograficznych
Sł.
Wypracowany
przez CNRS program badań Rcp jest odpowiednio modyfikowany w zależności od specyfiki terenu badań. Etnologowie,
szczególnie z kręgu Cef, biorą w nich bardzo aktywny
udział i należą do
głównych ich współorganizatorów.
W monograficznych
badaniach społeczności lokalnych etnologia francuska
zmierza w kierunku
wszechstronnej
analizy zjawisk. Tego typu prace można prowadzić
przede wszystkim
opierając się na zespole złożonym z przedstawicieli
różnych dyscyplin.
Jakkolwiek indywidualne
badania etnologiczne są możliwe, to muszą zdaniem C. Parisa i C. Jesta brać pod uwagę zarówno aspekt przestrzennego
zróżnicowania, jak i historycznego
rozwoju na szerokim społeczno-ekonomicznym podłożu, czego dobrym przykładem
mogą być badania A. Casanovy nad zespołem społeczności korsykańskich.
Podejmowanie
badań
zespołowych wymaga przede wszystkim
opracowania
jednego spójnego
programu oraz właściwego doboru jednostki badawczej, która aby była
reprezentatywna
dla współczesnego
krajobrazu
Francji
nie może być
społecznością izolowaną, ale zróżnicowaną,
umożliwiającą
przeanalizowanie różnych dróg rozwoju 55. W badaniach etnologicznych
ważne jest ujmowanie społeczności wiejskiej w kategoriach
historycznych,
a nie tylko
administracyjnych
i socjologicznych 56.
TENDENCJE
ROZWOJOWE
ETNOLOGII
FRANCUSKIEJ
Spośród najważniejszych
kierunków
rozwoju współczesnej
etnologii
francuskiej na uwagę zasługuje przede wszystkim nowa koncepcja etnologii oparta na pojęciu etnosu w postaci tzw. "etnologii obszaru francuskiego" (ethnologie du domaine franc;aise), włączająca do przedmiotu badań społeczności emigracji francuskiej.
Teoretyczne
założenia "etnologii
obszaru francuskiego"
przedstawił
\V 1971 r. J. Cuisenier
57. Pod pojęciem
"obszaru francuskiego"
rozumie
M. in. F. Loux, M. de Virville, I~e systeme social d'un regIon ruraie.
Ie
,,:etudes Rurales" 1969, nr 35, s. 5-135; M. C. Pingaud, Terres et
jamitles
dans un village
du Chdtillonais
de 183'5
1870. "Etudes Rurales"
1971,
nr 42, s. 52-104.
55 C. Parin.
C. Jest, L'etude des communautes
en France,
[w:] Proceedings
of the Hungarian
Agricultural
Museum 1971-1972, Budapest 1973, s. 471-472.
5li C. Parin,
Contribution
a une problematique
de la communaute
villageoise
dans Ie domaine eUTopeen. "L'Ethnographie"
1970, nr 64, s. 34-60.
51 J. Cuisenier,
Construire
son objet:
l'ethnologie
fTan~aise et son domaine.
"Ethnologie Fran<;aise" 1971, t. l, nr l, s. 7-10.
5(
Cht'Hillonnais.
a
·-C)
j""
JACEK
BEDNARSKI
on
zespół kultur w których dominującym elementem jest język francuski i społeczeństw emigracji francuskiej bez względu na miejsce i czas
ich założenia" 58. Zalicza do niego umo'wnie Francję, francuskojęzyczne
tereny Belgii, Szwajcarii, Włoch, Kanady, USA oraz terytoria zamorskie,
takie jak Antyle, Gujanę i Reunion. Głównym przedmiotem badań tego
obszaru ma być uchwycenie struktury i zasad funkcjonowania systemów
społecznych i kulturowych, charakterystycznych dla zamieszkujących go
społeczeństw. Nie ma to być jednak antropologiczny typ badań polegający
na analizie odpowiednich podkultur (emigrantów) w ramach kultury ogólnej (kultury, w której emigranci żyją) i wykrywanie zasad, które tworzą
ten system w jego opozycjach (w stosunku do innych kultur), ale podejście etnologiczne polegające na porównywaniu podkultur ze sobą i każdorazowym odnoszeniu ich do kultury francuskiej.
Etnologia obszaru francuskiego mająca z pewnością swoją przekonywającą argumentację historyczno-kulturową,
stawia przed sobą dwa
zadania - jedno pozanaukowe, zrodzone ze społecznej praktyki i drugie - wybitnie naukowe. Nie ma ograniczać się do jakiejś określonej
kategorii badaczy czy problematyki, ale wyznaczać jedynie zasięg badań
na cały kulturowo spokrewniony obszar. Wydaje się, że taki sposób traktowania etnologii narodowej jest jej dużą szansą wyjścia poza tradycyjny
teren badań (w latach 60-tych pod tym kątem prowadzono w Kanadzie,
USA i Meksyku badania etnomuzykologiczne).
Teoria obszaru francuskiego bezpośrednio związana z wcześniej sformułowaną przez G. de Rohana-Csermaka koncepcją europejskiego interkontynentalnego kompleksu etnicznego 59, kładzie wyraźnie nacisk na
problemy etnicyzmu, a więc zagadnienie, które jak dotychczas rzadko
było w etnologii francuskiej podejmowane 60.
