http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/1496.pdf
Media
Part of Wartości kultury ludowej w społeczeństwie socjalistycznym / LUD 1977 t.61
- extracted text
-
Lud,
JOZEF
t. 61, 1977
BURSZTA
WARTOŚCI KULTURY LUDOWEJ
W SPOŁECZEŃSTWIE SOCJALISTYCZNYM
*
Ró\vnolegle z budową podstaw rozwiniętego społeczeństwa socjalisty'cznego jc~teśmy świadkami i współuczestnikami tworzenia się kultury
socjalistycznej. Kultura ta jest ujmowana przez klasę robotniczą i jej
p2rtię jako czynnik długofalowego i perspektywicznego procesu kształtowa!lia społeczeństwa socjalistycznego, stanowi ona jeden ze wskaźnikó\v jego stylu i jakości życia., Rozwój kultury staje się także niezb'idnym warunkiem dalszego postępu społeczno-gospodarczego i technicznego.
U podstaw kierowania rozwojem kultury socjalistycznej leżą zasady leninowskiej teorii kultury. i oparte na nich wytyczne polityki kulturalnej
pmlstwćl.
Kultura społeczeństwa socjalistycznego nie jest i nie może być kultuq stworzoną zupełnie od nowa z pierwiastków powstałych i utworzonych tylko we właściwym mu ustroju. Mówiąc o kulturze proletariackiej
Lenin pisał: "Marksizm zdobył światowo-historyczne
znaczenie jako
ideolo,{ia rC\l'olucyjnego proletariatu dzięki temu, że bynajmniej nie
odrzucił najcenniejszych zdobyczy epoki burżuazyjnej, lecz przeciwnie,
przys"oi.ł sobie i przetworzył wszystko, co było wartościowe w trwa.i'l<>'lTI ponad dwa tysiące lat rozwoju myśli i kultury ludzkiej" 1. W innym znów miejscu czytamy: "Kultura proletariacka nie wyskoczyła niewiadomo skąd, nie jest ona wymysłem ludzi mieniących się specjalistarni od kultury proletariackiej. Wszystko to jest zupełna bzdura. Kultura
prolc~ariacka powinna być prawidłowym rozwinięciem tych zasobów
w:t:'dzy. które ludzkość wypracowała pod jarzmem społeczeństwa kapi* Pr~('c1rllk z organu teoretycznego i politycznego KC PZPR "Nowe Drogi"
1076, l~r 10 (323), s. 137-146.
•
l W. L Ler.in.
O kv.ltlt1·.ze proletariackiej,
[w:] Dzieła t. 31, Warszawa 1955, KiW,
'i. 319.
4
JÓZEF BURSZTA
talistYC.l;l€go" 2. Chodzi zatem o selektywną adaptację i twórcze rozwijanie postępowych, a więc adekwatnych dla roz\voju i potrzeb społeczeństwa socjalit;tycznego, elementów tradycji kulturowej.
W zakres kulturowego dorobku narodu wchodzą elementy kultury
tworzonej przez -różne klasy i warstwy społeczne w jego obrębie, inter·nacjonalne treści klasowe kultury warstw pracujących oraz kultury uniwersalnej. ogólnoludzkiej. Interesuje nas tutaj zwłaszcza ta pierwsza, tj.
kultura narodowa. Każda bowiem kultura rozwija się w ramach etnicznych, narodowych i - w ich obrębie - w warunkach klasowych. Każda
kultura narodowa ma swoją specyfikę widoczną na tle kultur narodowych. '.V"półtworzą ją specyficzne losy historyczne, uwarunkowania jej
rozwoju, uwidocznione m. in. we wzajemnym stosunku i powiązaniu
ze sobą wielu jej nurtów. Jak wiadomo, w społeczeństwach klasowo
zróżnico'A;anych wyodrębniły się wyraźnie dwa główne nurty kultury:
kultura panująca, a więc kultura klas wyzyskujących masy ludowe,
szczególnie uprzywilejowanych, i kultura warstw pracujących, wyzyskiwanych. W dziejach społeczeństw europejskich z reguły tylko ta pierws?J
była uważana za "reprezentacyjną"
kulturę narodowć-!, podczas gdy teł
druga pozostawała kulturą ludu, kulturą zdominowanych klas i warstw
społecznych w obrębie narodu.
