http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/5164.pdf
Media
Part of Żydzi i judaizm w chrześcijańskich scenariuszach końca świata/ Barbarzyńca 2005 (10)
- extracted text
-
A n d r e w
G o w
Ż Y D Z I I J U D A I Z M W CHRZEŚCIJAŃSKICH
S C E N A R I U S Z A C H K O Ń C A ŚWIATA:
Z A P I E K Ł A NIENAWIŚĆ
CZY IRENICZNE ITINERARIA?
Jeśli ktokolwiek wątpiłby w ogromną popularność dyspensacjonalistycznego premillenaryzmu w Stanach Zjed
noczonych, d o w ó d na jej wniknięcie d o serca ewangelikalnej", a przede wszystkim fundamentalistycznej Ameryki może
obecnie bez trudu znaleźć na listach bestsellerów. Badacze
zajmujący się religią popularną nie spieszą się z uznaniem
rosnącego wpływu tego rodzaju idei, częściowo zapewne
dlatego, że naukowcy rzadko podzielają tradycjonalistyczną wizję świata i jednoznaczną wiarę w Boże autorstwo Pi
sma Świeteao które charaktervzuia orotestanckich funda
mentalistów i dlateoo sa niechętni nadawaniu im rozołosu.
Ale czas na wstydliwe odwracanie wzroku minął, bowiem
milionv Amervkanow zaczvtuia sip kolpinvmi częściami dvs1
1
D e n s a c i o n a l i s t v c z n e i s a a i nt LeftBehind
Na stronie w w w le
ftbehind.com można m.in. znaleźć takie oto informacje'
Autorzy cyklu Left Behind, Tim LaHaye i Jerry B. Jenkins,
są klasyfikowani na 42. miejscu na ogłoszonej przez pi
smo „Entertainment Weekly" liście 51 najbardziej wpły
wowych twórców. [...]
„Entertainment Weekly" uznał za
trudną do przeoczenia na swojej li
ście, gdzie ewangelikalni pisarze
nie pojawiają się zbyt często, serię
sukcesów LeftBehind, której sprze
daż przekroczyła 50 milionów eg
zemplarzy.
' H \
- Zabawne, nie czuję się ani trochę
bardziej wpływowy teraz niż wcze
śniej - mówi Jerry. - Ale moim ma
rzeniem pozostaje uczyć i bawić
przez fabuły w formie powieści i fil
mów, które biorą udział w e współ
zawodnictwie na rynku idei.
- Nigdy nie przewidywaliśmy, że nasze książki wzbudzą tak
powszechne zainteresowanie - dodaje Tim. - Jesteśmy za
szczyceni i zadowoleni, że tak wielu ludzi okazuje tak żywe
zainteresowanie tym, co przyszłość niesie ludzkości.
Jedna z książek z cvklu Left Behind Desecration oszoło
miła obserwatorów branży, gdy „Publishers Weekly"' ogło
sił Ż P bvła o n a nailpnipi s n r z p d a i a r v m cip h/tułpm w twar
dei oorawiP w k a h n o r i l
l o h n a Grishama Z
fikria"
J
ktnm
W d S t a Z Z w n r a Ł
V
^
Z
y
^
! L J l I I
^
^
^
w roku 2001 - s t r a r a i a r
7
a
i
m
n
w
J n r i K W d roku
wS n ^ T l
r
^
M
^
1:1» n r w -
Hnra u r w n a
ooecnego zain-
T
Dziesiąta książka z serii LeftBehind
również utrzymywała
się przez 4 tygodnie na 1. pozycji [...] i zajmowała pozy-
8
cję 7. na liście niedzielnej. To czwarty tytuł z serii Left Be
hind, który debiutował na 1. pozycji list bestsellerów „New
York Timesa", „USA Today," „Wall Street Journal", „Publi
shers Weekly" i CBA.
Dziękujemy za wasze ciągłe wsparcie. Odgrywacie waż
ną rolę w sukcesie serii i wpływie, jaki ma ona na życie
wielu ludzi.
