Cyfrowa Etnografia

http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/2127.pdf

Media

Part of Symbolika domu w tradycji ludowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.4

extracted text

Danuta Benedyktowicz
Zbigniew Benedyktowicz

S Y M B O L I K A D O M U W T R A D Y C J I L U D O W E J (CZ.
W poprzedniej części skupiliśmy naszą uwagę głównie na
obrzędowości wigilijnej, lecz kreacyjna symbolika domu, domu-

młoda rzuca garście chleba na dach „dla p t a s k ó w " .

12

-pola, domu-gospodarstwa, domu-świata ustawicznie stwarza­

Podczas tych wszystkich uroczystości dom jawi się z jednej
strony jako przestrzeń zamknięta, wyizolowana, odgrodzona od

światach dorocznych i obrzędach rodzinnych. Zmieniają się

reszty świata, skupiona na sobie, ograniczona do kręgu rodziny.

jedynie symboliczne atrybuty jakie towarzyszą tym obrzędom,

Z drugiej zaś strony wszystko co dzieje się w domu ma swoje

otwierające przed nami coraz to nowe warstwy i wiązki znaczeń.

konsekwencje i odnosi się do tego, co dzieje się na zewnątrz,

Symbolika domu jawi się tu jako koncentrycznie nakładające się

w ogrodzie, gospodarstwie, na polu, w świecie. Tak jest np.

na siebie kręgi, przypominające nieco schemat jaki przedstawia

podczas Wigilii, Bożego Narodzenia, gdy nie pożycza się z domu

nego, Małgorzata Maj.

1

Autorka ta w centrum omawianych

obrzędowych miejsc („loci")

umieszcza stół, wokół

którego

koncentruje się przebieg zasadniczych wydarzeń wesela, dalej
zaś kolejne kręgi i przestrzenie w y z n a c z o n e granicami sieni,
progu domu, wrót zagrody, „bram", aż po granice w s i . Na
wszystkich tych granicach ma miejsce obrządowa

wymiana

darów. Odpowiednio dla naszej rekonstrukcji można by w y ­
znaczyć analogiczne, koncentrycznie nakładające się na siebie
kręgi i przestrzenie symboliczne domu, jak dom-stół (uczta),
dom-ogród, dom-pole, dom-świat, dom-kosmos. Idea odtwa­
rzania, odnawiania domu-całości świata, mimo zmienności s y m ­
boli wyznaczonej zmianą pór roku (cykl doroczny) czy rytmem
zmian życia ludzkiego, pozostaje wciąż ta sama. Uderzające są tu
ciągłość, paralelizm i powtarzalność działań, zwyczajów ujaw­
niających ten sam sens symboliki domu. W e ź m y dla przykładu
„Na Wielkanoc po Rezurekcji każdy czemprędzej udaje się do
domu, bo kto pierwszy do domu dojedzie ten będzie miał
największy u r o d z a j . "

ognia ani niczego (podobnie na Wielkanoc, w pierwszy dzień
13

siewu i podczas pierwszego wypędu bydła z z a g r o d y ) , gdy
obowiązuje zakaz odwiedzania się:
„Owszem, każdy się stara jak najuroczyściej obchodzić te święta
i pierwszy dzień Bożego Narodzenia ludzie wracają z kościoła
wcześniej niż kiedy indziej. Nikt nie staje na gawędkę, nikt nie
wstępuje do karczmy po drodze, bo się nie godzi i każdy
w największym skupieniu spędza resztą tego ważnego dnia
u siebie, w kółku rodzinnem, śpiewając pobożne kolędy. Nawet
najbliżsi sąsiedzi, mieszkający chałupa koło chałupy, nie o d ­
wiedzają się nawzajem, nikomu z młodych nie w o l n o wyjść
z domu i w całej wsi panuje jakaś uroczysta c i s z a . " ( S . U l a n o w s ka, „Wisła" t. II, s. 106)
Jednocześnie dom nieustannie wykracza tu wciąż poza s w o j e
granice, gdy otwierając jego drzwi i okna zaprasza się wszystkich:
„pobratrymych i rozpobratymych", dusze zmarłych, nawet i w i l ­
ka.

14

Wykraczając poza s w e granice dom staje się obrazem

ogrodu, gospodarstwa, pola, świata, kosmosu.

wątek symboliki domu-pola:

2

Drugim zasadniczym symbolicznym wątkiem D o m u - K o s m o s u ,
jaki

ujawnia się podczas wigilii w

zwyczajach związanych

z zawieszaniem podłaźniczek, z choinką, to obraz D O M U - D R Z E WA.

3

Na Wielkanoc skrapiano święconą w o d ą ściany d o m u , toczo­
4

no święcone jajo przez c h a t ę , skorupy jaj poświęconych rzuca­
no na dachy, w s a d z a n o pod węgieł. W niedzielę Palmową ob­
chodzono z oświeconą wiązką trzy razy dom naokoło uderzając
po trzykroć o każdy węgieł i omiatając nią kąty i węgły, po­
święconą palmą uderzano po trzykroć bydło, zawieszano ją
w stajni nad żłobem, w izbie za tragarzem i za obrazem, wtykano
• w strzechę, zatykano na polach, palono bagnięta na ognisku pod
;

stole, rozdzielony jest pod koniec między u b o g i c h " , a panna

nego, odtwarzanego i w z n o s z o n e g o pojawia się w e wszystkich

w swej pracy, dotyczącej struktury i przebiegu obrzędu w e s e l ­

j

II)

kominem, gdyż dym z nich ma odpędzić chmury; święcone
uroczyście w n o s z o n o do chaty i stawiano na stole. O b c h o d z o n o
z nim zabudowania gospodarcze, w y c h o d z o n o z nim także nawet
5

;

na dach chaty i trzymano nad każdym rogiem d a c h u . Kości ze

'

święconego wkładano w dziury d o m u , za krokiew chaty, miało

e

i

to chronić ją przed piorunem'. O b c h o d z o n o też potem pole

j

oziminą zasiane, po czym na samej granicy rozkładano obrusy

i

i spożywano na nich resztki święconego. Po biesiadzie, aby grad

J

nie uszkodził wśród lata plonów, wszystkie kosteczki, okruszyny

*

pozostałe z uczty zakopywano na samej granicy uprzednio

I

pokropiwszy dołek w o d ą święconą.

8

j

Zmieniają się więc atrybury, lecz idea stwarzania domu za

i

każdym razem pozostaje ta sama. Czy będzie to obchodzenie

I

domu z chlebem, z resztkami ze stołu wigilijnego, czy z palmą,

I

jajkiem - pisanką, świąconem - z a w s z e idzie tu o tę samą myśl.

J

Obchodzenie (ołtarza), stołu, domu, pola, w o z u przy obrzędach

i

chrztu, wesela, pogrzebu mają ten sam kreacyjny i zapobiegaw­
czy, skierowany przeciw C h a o s o w i charakter.
Za każdym razem mamy też przy tych ważnych obrzędach do
czynienia z ucztą, a także dzieleniem się z ubogimi, żebrakami,
duszami zmarłych. Tak jest podczas Wigilii, gdy zastawia się
"akrycie i pozostawia w o l n e miejsce dla obcego, przybysza, tak
jest podczas Wielkanocy, gdy m ó w i się, iż należy się podzielić
10

jajkiem „ze w s z y s t k i m i " t a k jest i podczas chrztu i p o g r z e b u ,
' Podczas wesela, kiedy to chleb, który leżał przez cały czas na

Drzewo, w którym, jak zwracał na to uwagę Eliade, znajduje
symboliczny wyraz misterium niewyczerpanego pojawiania się
15

życia związanego z rytmiczną odnową K o s m o s u , pojawia się
zresztą w związku z domem nieustannie podczas innych o b ­
c h o d ó w (jako poświęcona palma, wierzba - na Wielkanoc, jako
bylica i roślinność, którą przystrajano domy na Św. J a n a i na
Zielone Święta itd.). Oddajmy w tym miejscu głos Józefowi
Rostafińskiemu, który w syntetyczny sposób tak o tym pisał:
„Wszystkie te uroczystości pozostają w związku zawsze z zielenią
(z walką pierwiastków świetlanych ze złymi i ciemnymi, w chwili
porównania dnia z nocą - w marcu i wrześniu, oraz z momentami
górowania lub odradzania się słońca - w c z e r w c u i grudniu),
przypomnę: że z wiosną dziewczęta w Poznańskiem obnoszą
gałąź jedliny jako 'nowe latko', że w lecie 'mają się chaty' na
zielone święta, że w Sobótkę bylica i tajemnicza paproć grają
ważną rolę, że na dożynki wieńczy się płody słońca, że na kolędą
również się mai, ale wnątrze chaty, czego ślad pozostał dziś
w choince wigilijnej, czyli jak się tu w Krakowie m ó w i w 'sadku'.
I za każdym razem ta zieleń jest 'drzewem żywota' rosnącym już
w raju, symbolem widomym owej życiodajnej siły słońca, która na
ziemi wszystko do wzrostu i życia pobudza. W grudniowej
uroczystości tym symbolem drzewa żywota jest zazwyczaj gałąź
jakiejś rośliny iglastej, dlatego że i zimą z a c h o w u j e zieloność, ale
i bywa dla tej przyczyny nią właśnie i gałąź ostrokrzewu (ilex), lub
jemioły." („Wisła" t. II, s. 8 9 )
Na wątek symboliki domu-drzewa (domu-ogrodu, domu-raju)
składają się więc wspomniane już zwyczaje wigilijne,

motyw

drzewa pojawiający się obok rajskich m o t y w ó w jakie występują
w bożonarodzeniowych kolędach, szczególnie zaś w kolędach
śpiewanych do gospodyni lub do córek tejże, kolędach wróżą­
cych temu domowi rychłe wesele, w których m o w a jest o jabłoneczce

18

czy jaworze, jak w tej zapisanej przez Zegotę Paulego:

„ N a śród dworu jawor stoi - hej Leluja! / Na jaworze złota rzęsa
- hej Leluja! / I przylecieli rajskie ptaszęta - hej Leluja! / I obtrzęśli
złote, złote rzęsy - hej Leluja! / I wybiegła nadobna dziewczyna
- hej Leluja! / I rozpuściła swój biały fartuszek - hej Leluja!

