http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/3526.pdf
Media
Part of Listy i recenzje/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.3
- extracted text
-
zapadkowego,
wozu.
W
jak
obrazowało
z
okolic
nie
również
sumie
tych
nieźle
Gorlic.
zdobył
się
zdobione
kilka
poziom
Szkoda
na
kowalstwa
jedynie,
wykonanie
w z g l ę d n i e samego k o g u t k a ,
rych
kapliczkach
teresujące
że żaden
który
do
żelaznych
artystycznego
krzyża
przydrożnych
formy,
pierścienie
przedmiotów
z
z
kowali
szczególnie na
wykonanej
sąsiedniej
rzyły
rózgi
na
sta
Pieczywo
obrzędowe
in
nymi
nieprzeciętnych
również
kowali.
biety
symbolizujące
Akcentem
zamykającym
wystawę
była
czywo
obrzędowe
obrzędami,
obrzędowych
Wśród
rodzinną
wykonane
do w y s o k o ś c i
12 c m ,
posia
tu
różne
formy
( i l . 3),
„dziadów",
„dra
przypominające
jak
„turoni",
które
zaskakiwały
była
tym
na
wystawie
Gródka.
ciekawsza,
że
z
weselne
strowała
w
oraz
dwóch
rózga z Bystrej w
Kończąc
przegląd
I
S
T
Y
POGÓRZANIE
CZY
zabytków,
stwierdzić,
wśród
że
chłopskiego,
znalazła
pieczywo.
Rózgi
we
wego
odmianach.
Jedną
ilu
regionu
o kopu-
pokazania
i
w
stanowiła
miejscowego
miejscowe
ona
nie
bardzo
ograniczą
społeczeństwu
przyszłości
imprezę
społeczeństwa,
przypuszczać,
będą
udaną,
szczególnie
przyjemny
że
które
Gorlicach,
i
żywy
zachęcone
tym
się do
jednorazo
sztuki ludowej
również
swego
organizowały
podobne wystawy.
Jan Swiderski.
D O
PODGÓRZANIE
Do Redakcji
„Polskiej Sztuki
ważniejszych
gliniane
Kurpiów.
która
Fot.
L
zabawki
przez
należy
czynniki
drzewka
dawne
wykonywane
etno
pomysłowo
postaci
Migacz
świnek,
postaci
terenu
obrzędowością
się
A.
piesków,
w
z n a l a z ł y s i ę na w y s t a w i e sztuki l u d o w e j w
Należy
wybijały
przez
to
kształtem
wota
oddźwięk.
z
wykonanych
syntetycznie
czy w o s k o w e
zaś
związanych
pierwszy
proste,
Pieczywo
masz
eksponowane.
rózgi
do
zespół
potraktowane
muzeach,
przebierańców:
selne w y s t ę p o w a ł y
służące
da
w
przedstawionych
plan
„szyszki")
reprezentował
kurek itp., dochodzących
przedmiotów
na
ko
pie
gwiazdy
czy
P o g ó r z a n n i e b y ł y one dotychczas na w y s t a w a c h
graficznych
tzw.
weselników
i
Drobne
figurek
widza z a r ó w n o r ó ż n o r o d n o ś c i ą f o r m jak i i c h archaiz
kar
mężczyzny
nowożeńców.
z
„kobyłek",
Kolekcja
postacie
plecio
ustawiono
znaczną
kolędnicze, szopki l u b pisanki, zgromadzono
mem.
ozdobiony
widywa
wystawach
( i l . 14)
Siedliska).
k o ł a c z ; na n i m
parę
(czyli
rogalach
(Gródek,
pospolicie
Prócz
bów"
rózg
two
rosochatych
reprezentował
zwierzęcych
do
odmianę
przedmiotów
żywotność.