3
Recenzję jednej z pozycji z serii
Left Behind, The Remnant,
pióra
Gershoma Gorenberga w „The Ame
rican Prospect" czyta się jak dresz
czowiec. Widać, że kwestia popar
cia dla Izraela przez część ewangelikalnych chrześcijan jako sposobu
wspierania wypełnienia się proroctw
na temat k o ń c a świata, w k o ń c u
przyciągnęła uwagę mainstreamowych mediów. W „U.S. News & World
Report" Jeffrey L. Sheller ujawnił
sedno dyspensacjonalistycznej po
stawy wobec Izraela i Żydów:
4
DliSr.CRATlON
5
...wielu ewangelikalnych chrześcijan uważa powstanie
Izraela w 1948 za pierwsze w łańcuchu wyznaczonych
w Biblii wydarzeń, które zakończą się powrotem na Zie
mię Jezusa i końcem historii — scenariusz ten został spo
pularyzowany w bestsellerowej serii powieściowej Left Be
hind. Część tego scenariusza, oparta na gorąco dyskuto
wanej interpretacji fragmentów Objawienia św. Jana oraz
ksiąg Daniela i Ezechiela, dotyczy niszczycielskiej „bitwy
Armagedonu" — nuklearnej zagłady zatrzymywanej
w kulminacyjnym punkcie przez przybycie Jezusa, który
pokonuje siły zła i ustanawia erę pokoju. Ale miliony Ży
dów giną w trakcie bitwy, a ci, którzy ocaleli, uznają Jezu
sa za ich Mesjasza.
Ten artykuł został opublikowany bez komentarza na stro
nie internetowej leftbehind.com. Poparcie dla Izraela ze strony
ewangelikalnych chrześcijan (np. w formie niedawnej dota
cji w kwocie 2 milionów dolarów na wsparcie osadnictwa
amerykańskich Żydów) wynika z ich chęci „przyspieszenia"
końca świata. Poparcie to ma umożliwić wypełnienie się głów
nego elementu scenariusza zbawienia dyspensacjonalistycz
nej teologii, a mianowicie o d b u d o w ę Świątyni Jerozolimskiej,
p o to, by mogła być ona sprofanowana
(tak jak w nowym
bestsellerze z serii Left Behind) przez Antychrysta - przeciw
nika Jezusa w eschatologicznej bitwie Czasów Ostatecznych.
Wszystko to nie ma większego sensu, o ile nie zna się
historii chrześcijańskiej teologii i eschatologii. Choć chrze
ścijanie zawsze różnili się co d o tego, jak Pismo powinno
Numer 10/2005
być interpretowane, to jednak tradycyjne gałęzie chrześci
jaństwa co najmniej d o dwudziestego wieku zwykle odrzu
cały interpretacje oferowane obecnie przez autorów Left
Behind, Tima La Haye i Jerry'ego Jenkinsa. Prezentowany
przez nich scenariusz był owszem rozpowszechniony, ale
nie w uczonej, katolickiej i protestanckiej teologii, lecz w roz
maitych popularyzatorskich, nie-teologicznych, tworzonych
w miejscowych językach budujących tekstach religijnych.
Zarówno katoliccy iak i orotestanccy eazeaeci zdecydowa¬
nie go odrzucali, w czym znaczącą rolę odegrało niewątpli
wie to iż wvmaaa on bardzo zawiłei lekturv Pisma wsDieranei orzez mase wysoce interesujących ale teoloaicznie bardz ei niż nodeirzanych leaendowych 'i literackich tradycii
właczaiac w to tvburtvńskie o s e u d o - s v b i l l i ń s k i e ororoctwa
7 r h r z e ś c i i a ń s k i P C i o Rzvmu Roman* o Aleksandrze i szPrPO
ków niezbędnych do odbudowy
Żydowskiej Świątyni w Jerozolimie.
Nie była ona możliwa ani pod pano
waniem rzymskim po roku 70 n.e.,
ani w okresie bizantyńskim i w koń
cu całkowicie już po zajęciu Jero
zolimy przez muzułmanów i wznie
sieniu przez nich na Wzgórzu Świą
tynnym meczetów Umara i Al-Aksa.
Jednak Daństwo żydowskie Świąty
ni nie odbudowało I nie iest to iedvnie rezultat oalestyńskieoo arabs k i e o o czv m u z u ł m a ń s k i e g o n i e n r z P i P d n a n i a b o w i P m duża c z e ś ć
n a w n ń ł u r z ^
tJnnPnn i
na^wriPiPd^
rH I P H P n H n w P n i P r i / A n t ^
możliwościidotonania tego przez ludzi
I w tym właśnie momencie zaczynają się kłopoty: w nie
zliczonych legendowych tekstach średniowiecznych ocze
kiwany przez Żydów Mesjasz, który m a o d b u d o w a ć Świąty
nię, był utożsamiany z literalnym, o s o b o w y m Antychrystem.
Ich autorom wydawało się to konkluzją z analogii: my, chrze
ścijanie, oczekujemy nadejścia Antychrysta, a oni, Żydzi,
oczekują nadejścia ich Mesjasza - więc nasz Antychryst
i ich Mesjasz muszą być jednym i tym s a m y m . Utożsamienie
to było oparte na Mt 24, 5: „Wielu bowiem przyjdzie pod
moim imieniem i będą mówić: Ja jestem Mesjaszem. I wielu
w błąd wprowadzą" Ułatwiła je także popularna chrześci
jańska wersiateao Droroctwa ałoszaca że Żvdzi beda Dierwszvmi którzy beda oarnać sie do Antychrysta i służyć mu jak gdyby był on Mesjaslem
zrodłaztego okresu w językach narodowych lub nawet mniej
poważane komentarze pisane przez d u c h o w n y c h (np.