/ I pozbierała złote, złote rzęsy - hej Lelujal / I skoczyła d o
złotniczeńka - hej Leluja! / 'Złotniczeńku, rzemieśniczeńku. - hej
Lelujal / Ulij że mi złoty kubek' - hej Lelujal / - Któż ci się będzie
z niego napijał?' - hej Lelujal / S a m Pan J e z u s z Aniołami - hej
Leluja! / I Maryja z dziewicami - hej Lelujal / Nadobna dziew­
czyna z kawalerami - hej Leluja?" (Żegota Pauli - Pieśni ludu
polskiego, s . 5 )
Do symboliki domu-drzewa należą też takie zwyczaje, jak
zawieszanie u sufitu gałązek jemioły, w której, ze względu na
przypisywaną jej szczególną moc i własności płodnościowe,
widzieć można figurę „drzewa generacji wiadomości dobrego
i złego" " ; występujący na wigilię Trzech Króli zwyczaj rysowania
drzew kredą na oknach i drzwiach.
„Rysują krzyże a także brzozę i konia z człowiekiem - znaczenia
brzozy wyjaśnić nie umieją, koń i człowiek mają przedstawiać
odjeżdżającą 'koladę'. (...) W tym dniu święcą też chaty, rysują
także drzewa, konie, ludzi i wozy." (K. Moszyński, Polesie... s .
219)
Do kręgu tej symboliki należą też wspomniane już zwyczaje
związane z palmą (poświęconą wierzbą) na Wielkanoc, zwyczaje
zielonoświąteczne:
„ N a Zielone Święta przed domem stawiało się wtedy zielone
drzewa, w i s e m wysypywało się drogi, żeby było uroczyściej.
W domu natomiast po wszystkich obrazach zatykało się wis, żeby
dom uchronić od złego. Na te święta w kątach domu stawia się
tatarak, a także ten tatarak lub młode gałązki drzewek wtyka się za
obrazy... T e zielone drzewka to szczęście domowi przynieść
mają." ( B a d . terenowe, Józefów 1 9 8 0 r.)
„ N a Zielone Święta niosą do cerkwi klon do poświęcenia.
Porząsają chatę i podwórzec tatarakiem i zatykają za święte
obrazy oraz w e wrota gałązki klonu albo lipy. Dawniej do majenia
używano wyłącznie klonu, dziś obok klonu i brzózki stawiają
w chacie święte obrazy i wrota mają gałązkami tych drzew,
a podłogę wysypują trawą. O ile klonu nie ma w pobliżu w o l n o go
zastąpić lipą lub jarzębiną." (K. Moszyński, Polesie..., s . 2 1 9 )
„ N a św. J a n a skrapiają zabudowania, zatykają w zagony pól,
drzwi obór, gałązkę osiny (przeciw czarownikom, żeby nie
odbierali 'sporu' i mleka)." (tamże, s. 2 2 1 )
Analogiczny do zwyczajów uderzania ludzi, domu, w ę g ł ó w
poświęconą palmą, wierzbą - zwyczaj uderzania rózgą dzieci
znajdujemy i przy zakładzinach domu:
„ Dawniej kiedy stawiano nowy dom, zbierano gwałtem dzieci po
w s i a c h bito je rózgami przy zakładaniu fundamentów, później
hojnie częstowano, aby pamiętały czas założenia chałupy."
( Z W D A K t. III, s . 2 4 )

wianka mającego okryć głowę w koło, któren zawsze bywa
z barwinku zdobny w czosnek i j e d w a b (...) Równocześnie wnosi
starosta drzewko czyli d e r e w c e (najpożądańszą do tego jest
gałąź krzaczasta na łokieć przeszło wysoka, drzewa szpilkowego,
np. świerku, jodły itd. jako długo w zimie zielona), i oddając je
kobietom prosi o przygotowanie 'fajne by miał z czym do ludzi
pójść'. Kobiety odbierają od starosty drzewko, kładą pod nie
bochenek chleba wraz z kołaczem (na chlebie), i w środek tego
pieczywa wtykają o w e drzewko, aby w niem mogło stać. Poczem
drzewko to (na drugiem końcu stołu) obwieszają (krewne
a potem inne kobiety) jagodami kaliny, kłosami zboża, pojedyńczemi piórkami ptasiemi, pachnącem zielem (bazylek, wasilek),
barwinkiem i gwoździkami (zwozdejke), a ubierając je śpiewają:
A daj Boże dobryj czas, jak u ludej tak u nas
taj sczesływu hodynu meże naszu rodynu."
( D W O K , t. 2 9 , Pokucie,

s. 229)

Po ślubie w cerkwi, po przybyciu pod dom panny młodej
starostowie:
„Witając się uderzają jedno derewce o drugie; wkrótce jednak
starosta jej wydziera drzewce z rąk przybyłego starosty (przy czym
się oba niby derewcami biją) i uderzając w ścianę trzonkami
tychże, które tkwiły w chlebie, zatyka on oba derewce w słomianą
strzechę nad drzwiami." (tamże, s. 2 3 9 )
By dopełnić tego obrazu domu-drzewa, wspomnijmy jeszcze
o zwyczajach związanych z wkładaniem pod d a c h „gałązek
dębiny, świerku, brzeziny odłamanych z drzew, którymi po
20

ulicach na procesję Bożego Ciała ołtarze przystrojone b y ł y " ,
0 zwyczaju wkładania w węgły podwalin w i a n k ó w święconych
w oktawę Bożego Ciała, o zatykaniu w i e c h y na dachu, zwanej
niekiedy i p a l m ą .

21

„Od podwalin wznieść się do dachu, to myśl przewodnia
budowy. D a c h chroni z góry i z boków. Po to jest stromy, aby
wyrywał sią wiatrom, otrząsał się łatwo z deszczu, zrzucał z siebie
grad i śnieg. Ale ma także ogarniać i grzać i po to załamuje swe
linie, wygina je nawet kilkakrotnie. Otula chatę jak suknia, jak
ciężka manta lub gugla weselna, najbardziej podobny zbroi
pancernej, bo jakby z łusek składa się z deszczułek z drzewa
wydartych, dranicami z w a n y c h , złotych gdy nowe, srebrnych,
gdy postoją. Czasem, gdy rozszerzające się skrzydła chaty poczer­
nieją już i łuski scalą się, widać dobrze, że to skrzydła ptaka, co
zapobiegliwie ochrania s w e gniazdo przed wrogim nalotem.
J e d n a k już w c i ą g u budowy, gdy chata rodzi się dopiero, pieści ją
dach jakby ducha c o bierze na się ciało, jak matka dziecko, jak
oblubieniec żonę w tańcu weselnym. Dlatego gdy podczas
budowania dociera się do d a c h u , stroi się go w choinkę weselną
obwieszoną jaskrawymi włóczkami, wstążkami i papierkami."
(Vincenz, op. cit., s. 60)

Związek domu i drzewa widoczny jest także w stosunku do
drzew znajdujących się w ogrodzie:

Antropokosmiczna

„Boże drzewko raz zasadzone w ogródku, starannie przez domo­
w e dziewczęta powinno być hodowane, albowiem, gdy przez
zaniedbanie wśród lata uschnie - śmierć wróży komuś w tym
domu." ( D W O K t. 17, lubelskie, s. 154)
„Bez, jeżeli gdzie rośnie w ogrodzie lub sadzie, nie można go
w y k o p y w a ć ani wycinać bez narażenia domu, do którego należy,
na wielkie nieszczęścia, dolegliwości a nawet śmierć." (tamże, s .
155)
Do wątku symboliki domu-drzewa

należą także zwyczaje

przystrajania chat na wesela, a także rajskie i kosmiczne motywy
symboliki korowaju, weselnych kołaczy przystrajanych roślin­
nością i gałązkami barwinku, w n o s z o n y c h uroczyście do domu
i stawianych na stole; wianka, rózgi weselnej znajdujących się
zawsze w obrzędowym centrum i bądących również figurami
„drzewa życia" i „osi świata"
„Gdzie dziewczyna jest na wydaniu tam chata jest umalowana na
pstro lub umajona łopianem i bylicą, na chałupie i na płocie
powieszone są białe płatki, lub wystawione jest na czterech
żerdziach koło, a nawet wprost zawieszony na żerdzi wianek."
(M. Żmigrodzki, op. cit., s. 2 6 )
Spośród wielu opisów w e s e l n y c h kołaczy, wianka, rózgi w e s e ­
lnej, w których zawarta jest o w a głęboka symbolika drzewa, rózgi
weselnej nazywanej także „drzewkiem, jabłonką lub świerkiem

symbolika

domu.

antropokosmos i antropomorfizacja
J a k podają słowniki b i b l i j n e

22

Dom

jako

domu

słowo D O M - (gr. oikos, oikia;

hebr. bayt) w większości języków, tak samo i w Biblii oznacza
zarówno materialną budowlę, jak i rodzinę. W języku hebrajskim
analogia ta opiera się na fakcie, że ten sam rdzeń „ b a n a " wyraża
ideę budowania domu i zakładania rodziny.
„Lecz domu trwałego nie dla snu tylko, nie dla schronu po­
trzebuje dopiero człowiek z żoną. (...) Potrzebna im tylko chata,
nie jako schron wyłącznie, lecz jako ciało i postać rodu. To
podwalina i dach życia aż do grobu i poza grób pokolenia dla
rodu." (Vincenz, op. cit., s . 58)
Dom nie tylko jest obrazem kosmosu. Z wątkami kosmo-teologicznej symboliki domu, ( d o m u - k o s m o s u , domu-mieszkania Boga, domu-świata, domu-ogrodu, domu-pola itd.) spla­
tają się tu wątki „antropologiczne" i antropomorficzne; obrazy
1 symbole podnoszące związek D O M U i CZŁOWIEKA.