ubiory obrzędowych
zaś
czy p i ó r k a m i
z ciasta
obdarowywania
laskowych
materiale
jeszcze d o ś ć
t y m terenie
na
z
ulepione
i
wykazują
k t ó r e na
nych
związanej
po
orzeszków
Drugą
z ciasta d e k o r a c j a m i
wiejskich
część
z
formie
drewnianych
zielenią
nieraz
w
Sądeczyzny.
plastycznych
plastycznej
o
z
koronie
10), n a w i ą z u j ą c a
uzdolnieniach
ś w i ę c o n a ^sztuce
świadczące
(il.
ubieranych
kogutkiem,
przybierał
lastej
Ludowej"
W z w i ą z k u z p o w t a r z a j ą c y m i się nieporozumie
niami z n a z e w n i c t w e m n i e k t ó r y c h r e g i o n ó w etnogra
ficznych, p r o s z ę o zamieszczenie na ł a m a c h P S L mego
listu, k t ó r y t r a k t u j ę jako „ w y z w a n i e " do dyskusji;
w i e r z ę , ż e p o m o ż e ona w u p o r z ą d k o w a n i u
nomen
k l a t u r i raz na zawsze usunie nieporozumienia.
Chodzi t u o g r u p ę z a m i e s z k u j ą c ą znaczny obszar
terenu w o j . rzeszowskiego
— jego część
wyżynną,
na p ó ł n o c od K a r p a t i n a p o ł u d n i e o d o b n i ż e n i a
terenowego zwanego dawniej „ R y n n ą P o d k a r p a c k ą " ,
a b ę d ą c y m faktycznie — w e d ł u g rozeznania
prof.
W . Szafera — k o r y t e m P r a w i s ł y . G r u p a , o k t ó r e j m o
w a , n i e w y t w o r z y ł a s a m a d l a siebie n a z w y , t e d y
nazwa u ż y w a n a przez e t n o g r a f ó w nie jest etnonim e m , a l e w c a ł y m tego s ł o w a z n a c z e n i u
terminem
roboczym.
N a terenie w o j . rzeszowskiego znajduje s i ę inna,
podobna — jeśli chodzi o w i e l k o ś ć — grupa etno
graficzna, k t ó r a n a z y w a się o d w i e k ó w L a s o w i a k a m i
czy L e s i a k a m i . N a z w a g r u p y i r e g i o n u p o c h o d z i w i ę c
od t e r m i n u fizjograficznego.
R
E
D
A
K
C
J
I
D l a i n t e r e s u j ą c e j nas t u g r u p y n a z w ę u r o b i o n o
r ó w n i e ż o d t e r m i n u fizjograficznego. I oto c a ł a rzecz
w tym, jak powinna brzmieć poprawnie nazwa tak
r e g i o n u fizjograficznego, j a k i , z k o l e i , r e g i o n u etno
graficznego. Chodzi o w y ż y n ę na p o ł u d n i e o d K a r p a t ,
którą jedni nazywają
„Pogórze", inni
„Podgórze";
z kolei n a z w ę dla grupy etnograficznej,
dominującej
na t y m t e r m i n i e , j e d n i u r a b i a j ą na
„Pogórzanie",
d r u d z y na „ P o d g ó r z a n i e " ; s t ą d — sztuka
Pogórzan
lub sztuka
Podgórzan.
Nie w c h o d z ą c w
rozważania
f i z j o g r a f i c z n e czy
geograficzne,
o p r ę się jedynie na ź r ó d ł a c h i t r a
dycji. I tak:
1) B i b l . Ossol. r k p . 2 0 9 2 / V I . k . 1 - j e s t t o opis n a
padu T a t a r ó w , p o d a n y przez ó w c z e s n e g o
pisarza
miejskiego w Łańcucie, Szymona Gbaura:
„Roku
P a ń s k i e g o 1624 d n i a 11 c z e r w c a w e
wtorkowy
dzień,
w
tern
tygodniu
octawi Bożego
Ciała,
w p a d l i T a t a r o w i e na P o d g ó r z e a ż po K r o s n o [...]".