Haimo, Libellus de Antichnsto opata Adso, Raoula Glabera
i wielu innych) o d n a ezc w nich można scenariusz łudząco
przypominający ten, którym posłużyli się autorzy Left Behind.
Centralnym w nim p u n k t e m jest żydowskie
pochodzenie
Antychrysta, a Żydzi generalnie odgrywają niebagatelną rolę
w eschatologicznych wydarzeniach. Przekonanie, ze żydow
skie wojska - utożsamiane z Gogiem i Magogiem, zaginione
dziesięć plemion Izraela czy nieczyste narody odgrodzone
przez Aleksandra za Górami Kaspijskimi, albo wszystko to
pod legendowym pojęciem „czerwonych Zydow" - „zosta
ną wypuszczone" na kraje chrześcijańskie, by siać zniszcze
nie przy końcu czasów, była zawsze
krytycznym składnikiem w struktu
rze, która czyni Antychrysta Ż y d e m .
Takie rozumienie Antychrysta idzie
zawsze w parze z wiarą, że Żydzi
będą się garnąć d o niego i służyć
mu podczas apokaliptycznej kampa
nii odpłaty i unicestwienia.
6
Scenariusz końca świata, które
go zwolennikami są obecnie premillenarystyczni d y s p e n s a c j o n a l i ś c i ,
był obecny w okresie wczesnej nowożytności w wierzeniach szeregu
ruchów sekciarskich, w tym radykal
nych protestantów czy tzw. Purytanów, i dotarł d o Ameryki
bardzo szybko. W końcu XIX wieku powstanie i rozwój krytyczno-historycznej metody czytania i analizowania Pisma
wzbudziły równie ooteżny antvmodernistvcznv antynaukowy ruch w amerykańskich kręgach ewangelikalnych, który
znalazł s w o i a k u l m i n a c i e w Doaladach Drezentowanych
w The Fundamentals"' i orawym skrzydle Południowych BaDtvstów w oierwszych dekadach XX wieku Jeśli analiza krvtyczno-historvczna dążyła do oodważenia boskieoo autor
stwa" rodzący sie wtedy fundamentalizm"unierał sie orzv
nim tJm barriziPi n w a ł t n w n i e c o donrowariziło d o takich wi
dowisk jak Małpi Proces Scopesa'
żwriowskiPi t r a d v r i i rezerwut r p k n n s e k r a c i e W z n ó r z a Świa
Trzeba zauważyć, że cykl Left Behind, przynajmniej o ile
wiem, nie utożsamia jasno Antychrysta z Mesjaszem oczeki
wanym przez Żydów - autorzy wierzą raczej, że większość
Żydów będzie jego zwolennikami i tylko „Reszta Izraela" roz
pozna jego prawdziwą tożsamość i nawróci się na chrześci
jaństwo - wypełniając tym samym inne proroctwo - o koń
c o w y m nawróceniu Żydów, zgodnie z odpowiednią interpre
tacją Rz 11 (choć wers 26 mówi, że „cały Izrael będzie zba
wiony").
Role wyznaczone Żydom w tej eschatologii nie tylko są
nie do pomyślenia dla samych Żydów, ale także wyrażają
wrogość wobec nich i judaizmu. Nasza kultura posiada praw
ne i etyczne kategorie dla języka przesyconego nienawiścią,
np. podżeganie czy m o w a nienawiści. Za przyczyną różnych
skomplikowanych czynników, które mają związek z przewa
żającym obecnie postrzeganiem miejsca, gdzie ulokowana
jest niesprawiedliwość (tzn. w sferach: świeckiej, społecznej
i prawnej), nie posiadamy kategorii dla podżegania do wie
rzeń Drzeóełnionych nienawiścią - choć sie to wolno i zło
wieszczo zmienia DO 11 września
2001 Modernistyczni historycy od
dzielała antysemityzm" - nowocze
sna oseudonaukowa doktrynę r a s o WPOO i P t n i r z n P n o odróżniania OPW
nPi n m r w l u d z i n d a n t y h r r i a i z m u
rPMnHnpi
dla ' m n r i P r n K ^ r h
MA|JS
K T K P n P hinra n n
n n H M w L t P n n i l t l dvZ I n n
mJnw «a » n h ' n f c t n L , n k . <=n£"
a
v
Gdzieś po drodze dyspensacjonalistyczni myśliciele prze
jęli ( p r a w d o p o d o b n i e o d w c z e s n o n o w o c z e s n y c h pisarzy
purytańskich i independenckich) starą historię o Antychry
ście i zaczęli szukać znaków jego nadejścia. Powstanie Izra
ela dostarczyło im fundamentalnego argumentu na rzecz
prawdziwości tego scenariusza poprzez stworzenie warun
|ł.ł'.ł'i RJŁ\"KIM
nym chrześcijaństwie, nierozerwal
nie. Muszę tutaj przyznać, ze juda
izm nie jest bez skazy jeśli chodzi o
wrogość w stosunku do innych religii - na przykład tzw bał
wochwalców, ale rabiniczny judaizm zakłada, ze jeśli istnieję
życie pozagrobowe, wszystkie istoty ludzkie, które nie gwał-
PISMO ANTROP0LOGICZNB
Andrew Gow
cą p e w n y c h p o d s t a w o w y c h praw
moralnych (siedem praw Noachickich), będą miały w nim równy
udział, bez względu na swoją reli
gię.