Zajmiemy się tu kwestią tej drugiej - rzekomo ,.niższej" i "partykularnej" kultury ludowej, traktowanej czasami i dziś jako "subkultura". Jak się ona tworzyła? Jak układają się rzeczywiste relacje między
pojęciem kultury ludowej i kultury narodowej: Jakie są losy tej
kultury w procesach gwałtownych przemian współcz,-~snych? Czy autentyczna kultura ludowa, 'czy też jej €lementy - i jal<ie - są konstruk·
tywnym czynnikiem w życiu społeczeństwa socjalistycznego i w kształtowaniu jego narodowej kultury? Jak wartościuje się tradycje ludowe
w potocznym życiu, a jak w polityce kulturalnej? Jakie są formy piC'lęgnowania tych tradycji - i jakich - oraz jakie są tego konsekwencje
zarówno dla samej tradycji, jak też w oddziały,vaniu na osobowość'
człowieka współczesnego? - Oto najważniejsze i bynajmniej niełatwe
do odpowiedzi pytania nasuwające się przy rozważaniu tego problemu.
*
Kultura ludowa, będąc elementem klasowego zrozmcowania społeczeństwa, rozwijając się w społeczeństwie klasowym w warunkach ucisku
ekonomicznego i społeczno-politycznego "stanu chłopskiego" oraz jego
izolacji kulturalnej, jeszcze w XIX wieku musiała b.ve w Polsce żyjącej
2
KiW,
W. L Lenin, Zadania
S. 287.
związków
młodzieży,
[w:] Dzieła
t. :i1, Warszawa
1')55,
Wartości
kultury
ledowej ...
pod zabc:,ami kulturą względnie samowystarczalną, zaspokajającą ogół
potrzeb życio'vvych lokalnych społeczności chłopskich. W ramach tego
sposob:.t życia ukształtowały się jej odrębności w stosunku do kultury
\varstw posiadających, uważanej niesłusznie za narodową wyłącznie.
A więc wśród tych odrębności takie cechy kultury ludowej, jak jej
strona techniczno-materialna, formy życia zbiorowego włącznie z bogatą,
pełną symboliki i artyzmu stroną obrzędową, swoiste sposoby tłumaczenia otaczającego świata i praktyki umożliwiające radzenie sobie z tym
światem, jak też przebogate treści i formy folkloru przejawiającego się
we wszystkich sytuacjach życiowych i zaspokajającego zarówno potrzeby
przeżyć estetycznych, jak i potrzeby indywidualnej ekspresji twórczej.
Całość tak ukształtowanej przez lud własnej kultury, zróżnicowanej regionalnie, zacho'vvała i reprezentowała na zewnątrz istotne cechy etniczne narodu i w tym też sensie była ona od samego początku powstania
narodu kulturą reprezentacyjną dla całego narodu.
Właśnie ze względu na zachowanie etniczno-polskich form i treści,
kultura ludowa zaczęła pełnić już od końca XVIII w. swoistą funkcję
identyfikacji narodowej i politycznej. Funkcja ta przejawiała się ze
szczególną wyrazistością w okresach różnych kryzysów społecznych i politycznych, takich jak insurekcja kościuszkowska, walki powstańcze i narodowowyzwolel1cze w XIX w., zrywy warstw chłopskich, plebsu miejskiego, a p6źniej, w drugiej połowie XIX w., robotników w walce o zniesienie ucisku społecznego, politycznego i narodowego, a dalej także
\v okresach przełomów kulturalnych, czego wyrazistym przykładem może
być przełom romantyzmu. Kultura ludowa, tworzona w swoim całokształcie przez różne warstwy ludu w łonie narodu, stawała się zatem
podstawowym czynnikiem zachowywania i utrwalania tożsamości kulturalnej i moralno-ideowej narodu. Było to faktem niezmiernie doniosłym
i znaczącym zwłaszcza wówczas, kiedy naród polski był pozbawiony
własnej organizacji państwowej. Z całą siłą i wyrazistością ukazywał się
wtedy głęboko patriotyczny i autentycznie narodowy charakter kultury
ludowej.