Czyli, w rozeznaniu Gbaura, a n i e w ą t p l i w i e na
podstawie ogólnej
opinii, teren
od Ł a ń c u t a
aż
po K r o s n o to P o d g ó r z e .
2) W X V I I I w . n a m a ł o p o l s k i c h r y n k a c h t o c z y ł a s i ę
walka konkurencyjna między „płótnem
przeworskim" i „płótnem podgórskim" (I. Kołaczkowski,
Wiadomości
tyczące
s i ę przemysłu
i sztuki w
daw-
185
nej Polsce,
L w ó w 1905). W r. 1737 p r z e d s ą d e m
m i e j s k i m t o c z y ł s i ę proces, p o n i e w a ż j e d e n z k u p
c ó w p r z y w i ó z ł p o t a j e m n i e do miasta „50 p ó ł s e t ków
płótna
podgórskiego
maglowanego"
(Arch.
m . P r z e w o r s k a , k s i ę g a s ą d o w a z l a t 1733—1740,
s. 122—123, r . 1737).
3) Kontynuacja
wyroków
i rozkazów
powszechnych
w Galicji
i Lodomerii
Królestwów,
L w ó w , za r o k
1782.
Jest to k s i ę g a r o z p o r z ą d z e ń
urzędowych,
a w niej znajduje s i ę u n i w e r s a ł o d n o ś n i e do ochro
n y l a s ó w . N a s. 166 c z y t a m y . „ T u t e j s z e g ó r y [ t j .
w Galicji], k t ó r e n a j w i ę c e j lasami s ą okryte, dzie
lą się na trzy gatunki: w odnogi czyli Podgórze,
w ś r e d n i e g ó r y i w g ó r y karpackie czyli Tatry".
Ś r e d n i e g ó r y to n i e w ą t p l i w i e B e s k i d y , a o d n o g i
to — j a k w i e m y — p o d g ó r z e z t a k i c h się w ł a ś n i e
s k ł a d a . Dalej: „ P o d g ó r z e takie m a położenie, iż
ich lasy prawie wszędzie d o s t ę p n e są".
4) Ł u c j a n T a t o m i r , Geografia
ogólna
i statystyka
ziem
dawnej
Polski,
Kraków
1868, s. 12:
„Podgórze
Niskiego Beskidu (okolice T a r n o w a , Wojnicza, W i
s ł o k i , S a n u i W i s ł o k a ) " ; s. 343: „ Z a J a n a I I I z b u
d o w a n o p i e r w s z y p i e c w y s o k i , a za Z y g m u n t a I I I
dopiero zaczęto korzystać z r u d żelaznych na Pod
górzu Karpackiem".
5) E m i l H o ł o w k i e w i c z , Powiat
rzeszowski,
z cyklu
Wędrówki
po kraju,
L w ó w 1879 ( w P r z e w o d n i k u
N a u k o w o - L i t e r a c k i m ) , s. 516: „... s t a n o w i ą j e r o
d z i m y p o d g ó r z e , m a ł e K a r p a t y " ; s. 529: „ P o d g ó r z e
rzeszowskie".
6) P r z e m y s ł a w D ą b k o w s k i , Ziemia Sanocka
w XV stu
leciu, cz. I , L w ó w 1931, s. 97: „ N a p o d g ó r z u k a r
packim, w ś r ó d łagodnych wzgórz, pokrytych gę
s t y m i d z i e w i c z y m i jeszcze l a s a m i [...] l e ż a ł J a ć
mierz [...]".
A o ludności Podgórza tak
pisze
(s. 98): „ M u s i a ł y m i n ą ć c z t e r y s t u l e c i a , z a n i m
z o d m ę t u najrozmaitszych narodowości,
polskiej,
ruskiej, niemieckiej, wołoskiej i węgierskiej, w y
ł o n i ł a s i ę p o l s k a j a k o ta, k t ó r a m i a ł a
wycisnąć
stanowcze p i ę t n o na charakterze osady". T o o k r e ś
l e n i e ś m i a ł o m o ż n a o d n i e ś ć do c a ł e g o t e r e n u P o d
górza, a ściśle — przyjąć je jako c h a r a k t e r y s t y k ę
grupy etnograficznej z a m i e s z k u j ą c e j
Podgórze.