Wziąwszy pod uwagę konflikto
wą naturę premillenarystycznego
spojrzenia na Żydów, judaizm i Izra
el oraz intensywne apokaliptyczne
oczekiwania milionów Amerykanów
- a Stany Zjednoczone Ameryki są
miejscem powstania i największego
rozkwitu tej wizji świata - uzasadnio
nym wydaje się poszukiwanie para
leli w przeszłości. Moja teza, podzielana tylko przez część
świata akademickiego w dziedzinie studiów religioznawczych
i historii religii, brzmi następująco: klimat intensywnej apo
kaliptycznej spekulacji i oczekiwania sprzyja tworzeniu się
radykalnie antyjudaistycznych nastrojów, a nawet może po
wodować gwałtowne antyjudaistyczne - ' a więc antyżydow
skie, wybuchy społeczne.
Zacznijmy od prawdopodobnie najwcześniejszego przy
kładu tego rodzaju wydarzeń w zachodniej Europie (za wy
jątkiem wizygockiej Hiszpanii) - pierwszego, zdaniem Richar
da Landesa, p o g r o m u w łacińskim kręgu kulturowym. Na
przełomie lat 1009 i 1010 kalif Al-Hakim zdecydował się zislamizować Jerozolimę i kazał zburzyć Bazylikę Grobu Świę
tego. Raoul Glaber mówi o „jednomyślnej decyzji wszyst
kich chrześcijan" (co najmniej"w kilku francuskich miastach)
o wypędzeniu Żydów z ich miast i krajów. Landes całą swo
ją karierę akademicką poświęcił udowadnianiu tezy głoszącei że dekadv Drzed i DO roku 1000 charakteryzowały sie
intensywnymi aD0kaliDtvcznvmi soekulaciami i oczekiwania
mi - doprowadziło go to do stworzenia Center for Millennial
Studies i i n t e r d v s c v D l i n a r n e i dziedziny studiów millpnniinych" To prawda, że wielu francuskich i katolickich badaczy
o d r z u c a te t e z ę Ipśli i p r i n a k z a a k r e n t n i p m y ia iakn mnżli
wnść
a I a n r i e s Ma właśniP n n u h l i k n w a l i ś m v M n m PSPiów
7
8
tak rozpowszechniony, że dowody na religijne, a nawet apo
kaliptyczne motywacje tej krucjaty były bagatelizowane na
wet przez poważanych historyków chrześcijaństwa, np. Ber
narda McGinna. Guibert z Nogent w swojej relacji z Clermont z 1095, gdzie Urban II propagował ideę pierwszej kru
cjaty, pisze, że papież twierdził, iż chrześcijanie muszą opa
nować Ziemię Świętą, ponieważ w niej właśnie pojawi się
Antychryst i ich obecność tam jest niezbędna, by mu się prze
ciwstawić. Jakie może istnieć bardziej eschatologiczne
usprawiedliwienie dla krucjaty? Wiemy przy tym, że pierw
sza krucjata pochłonęła ogromną liczbę ofiar nie tylko wśród
muzułmanów ale także Zvdów szczeaólnie w niemieckiei
Nadrenii i w samej Jerozolimie.'