Kultura ludo'wa tworzona przez warstwy chłopskie mogła się zachować w pełnych swoich formach, treściach i wartościach tylko w ramach
względnie zamkniętej, wyizolowanej od szerszego świata i stosunkowo
samowystarczalnej społeczności wiejskiej. Tak było jeszcze w okresie
feudalizmu. Jednakże w ślad za zmianami obiektywnych warunków
życia tej społeczności musiała ulegać zmianom i jej kultura. Równolegle
z tymi przemianami następowało rozszerzenie się cech i wartości tej
kultury poza środowisko wiejskie. Wraz z rozwojem stosunków społeczno-produkcyjnych i przybierającą z wolna na sile migracją mieszkańców
wsi do rosnących w znaczenie miast, wraz z rozwijającymi się w nich
6
JOZEF BURSZTA
przemysłowymi formami wytwarzania, początkowo manufakturami, a później większymi ośrodkami przemysłowymi, przybysze ze wsi wchodzili tam
w skład kształtującej się stopniowo warstwy proletariatu miejsko-przemysłowego, wnosząc ze sobą, rzecz oczywista, cechy i wartości kultury
tworzonej na wsi przez w!1rstwy chłopskie. W wyniku tego następowało
naturalne łączenie się elementów kultury przeszczepionych ze wsi na
grunt miejski z tymi, które stanowiły elementy tradycji kulturmvej plebsu miejskiego i które powstawały w warunkach pracy robotniczej. Tak
właśnie z pierwiastków oryginalnych, jak i we wzajemnym przenikaniu
się wymienionych nurtów zaczęła się kształtować kultura tworzona, prz\'swajana oraz inspirowana przez klasę robotniczą jako nowy, historycz~1ie
coraz ważniejszy nurt kultury ludowej. Mówiąc zatem o kulturze ludowej, powinniśmy rozumieć pod tym pojęciem kultun~ w.ytwarzaną przez
warstwy chłopskie, plebs miejski oraz przez klasę robotniczą jd:;) 'NZ:,jemnie się uzupełniające i tworzące całokształt kultury ludowej. W prak-tyce jednak utarło się u nas zawężające rozumienie kultury ludovvej jaLo
tradycyjnej kultury warstw chłopskich.
*
Polityka kulturalna Polski Ludowej wychodzi z leninowsJ-::i'2j koncepcji istnienia dwóch nurtów kulturowych w społeczeństwie nurodowym.
z uznawania i szacunku dla postępowych tradycji zarówno kultury da'.\'niejszych klas panuJących . .isk i ludO\vej, oraz z potTL>.1")y
spoży':kowan'l
obu tych nurtów dziedzictwa kulturalnego ,w kształtowaniu no\\-ego spułeczeństwa socjalistycznego. W zakresie tradycji ludowej polityka ta znalazła syntetyczny wyraz w przyjętym przed laty i ,'eD.lizowanym haśle:
"Kultura ludowa - dobrem narodu".
Przejdźmy od razu do scharakteryzowania
niezmiernie doniosłego
zjawiska w życiu kulturalnym Polski Ludowej, jakim stał się awans
wybranych dziedzin tradycyjnej kultury ludowej. Złoż}ły się nań współzależne w pewnej mierze nurty wydarzeń: 1) szeroki i spontaniczny rozwój zainteresowania społeczeństwa niektórymi tradycjami kultury ludowej; 2) zinstytucjonalizowana
działalność kulturalna bazująca na wartościach tradycji ludowej i współczesnych przejawach twórczości ludowej, a wynikająca z zasad i kierunków polityki kulturalnej państwa
ludowego. Rzecz znamienna, że oba te nurty są zasadniczo ze sobą zgodne
i wydają się wzajemnie uzupełniać.
Wzrastające zainteresowanie tradycjami kulturalnymi zarówno chłopskimi, jak i robotniczymi stało się udziałem środowisk lokalnych i regionalnych oraz szerokich kręgów społeczeństwa. Konkretne przejawy tych
zainteresowań - to zbieractwo tradycyjnych wytworów kultury ludowej (narzędzia, naczynia, ozdoby itd., a zwłaszcza wytwory sztuki ludo-
Wartości
kultury
ludowe) ...
7
wej), amatorska dokumentacja
lokalnych postaci tradycji ludowych,
zwłaszcza folkloru, jak też spontaniczne inicjatywy społeczeństwa wychodzące naprzeciw polityce kulturalnej państwa w realizClcji jej p-ogramów. Ta sprzyjająca atmosfera zainteresowań sprawiła, że autentyczni
nosiciele tej tradycji - ludzie samej wsi - zaczynają odnosić się z szacunkiem do swej przeszłości kulturowej. A przecież nie tak dawno nierzadko odwracano się od własnej tradycji jako symbolu społecznego, ekonomicznego i kulturalnego upośledzenia.
Warto w tym miejscu stwierdzić, że większość tradycyjnych v:~"'''iOrów kultury ludowej zachowała się w środowisku wiejskim bądź ~3ko
przeżytki z życia dawnych społeczności chłopskich, bądź jako (różnie
zresztą w środowisku oceniane). relikty, bądź też tylko jako treści pamięciowe starszego pokolenia.
Relikty materialne - domy, zagrody, dawne narzędzia, naezyn.ia,
ozdoby itp., nawet wytwory dawnej sztuki ludowej - jeśli są jeszcze
w użyciu, to jako przejściowe pozostałości z dawnego okresu gospodc\rowania i życia. Chętnie są one zastępowane nowymi dobrmni materialr:',rmi
w myśl powszechnie panującej na wsi tendencji do techniczno-cyv;.i.llzacyjnej modernizacji.