Dom

towarzyszy człowiekowi od narodzin do śmierci, jest o w ą sceną,
na której toczy się życie człowieka od narodzin do śmierci, i tak jak
już powiedziano o drzwiach - „wejść i wyjść" - tak dom jest
symbolem i skrótem losu ludzkiego.
Ó w związek domu z życiem człowieka i człowiekiem podnoszą

w e s e l n y m " , przytoczmy tu opis „ D e r e w c ó w " przygotowywa­

niektóre etymologie już w samej nazwie: chałupa - koliba (B'-

nych dla obojga państwa młodych na Pokuciu, gdzie spotykają

kalibe - chata, namiot, altana) - k o l e b k a .

się ze sobą kreacyjno-kosmiczna symbolika chleba i drzewa:

„ciało" odnaleźć możemy rewers tych skojarzeń:

19

„Tegoż wieczora zaczynają się schodzić goście proszeni do jednej
i drugiej weselnej chaty, osobliwie kobiety. G d y mężczyźni
pozostali w sieni, kobiety zaproszone wchodzą do chaty i za stół,
a zgrabniejsze biorą się na jednym końcu stołu do splatania

4

„ciało (...)

23

Ale także i w słowie

Prasłowo; p o w s z e c h n e , ale w cerkiewnym 'telo

o znaczeniu różnorakiem - 'obraz' nawet 'słup' i 'namiot'".
W bogatej symbolice obrzędowości rodzinnej odnaleźć może­
my wszystkie zasygnalizowane już w poprzednich podrozdzia-

łach wątki symboliczne, dlatego nie zawsze i już nie z taką

Charakterystycznym jej rysem jest z jednej strony ustawiczne

skrupulatnością będziemy śledzić ich obecność i kontynuacje,

dążenie do izolacji (obecne zresztą, jak widzieliśmy, i przy innych

starając się przede wszystkim zwrócić uwagę na n o w e , podkreś­

obchodach, w świętach, jak np. w wigilię; szerzej w czasach

lając ó w związek i paralelizm pomiędzy domem i człowiekiem.

i punktach krytycznych dla świata, dla społeczności, dla jedno­

Jednakże dla pełni obrazu powinniśmy o nich pamiętać i nie

stki; gdy świat niejako znajduje się w kryzysie i jest zagrożony,

tracić ich z pola widzenia. Oto na przykład w zwyczaju kładzenia

sięga sią do powtórzenia i odnowienia twórczego gestu i działa­

dziecka zaraz po urodzeniu na stole (na ziemi, pod stołem) mamy
do czynienia z uniwersalną symboliką „humi p o s i t i o " .

M

nia stwarzającego na n o w o świat). Z jednej więc strony widzimy

Sym­

dążenie do izolacji domu, zamknięcia się w jego kręgu, z drugiej

której ujawnia się symbolizm centrum i jej plan

zaś - dążenie do maksymalnego otwarcia się w tym stwarzającym

kosmiczny: złożenie nowonarodzonego na ziemi, czy kładzenie

działaniu na cały świat, dążenie polegające na ustawicznym

boliką, w

rodzącej na ziemi dla ułatwienia porodu, naśladuje kosmiczny

przekraczaniu ciasnych granic domu i otwierania g o na ó w

wzorzec aktu poczęcia i narodzin jakiego dokonuje ziemia; mamy

wymiar idealny, kosmiczny. Ó w charakterystyczny rys obrzędo­

tu do czynienia z paralelizmem obrazów d o m : matka: ziemia.

wości towarzyszącej narodzinom komplikuje się tym bardziej gdy

Ponadto, gdy podkreślamy ó w związek pomiędzy człowiekiem

zważymy, że na jej obraz nawarstwiają się wierzenia i zwyczaje

a domem, gdy sięgamy do przykładu kładzenia nowonarodzone­

izolacyjne dotyczące kobiety ciężarnej - jej izolacja w obrębie

go dziecka na stole, pamiętać powinniśmy o zasygnalizowanych

domu, społeczności, wioski. Mimo to jednak, mimo tych wszyst­

już wątkach. O sakralnej (stół-ołtarz), wigilijnej, bożonarodze­

kich komplikacji i pomimo

niowej, społecznej (stół - centrum wspólnoty rodzinnej), g o s ­

przesądów, zwyczajów towarzyszących obrzędom narodzino­

podarczej (stół-pole) s y m b o l i c e s t o ł u . Podobnie, pamięta­

w y m i recepcyjnym, odnaleźć możemy w nich ciągłość i k o n ­

jąc i o innych wątkach (dom-chleb, d o m - s ł o w o itd.), o tej

tynuację tej samej symboliki kreacyjnej i omówionych już wcześ­

szczególnej mieszaniny wierzeń,

związanej i wieloznacznej mowie symbolu, gdy przywoływane

niej jej w ą t k ó w . Ciągłość ta ujawnia głębokie związki pomiędzy

będą dalsze przykłady z bogatej symboliki zwyczajów i obrzędów

człowiekiem i domem i pozwala mówić o paralelizmie i n a ­

rodzinnych zwracać będziemy

kładaniu się obrazów domu i człowieka w tradycji ludowej.

uwagę przede wszystkim na

związek dom-człowiek. Tak jak przy obrzędowości dorocznej
podkreślaliśmy, że wszystko c o dzieje się w domu ma s w o j e
odbicie i konsekwencje na zewnątrz ( w ogrodzie, na polu,
w świecie, kosmosie), tak samo można powiedzieć, że wszystko,
co dzieje się symbolicznie w domu i z domem, ma swoje
wewnętrzne odniesienie, ma s w o j e konsekwencje w życiu przy­
chodzących na świat i mieszkających w tym domu ludzi. J a k
w micie początku, w apokryficznej historii stworzenia, tak samo
i w domu splatają się ze sobą kosmogonia i antropogonia.
Doświadczenie domu

w tradycji ludowej

obejmuje te

dwa

wymiary. Dom jest tu antropokosmosem.
Najwyraźniej ó w związek domu i człowieka widać w takich
wątkach i paralelizmach jak: dom-ciało, dom-mieszkanie duszy
człowieka - i w antropomorfizacjach domu. Do w ą t k ó w tych
powrócimy jeszcze pod koniec, w tym miejscu wystarczy przy po:

mnieć ó w antropomorficzny charakter domu, o którym w s p o m i -

I

nał Stanisław Vincenz:

'

„Chata naśladuje poprzeczny przekrój ciała człowieka. J e j front
i tył są o wiele szersze od boków, ma przekrój prostokątny, nigdy
kwadratowy. Z przodu, czasem z boków są jej o c z y - o k n a , tył jest
bezwzględnie ciemny (...) Toteż wszystkie chaty stoją plecami do
. wiatru." (Vincenz, op. cit., s . 6 1 )

|

Tak jak budowanie chaty jest naśladowaniem stwarzania

| świata, tak i narodzinom człowieka i obrządom recepcyjnym
' - przyjęcia nowonarodzonego w obręb domu (rodziny) - t o w a • rzyszą te same atrybuty i działania symboliczne. Pojawiają się tu te
* same symbole kreacyjne - chleb, w o d a , w o d a święcona, kropid; ło, gałązki palmy, drzew, święcone wianki. W

zwyczajach,

i wierzeniach, obrzędach towarzyszących narodzinom atrybuty te
1 w większości zapisów materiałowych interpretowane są przede
I wszystkim jako apotropeiony, środki chroniące przed złem.
i Rozpoznanie w nich przez nas przede wszystkim symboli kreacyjI nych nie kłóci się z tą p o w s z e c h n i e występującą w zapisach
i interpretacją. Idzie tu o stworzenie bezpiecznego świata, takiego
I jakim był na początku w s w y m stanie idealnym. Dom towarzyszy

I

człowiekowi od początku podczas narodzin użyczając mu s w y c h
wszelkich kosmicznych mocy, przywiązując człowieka do siebie
• określając jego przyszły los i przeznaczenie. W obrzędowości tej

§. iw działaniach symbolicznych rysuje się ó w dynamiczny, niejed-

(

noznaczny, ambiwalentny obraz domu. Domu jako przestrzeni

gromadzącej wokół siebie i w sobie niebezpieczne, zagrażające
W o w i e k o w i demoniczne moce. Wątek ten świadomie pomijaliś­