7) J a n B y s t r o ń w a r t y k u l e z a m i e s z c z o n y m w K a l e n
d a r z u I l u s t r o w a n e g o K u r i e r a C o d z i e n n e g o , r . 1938,
s. 65, u ż y w a t e r m i n u P o d g ó r z a n i e , c h o c i a ż l u d n o ś ć
określa jako „Lachów".
Wreszcie zdanie l u d z i , k t ó r z y w y r o ś l i na t y m te
renie i byli z n i m jak najsilniej z w i ą z a n i :
L u d w i k G r z y m a ł a J a b ł o n o w s k i , Złote
czasy i
wy
wczasy
(pamiętnik
szlachcica
z 1 pół.
XIX
w.),
Lwów
1920,
używa wielokrotnie tylko
terminu
R
E
C
E
P o d g ó r z e . P i s z e d o s ł o w n i e (s. 4): „ G ł ó w n y m z a ś
przedmiotem handlu [w Krośnie] było płótno, całe
P o d g ó r z e t k a ł o [...]".
K . C h ł ę d o w s k i , Pamiętniki,
t. I , G a l i c j a , K r a k ó w
1957, s. 43: „[...] n i e w s z ę d z i e n a P o d g ó r z u k a r
p a c k i m b y ł o a r t y k u ł e m w i a r y [...]" (ma t u m . i n .
na m y ś l i W i e t r z n o w p o w . K r o s n o ) .
S t a n i s ł a w P i g o ń , Z Komborni
w świat,
wyd. IV,
Kraków
1957.
Do
książki
przedmowę
napisał
F . B u j a k , w k t ó r e j n a s. 12 c z y t a m y : „[...] d a j ą c e
obraz stanu k u l t u r a l n e g o w s i na P o d g ó r z u K a r
p a c k i m z k o ń c a X I X i pocz. X X w . " , a p r z e c i e ż
w pracy Pigonia jest m o w a o okolicach na p ó ł n o c
o d K r o s n a . S a m z a ś P i g o ń p i s z e (s. 2 . 3 ) : „ I . M o j a
w i e ś [ t j . K o m i b o r n i a ] g e o g r a f i c z n i e p r z y n a l e ż y do
Podgórza
Karpackiego, położona
na
północnym
brzegu doliny rozciągającej się u p o d n ó ż a Beskidu
Niskiego [...]".
Jeśli więc chcemy w y w i e ś ć roboczą n a z w ę
dla
grupy etnograficznej od n a z w y fizjograficznej,
to —
z g o d n i e z p o w y ż s z y m — m i e s z k a ń c y Podgórza
po
w i n n i się n a z y w a ć P o d g ó r z a n i e (przymiotnik:
podg ó r z a ń s k i , itd.).
Jak j u ż w s p o m n i a ł e m , u ż y w a n y jest r ó w n i e ż ter
m i n „ P o g ó r z e " , a od niego — P o g ó r z a n i e , p o g ó r z a ń ski i t d . T a k w i ę c :
r
M a r i a D o b r o w o l s k a , Osadnictwo
Puszczy
Sando
mierskiej
między
Wisłą
i Sanem,
K r a k ó w 1931 —
u ż y w a s t a l e t e r m i n u „ P o g ó r z e " (s. 6, 7 i t d . ) .
H e n r y k B a r y c z , S z c z ę s n y Morawski
i jego
stosunki
z Ossolineum,
W r o c ł a w 1957, n a s. 33 u ż y ł t e r m i n u
„Pogórze Sądeckie".
A d a m W ó j c i k , Strój
Pogórzan,
K r a k ó w 1939, t e j
nomenklatury użył już w samym
tytule.