W życiu rodzinno-familijnym,
sąsiedzkim i w ramach dOl'O'::m~g!)
cyklu prac gospodarskich spotyka się jeszcze zredukowane prz0jcnvv
obrzędowości, pozbawione jednak w znacznej mierze formy ceremoniCllrlL'j
oraz oprawy słowno-wokalno-muzycznej,
jak też otoczki symboliki magiczno-religijnej. Niełatwo jest dziś wydobyć tę symbolikę nav/et z pJmięci starszych, w przeciwieństwie do dających się dość dokładnie z:' >
konstruować form samych obrzędów. Właśnie ta pamięć starszego pokolenia, poparta źródłami pisanymi, staje się podstawą do reanimac) niektórych obrzędów przez zespoły amatorskie dla celów sceniczno-widowiskowych.
W zakresie kultywowania i popularyzacji tradycji ludowych na t:'.~·agę
zasługują szczególnie trzy kierunki działań: l) zabezpieczanie ma~i::'1'~3lnych zabytków kultury ludowej; 2) rozwijanie i doskonalenie roźrl'/ch
form opieki nad współczesną twórczością ludową; 3) rozszerzenie lL~('enatu nad ruchem folkloryzacyjnym.
Zabezpieczanie materialnych zabytków ludowych odbvwa się głównie
poprzez akcję muzealną. Nigdy przedtem nie uczyniono \v tej dz:edz:nic
tyle, co w okresie Polski Ludowej. Chodzi tu zarówno o uhvorzenic wielu
specjalistycznych muzeów etnograficznych, sieci muzeów regionalnych
z działami etnograficznymi, aż do lokalnych izb regionalnych chroniących
zabytki ludowe najbliższej okolicy. Na uwagę zasługuje zabezpieczanie
szczególnie cennych zabytków budownictwa ludowego czy to na miejscu
(in situ), czy w specjalnych parkach etnograficznych,
których liczba
8
JOZEF
BURSZTA
wzrosła w ciągu trzydziestolecia PRL z kilku do ponad trzydziestu. Niemal każdy region etnograficzny ma ambicję posiadania własnego parku
etnograficznego. Charakterystyczne,
że parki takie z reguły powstają
w wyniku inicjatyw oddolnych, którym zazwyczaj przewodzi zapalony
i ofiarn~' ideolog-działacz.
*
Sprawy twórczości ludowej budziły ożywione dyskusje i powodowały
rozbieżne stanowiska: od nader krytycznych i pesymistycznych po apologetyczne i wręcz entuzjastyczne. Wbrew głosom pesymistycznym można
mówić' - jak już wspomniano - nie tylko a dalszym ciągu artystycznej
twórczości ludowej, ale nawet o jej w i d o c z n y m l' o z woj u. Kontynuo\vane są więc w licznych ośrodkach całego kraju tradycyjne rodzaje plastyki; zdobnictwo z papieru, słomy, piór itp., wyroby z drewna,
żelaza. kości, skóry; rzeźba figuralna w drewnie, glinie; malarstwo na
szkle, papierze, ścianach; artystyczne wyroby tekstylne - makatki, dywany. narzuty; miniaturyzowane pamiątki itd. Twórczość tego rodzaju
jest również żywo uprawiana na zasiedlonych po wojnie ziemiach zachodnich i północnych, a nowe jej rodzaje pojawiły się w takich regionach,
gdzie ich poprzednio nie było lub gdzie już zamierały.
Kontynuacji sztuki ludowej - podjętej i rozwijanej również przez
przedstawicieli pokolenia młodego - sprzyjają w istotnej mierze takie
czynniki, jak: konkursy z nagrodami urządzane przez wydziały kultury
urzędów wojewódzkich, towarzystwa regionalne, redakcje pism itp. Podstawowe znaczenie ma opieka prawna, pomoc materialna i organizacja
zbytu wytworów. Opiekę prawną i status twórcy ludowego uzyskują
artyści ludowi (plastycy, prozaicy, poeci) poprzez przynależność do istniejącego od ośmiu lat (i bodaj unikalnego w Europie) Stowarzyszenia Twórców Ludowych z siedzibą w Lublinie; pomoc materialną, głównie poprzez
jVlinisterstwo Kultury i Sztuki, a także Cepelię, która to instytucja organizuje również zbyt. Działający z ramienia wspomnianych instytucji etnografowie i plastycy sprawują nad twórczością plastyczną opiekę merytoryczną dbając o jej czystość. O przejawach i formach tej sztuki informuje
specjalistyczne czasopismo "Polska Sztuka Ludowa", katalogi konkursów
i wystmv oraz wydawnictwa muzealne. Twórczość prozatorską i poetycką
zawarła 5-tomowa seria Wydawnictwa Lubelskiego "Wieś Tworząca".
Biblioteka Stowarzyszenia
Twórców Ludowych prezentuje
aktualnie
w 15-woluminowej serii wydawniczej utwory indywidualnych twórców.