„Zasiadając na swyt-wieczir (święty wieczór) do obiadu, czyli do
swytoj weczeri należy mocno pozamykać wszystkie drzwi, szpary
i zatkać kachłę u pieca aby nijakie złe do chaty nie wijszło."
( D W O K , t. 3 1 , Pokucie III, s. 155)
„ W dzień s i e w u , gdy gospodarz wyjdzie w pole z ziarnem nie
wydają nic nikomu z chaty. Tak samo gdy się urodzi źrebię, cielę,
jagnię bo: ne bude do domu prychodyty i wid mamy budę si
lysziety (bo nie będzie do domu przychodzić i od matki będzie się
oddzielać)." (tamże, s. 153)
„Przez pierwszych sześć tygodni nie pożyczają nic nikomu
z domu (aż do w y w o d u ) , podobnie postępują, gdy się krowa
ocieli." ( D W O K , t. 15, Poznańskie, VIII, s. 123, 125)
„ M i ę d z y narodzeniem a chrzcinami niczego z domu nie pożycza­
ją, aby dziecko nie było rozrzutne." („Wisła" IV, s . 7 5 9 )
„Kolebki próżnej huśtać nie należy (...) innego dziecięcia w tejże
nie usypiać, ognia z domu nie użyczać, nawet zapalonej świecy
boby dziecko nie spało." ( D W O K , t. 7, Krakowskie, s. 1 4 7 )
„Nikomu nie dają ognia 'watry z pecza' gdy małe dziecko jest
w domu, a także i w dniu, w którym urodzi się cielę lub jagnię
niczego z domu nie wydają." (Bystroń, Słowiańskie
obrzędy
rodzinne, s. 3 9 )
„Przy porodzie zasłaniają okno, wieszają w niem wianki święcone
z różnych ziół na Boże Ciało jako to: mięty, melissy, cząbru,
rozchodniku, piołunu, wrotyczu, krwawniku, bożego drzewka,
balsamki w o n n e j , barwinku, drosiczki, macierzanki i innych.
Stawiają palmy przy porodzie w kwietną niedzielę poświęcane
- s ą to wiązki z wierzby pąpiącej i w i e c h y tatarakowej uschłej, a to
wszystko by wieszczyca dziecięcia nie uszkodziła." ( D W O K , t. 7,
Krakowskie, s. 147)
„Gdy kobieta nie może urodzić, to dla ułatwienia porodu używają
różnych sposobów. I tak kładą na środku izby spodnie męża, albo
ożóg i łopatę do chleba i każą położnicy przez to przeskoczyć;
albo każą przeskoczyć przez kilka progów (...) kładą ją na ławce,
na progu, na stępie i wałkują nią; - kładą d w a snopy słomy na
ziemi a pomiędzy niemi stawiają płożnicę na głowie; - wieszają ją
pod pachy na powrozie u sostronia t.j. belki pod sufitem.
Rozwiązują i rozpinają na położnicy wszystko, więc koszulę pod
szyją, chusteczkę jeżeli ma na głowie, rozplatają włosy (...) Także
każą mężowi wziąć w o d y do ust potrzymać chwilkę, potem trzy
razy wpuścić żonie do ust (...) ( Z W D A K , t. 1 5 , s . 2 0 6 )
„Gdy się zbliża czas rozwiązania i narodzenia dziecka, wtedy
gazda biegnie po akuszerkę. Baba ta przybywszy, napomina zaraz
położnicę, aby trzy razy obeszła stół dookoła, i aby wszystko
w izbie 'poruntała' (pouprzątała, pootwierała): ławy, półki, szafę
by nic nie było związanem ani zamkniętem (nawet skrzynia),
inaczej poród będzie ciężki. Poczem baba bierze święcone
wianeczki ziół, trzyma je nad ogniem, podkurza dymem z nich
położnicę i kładzie je takowe na łóżko. Gdyby mimo to poród był
ciężki, wtedy biegnie baba do cerkwi i prosi diaka, aby jej wydał
do użytku pasek, którym sią ksiądz opasuje idąc na służbę Bożą,
i paskiem tym opasuje położnicę, a wtedy z wielką łatwością
przyjdzie dziecko na świat." ( D W O K , t. 29, Pokucie I, s. 2 1 1 )

my w dotychczasowej rekonstrukcji i ekspozycji poszczególnych

Porodowi towarzyszy otwieranie wszystkich zamków w domu,

- ^ o t y w ó w , zostawiając go do omówienia na koniec. Przy oma-

kufrów, szaf, składów *; oprowadzanie rodzącej dookoła stołu

fSrianiu wierzeń, zwyczajów oraz obrzędowości, które towarzyszą

„na krzyż", zatrzymywanie się na chwilę przy każdym rogu

I narodzinom, nie sposób jednak pozostawiać go dłużej w cieniu,

s t o ł u ; trzykrotnie przelewa się w o d ę przez szparę w miejscu,

sposób istotny rządzi on dramatyzmem tej obrzędowości.

gdzie dwie ławy dotykają się wzajemnie w kącie, z m y w a się tą

2

27

samą w o d ą kolejno cztery rogi stołu, cztery rogi obrazu (najlepiej
„Najświętszej Matki"), potem cały obraz, a następnie podaje się
tę w o d ę do wypicia rodzącej, także w o d ę , po zmyciu nóg figury
Pana J e z u s a ukrzyżowanego. G d y kobieta czuje pierwsze bóle,
rozbierają ją, rozpinają, rozplatają warkocze, proszą o otwarcie
rajskich wrót w cerkwi, otwarcie kościoła i wystawienie Przenajś­
więtszego Sakramentu, oraz otworzenie puszki z komunikan­
tami.

a

Z rozplątywaniem warkoczy rodzącej łączyła się wiara, że

Matka Boska z rozpuszczonymi włosami śpieszy na pomoc
rodzącej.

38

W środowisku Ż y d ó w polskich przy zbliżaniu się

rozwiązania otwierano szafy i szuflady, jeśli to .nie pomagało,
wybijano o k n o .

3 0

„Kładą dziecku różaniec z obawy, by go krośnięta nie przemieniły,
kreślą też krzyż na drzwiach." ( J . St. Bystroń, Słowiańskie... s . 4 9 )
„Kładą dziecku pod głowę kropidło, kłódkę, klucze od wszystkich
zamków w tym d o m u " (aby sprawić mu sen spokojny). ( D W O K t .
7, Krakowskie, s . 1 4 1 )
„Koło łóżka położnicy znajduje się na stołku w o d a święcona,
ilekroć matka wstaje z łóżka, kropi nią dziecko i siebie." ( J . S .
Bystroń, Słowiańskie..., s . 4 9 )
„Żydzi polscy wkładają położnicy pod głowę książki do nabożeń­
s t w a , przybijają wszędzie na drzwiach, oknach, nad łóżkiem
położnicy kratki o c h r o n n e - a m u l e t y (z wypisanymi m.in. imiona­
mi patryiarchów, fragmentami psalmu), mają one strzec nowona­
rodzonego od złowrogich, demonicznych mocy Lilith (nocnicy,
zmory)." ( M A A E , t. 7, s. 1 4 6 )
U ewangelików wkłada się matce lub dziecku pod poduszkę

„Poród o d b y w a się w chałupie, babka u s u w a wszystkich z izby,
zawiesza okna. Wyjmuje z włosów szpilki, agrafki, rozplata włosy.
Przy ciążkim porodzie prosi, aby ją oprowadziła wokół stołu.
B y w a i tak, że stawią położnicę na podłodze w pobliżu pieca.
Z chwilą narodzin babka czyni znak krzyża na dziecku, a następnie
kładzie na ławie przy piecu 'aby nigdzie nie latało'. Chodzi tu
zwłaszcza o dziewczynę 'aby sią trzymała pieca'. Gdzie indziej
babka kładzie pod piecem, aby był z niego dobry gospodarz albo
gospodyni. Wyjmując dziecko z wody, unosi je babka do góry
trzykrotnie mówiąc: 'synek do góry, a święta w o d a do ziemi'.
W o d ę z pierwszej kąpieli w y l e w a się do świń w 'gniazdo', aby
dziecko spokojnie spało, pod płot gdzie nikt nie chodzi, czasami
pod wierzbę lub gruszę. Niekiedy położnicy przed piciem w ó d k i
dają do zjedzenia odrobinę ciasta z dzieży z sadzą i gliną z pieca,
i z miodem, aby była zdrowa." ( S . Dworakowski, Zwyczaje
rodzinne, s. 2 8 )
Po urodzeniu dziecka zakopywano łożysko

„gdziekolwiek

w ziemię, ale koniecznie pod dachem, a więc np. w izbie pod
piecem, w stodole itd." ( M A A E , t. 1, s. 1 2 4 )
„Po obmyciu babka obnosi dziecko po izbie i daje je całować
braciom i siostrom (...) łożysko zawija do czystej szmatki, kładzie
kawałeczek święconego chleba lub soli święconej i zakopuje pod
progiem w izbie, ma to nowonarodzonemu dziecku, jeżeli jest
dziewczynką zapewniać szczęście do kawalerów, a jeżeli chło­
piec dawać powodzenie u dziewcząt (...) rodzice chrzestni przed
wyjazdem do chrztu zasiadają do stołu, ażeby zakąsić, a wtedy
muszą siedzieć najbliżej jeden drugiego, bo inaczej dziecko
miałoby rzadkie zęby." ( Z W D A K , t. 15, s . 2 0 7 )

biblię albo kancjonał. ( J . S . Bystroń, op. cit., s . 4 9 )
„Dziecko kiedy się urodzi i nim zostanie ochrzczone ogień
powinien się palić przez całą n o c , żeby zły duch nie odmienił
dziecka. Kiedy dziecko się urodzi sypią mak na okna, nie będzie
bać się krzykliwców." (Nowosielski, Lud Ukraiński, t. II, s . 161)
„Zapalają trzeciego i siódmego dnia po urodzeniu świecę albo
kaganiec dla odpędzenia d u c h ó w " . ( J . S . Bystroń, op. cit., s . 55,
„Wisła" t. 12., s . 2 7 9 )
„Jak zawieszają kolebkę, to nim dziecię położą, podkurzają ją
święconym zielem. Również zioła poświęcone kładą mu pod
główkę, a na sznurach kołyski zawieszają szkaplerze, medaliki,
a niekiedy różańce." (Federowski, op. cit., s. 3 0 1 )
„Przy chrzcie kładą dziecku kawałek chleba i soli pod nóżkę."
( D W O K . t. 27 Mazowsze, s. 1 4 8 )
„Babka wyjeżdżającym kumom do chrztu za pazuchę wkłada
kawałek chleba, czosnku i soli. Dziecku zaś wtyka go między
pieluchy. Na wyjezdnym kum, trzymając chleb, obchodzi trzy­
krotnie naokoło stołu, za nim kuma niosąc dziecię. Kuma niosąca
dziecko i kum obchodzą trzy razy za słonkiem naokoło stołu." (M.
Federowski, op. cit., s . 3 0 2 )
,,Biorąc dziecko do chrztu kładą przy nim zawinięty w węzełku
chleb, pieniądz i czosnek; przed wyjściem do chrztu matka zatyka
dziecięciu kawałek chleba za pasek 'kab oczy lichyje nie szkodzi­
li'; idąc z dzieckiem w gościnę zawiązuje do koszuli trochę chleba,
soli i ziółek święconych, aby ustrzedzje od uroku." ( J . S . Bystroń,
op. cit., s . 4 8 - 4 9 )
Po urodzeniu dziecka, zasłaniano okna chaty kładąc tam
zarazem kawałek chleba i sól. Razem z kawałkiem chleba i soli