I wreszcie stale i k o n s e k w e n t n i e t e r m i n u „ P o g ó
r z e " u ż y w a p r o f . R. R e i n f u s s i j e g o w s p ó ł p r a
cownicy.
W r e z u l t a c i e d o s z ł o d o t a k i e j s y t u a c j i : W 1958 r.
u r z ą d z o n o w y s t a w ę sztuki ludowej oraz w y d a n o ka
talog (scenariusz n a p i s a ł F. K o t u l a ) z t y t u ł e m : „ W y
stawa sztuki ludowej P o d g ó r z a n , Dolinian i Ł e m
k ó w " . W 1960 r. p o d o b n a w y s t a w a o d b y ł a s i ę w G o r
licach, a t y t u ł katalogu b r z m i a ł : „ W y s t a w a
sztuki
l u d o w e j P o g ó r z a n G o r l i c k i c h " ( s c e n a r i u s z R. R e i n fussa).
T e d y a b y u n i k n ą ć p o d o b n e g o z j a w i s k a n a l e ż y de
finitywnie ustalić termin, którego się będzie
po
wszechnie u ż y w a ł o . I to n i e t y l k o o d n o ś n i e do P o d g ó r z a n - P o g ó r z a n , ale i i n n y c h g r u p etnograficznych.
doc.
N
I . P. R a b o t n o w a , W . Ja. J a k o w l e w a : R U S S K A J A N A R O D N A J A
t e k s t u , 10 t a b l i c , 77 r y c i n .
W Z w i ą z k u Radzieckim badaniami nad
haftem
l u d o w y m zajmuje
się
przede wszystkim Instytut
P r z e m y s ł u Artystycznego „Rospromsowietu". W y n i k i
tych b a d a ń ogłoszono w wydawnictwach dotyczących
haftów:
archangielskich, wołogodzkich
i
jarosław
skich, nowogrodzkich i pskowskich, gorkowskich, kalinińskich. O wymienionych
pracach, jak
również
i innych mniejszych artykułach, w s p o m i n a j ą autorki
w p r z e d s ł o w i u niniejszej książki, a t a k ż e w podanej
na jej końcu bibliografii.
O m ó w i w s z y l i t e r a t u r ę przedmiotu, autorki prze
c h o d z ą w e w s t ę p i e do o g ó l n e j c h a r a k t e r y s t y k i t r z e c h
186
Z
J
W Y S Z I W K A . Koiz, Moskwa
Franciszek
Rzeszów
Kotula
E
1957,
87
stron
zasadniczych t y p ó w
haftów
rosyjskich, t j .
haftów
siatkowych, p r z e ź r o c z y s t y c h czyli na t i u l u i h a f t ó w
zapełniających całą tkaninę. Hafty maszynowe oma
w i a j ą osobno w o s t a t n i m rozdziale. Po p r z e d s ł o w i u
i w s t ę p i e znajduje się dość obszerny rozdział o rosyj
skich haftach X I X wieku
(wcześniejsze
materiały
nie z a c h o w a ł y się do dzisiejszych c z a s ó w ) .
H a f t y z w i ą z a n e b y ł y w p r z e s z ł o ś c i ze z w y c z a j a m i
i o b r z ę d a m i l u d o w y m i . J u ż od 7 roku życia k a ż d a
wiejska dziewczyna uczyła się tkać i w y s z y w a ć , przy
gotowując
równocześnie
swoje wiano. Na
weselu
o b d a r o w y w a ł a ona p r z y s z ł e g o m ę ż a r ę c z n i k a m i i w y -
s z y w a n y m i koszulami. R ó w n i e ż w y s t r ó j weselnej izby
powinien byl świadczyć o mistrzostwie i zamiłowaniu
m ł o d u c h y do r o b ó t k o b i e c y c h . H a f t e m z d o b i o n o p r z y r a m k i , r ę k a w y , mankiety, rozcięcia na piersiach, koł
nierze koszul, w fartuchach w y s z y w a n o d o l n ą k r a
wędź. Używano przy tym różnych motywów, zwłasz
cza g e o m e t r y c z n y c h i g e o m e t r y z o w a n y c h , p o w s t a ł y c h
w dalekiej przeszłości.