Natomiast bieżącą twórczość ludową przedstawia "Biuletyn" Stowarzyszenia Twórców, który w najbliższym czasie rna poszerzyć zakres swej
tematyki. Żywotności polskiej sztuki ludowej towarzyszy wzrastające
jej uznanie w kraju i za granicą.
Wartości
kultury
ludowej ...
9
Istnieje duż,Y, nie zawsze w pełni zaspokajany popyt na wytwory
współczesnej sztuki ludowej. Stąd też Związek Spółdzielni Rzemiosła
Ludo\vego i Artystycznego "Cepelia", kontaktujący się z około 800 twórcami, wypracował swoisty "plan produkcyjny". Wytwory te - wraz
z cpartą na wzorach ludowych masową produkcją rękodzielniczą oraz
przemysłową Cepelii - idą szeroko w Polskę i w świat, popularyzując
naszą sztukę ludo'lcvą wśród swoich i obcych. Ów komercjalizm ożywia
twórczość: plastyków ludowych, ale pociąga za sobą również zjawiska
niepożądane, np. pracę twórcy wyłącznie w celach zarobkowych, co prowadzi do powielania wzorów, schematyzmu i pozbawienia jej głębszych
wartości artystycznych. Należy w większym stopniu dbać o to, by do produkcji masowej trafiały wzory twórców najbardziej ambitnych, posiadające wysokie walory artystyczne.
Wiele się u nas rnówi i pisze a charakterze w s pół c z e s n e j sztuki
ludawf j. Podkreśla si~ słusznie jej różność od sztuki tradycyjnej, tworzonej spontanicznie. tylko jako wyraz ekspresji twórczej i na użytek
swego środowiska. Dziś twórca ludowy wyszedł ze swymi dziełami na
zewnątrz swego or:-'ginalnego środowiska. Jego prace znajdują się nie
tylko w muzeach. ale zdobią mieszkania inteligenckie w kraju i na
świecj(. Fakty powyższe świadczą o przełamaniu dawnej opinii, że co ludowe - to prymit,\'\vne, nieświadome, nieestetyczne, niewarte większej
uwagi. Dowodzą one, że wytwory sztuki ludowej mogą mieć frapującą
formę i głęboką treść: ideologiczną, godne ustawienia ich obok dzieł
twórców profesjonalnych. Awans współczesnej polskiej sztuki ludowej
jest m. ln, wynikiem wiązania tradycji z nowoczesnością, wartości ludowych z ogólnonarodowymi, i doniosłej roli odgrywanej w kulturze socjalistycznej.
*
l'JcJjbogatszą częścią kultury ludowej jest folklor. Jako estetyczny,
samodzielny dział kultury duchowej stanowi on część twórczości właściwe;j każdej klasie i warstwie społecznej, każdej grupie zawodowej. Jednym z najbogatszych w formy i treści stał się folklor chłopski, właśnie
jako wytwór środowiska, jego życia i pracy w zwartych, wyodrębnionych przestrzennie i trwałych społecznościach wiejskich. Folklor jest
częścią twórczości, "w której artystyczne odbicie rzeczywistości odbywa
si~ za pomocą słowno-muzyczno-choreograficznych
i dramaturgicznych
form kolektywnej twórczości ludowej - wyrażających światopogląd mas
pracując'ich i nierozerwalnie związanych z ich życiem i obyczajem" 3.
Z każdą stroną życia na wsi - z wszystkimi rodzajami pracy w domu,
3
W. Gusiew.
Estctvka
folkloru,
Wrocław
1974, s. 7.
10 .
JOZEF
I3URSZTA
w zagrodzie, w polu, z każdym etapem życia człowieka (narodzinami,
ożenkiem, pogrzebem), z życiem sąsiedzkim i gromadnym, z wyznaczonvmi kalendarzem i cyklem dorocznych zajęć, obrzędó'N, świąt - powiązały
się określone formy i treści słowne, wokalno-muzyczno-t::meczne, jak tez
specyficzne zachowania z ich zrozumiałą dla uczestników symboliką itd.
Zawarte w klasycznych postaciach folkloru wartości artystyczne i humanistyczne stają się źródłem ich współczesnej reanimacji \\' ohr-:bie
kultury narodowej. Mieszczą się tu zjawiska należ;:[Ce przeważnie do
współczesnego folkloru pokazowego, widowiskowego, określanego dla odróżnienia od folkloru tradycyjnego w jego autentycznych
postaciach
i funkcjach - jako f o l k lor y z m. Niekiedy wiążą się one również
bezpośrednio z przejawami folkloru autentycznego.