Ten głęboki związek pomiędzy domem a człowiekiem (związek

d a w a n o też kobiecie idącej do chrztu, lub wkładano dziecku do

i para lei izm pomiędzy domem a ciałem; łożyskiem a podwaliną)

koszuli węgiel i trochę gliny z pieca. Kładąc dziecko po raz

widać najlepiej w zwyczajach związanych z z a c h o w y w a n i e m

pierwszy do kolebki, wrzucano garść ż y t a .

pępowiny, łożyska w obrębie domu.

Obrzędowi chrztu towarzyszyły dokonywane w domu ceremo­

Pępowinę przecinano nożem położywszy ją na toporzysku (u
chłopaka) lub na wrzecionie (u dziewczynki), kładziono ją także
na książce.

31

Przechowywano pępowinę w szczelinie ściany,

wkładano także w belkę w izbie, lub k r o k i e w .

32

Łożysko po

obmyciu w o d ą czym prędzej zakopywano wewnątrz chaty na
M

pokuciu ; zakopywano je w obrębie domu mieszkalnego, „aby
dziecko domu się trzymało, a nie poszło za światem; zakopywano
je w izbie pod progiem drzwi wejściowych, „tam gdzie najwięcej
chodzą, deptają - aby zdrowe było". Jeśli urodził się s y n ,
zakopywano je w kącie „zastolnym, że to będzie z niego
gospodarz", jeśli zaś córka, w którymkolwiek kącie izby lub przy
progu, „aby była na w y l o c i e " .

34

37

W łożysko przed zakopaniem

wkładano kawałeczek chleba święconego, soli święconej; jeżeli
dzieckiem była dziewczynka wkładano haftkę, gdy chłopiec
- wrzucano w nie monetę. * Czasami zawinięte w czystą szmatkę
łożysko, z dodaniem chleba święconego, zakopywano na stry­
c h u , „aby dziecko z czasem zostało wywyższone na kupca czy
3

księdza." *

nie z m y w a ń , „zlewin", „zmywania o w s e m " położnicy.
„Baba kropi kropidłem z ziół święconych położnicę i zebranych,
a następnie obsypuje wszystkich zbożem po trosze, ojca i kuma
po całej garści. Kropidło to kładzie się dziecku później do kąpieli."
( Z W D A K , t. 11, s. 1 3 1 )
„Gdy goście za stołem zasiędą, kuma obdziela ich tym chlebem,
który miała przy sobie w cerkwi. Poczem baba przystępuje do tak
z w a n y c h 'zlewin', które odbywają sią w następujący sposób:
jeżeli nowonarodzonym jest chłopak, to matka staje na tej
siekierze, na której ucięto dziecku pępowinę po urodzeniu (jeżeli
nowonarodzoną jest dziewczynka, matka staje na wrzecionie i na
tym grzebieniu do przędzenia, który podkładano dziecku pod
pępowinę przy jej obcinaniu); baba posypuje jej ręce zbożem
i zlewa je w o d ą święconą mówiąc: 'oczyszczam twoją duszę od
grzechu twojego'. Nawzajem położnica czyni toż samo babie,
mówiąc: 'oczyszczam twoje ręce od brudu mojego'." (tamże)
„Babka po chrzcie przed ucztą 'zmywa o w s e m ' położnicę (.»)
a następnie wyciera też o w s e m i dziecko, c o ma chronić ojj
uroków; potem usiłuje napakować o w s e m usta kuma i innycn
mężczyzn o b e c n y c h . " ( J . S . Bystroń, op. cit., s. 1 3 9 )
W niektórych okolicach obrzędowi chrztu towarzyszyło zmyw»*

W tych przykładach zawiązywania się głębokiego związku
pomiędzy domem i człowiekiem od początku, od jego narodzin,
owej więzi mającej w p ł y w na późniejszy charakter nowonaro­
dzonego, jego zajęcia, status społeczny, jego przyszłe przywiąza­
nie do domu i otwarcie na świat, widzimy pojawianie się znanych
już nam symboli kreacyjnych. Tak jak budowanie domu, tak
i przyjmowanie dziecka na świat nawiązuje do czasu początku,
jest stwarzaniem świata. Towarzyszą temu te same symbole:

nie chaty:
„(...) o d b y w a się z n ó w ceremonia mycia nie ludzi, lecz ChatYjlJJ
trzeci dzień chrzcin baba z dziećmi z m y w a mur, żeby di^JW
zawsze czyste; zwie się to 'zmywanie muru', 'skrywanie'." (мяв*
s. 6 9 ; por. M. Federowski, op. cit., s . 3 0 3 )
Przed wyjściem do w y w o d u , chrztu, kładziono pod

Ф^?^

lub na progu ziele święcone w Matkę Boską Zielną, w
-jeśli urodził się chłopiec, w malowance, tj. w płótnie druko**"

wkładane przy zakładzinach domu w podwaliny - chleb, sól,

nym w deseń - jeśli dziewczyna, oraz siekierę. Babę p r z e s t ą p * ^ *

święcona w o d a , święcone wianki, święte przedmioty.

z dzieckiem przez próg i położoną na nim siekierę skrapiano~^*"'

Można

wręcz mówić o nakładaniu się na siebie obrazów budowania

święconą.

domu i przyjmowania doń człowieka.

wrzeciono, kosę, siekierę, płótno i nici. *

6

Kładziono również na progu chleb, sól,
3

P o w s z e c h n y m zwyczajem było wkładanie pieniędzy w pod­
uszkę dziecka niesionego do chrztu; zawiązywano mu pieniądze
w rogu pieluszki. „ P o chrzcie wiąże kumoter wstążeczką w róg
poduszki talarka i fenika, jako więzarek dla n i e g o . "
Związek pomiędzy domem i człowiekiem widzimy i w innych
elementach recepcyjnych obrządów rodzinnych. Podobnie jak
wprowadzana w dom przy obrzędach weselnych żona musi
dotknąć się ogniska domowego, podobnie jak człowiek zbiegły
przez dotknięcie się ogniska zyskiwał prawo azylu, tak też
i dziecko, które wprowadzano w dom było zbliżane obrzędowo
do ogniska, pieca czy s t o ł u .
39

40

„ P o chrzcie kładą dziecko na stół z tą poduszką w którą jest
owinięte, a każdy z o b e c n y c h przystąpi d o ń i przypatrzy mu się
dobrze robiąc znak krzyża." ( D W O K , t. 11, Poznańskie, s . 5 1 )
„Kładzie babka noworodka pod pripiczok i bije głową o prytułę
(deskę do zatykania pieca), żeby było tak twarde." ( Z W D A K , t.
13, s. 1 1 7 )
Na Pokuciu „Babka po urodzeniu dziecka i zawiązaniu pępka
bierze je i trzymając na dół głową bije po trzykroć stopami
0 swołok ( s o s r ę b ) " . ( D W O K , t. 3 1 , Pokucie, s . 1 7 5 )
P o w s z e c h n y m również był zwyczaj uderzania dzieci po p o ­
wrocie ze chrztu gałązką, rózgą.
„Ojciec kładąc dziecko u progu na ziemi i bijąc lekko rózgą po
poduszkach, m ó w i : 'a nie chodź po w s i , a słuchaj się ojca, matki,
a jedz groch z kapustą, będziesz dobry gospodarz." ( J . S . Bystroń,
op. c i t , s. 1 0 4 )
Po chrzcie, gdy przyniosą dziecko na powrót d o domu, kładą je na
klepisku i uderzając lekko rózgą mówią: „Nie płacz, bądź dobre
1 posłuszne, śpij dobrze i pociesaj rodziców". ( D W O K , t. 2 0
Radomskie, s . 1 3 2 )
„Ojciec chrzestny po powrocie ze chrztu uderza poduszkę, niby
s w e g o chrzestnika, gałęzią wierzbową, uciętą podczas s w e g o
powrotu z kościoła, a następnie bije te dzieci, które się mu
nawiną, żeby pamiętały chrzciny, wreszcie rózgę tę w y n o s i w pole
i osadza na najbliższym płocie." ( J . Świętek, Lud nadrabski,
Kraków 1 8 9 3 , s . 1 2 9 )
41