Dokonując podsumowania stanu francuskiej etnologii narodowej, obok
zaprezentowanych wyżej osiągnięć, nie można pominąć niektórych zarysowujących się współcześnie tendencji badawczych, Do tych zaliczyć niewątpliwie można następujące:
1) intensyfikacja prac badawczych nad poszczególnymi dziedzinami
kultury ludowej w celu opracowania jej obszernej syntezy (w ramach
Cef), która dotychczas nie powstała;
2) rozwój współpracy etnologii z innymi dyscyplinami poprzez podejmowanie przedsięwzięć zespołowych (w rHmach Rcp):
P'"
Tamże, s. 9.
G. de Rohan-Cscrmak,
La notion de "complexe
ethnique
europeen".
,Ethnologia Europaea" 1967, t. 1, nr 1, s. 45-58.
60 Por.
S. A. Tokarev, Etnograficeskije
nabljudenija
vo Francii.
"So\'ctsk<JJa
Etnografija"
196R. nr 3, s. 131-132.
58
59
Etnoloaia
francuska
3) odejście od badań wycinkowych
na rzecz długofalowych
i wieloproblemowych
pozwalających
uchwycić mechanizmy
zachodzących
zmian
i śledzić procesy adaptacyjne,
integracyjne
i akulturacyjne
(tzw. "ethnologie ił long terme", której założenia i celowość po raz pierwszy sformułował i wykazał M. Griaule);
4) roz~zerzenic
prz::dmiotu
badań na różne aspekty
kultury
i różne
kategorie środowisk zarówno wiejskich, jak i miejskich (analiza zachowań
typowych
i powtarzalnY'ch);
5) upowszechnienie
stosowania
metod informatyki
do opracowywania
danych etnograficznych
zarówno dla potrzeb muzealnictwa
(Musee ATP),
jak i badań porównawczych
systemów kulturowych
(metody te wprowadzono po raz pierwszy w Rcp Chatillonnais)
61.
JACEK
BEDNARSKI
FRENCH ETHNOLOGY
- ITS HISTORY
ACHIEVEMENTS
-
PRESENT
STATE
(S u m m ary)
The J:ational clhnology of France, shown in historical perspective, is the topic
of the article.
The b,,!2:lIl1ing~ of intcre~t in native Calk culture in France date back to the
c:ld of the eighLcenth Cl'ntury. The Ctppearance of and later the development
Ul
c:hnogr;;pi;y and cI hnology in the first half of the nineteenth
century led to the
uildł~rlak il:g of speci ric .,tl1die~ of the French cultural tradition. It did not lead.
howeve-r, tf' their he-in;; fully incorporated
into the framework
of the two
cliscip!lnt's. [,'rom the end of the 1880's to the Second World War thcy wen:
coneentrr:u.'c1 within the field of folklore. The creaticn of the Scci6te des traditions
popul;;in"
and the dcvl'lopment
of a regionalistic
movement
were of crucial
in'portanc:c:. The theoreticc1l bases for studies of folk culture were created in the
first half of the twentieth
century by P. S6biIlot, P. Saintyves and above all by
A. Van Gcnnep.
In the 1960's dhnolo:~y in France came into its own as a result of metropolitan
c1hnography
which he,d b(,Ccl c1cvclcping ~ince Lh2 Sccor1d World War.
The pa,! fifken year., have been of crucial importance
for the development.
of folk culture in FrancC'. In this area ethnology has gone [ar beyond the former
61
Zob. J. Cuisenier,
qlLes enropeennes
international
lHel hades avancees de traiiement
et applications
d'ethnoiogic
de l'informaiiqne,
europeenne,
Paris
des donnees ethnoghaphi-
[w:] Actes
1973, s. 73-97.
dn premier
congres
JACEK
BEDNARSKI
narrow framework of problems of folklore and has directed its interests toward
the whole of old and modern rural culture. A methodoll)gical reorientation
in
analyzing the phenomena is found mainly in a departure from studies of a genetic
nature in favor of comparative
studies in which reality is treated holistically
with a broad socia-cultural
basis, which among other things makes it possible
to grasp its functional and structural mechanisms and the dynamics of the chang~s
which are occurring.
Contemporary
national
ethnology in France is charactenzed
among other
things by distinct ties with other disciplines in the humanitie;o. a complex internal
structure
and a view of the object under investigation
in perspective at many
levels. Of special importance for its development in the pO:'l\var period are tht:
contributions
of J. Cuisenier, A. Leroi-Gourhan,
M. Magel, G. H. Riviere and
A. Varagnac.
The burden of studies of folk culture in France falls mainlyon
non-academic
centers, especially the museums and ethnographic
societies. The leading center
is the Centre d'ethnologie franc;aise which is attached to the Musee des Art~
et Traditions Populaires. The studies being carried out by Cd. which are based
on intensive field work, have as their goal the production of " ,y:.thesis of French
folk culture. The realization
of regional, interdisciplinary
monographic
studies
within the framework
of the so called Recherches Cooperali',"t·, sur Programme.
being coordinated by the CNRS, is also of great importance.
Among rE'cent tendencies in French ethnology the following are the most
noteworthy:
the concept of "an ethnology of French territor:'···. which indude,
studies of areas where Frenchmen
have emigrated, and attempts t.o go beyond
the traditiGnal subject matter of ethnology as mere folk culL:'!'.