Te autentyczne postacie folkloru pokazowego polegaj;:l na przeniesieniu przez jegp nosicieli wybranych, znanych z autopsji i praktyl<owanych
(dawniej) form i treści folkloru w nową sytuację, jak;:! tworzą zazwvr:za.i
widowiska dla publiczności estradowej. Przykładem\vystępy kapel
ludowych, śpiewaków i gawędziarzy ludowych. Folklor laki funkcjonuje
jednakże w sytuacji specjalnie zaaranżowanej, w ]{t6rcj następuje oddzielenie wykonawców od widzów. Pozostała mu jedna, ale zasadnil:'za
funkcja estetyczna. Folklor widowiskowy należy współcześnie -.'J zn JCZnej mierze do zjawiska folkloryzmu.
W zależności od stopnia interpretacji oryginalnego 1.woru folklorystycznego, niejako w zależności od "odległości" od źródła, tj. traclycy jnego
folkloru chłopskiego, robotniczego czy innego, zespoły folklorystyczne
wykazują różne stopnie "folkloryzmu". Najbhżej źródła są zespoły autentyczne, złożone z ludzi znających folklor z autopsji. Drugi stopień Zd,jmują zespoły regionalne ukazujące folklor w scenicznY'm opnlc')I';<miu.
a więc z rozwiniętymi w stosunku do pierwowzoru uld:ldami sc(:n!cznymi.
choreograficznymi i wokalnymi oraz zazwyczaj z pc)\\rjqkszoną kapela.
Kierownicy zespołów wiedzą dobrze, jak trudno Vi opracowanym .scen:::7.nie folklorze zachować jego oryginalne wartości artys~yczne, o które tak
dbają jurorzy festiwalowi. Nie wszystkim się to udaje i dochodzi nieraz
do _pokazowej szmiry. Pod względem odtwarzania artyzmu ludowego
zespoły regionalne wykazują sporą gamę stopni pośrednich.
Najbardziej odległe od autentycznego źródła są tak zwane zespoł:stylizowane. Ich program artystyczny jest w gruncie rzeczy tylko inspirowany przez treści autentyczne, które zostają tu artystycznie tak rozbudowane i przetworzone, że tworzą w istocie nO\ve utwory art\stvcznc.
W towarzyszącej im muzyce spotyka się wręcz nowe kompoz~"cje. zachowujące tylko pewne cechy muzyki ludowej. Czołowe zespoły zawodowe ("Mazowsze" i "Sląsk") osiągnęły szczyty artystycznej styEzaeji "na
ludowo", ale szczyty te są do zdobycia tylko przez kierowników i zesp:)ły
Wartości
Iw.ltury
ludowej. ..
11
wysokiej klasy. Zespoły amatorskie usiłują nieraz iść w ich ślady, nie
mając często ku temu wystarczających możliwości. Powstaje stąd również pokazowa szmira z tym, że na "wyższym" poziomie. Potrzebna jest
energiczna walka z tego rodzaju zjawiskami.
Amatorskich zespołów folklorystycznych mamy w Polsce na pewno
ponad tysiąc, przy czym rosną tendencje do ich posiadania przez prawie
każdą gminę i każde większe środowisko robotnicze. Zależy to od tego,
czy jest na miejscu właściwy animator. Materialne podstawy swej egzystencji zespoły znajdują w urzędach do spraw kultury. w instytucjach
handlowych czy w większych zakładach wytwórczych. One pomagają
w zdobyciu koniecznego wyposażenia, zwłaszcza strojów regionalnych,
bez których występy zespołu nie są do pomyślenia. Bodźcami dla prac\'
i rozwoju zespołów są właśnie występy - w swoim zakładzie pracy,
w swej miejscowości, na uroczystościach oficjalnych, na zlotach, a zvrłaszcza na festiwalach wojewódzkich, regionalnych i ogólnopolskich, czy
wreszcie (marzenie każdego zespołu) za granicą. Satysfakcją za ogromny
trud włożony w przygotowanie programu są wyróżnienia i nagrody
uzyskiwane na przeglądach. Najwyższym uznaniem sćł dyplomy i nagrody im. Oskara Kolberga oraz międzynarodowe (taką jest np. Europa
Preis - nagroda europejska im. G. Herdera).
Obserwując od lat powstawanie i działalność amatorskich zespDłó.v
folklorystycznych, z podziwem notowałem panującą wśród ich członków
atmosferę zapału i oddania się sprawie, bez liczenia sil; z czasem i kosztami. Niezwykle wymowne jest ró\vnież żywe zainteresowanie środowisk
lokalnych zarówno egzystencją zespołów, jak i ich pokazami. l\lają one
zawsze ogromne wzic;cie i komplet widzów.