Uderzano też dziecko rózgą z tarniny, aby było posłuszne.
Tarniną tą „ w innej okolicy, palono ogień pod kościołem rano
przed mszą w Wielką Sobotę. Węgle wrzucano do wody, którą
wtedy święcą. W o d ą tą skrapiają siebie i zabudowania, aby szatan
nie miał do nich przystępu. Niedopalone gałązki tarniny wtykano
pod strzechę". Gdzie indziej powiada się, „że rózga ta ma być
I odłamana z wiśni" . Wkładano też jemiołę głogową albo z drzeI wa jabłoni dzieciom pod głowę do kolebki, aby na nie strachy
i straszliwe marzenia nie przychodziły.
Powszechnym też było, że do pierwszej kąpieli dziecka wrzuca : no pieniądze. Wrzucano też żyto, chleb ; wkładano liście z gałąI zki leszczynowej "; kąpano w ciepłej wodzie zaprawionej mlej kiem i masłem, smarowano usta dziecka miodem. '
I
Gdy dziecko kończyło pierwszy rok życia sadzano je na stole,
I kładziono koło niego książkę, pieniądz, chleb i nóż, „z tego, po c o
I dziecko sięgnie wróżą do czego będzie zdatne". "
I
Od początku, od narodzin i na dalszych etapach jego życia.
I określając jego charakter, temperament, wpływając na jego
I przyszły los, dom towarzyszy człowiekowi i symbolicznie „uczes­
tniczy" w e wszystkich ważniejszych wydarzeniach. W obrzędo­
wości weselnej odnajdujemy wszystkie wcześniej zasygnalizo! Wane wątki kosmoteologicznej, kosmicznej symboliki domu
[ (dom-świątynia; dom-chleb; dom-raj, dom-ogród; dom-gospof darstwo; dom-pole; dom-świat; dom-drzewo itd.), dlatego ograf nłczymy się tu tylko do kilku przykładów oddających ó w dynami* * n y charakter i sposób w jaki znana nam już symbolika domu
t dochodzi szczególnie podczas wesela do głosu. Oto dramatyczny
P P » fragmentu wesela na Litwie zanotowany przez Łukasza
geołębiowskiego:
42

M

44

w

4

4

4

» ( • - ) dwaj przyjaciele pana młodego porywają oblubienicę
• f r domu rodzicielskiego; przywiódłszy, oprowadzają trzykroć
HJtofo domu, nogi jej myją, kropią tą w o d ą sprzęty, łóżko
Bjałżeńskie i wszystkich obecnych, miód w usta jej kładą, dla
g t a z a n i a zapewne, jak powinna być słodką i łagodną dla męża,
g f t e m okrywszy jej oczy, prowadzą do każdych drzwi domu,
" • J w z a w nie prawą nogą, drzwi się otwierają, i wtenczas ją
Bjsypują pomięszanem ziarnem: pszenicy, żyta, o w s a , jęczniegrochu, bobu i maku. Sypiący je tak przemawia do niej:

'będzieszli wierną mężowi i dobrą gospodynią, nie uczujesz
niedostatku i obfitości doznasz'. Zdejmują wtenczas zasłonę, i za
stołem, na którym już uczta zastawiona, sadzają." ( L . Gołębiow­
ski, Lud polski..., s . 2 4 3 )
Szczególnym motywem, jaki pojawia się w obrzędowości
weselnej, jest motyw D O M U - M A R Z E Ń , domu ojakim się marzy.
Motyw ten pojawia się w pieśniach zalotnych i w e s e l n y c h ,
składając się na swoistą ludową estetykę bogactwa. Zwracał nań
uwagę w s w y c h studiach nad artyzmem pieśni ludowej Bystroń, '
a współczesny krytyk literacki, który tropi obecność tego charak­
terystycznego dla ludowej wyobraźni motywu w e współczesnej
literaturze nurtu chłopskiego, tak o tej estetyce, i o o w y m obrazie
domu-marzeń pisze: „ L u d o w o ś ć - j a k wiemy - potraf iła stworzyć
własną estetykę bogactwa. Była ona wyobraźniowym spełnie­
niem tego, czego nie starczało w realności. J a n Stanisław Bystroń
zwraca uwagę (...), że pieśni chłopskie rzadko ukazują codzienne
bytowanie ludu. Raczej są to pieśni o świecie wymarzonym,
świecie pańskiego dobrobytu, który, dlaczegóż by w to wątpić,
naprawdę był bogactwem, gdy realizował się poprzez p i e ś ń . "
I na d o w ó d , autor c y t o w a n y c h słów, przytacza tekst śpiewu
zamieszczony w zbiorze Zoriana Dołęgi C h o d a k o w s k i e g o :
4

50

51

„Oj, leluja, Kasieńko kochanie, / masz piękne mieszkanie,
zamek marmurowy, / wierzch z kości słoniowej.
Pojrzawszy dokoła, / o w a pięknie zgoła:
wrota jaworowe, / odrzwia dębowe,
okna kryształowe, / balasy cisowe,
stoły jaworowe, / przyławki lipowe.
Stoi w okieneczku, / w e złotym wianeczku,
czoło jej się łyska, / parobeczek ją ściska."
Zarówno w tej pieśni, jak i w jej wariantych, w analogicznych
pieśniach zalotnych i weselnych:
„(...) Otwierajcie pacholicy / seroko wrota
ażeby mój kochanecek / nie otar(l) złota
zakładajcie pacholicy / kobierzec pod próg
ażeby mi kochanecek / nie zwalał nóg
Zastawiajcie pacholicy / marmurowy stół
na tym stole marmurowym / cukier, marcypon."
( D W O K , t. 2 2 , Łęczyckie,

s. 8 7 )

nie tylko mamy do czynienia z o w y m „marzeniem o pańskości".
W o w y m bogactwie domu (zbudowanego z kości słoniowej,
0 kryształowych oknach, marmurowych i j a w o r o w y c h stołach
etc.) rozpoznać możemy również odbicie obrazu domu-pałacu
niebieskiego, dworu niebieskiego. A także i motyw domu-raju,
gdy przypomnimy sobie kolędę o tworzeniu świata, gdzie poja­
wia się obraz drzewa życia - jaworu, jabłonki, złotego kamienia
12

1 gołąbków radzących o tym, jak mają zasiać świat. Charakterys­
tycznym jest tutaj splot kosmiczno-sakralnej symboliki, jaką
znajdujemy w oracjach i zaproszeniach na wesele, w których
nawiązuje się do stworzenia świata i Raju. I w których wzorcem
czasu początku jest także czas Bożego Narodzenia. W oracjach
tych zapraszający swatowie i drużbowie pojawiają się jako
przedstawiciele o w e g o rajskiego, niebiańskiego świata, są po­
słańcami Boga:
„(Drużbowie zapraszając na wesele:)
Scęśliwa była godzina, jak się Bóg narodził,
I ta scęśliwa - c o ja w a s nawidzil.
Mamy affekt z przyjścia s w e g o
Do domu wasecinego;
J e s c e z więksym affektem
Od Boga w Trójca święty jedynego,
Prosi pan ojciec, pani matka,
Pan młody, panna młoda
Na to wesele,
C o sie znacy (zapowiada) przez trzy niedziele
Chcąc my tyz to stadło przyozdobić
J a k o Bóg przyozdobił niebo
Słonkiem, miesiącem, gwiazdami,
Wodami, rybami,
Liściami, kwiatami
I cały świat trawnikami."
(Ż. Pauli, op. cit., s. 3 4 i n.)
Charakterystyczny również tak dla tych oracji jak i dla o b ­
rzędowości weselnej jest tu splot symboliki sakralno-kosmicznej

z symboliką erotyczną. Przytoczmy więc jeszcze d w a teksty

i jak pieczenie chleba akt prokreacji. T e n ciąg skojarzeń: kobieta

formuł zaproszeniowych do „Odprowadzenia od stanu małżeńs­

- piec, pieczenie - prokreacja, chleb - ciało, chleb - życie, chleb

kiego do domu w e s e l n e g o " , w których, w pierwszym z nich

- płodność, narodziny, będący stale w tle obrzędowości rodzinnej

widzimy współwystępowanie symboliki erotycznej z nawiąza­

i stanowiący warstwę symboli, przenikających się z symboliką

niem do czasu początków, do raju, w drugim zaś, gdzie o z a ­

sakralną pieca jako miejsca świętego i centrum życia rodzinnego,

proszeniu na „Doprowadzenie do Majestatu B o s k i e g o " i gdzie

tłumaczy wiele elementów tej obrzędowości i towarzyszących jej

dom chłopski stanowi swoiste odbicie i transformację obrazu

wierzeń i zwyczajów. Tak więc np. dla wzmocnienia zdrowia i sił

domu-pałacu niebieskiego.

położnicy podawano jej, obok innych środków, także w o d ę

„ D o tego domu wstępujemy dnia dzisiejszego czwartkowego
Nie za mnie się poceno
Nie za mnie się skońcy; za Adama świętego
c o nie słuchał przykazania Boskiego
J e d n a gołębica se po niebie latała,
rozmaitego ziółka szuka;
tak też i pan młody szukał panny młodej
do siebie podobnej."
( D W O K , t. 2 2 , Łęczyckie, s. 5 5 )

gonia spotyka się tu z antropogonią. „Było prastare podanie
pogańskie, że ludzie pierwsi byli ulepieni z c i a s t a . " * *

Dom

uczestniczy w narodzinach człowieka, na sposób ludzki na­
śladuje kosmiczny wymiar stworzenia. Znamienna jest tu antropomorfizacja tych wyobrażeń. Tak więc np. przeciw poronieniu
d a w a n o położnicy, jak podają to opisy: „Glinę