10
11
Kiedy Marcin Luter pisał w 1523 r., że to nic dziwnego, iż
Żydzi odmawiają nawrócenia się na chrześcijaństwo (a wie
rzył on, że nawrócenie to jest niezbędne, aby biblijne pro
roctwa zostały wypełnione, zaczęły się Dni Ostateczne),
wziąwszy pod uwagę ich traktowanie przez poprzednie po
kolenia chrześcijan (czyli Kościół rzymskokatolicki i jego klerykalnych reprezentantów) oraz uwzględniając trudności
w dostępie do „czystego słowa Pisma", nie próbował bynaj
mniej być miły dla Żydów" Twierdziłon że chrześcijanie
byli winni zaniedbania jednej z ich najważniejszych ról w hi
storii mianowicie aktvwneao Drozelityzmu w stosunku do Żydów Środ
kiem zaradczym miało być według
Lutra nowe podejście do Żydów d o b r ą wolą i w d u c h u
Fwannplii Wydawał sip nn wiprzvr
7P tn w U a r r z y ahy
1 ^nn lat pnra7 harrl7ipi 7ałri itvnh rp
12
Hi Itńrp w r * ' T I Z K
mimo dwudziestu lat wystawienia na
d z b a n i e prawdziwego i niezafałszowanego Słowa Bożego,
n n n h n r i 7 3 p u r h 7 niprw^7pi k n n f p r p n r i i P M Q ktńrp h\/ła n n
Żydzi wciąż się nie nawrócili. Czuł, ze najwyraźniej ich ser
^ r m n S w i 1 n m ™w\Jrl\lnrb *PriP
nlZlnnZ^' ca były zbyt twarde, a ich zrozumienie zbyt zmącone przez
rCharrnimpnt^
obstawanie przy „starożytnym prawie , by chrześcijanie mogli
miec nadzieję na jakąkolwiek zmianę. W rezultacie, utrzy
mywał Żydzi powinni zostać usunięci ze wszystkich chrze
ścijańskich społeczności a ich książki i dobra powinny byc
skonfiskowane. Jego reakcja nie była bynajmniej wynikiem
jakiejś szczególnej złośliwości. Rozczarowanie Lutra miało
obecny na Ziemi i uz na niej działa. Pogłoska, ze jerozolim
charakter eschatologiczny. Opierało sie na głębokim prze
scy Żydzi pomagali Al-Hakimowi, tylko pogorszyła sprawę:
konaniu, że koniec czasu jest blisko i że niemożność nawró
obsadziło ich to w roli sług A n t y c h n - t
cenia się Żydów zatrzymuje go!
na Z a c h o d z i e w roku 1010 miały
miejsce powszechne pogromy Ży
dów, a dowody zdają się to potwier
dzać, to prawdopodobnie wybucha
ły one w napiętym klimacie escha
tologicznego oczekiwania i stanowi
ły rezultat apokaliptycznego strachu
przed rolą Żydów przy końcu cza
sów.
Przyczyn krucjat, s z c z e g ó l n i e
pierwszej krucjaty z końca XI stule
cia, w okresie europejskiej historio
grafii, który można by nazwać chrze
ścijańskim, powiedzmy do I Wojny
Światowej, upatrywano przede wszystkim w sferze religijnej.
„Odczarowanie świata", które nastąpiło później i które zo
stało odzwierciedlone w rodzących się naukach społecznych,
zastąpiło miles christi, żołnierza Chrystusa, miles avaritiae,
chciwym młodszym synem szukającym łupu, ziemi i kolo
nialnych możliwości na Bliskim Wschodzie. Ten pogląd był
10
Ostatecznie jego wezwanie do nawrócenia albo wygna
nia Żydów przyniosło efekty. Do roku 1557 prawie wszystkie
żydowskie społeczności w Świętym Cesarstwie Rzymskim
zostały zmuszone do opuszczenia centrów miejskich. Ich
członkom pozostało osiedlenie się w miasteczkach i wioskach
albo wyjazd do bardziej przyjaznych miejsc, takich jak Pol
ska albo, później, Holandia, Brytania i zachodnia półkula.
Co więcej, eschatologiczne rozczarowanie Lutra miało po
ważne konsekwencje także w dwudziestym wieku, kiedy
nazistowscy propagandziści w Niemczech i w Ameryce wy
dali powtórnie w tanich pamfletowych wersjach inwektywy
Lutra pod adresem Żydów i judaizmu (Von den Juden und
ihren Lüaen TO Zvdach i ich kłamstwachl 1543} iako cześć
kampanii na rzecz przekonania luterańskich Niemców i nie
mieckich Amerykanów do nazistowskieao Doaladu na oerfidię Żydów.
Jak wspomniał Jeffrey Sheller w swoim artykule w „U.S.
News and World Report", istnieje szereg postaw możliwych
do przyjęcia przez premillenarystów, jeśli chodzi o właściwą
Numer 10/2005
ŻYDZI I J U D A I Z M W C H R Z E Ś C I J A Ń S K I C H S C E N A R I U S Z A C H . . .
rolę zarówno dla Żydów, jak i chrześcijan w obliczu Końca
Czasów. Cytuje on nie tylko autorów Left Behind, ale rów
nież wybitnych liderów grup chrześcijańskich, które są ak
tywne w sprawie Izraela:
Wielu chrześcijan wierzących w ten
[prezentowany przez Left Behind]
scenariusz, wątpi w skuteczność
bliskowschodnich negocjacji poko
jowych.