Folklor i folkloryzm uprawiane przez amatorskie zespoły są tylko
na początku wewnętrzną sprawą środowisk lokalnych. Oparta na tradycji ludowej ich działalność artystyczna, bo na tym właśnie polega folkloryzm - wyszła poza naturalne środowisko folkloru i w nowym jego
ujęciu czy przetworzeniu stała się, m. in. dzięki popularyzacji przez
środki audiowizualne, częścią składową współczesnej kultury powsze::hnej, i jako taka jest chłonnie odbierana przez całe społeczeńsh';,).
Można rzec, że folklor i folkloryzm uprawiane przez zespoły nadają
polskiej kulturze reprezentacyjnej więcej treści i barw narodowych opartych na artystycznych, regionalnych wartościach kultury ludowej. \V tym
i kultury środowisk robotniczych. Stwarzają one ważne ogniwo kultur."
socjalistycznej.
*
W Polsce Ludowej, ogólnie biorąc, odziedziczone formy kultury ludowej ulegały przeobrażeniom, zmieniła się też ich rola. Uwarunkowani.em
l~
JOZEF
BURSZTA
tych przeobrażeń stały się podstawowe przemiany ustrojowe, postęp
techniczny i ekonomiczny, uprzemysłowienie i urbanizacja, modernizacja
wsi i rolnictwa, umasowienie oświaty i kultury wśród społeczeństwa
polskiego, a więc gruntowna i wszechstronna zmiana stylu życia mas.
pracujących. Wszechogarniający proces przemian doprowadził do ukształtowania się olbrzymiej liczbowo współczesnej klasy robotniczej i do spotęgowania jej wpływu na kulturę oraz zmienił w pewnym stopniu zastany obraz kultury społeczności chłopskiej. Jakkolwiek musiała ona przystosować się do nowych, zmodernizowanych warunków życia - ciąg
ludowej tradycji kulturowej bynajmniej nie został przerwany, lecz tylko
z m i e n i o n y. Tradycja ta żyje nadal - choć znacznie ograniczona nie (dko w autentycznym środowisku wiejskim, ale weszła ona po
części \\" skład kultury tworzonej, asymilowanej oraz inspirowanej przez
klasę robotniczą i pod wieloma względami wzbogaciła ją.
W świetle założeń marksistowskiej teorii kultury i polityki kulturalnej państwa wykorzystywanie nagromadzonych, postępowych, humanistycznych i artystycznych wartości tradycji ludowych staje się jednym
z. wymogów współczesności, zadaniem i treścią codziennej działalności
kulturalnej.
Istnieje również w omawianej przez nas dziedzinie wiele problemóv/ -- pytań domagających się odpowiedzi i wyjaśnień. Niektóre z nich
chciałbym tylko zamarkować. Konieczna wydaje się bowiem m. in. głębsza niż dotychczas penetracja naukowa zjawisk kultury ludowej.
Skoro mowa o tradycji ludowej, należałoby zatem odpowiedzieć na
pytanie. jaką przedstawia ona rzeczywistą wartość w poszczególnych
warstwach społeczeństwa. Jak wskazuje już pobieżne rozeznanie, dokonały się w tej dziedzinie istotne przewartościowania. Tradycja ludowa
w warunkach społeczeństwa socjalistycznego stała się jednym ze składników kultury ogólnonarodowej i bardzo często właśnie w tej postaci a nie jako kultura "egzotyczna", "pierwotna", "prymitywna" czy wąskośrodowiskowa - jest przyswajana przez poszczególne warstwy i środowiska społeczne. Czynnikami sprzyjającymi jej upowszechnianiu i dodatniemu wartościowaniu stały się m. in. mecenat klasy robotniczej, dokumentującej za jej pośrednictwem własne tradycje kulturalne, tożsamość i funkcje kulturotwórcze oraz powstanie dynamicznej inteligencji
pochodzenia ludowego, uznającej w tej kulturze jeden z elementów swego rodowodu klasowego.
Nawiązywanie do tradycji i kultur ludowych, jak i do tradycji plemienno-etnicznych jest na pewno tendencją ogólniejszą, manifestującą
się m. in. w krajach trzeciego świata. Wiąże się ona zapewne, z jednej
strony, ze swoistą obroną współczesnych społeczeństw przed unifikacyjnym zalewem cywilizacji światowej i skomercjalizowanej kultury maso-
Wariości
kuliury
ludowej ...