(„Doprowadzenie do Majestatu Boskiego")
„ P a n - m ł o d y z panną-młodą do stołu siada
dobry wiecór rozpowiada,
d o nóżek upada
Winsujemy, winsować będziemy
scęśliwie ten dom nawiedzony.
My drużbowie jezdeśmy zesłani od Pana B o g a i od
Matki Najświętszy
I od pana ojca i od pani matki.
Prosiemy na stoły lipowe,
na łyżki klonowe,
na obruchy ć w i k ł o w e . "

i chleb z dodatkiem gliny wydrapanej z pieca. Widzimy więc tu te
same motywy i symbole obecne przy stworzeniu świata. Kosmo-

przepaloną,

z 'padniabienia' (sklepienia) w piecu wziętą, proszkują, mieszają
z w o d ą i podają chorej." ( M A A E , t. 1, s . 122)
„Sadze z komina lub z trzeciego bierwiona od góry nad progiem
wzięte podają z w o d ą (...) Czasem też dodają gliny ze sklepienia
pieca (...) Każą zjeść jaje surowe z mąką pszenną, lub też
'zamieraczki' z kilku jaj mieszają z mąką pszenną i podają chorej,
aby zjadła to siedząc na progu, a potem drugi raz taką samą
mieszaninę - trzymając się za zrąb drewniany w izbie, na którym
s p o c z y w a piec. (...) W końcu podają chleb lub zboże chorej
kobiecie lub bydlęciu." (tamże)

(tamże s . 5 9 )

Po urodzeniu dziecka okrywano je „kominiuchem", tj. szmatą,

Zarówno podczas obrzędowości towarzyszącej narodzinom,

którą się komin zatyka.' Rodzice chrzestni przynosili na chrzciny

7

jak i w obrzędowości weselnej ujawnia się erotyczny wymiar

po bochenku chleba. Babka oddawała dziecko matce chrzestnej

symboliki d o m u . Ponieważ istnieje wiele prac na gruncie badań

mówiąc: „Daję w a m sokoła, przynieście nam anioła". Potem

folklorystycznych poświąconych symbolice ludowego erotyzmu,

przykładano po trzykroć bochenek do twarzy dziecka, mówiąc:

świadomie nie podejmujemy tego w ą t k u , poprzestając jedynie na

„ O d chlebaśmy wzięli, do chlebaśmy przynieśli".** Ta złożona

jego zasygnalizowaniu, i odesłaniu do wciąż

symbolika i kojarzenie pieca z kobietą wyznaczały też miejsce

powstających

studiów folklorystycznych badających i rekonstruujących słow­
nik symboliki erotycznej w tradycji l u d o w e j .

M

Poprzestajemy tu

obrządowych oracji. Podczas wizyty s w a t ó w panna (jałówka)
chowała się za piecem, pan młody „zostawał gdzie za węgłem

na odnotowaniu wzajemnego przenikania się symboliki erotycz­

stodoły i obory".** W

nej i jej współwystępowanie z symbolami należącymi do sakral-

obrzędu panna młoda stawała przy piecu i stamtąd od pieca

czasie ważniejszych akcji weselnego

no-kosmicznego wzorca stworzenia świata - jak np. drzewo życia

wygłaszała

- rózga weselna z jej płodnościowo-falliczną symboliką. Wystar­

podczas gdy pan młody zajmował miejsce jak najbliżej stołu

(lub ktoś w

jej imieniu)

ważniejsze

przemowy,

czy więc przypomnieć o zdobiących rózgę, choinkę symbolach

i stamtąd przemawiał. Do pieca przyprowadzano pannę młodą po

miłości, o jabłkach, o orzechach, wiśniach, j a g o d a c h , oznaczają­

wprowadzeniu d o n o w e g o domu; kładziono też na nim nowo­

c y c h też w pieśniach żeński żywioł uosobiony w drzewie życia **,

narodzone dziecko. Przy zawiadomieniu o narodzinach zaprasza­

0 kojarzeniu żywiołu żeńskiego z drzewami tegoż rodzaju (kalina,

jący na chrzciny zawiadamiał, że „żonka z peczy upała", na co

rodzaju

pytano - „ a szczo B o h d a w syna albo doczki ? (A c o Bóg dał syna

męskiego (jawor, chmiel, d ą b ) , o erotycznej konotacji pola, roli,

czy córkę)".* Na wieść o urodzinach m ó w i o n o też, że „piec się

ziemi jako elementu biernego, żeńskiego i męskiej symbolice

rozwalił".* W tym ostatnim przykładzie widać wyraźnie parale-

pługa, radła, o erotycznej symbolice zasiewania, jak widać to

lizm d o m - człowiek. D o m niemal w antropomorficzny sposób

choćby w zwyczajach wigilijnych wróżb, gdzie wyciągnięcie nie

uczestniczy w narodzinach człowieka. W świetle tych przykładów

leszczyna -

dziewczyna) i męskiej symboliki drzew

0

1

tylko „kukiełki" z ciasta, spod obrusa wigilijnego stołu przez

ujawnia się również antropokosmiczny wymiar domu i sens

kobietę, ale nawet i znalezienie przez nią ziarenka zwiastowało

znanych już nam życzeń towarzyszących podczas wigilijnego

syna lub córkę. Wystarczy przypomnieć o w e żartobliwe życzenia

obrzucania pułapu, czy wylewania w ó d k i podczas weselnego

podczas zasiewania izby ziarnem: „ W każdym kątku po dzieciąt­

toastu na ścianę - kiedy to życzono domownikom „tyle byc-

ku, a na piecu dwoje".

ków...".

„Ciekawy był zwyczaj podkładania w siano maleńkich lalek,
zrobionych ze szmat. Czasem te lalki były zróżnicowane na
męskie i żeńskie. Małżonkom wyciągnięta lalka wróżyła syna lub
córkę, chłopcom ożenek, dziewczętom zaś 'kawalera w kar­
nawale', najczęściej zaś 'bachura' czyli nieślubne dziecko, c o
oczywista chłopcy wykorzystywali, żartując: o wejl bachura
m a s ' . " ( S . Dworakowski, Kultura społeczna..., s . 3 8 )
Pamiętać też trzeba o erotycznej symbolice przestrzeni domu
podczas obrzędu weselnego - (komory, alkierza), wrót, bram,

T a bogata i złożona symbolika pieca sprawiała, iż był on
symbolem życia osiadłego i rodzinnego. Do takiej chaty z piecem,
jak pisze Stanisław Vincenz, wiodły wszystkie doświadczalne
próby ze spaniem przy ognisku na miejscu przyszłego domu,
zmierzały doń wszystkie mieszkania „tymczasowe, półstałe, do­
świadczalne", które były jedynie przygotowaniem do „chaty ne
przyszłość", „chaty z 'hrubą', to jest z piecem na pół izby, n *
którym spać może kilka osób". ( S . Vincenz, op. cit., s . 56)

progu, ganku, przy których spotykali się młodzi - granic pozos­

Dom uczestniczy w życiu człowieka ewokując i odsłaniając

tających w ścisłym związku z obrzędami przejścia (z przemianą

coraz to n o w e znaczenia ze swej bogatej symboliki w zależności

panny w mężatkę i kobietę, kawalera w mężczyznę i gospodarza).

od kontekstu i sytuacji. Omawiając świętość ogniska domowego,

Wystarczy wreszcie i na koniec wspomnieć o mtstyczno-erotycz-

dom jako miejsce święte, siedzibę i mieszkanie B o g a , van d*L

nej symbolice pieca, na którą zwracał uwagę i o której pisał

L e e u w przytacza opowieść pewnego starego chłopa, opowieść

Antoni Nowosielski.** Pieca, który podobnie jak stół, stanowił

sięgającą do czasu dzieciństwa: „ G d y kocioł zdejmowano z og­

miejsce najświętsze w domu, był jego centrum kultowym i o b ­

nia, kołysaliśmy czasami hak, na którym był umieszczony. Nie

rzędowym (ognisko d o m o w e ) , a który jednocześnie kojarzony

w o l n o tego robić - powiadał nasz J a n - bo pan Bóg dostanie bełtt-

był z kobietą, pieczeniem chleba, udzielaniem życia, narodzinami,

głowy. W y d a w a ł o się nam to żartem. Nie wiedzieliśmy jednak, ze

1 który symbolizował żeński organ (tak jak łopata i ożóg - męski).

'haol' (hak)

8

od pradawnych czasów jest świętym miejscem

I
w d o m u , w o k ó ł którego oprowadzano narzeczoną i który c h w y ­
tano, by wziąć dom w posiadanie."

4 2

Podobnie i w naszej tradycji

ludowej w odpowiednim czasie i sytuacji ujawniają się te same
warstwy symboliczne domu i pieca jako miejsca świętego. J e d n o
z wierzeń m ó w i , iż „ w Wielki Czwartek nie godzi się wycierać
kominów, bo kto wyciera ten Panu J e z u s o w i sadzy w oczy
natrzepie."*