W t y m miejscu n a s t ę p u j e wyliczenie n i e k t ó r y c h
często w y s t ę p u j ą c y c h
m o t y w ó w wraz z podaniem
i c h s y m b o l i c z n e g o z n a c z e n i a , bez j a k i e j k o l w i e k
jed
n a k a n a l i z y , p o r ó w n a ń czy i n t e r p r e t a c j i . T a k i z r e s z t ą
lakoniczny, tylko orzekający styl charakterystyczny
jest
dla
całego opracowania,
co w
konsekwencji
w p r o w a d z a często p o w t a r z a n i e f a k t ó w i dość chao
tyczne ich ujęcie. Jednak praca wnosi dużo materia
ł u opisowego. Podaje np. i o m a w i a dość d o k ł a d n i e
t y p o w e dla rosyjskiego haftu ściegi oraz ich tery
torialne rozprzestrzenienie, k t ó r e pozwala usystema
t y z o w a ć hafty — w zależności od rodzaju m o t y w ó w
i k o l o r y s t y k i — w e d ł u g d w u zasadniczych g r u p : haf
tów
północnych
oraz
haftów
środkowej
równiny
rosyjskiej. W pierwszej grupie w y r ó ż n i a j ą się hafty
k a r g o p o l s k i e t y p u g e o m e t r y c z n e g o (z c e n t r a l n y m m o
t y w e m p r o s t o k ą t a w guberni ołonieckiej), hafty re
jonu archangielskiego z g e o m e t r y z o w a n ą postacią ko
biety i i n n y m i figurami,
hafty z okolic
Wołogdy
o m o t y w a c h r o ś l i n n y c h i h a f t y z ł o t e oraz h a f t y po
zostałych północnych regionów, które charakteryzują
się szczególnie r ó ż n y m i t y p a m i h a f t ó w
siatkowych
powstałych
przez
zasnuwanie
wyciągniętych
nici
płótna. Pewne odmiany haftów siatkowych są
tak
delikatne,
że
noszą nawet nazwę
„wołogodzkich
szkieł". A u t o r k i poświęcają i m wiele uwagi,
oma
w i a j ą c dość d o k ł a d n i e ściegi, ich warianty, motywy,
k o l o r y s t y k ę . S t w i e r d z a j ą p r z y t y m , ź e h a f t y te i s t n i a
ł y na r o s y j s k i e j p ó ł n o c y do l a t s z e ś ć d z i e s i ą t y c h X I X w .
I c h z a n i k z w i ą z a n y b y ł ze z m i a n a m i z a c h o d z ą c y m i
w t y m czasie w
życiu ekonomicznym wsi,
które
wpłynęły
również
na
charakter odzieży
ludowej,
coraz bardziej u p o d o b n i a j ą c e j
s i ę do s t r o j u
miej
skiego, szytego z t k a n i a f a b r y c z n y c h .
Podczas gdy dla h a f t ó w p ó ł n o c n y c h
charaktery
styczne s ą m o t y w y f i g u r a l n e i r o ś l i n n e w p o ł ą c z e n i u
z figurami geometrycznymi, motywy haftów środkow o r o s y j s k i c h m a j ą f o r m y czysto geometryczne, w ś r ó d
których p r z e w a ż a j ą romby z „odrostkami" (tj. d w o m a
w y s t a j ą c y m i k o ń c a m i na k a ż d y m rogu) i plecionka.
W tej grupie d o m i n u j ą hafty guberni s m o l e ń s k i e j ,
k a ł u ż s k i e j , o r ł o w s k i e j i t u l s k i e j oraz r j a z a ń s k i e j i i n
n y c h ; w s z y s t k i e one z o s t a ł y o g ó l n i e s c h a r a k t e r y z o
wane.