- Tylko tyle można osiągnąć dyplo
matycznie czy militarnie - mówi
[Rev. James M.] Hutchens z Chrze
ścijan dla Izraela. - Nie będzie tam
pokoju dopóki nie nadejdzie Me
sjasz.
S z c z e g ó l n i e n i e p o k o j ą c a jest
rola „przyspiesznika", która zakłada interwencję mającą po
móc w doprowadzeniu do dni ostatecznych. Luter zalecał,
by uprzykrzyć życie Ż y d o m , tak aby byli zmuszeni nawrócić
się na chrześcijaństwo, jeśli nie można ich skłonić d o tego
za pomocą pokojowych środków. Pewną odmianą tego sa
mego konceptu wydaje się być, w s p o m n i a n a wcześniej,
pomoc w sfinansowaniu „powrotu" Żydów d o Izraela. Możli
wym nasteostwem teao oozornie niewinneao proaramu bvtoby dokładnie to, o czym wspomniał Sheller:
- Do jakiego stopnia teologiczny pogląd, który zapowia
da Armagedon na Bliskim Wschodzie, będzie prowadził
ewangelikalnych chrześcijan do popierania polityki zmie
rzającej w tym kierunku raczej niż w kierunku stabilności
i pokojowego współistnienia? - pyta Rabbi David Saperstein, dyrektor Religious Action Center of Reform Juda¬
ism. Yoffie z Union of American Hebrew Congrégations
dodaje:
- Ludzie twierdzący, że tam nie może być pokoju, nie są
naprawdę przyjaciółmi Izraela.
rzymskokatolicki wniósł ostatnio ważkie poprawki d o swego
poprzedniego, negatywnego stanowiska w o b e c judaizmu
jako ścieżki d o zbawienia, takie jak chociażby stwierdzenie,
że „Bóg nie łamie swoich obietnic", a d w a największe prote
stanckie wyznania w Kanadzie i Australii, odpowiednio Uni
ted Church i Uniting Church, wyrzekły się całej pracy misjo
narskiej skierowanej na nawrócenie Żydów, jako niepotrzeb
nej, p o n i e w a ż Żydzi są zbawieni
Drzez nrzvmierze które Bóa zawarł
z A b r a h a m e m . Jest t o j e d n a k ż e
w chrześcijańskim świecie stanowi
sko wciąż niezbvt DODularne Chrześciiańskie określanie łaaodnei" tak
t y k konwersvinei iako irenicznei"
niP iPst o c z v w i s r e z a k o r z e n i o n e
w HnświarirzPnhi hvcia oniPktPm
S
S
n T T r Z
i Ł n l P
S
Nakoniec powinienem zająć się
problemem zawartym w tytule niniej
szego tekstu: tym mianowicie, czy
w tego typu wyobrażeniach na te
mat roli Żydów przy końcu czasu to
nienawiść, czy też raczej ireniczne
pobudki wchodzą w grę. Właściwie
nienawiść w dyspensacjonalistycznym obozie znaleźć trudno, nawet
jeśli stanowcze odrzucenie judaizmu
jako równoprawnej religii czy drogi
do zbawienia iest powszechne dla
orawie c a ł e a o e w a n a e l i k a l n e a o
spektrum. Jeśli zaś chodzi o irenizm,
to nr7P7 dwa tysiąclecia chrześciiańscy myśliciele i teoloaowie mieli ooczucie że wvciaaaia ku Żydom aałazke oliwna"
w postaci propozycji zbawienia przez nawrócenie Kościół
n
s
n
Z
-Tto™ l l J n m n
r
"
nil"
neg^konfliktów
pomiędS" dw
„Żydzi" byli „wyimaginowanymi istotami, które zostały
skonstruowane przez chrześcijaństwo", jak ujął to Harris
Lenowitz, nie tylko w renesansowej Anglii, ale w całej Euro
pie i przez całe średniowiecze, nawet kiedy chrześcijanie
mieli bliskie kontakty z prawdziwy
mi Żydami, jak to wykazałem w mo
jej książce Trie R e d J e w s . Judaizm
był także dla wielu chrześcijan nie
wiele więcej niż „ w y i m a g i n o w a n ą
reliaia" skonstruowana Drzez chrze
ścijaństwo szczeaólnie Drzez odnie
sienie d o judaizmu nie tylko jako Inneno c z v Gorszpno alp iako Wcześ n i P i s z e o o ale Przestarzałeao a n a
15
16
wet
14
Chciałbym wskazać, że wziąwszy pod uwagę intensyw
ność apokaliptycznego klimatu panującego w dyspensacjonalistycznych kongregacjach i wśród czytelników Left Behind,
dostrzec można inne, nie tak ambitne, ale równie niepokoją
ce możliwe reakcje na nieuniknione odwlekanie się realizacji
wyznawanego przez nich scenariusza (nieuniknione przynaj
mniej dla tych spośród nas, którzy nie dostrzegają ręki Boga
tak aktywnie pracującej w świecie). Co się stanie, jeśli miliony
„pro-izraelskich" (choć „anty-judaistycznych") ewangelikal
nych fundamentalistów i"nabywców książek z cyklu Left Be
hind obudzą sie Dewneao Diekneao Doranka i zdecvduia że
Żydzi „powstrzymują" Dni Ostateczne?