wej. Jest to rówmez, z drugiej strony, przejaw procesu współczesnego
różnicowania kulturowego i element kształtowania się oblicza kultur narodowych. Jakie zatem byłyby analogie i jakie różnice w wartościowaniu
i w roli tradycji ludowych w społeczeństwach socjalistycznych w zestawieniu z niektórymi tendencjami światowymi? Odpowiedź z całą pewnością wymaga rozszerzonych analiz porównawczych, które przyczyniłyby się do wzbogacenia naszej wiedzy o kulturze narodowej na tle kultur
innych społeczeństw. Warto tu podkreślić, że w społeczeństwach socjalistycznych, w odróżnieniu od kapitalistycznych, kultura ludowa - jako
kultura klasy robotniczej i całego świata pracy - znalazła się w głównym nurcie kultury ogólnonarodowej i że rozszerzyła widnokrąg jej
wartości. Sama też zmieniła swój charakter - stała się w większym
stopniu wyrazicielką ethosu moralnego oraz potrzeby i poczucia piękna
ludzi pracy. Jeśli w przeszłości kultura ludowa była niejednokrotnie
odzwierciedleniem różnic społecznych, w społeczeństwie socjalistycznym
występuje jako jeden z czynników integracji narodu oraz stanowi źródło
jego wartości ideowo-moralnych. Nawiązując do przeszłości i czerpiąc
inspiracje ze współczesności, staje się ona, i powinna stawać się w coraz
większym stopniu, elementem osobowości kulturalnej narodu, jego ideałów socjalistycznych.
Poważny kompleks zagadnień badawczych wiąże się ze zjawiskami
nawiązywania do wartości kultury ludowej przez tych, którzy biorą
w niej aktywny udział, oraz przez tych, którzy zadowalają się jedynie
bierną konsumpcją kulturalną. Dokumentacji wymaga również sam ruch
folklorystyczny w jego linii rozwojowej, nasileniu, osiągnięciach, sukce·sach i porażkach. Sprawy te nie są dotąd rejestrowane w całości przez
żaden z ośrodków badawczych. Na szczegółowe zaś rozeznanie zasługuje
zagadnienie, jak ten ruch wpływa na aktywność kulturalną i w jakiej
mierze oddziałuje na kształtowanie się regionalizmu kulturalnego jako
czynnika zbiorowej aktywności kulturalnej. W regionaIiźmie tkwi na
pewno potężna siła kulturotwórcza, pomnażająca dorobek ogółu.
Powstaje tu dalszy problem, mianowicie, jak bezpośredni i pośredni
kontakt z folklorem i folkloryzmem wpływa wychowawczo na osobowość
kulturalną człowieka w świetle dyrektyw humanizmu socjalistycznego.
Ideałem kultury socjalistycznej jest bowiem bogactwo ludzkiej osobowości, rozwijane w toku twórczej pracy, w pomnażaniu wytworów
kultury materialnej i duchowej, przeznaczonych dla społeczeństwa. Nie
ulega wątpliwości, że kontakt ten oddziałuje pozytywnie, chociaż potrzebne jest szczegółowe rozpoznanie tego wpływu.
Celem socjalistycznej rewolucji kulturalnej jest ukształtowanie nowej kultury socjalistycznej z postępowych pierwiastków narodowych oraz
internacjonalistycznych, z tych wartości, jakie nagromadziła kultura lu-
11
JOZEF BURSZTA
dowa, plebejska, chłopska i robotnicza. Jest więc godne obserwacji, jak
te wartości wchodzą w ogólną kulturę społeczeństwa,
jaki jest mechanizm i o.koliczności tego wchodzenia, jak więc ukształtuje
się rzeczywisty
proces integracji
narodu i kultury narodowej.
Jest to w rzeczywistości
temat na osobny artykuł. W tym miejscu podkreślmy
jedynie znaczenie
tych wartości dla kształtowania
się nie tylko kultury
artystycznej,
ale
również kultury pracy, obyczajowości
socjalistycznej,
kultury życia codziennego i odpoczynku. Chodzi także o właściwą selekcję wartości i wzorów zgodnie z potrzebami współczesnego rozwini.ętego społeczeństwa
socjalistycznego.
Problemy te i inne, z tym związane, na pewno są lub staną się przedmiotem badań odpowiednich
instytutów
naukowych
z Instytutem
Kultury na czele. Są to procesy, które żywo interesują
także etnografów,
jako że dotyczą właśnie roli tradycji kultury ludowej. Na tym zaś odcinku istnieje wiele braków i białych pól. Dzieje się tak m. in. dlatego,
że Polska Ludowa - w przeciwieństwie
do innych krajów socjalistycznych - nie posiada centralnego instytutu etnograficznego,
który mógłby
objąć całość problemów współczesnej etnografii i uzupełnić dotkliwe braki w tej dziedzinie 4. Taki instytut mógłby wśród swoich zadań postawić
także całościowe badanie tych współczesnych
procesów, o których była
wyżej mowa.
4 Takie
luki istnieją nic tylko w zakresie badań kultur pozapolskich. co zrozumiałe, ale również polskiej kultury ludowej, także w jej współczesnych aspektach.
Przykładem może być polski folklor muzyczny.