N a s t ę p n y rozdział omawia ludowe hafty
końca
X I X i p o c z ą t k u X X w . oraz w z n o w i e n i e p r z e m y s ł u
hafciarskiego. W z w i ą z k u z p r o l e t a r y z a c j ą wsi wiele
w i e ś n i a c z e k p r a c o w a ł o w f a b r y k a c h czy „ n a p o s ł u
gach" i obcując z ludnością m i e j s k ą przejęło
jej
u p o d o b a n i a . C o r a z t e ż l i c z n i e j k o b i e t y w i e j s k i e za
c z y n a j ą s i ę p r z y o d z i e w a ć na m i e j s k ą m o d ę . W m n i e j
szym stopniu w p ł y w o m t y m ulegają centralne gu
b e r n i e r o l n i c z e o r a z r e j o n y p ó ł n o c n e o d d a l o n e od
w i ę k s z y c h miast. N a s t ę p u j e upadek haftu
tradycyj
nego, a t a m , g d z i e s i ę o n z a c h o w u j e , z a z n a c z a s i ę
upodobanie do
form
naturalistycznych,
zwłaszcza
roślinnych. Dopiero w k o ń c o w y c h latach ubiegłego
w i e k u w ś r ó d rosyjskiej inteligencji budzi się zain
teresowanie w s i ą i s z t u k ą l u d o w ą . J e d n a k ż e podej
mowane p r ó b y wskrzeszenia haftu tradycyjnego nie
d a ł y rezultatów. Nawet przeciwnie, w haftach ludo
w y c h coraz c z ę ś c i e j p o j a w i a j ą s i ę d z i w a c z n e i z m a
nierowane formy h a f t ó w miejskich, dworskich i koś
cielnych. H a f c i a r s t w o l u d o w e zaczyna s i ę p r z e r a d z a ć
w rzemiosło chałupnicze, nastawione już nie
tylko
na w ł a s n e p o t r z e b y w s i , lecz i z b y t w celach h a n d l o
w y c h . N a j w i ę k s z y jego r o z w ó j p r z y p a d a na l a t a po
r e f o r m i e r o l n e j , c z y l i p o 1861 r. P r z e d e w s z y s t k i m
w i e l k i m uznaniem z a c z y n a j ą się cieszyć hafty złote
guberni tulskiej i b i a ł e hafty mstierskie guberni włod i m i r s k i e j . Rozszerzanie się r y n k u z b y t u p r o w a d z i
do z u b o ż e n i a f o r m t r a d y c y j n y c h n a k o r z y ś ć m i e j s k i e j
tandety, osłabia s t a r a n n o ś ć i p r e c y z j ę
wykonania.
Hafciarki współdziałają ściśle z p o ś r e d n i k a m i i han
d l a r z a m i . D o p i e r o w p o c z ą t k a c h X X w . z a c z ę t o za
k ł a d a ć specjalne s z k o ł y i k u r s y pod k i e r u n k i e m m i
strzów, zorganizowano sieć p u n k t ó w przyjęć i składy
w y r o b ó w chałupniczych. Taka organizacja
wynikła
w p r a w d z i e ze s w e g o r o d z a j u m o d y p a n u j ą c e j w w y ż
szych k r ę g a c h d w o r s k i c h , j e d n a k w y s z u k a n o w
ten
sposób spośród ludu uzdolnione jednostki, k t ó r e od
powiednio pokierowane zaczęły oddziaływać
zachę
cająco w
swoim
środowisku.
Wprawdzie
wpływ
mieszczańskiej
sztuki
upadającej
burżuazji
XIX
i X X w . był silny, j e d n a k ż e obudziła się r ó w n i e ż
d ą ż n o ś ć do u t r z y m a n i a na w s i a u t e n t y c z n y c h w z o
r ó w tradycyjnych, opartych na
doświadczeniu
po
koleń.