T
^
iako niPważnPno
nonieważ
HnhZ^Zta^ł
u
a
tologicznym'spojrzeniuma^ <^* ^r
A ^ ^ ^ ™
w o w e g o z protestanckich reforma o r o w
M P » ^ a
eschatologia cyklu Lett Behind i premii enaryzm ewangeli
kalnych chrześcijan w Ameryce nie są „tylko rehgijnymi fe
nomenami, zwłaszcza ze stanowią religijne wyobrażenia na
temat grupy która definiuje się zarówno w religijnych, jak
i etnicznych kategoriach, bez oddzielaniajch starannie jak
to czyni większość ludzi Zachodu. Jesh dyskurs o Żydach
w cyklu Left Behind byłby formułowany w świeckich lub spo
łecznych terminach, to zmuszałby d o natychmiastowego
działania; i jeśli kiedykolwiek rozleje się on poza raczej sła
be i arbitralne granice, jakie ustaliliśmy dla tego, co teolo
giczne, i wkroczy w obręb tego, co świeckie - powiedzmy
w wypadku znaczącego rozczarowania eschatologicznego
- w relacjach pomiędzy konserwatywnymi chrześcijańskimi
stronnikami Izraela i Żydami, którzy dziś w c h o d z ą z nimi
w alianse, mogą zaistnieć poważne problemy.
Przełożył Mariusz Czaja
1
Zob. hasło „Premillenaryzm" autorstwa Roberta K. Whelana, [w:]
The Encyclopedia
of Millennialism and Millennial Movements, red.
R. Landes, New York and London 2000, ss 329-332.
< http://www.leftbehind.com/article.asp7LocJd=1 &item_id=12963 >,
odwiedzona 17 października 2002.
<http://www.leftbehind.com/article.asp?loc_id=1&item_id=12636>,
odwiedzona 17 października 2002.
PISMO ANTROPOLOGICZNE
2
3
Andrew
4
T. 13, nr 17, 23 wrzesień 2002.
5
proroctw biblijnych w ramach skomplikowanego systemu interpretacyj
1 2 sierpień 2002, s. 34-35.
6
nego, gdzie zasadniczą rolę odgrywa przeświadczenie, że dzieje zba
Apocalypti
wienia dzielą się na pewne etapy czy epoki (dispensations), w których
Age, 1200-1600 (Leiden 1995) i mój artykuł The
obowiązują odmienne, wyznaczone przez Boga reguły, oraz że odmien
Zob. moją książkę The Red Jews.
cism in an Apocalyptic
Gow
Antisemitism
and
Jewish Antichrist in Medieval and Early Modern Germany, [w:] Medieval
ne są Boskie plany wobec Żydów i nie-Żydów. Według Darby'ego
Encounters
w momencie odrzucenia przez Żydów Mesjasza w osobie Jezusa z Na
7
2, 3 (1996), s. 249-285.
R. Landes, The Massacres
of 1010: On the Origins of Popular Anti-
zaretu, profetyczny zegar niejako zatrzymał się i ruszy z powrotem do
Jews
piero wtedy, kiedy nastąpi tak zwane pochwycenie (rapture), czyli „za
and Judaism in Medieval Christian Thought, red. J. Cohen, Wolfenbüttel
branie żywcem" do Nieba wszystkich prawdziwych chrześcijan przez
Jewish Violence in Western Europe, [w:] From Witness to Witchcraft:
Boga. Po tym, odgrywającym w dyspensacjonalistycznym systemie cen
1997, s. 79-112.
8
F. Battenberg, Das europäische
Zeitalter der Juden.
klung einer Minderheit in der nichtjüdischen
Zur Entwic
tralną rolę, wydarzeniu, ma nastąpić siedmioletni okres rządów Anty
Darmstadt
chrysta na świecie (w trakcie którego nastąpi m in odbudowa Świątyni
Umwelt Europas,
Jerozolimskiej)
1990, s. 6 1 .
9
The Apocalyptic Year 1000. Religious Expectation and Social
Change,
950-1050, współred. z R. Landes i D. Van Meter, New York and Oxford 2003.
10
Antichrist.
Two Thousand
Years of Human Fascination
with Evil,
z wcześniej
zakończony zstąpieniem na Ziemię Chrystusa (wraz
pochwyconymi" chrześcijanami)
co z kolei zapoczątkuje
jego tysiącletnie rządy (millennium) Mimo braku prscyzyjnGQO OKTGŚIGnis
detly
pochwycGnici i QGn6r3ln©Q0 przeświadczenia że obGcny etap
San Francisco 1996 [pol. wydanie: Antychryst. Dwa tysiące lat fascynacji
(dispensation) dziGjów zbawienia — WiGk Kościoła — to okres Wielkiej
człowieka złem, Warszawa 1998].
P
11
Cytowane tutaj z powodu łatwości dostępu z angielskiego tłuma
czenia relacji Guiberta: The Version of Guibert of Nogent, [w:] The First
Crusade:
The Chronicle of Fulcher of Chartres and Other Source
Mate
rials, red. E. Peters, Philadelphia 1971, s. 13.
12
Dass unser Herr Jhesus Christus ein gebornerJude
tini Luthers Werke. Kritische Gesamtausgabe,
sey, [w:] D. Mar
60 tomów, Weimar 1883¬
-1980 [odtąd WA], t. 11.
13
Von den Juden und ihren Lügen, WA 53. Więcej dyskusji na temat
tych kwestii i obszerna literatura naukowa na ten temat w moim artykule
Christian Colonialism: Luther's Exegesis
of Hebrew Scripture,
[w:] Con
tinuity and Change. The Harvest of Late Medieval and Reformation
ry. Essays
presented
Histo
h
to Heiko A. Oberman on his 70' birthday, Leiden
2000, s. 229-252.
T
zwolen
nicv dvsoensacionalizmu doszukuia sie znaków ieoorvchteno zakon
r z / n i a w wielu b i f v a r v r h wvriarzeniarh nrzede w k \ m tvrh Twara
nych z Izraelem i Bliskim Wschodem [przyp tłum ]
" Taki przekład występującego w oryginale terminu evangelical
zo
stał tutaj przyjęty za najnowszą literaturą przedmiotu w języku polskim
(por. np. A. Siemieniewski, Ewangelikalna duchowość
nowego
narodze
nia a tradycja katolicka, Wrocław 1997, T.J. Zieliński; hasło „ewangelikalizm" w: Religia. Encyklopedia
PWN, red. T. Gadacz, B. Minerski, t. 3,
Warszawa 2001; Z. Pasek, Topika zbawienia w polskich
ewangelikalnego
protestantyzmu,
kancjonałach
Kraków 2004) [przyp. tłum.].
'" Chodzi tutaj o serię esejów teologów i liderów konserwatywnego
protestantyzmu, opublikowanych w latach 1910-1915 w Stanach Zjed
noczonych i zawierających swoiste credo kształtującego się wtedy fun
14
Scheller, tamże.
damentalizmu protestanckiego, który właśnie od tego dzieła wziął swo
15
W swoim wystąpieniu Hebrew Script in Art. A Chapter in the Lord's
ją nazwę [przyp. tłum.].
Name na Sixteenth Century Studies Conference, San Antonio, Texas, 24¬
-27 październik, 2002; i w swojej mającej się ukazać książce o tetragrammatonie w renesansowej Anglii; zob. również jego książkę The
Messiahs:
Jewish
from the Galilee to Crown Heights. Oxford i New York 1998.
16
Tamże.
17
Zob. mój artykuł Christian
IV
John T. Scopes był nauczycielem biologii w stanie Tenesee, który
rozmyślnie naruszył uchwalony przez władze tego stanu zakaz naucza
nia teorii ewolucji (zdaniem jej przeciwników m.in. wywodzącej pocho
dzenie człowieka od małpy), co stało się przyczyną wytoczonego mu
w 1925 roku procesu. Proces ten, w którym oskarżycielem był jeden
Colonialism.
z przywódców obozu fundamentalistycznego, trzykrotny kandydat Par
tii Demokratycznej na prezydenta, William Jennings Bryan, stał się cen
3D
' Mianem dyspensacjonalizmu lub dyspensacjonalistycznego pre-
trum zainteresowania zarówno konserwatywnych, jak i liberalnych me
millenaryzmu określa się doktrynę religijną stworzoną przez Johna Nel
diów i na długie lata określił obraz fundamentalistów w społeczeństwie
sona Darby'ego (1800-1882), opierającą się na dosłownym odczytaniu
amerykańskim [przyp. tłum.].
Numer 10/2005