W ł a ś c i w e jednak zrozumienie twórczości ludowej
i jej znaczenia oraz r o z w ó j l u d o w e g o r z e m i o s ł a haf
ciarskiego p r z y p a d a na okres po R e w o l u c j i P a ź d z i e r
nikowej.
W latach dwudziestych bieżącego
wieku
coraz liczniej p o w s t a w a ć z a c z ę ł y z w i ą z k i hafciarek
i koronkarek, o r g a n i z u j ą c e szkolenie i
ułatwiające
p r a c ę przez dostarczanie s u r o w c ó w i zapewnianie
s t a ł e g o r y n k u zbytu. Hafciarstwo zaczyna p r z e r a d z a ć
się w zdobnictwo u ż y t k o w e , przystosowane do
po
trzeb miejskich. Haftuje się nakrycia, kapy, tkaniny,
bluzki itp. O d strony praktycznej i naukowej
zaj
m u j e się obecnie t y m i s p r a w a m i N a u k o w o - D o ś w i a d czalny Instytut P r z e m y s ł u Artystycznego, p o d l e g a j ą c y
rzemieślniczej spółdzielni „Rospromsowiet".
Autorki
dość dużo uwagi poświęcają t e m u zagadnieniu oma
w i a j ą c je w specjalnym rozdziale o rozwoju rzemio
s ł a h a f c i a r s k i e g o w czasach w ł a d z y r a d z i e c k i e j .
Recenzowana k s i ą ż k a , poza t y m i o g ó l n y m i wiado
mościami, zawiera następnie, w siedmiu
kolejnych
r o z d z i a ł a c h , opisy h a f t ó w l u d o w y c h
poszczególnych
rejonów, a w i ę c : nowogrodzkiego, gorkowskiego, Iwa
nowskiego, w ł o d i m i r s k i e g o , k a l i n i ń s k i e g o , r i a z a ń s k i e go i k a ł u ż s k i e g o . U w z g l ę d n i o n e s ą p r z y t y m t e c h n i k i
i charakterystyczne m o t y w y zdobnicze. W i a d o m o ś c i
te u j ę t e s ą d o ś ć schematycznie, a n a w e t chaotycznie,
co d e p r e c j o n u j e i c h w a r t o ś ć . M a t e r i a ł z a w a r t y w t y c h
r o z d z i a ł a c h nie jest o p r a c o w a n y ani o d strony histo
rycznej, ani p o r ó w n a w c z e j , daje t y l k o obraz w s p ó ł
czesnego p r z e r a d z a n i a s i ę s a m o r o d n e j s z t u k i t r a d y
cyjnej w ś w i a d o m ą n a r o d o w ą t w ó r c z o ś ć o p a r t ą o mo
tywy ludowe.
Ostatni rozdział dotyczy maszynowego haftu a ż u
rowego, obecnie bardzo rozpowszechnionego,
który
r o z w i n ą ł s i ę z w ł a s z c z a w czasach r a d z i e c k i c h .
O g ó l n i e biorąc, o m a w i a n a praca jest
właściwie
pierwszą próbą charakterystyki ludowego haftu ro
syjskiego oraz p r ó b ą wskazania jego zasadniczych
t y p ó w i t e c h n i k . P o z w a l a ona
na
powierzchowne
z o r i e n t o w a n i e się w z a g a d n i e n i u od s t r o n y technicz
nej i a r t y s t y c z n e j . Poza d o ś ć o b s z e r n y m w s p ó ł c z e s
n y m m a t e r i a ł e m ilustracyjnym,
zawiera także przy
k ł a d y starsze, X I X - w i e c z n e , k t ó r y c h n i e w i e l e z a c h o
w a ł o s i ę jeszcze w m u z e a c h .
Dla
etnografów
zajmujących
się
stroju, a s z c z e g ó l n i e h a f t e m , jest to,
usterek, p u b l i k a c j a p o ż y t e c z n a .
zdobnictwem
mimo wielu
Barbara
Bazielich