3

W symbolice domu, który towarzyszy człowiekowi od narodzin
do śmierci, w symbolice, w której ujawniają się coraz to n o w e
treści (sakralne, społeczne, gospodarcze itd.), zapisany jest nie
tylko obraz świata i życia rodzinnego z charakterystycznym dla
kultury chłopskiej podziałem ról na męskie i żeńskie. Dom jest
obrazem syntetycznym, makrokosmos przenika się tu z mikrokosmosem. Symbolika ta, w której widzimy głęboki izomorfizm czy
paralelizm domu i człowieka, nieraz kryje w sobie i wyłania
z siebie ó w obraz świata, taki jakim był u początków, w chwili
stworzenia. Tak jak podczas pieczenia chleba anioł siedzi po
jednej stronie chałupy, a diabeł po drugiej, tak i podczas konania
człowieka anioł i diabeł stają po obu stronach umierającego.
„ P o obu stronach umierającego stoją: anioł i diabeł. Jeżeli
człowiek żył dobrze, anioł stoi blisko łoża umierającego; jeżeli źle
spogląda tylko z daleka, a koło łóżka wija się diabeł i macha
z radości ogonem." ( S . Dworakowski, Zwyczaje..., s . 142)
„Opowiadają, że między aniołem i diabłem rozgrywa się walka
0 duszę człowieka. Anioł gada: moja dusa, a djabuł: moja i tak się
spierają do uząb (do ostateczności). Anioł pokazuje spisane
w księdze wszystkie dobre uczynki, a djabuł mu podtyka pod nos
dokument, gdzie stojo wypisane wszystkie złe uczynki. I tak się
spierajo, az który którego przepomoze, ten zabierze duse."
(tamże)
„Każdy człowiek ma s w o j e g o Anioła Stróża, który walczy z diab­
łem o duszę człowieka. Szczególnie ostra jest walka w chwili
śmierci człowieka. Anioł bije diabła różańcem, polewa w o d ą
święconą, rysuje kółko kredą święconą. Anioły bronią człowieka
przed diabłem, ale z nim nie walczą. Diabeł gdy zobaczy anioła to
ucieka." (Badania ter., J ó z e f ó w 1 9 8 0 , s . 14)
„Głównie Anioł Stróż walczy z Diabłem o duszę człowieka. Każdy
człowiek ma s w o j e g o Anioła, który siedzi za prawym uchem
1 s w o j e g o Diabła siedzącego za uchem lewym. J a k w uchu
dzwoni to znaczy, że diabeł w a l c z y z aniołem - jak w prawym to
Anioł w y g r y w a , jak w lewym to Diabeł." (tamże s. 8 )
„Anioł Stróż jest dany człowiekowi od kolebki i opiekuje się nim
przez całe życie. Ostrzega przed pokusami, walczy z diabłem."
(tamże, s . 15)
„Każdy człowiek ma s w o j e g o diabła, który siedzi na nim konno,
na biodrach z tyłu, więc widzieć go nie może. G d y człowiek
mocno przyciśnie się plecami do ściany, wtedy słyszy pukanie. T o
djabeł kopytkami stuka w ścianę, aby się oddaliła." („Wisła", t.
13, s . 3 9 5 )
„Djabły kręcą się wszędzie i wojują z aniołem przez całe życie
człowieka o jego duszę. Z a w s z e z jednej strony człowieka stoi
anioł stróż, z drugiej djabeł i jeżeli człowiek rano pozdrowi Pana
J e z u s a , podziękuje za zdrowie Matce Świętej, to tego dnia będzie
się nim opiekował anioł, w przeciwnym razie szatan bierze go
w swoje posiadanie na cały dzień. G d y przez całe życie człowiek
był więcej pod w p ł y w e m anioła niż szatana, to po śmierci będzie
umiał czytać i pisać, chociażby za życia nie miał o tym pojęcia."
(„Wisła", t. 4, s . 8 5 )

g o święconą w o d ą i nakrywają obrusem. G d y umrze uważają, aby
łzy płaczących, krewnych nie padały na trupa, bo musiałby na
tamtym świecie moknąć." (K. Moszyński, Polesie..., s . 208)
„Aby ulżyć skonu (...) rozsuwają deski w powale - 'prabiwajuć
strop czyli stoł'." ( M A A E , t. 1, s . 2 2 0 )
„Jak trudny zgon, więc żeby łatwiej skonał, kładą go na słomie za
piecem. Potem kładą go na ławie na tej słomie, przykrytej
płótnem. Uważają aby źdźbła słomy nie zabrać z nim z ławki
(umarły wziąłby urodzaj). Wynosząc trumnę na każdym progu
trzy razy uderzają (że niby nieboszczyk żegna się)."
„Ciało kładą na ławie, g ł o w ą w stronę zachodu słońca, pod nim
słoma i płótno. Przed wyniesieniem trumny kładą na trumnę
bochenek chleba owinięty w przędziwo (aby nieboszczyk nie
wyniósł z sobą urodzaju konopii), na który nasypano szczyptę
soli, a po wyniesieniu trumny zdejmują g o i wnoszą d o chyży,
gdzie po powrocie z pogrzebu pokroją i zjedzą."
„ N a oknie stawiają szklankę w o d y i kromkę chleba, bo wierzą, że
dusza nieboszczyka w nocy tej w o d y się napije i ukąsi chleba."
„Gdy ciało leży na ławie, nad g ł o w ą stawiają garnek przewrócony
dnem do góry, na którym jest lampa. G d y wyniosą trumnę, to
niosą za nią garnek (który rozbijają przed cerkwią) i śmiecie
wymiecione zaraz po wyniesieniu ciała, a i to i czerepy z garnka
wyrzucają na uboczu, tak aby nikt przez to nie przechodził."
„Gdy wrócą d o domu, wywracają do góry kołami w ó z , którym
wieziono umarłego na cmentarz i pozostawiają aż do następnego
dnia. Słomę spod umarłego wyrzucają na drogę. (...)"
„Babki kościelne, które ciała pilnowały zamiatają czym prędzej
chatę i śmiecie wyrzucają za bramę; światło palą do dnia
następnego, bo wierzą, że dusza krąży koło domu całą dobę."
( D W O K , t. 4 9 , Sanockie-Krośnieńskie,
s . 531 i n.)
„ W wypadku długiego konania wszystkie stoły i stołki w chacie,
szybki w oknach wycierają pierwszą lepszą szmatą, jak pod rękę
wpadnie." ( M . Federowski, op. cit., s . 3 1 8 )
„Wszędzie u ludu naszego jest w e z w y c z a j u , że konającego
ściągają z łóżka i kładą na ziemi na słomie żytniej, kulowej, ażeby
miał lepsze konanie." ( Z W D A K , t. 1 5 , s . 2 0 8 )
„Zmarłą wieśniaczkę układano na ławie, między 'polem' (rodzaj
podwyższonej podłogi, deski biegnącej od pieca do ściany)
a pokuciem. Zmarłego gospodarza układano na pokuciu w ten
sposób w jaki żywy zawsze spoczywał na ławie, tj. głową 'ku
obrazom'. (...) Nad zmarłym trzykrotnie zakreślają koło dymiącym
woskiem. Stawiają też na oknie albo przy głowie w o d ę dla duszy.
Dusza opłukuje się w niej, dlatego pić tej w o d y nie należy, trzeba
wylać ją na pokuć. Wracają do chaty nie rozmawiając. W chacie
myją ręce i wycierają je o piec, poczem myją ławki, zamiatają
izbę." (K. Moszyński, Polesie..., s . 2 0 8 - 2 0 9 )
Pod g ł o w ę zmarłego, do trumny wkładano poduszkę z sianem,
64

chmiel, miętę, rumianek, wianki i poświęcone b a z i e , pod nogi
d a w a n o nieco siana, trumnę skrapiano świąconą w o d ą i przy­
strajano różnobarwnymi kwiatami
czerwonym.*

5

oraz papierem, koniecznie

Robiono też poduszeczkę z gliny pod głowę.**

Gospodarzowi wkładano do trumny czapkę, gospodynię ubiera­
no w to ubranie, które miała na sobie podczas oczepin, „dziewkę
ubierają tak jak do ślubu z wiankiem barwinkowym, parobka
młodego ubierają tak jak gazdę, tylko mu dają wianek barwin7

kowy na kapelusz" * .
Podczas wyprowadzenia zwłok następowało pożegnanie zma rłego z domem, trumną uderzano trzykrotnie o ten s a m próg, gdzie
zakopywano łożysko, uderzano trumną o drzwi. Kiedy w y n o s z o ­
no trumnę, kładziono siekierę pod próg, „aby nie wlazło do izby

Dom uczestniczy w śmierci człowieka. I tu widzimy także te

nieszczęście"**; gdzie indziej z n ó w zmarłemu obcinano paznok­

same, znane nam już symbole kreacyjne, c o w zakładzinach domu

cie u rąk i nóg i zawinięte zawieszano pod siestrzanem, „aby

i narodzinach człowieka. Charakterystyczny jest tu paralelizm

z umarłym szczęścia domu nie utracono", albo „aby umarły nie

obrzędowych działań towarzyszących narodzinom i śmierci;

pociągnął za sobą żywych członków rodziny".** Przy pożegnaniu

Wyprowadzeniu zwłok towarzyszy otwieranie domu: „Kiedy
umarłego wynoszą z d o m u , otwierają wszystkie drzwi (jak np.
drzwi izby, komory, stodoły, stajni itd.), otworzą skrzynię, odkryją
dzieżkę, odsuną szufladę itp., ażeby dusza nieboszczyka wyszła
za ciałem, a nie straszyła." ( D W O K , t. 16, Lubelskie, s . 134)

domu jeden z gospodarzy mówił w

Umierającego „dla ulżenia skonu kładziono na ziemi, okadzano
święconymi ziołami, kropiono w o d ą święconą", do

trumny

kładziono trochę ziół święconych, chleba, soli, w ó d k i , przy­

imieniu zebranych, że

„Wstąpili w ten dom odwiedzić ciało martwe bez d u c h a z o ­
stające, zarazem wyprowadzić je z domu doczesnego i z a ­
prowadzić do domu i n k s z e g o . "

70

Ci co nieśli trumnę mówili

w imieniu zmarłego w chwili uderzenia trumną o próg: „Dziękuję
progom i sąsiadom i r o d z i n i e ! "

71

Wraz ze śmiercią człowieka zamierał dom.

„Nieboszczyka

krywano oczy nieboszczyka pieniędzmi. Wkładano pod g ł o w ę

kładziono w pokoju z twarzą zwróconą ku drzwiom. G d y ktoś

zmarłego święconą bylicę i piołun. Przykrywano trumną zielem

umarł, zaraz należało otworzyć okna, aby dusza wyszła. G d y kto

> wiankami święconymi. W ręce zmarłego wkładano obrazek

umrze, usuwają z domu zwierzęta. Nie w o l n o zamiatać pokoju,

święty, krzyż, książkę do nabożeństwa otwartą na modlitwie za

w którym leży ciało zmarłego. Po śmierci domownika nie bielą

. zmarłych, w głowie trumny pisano imię J e z u s .
'.Umierającemu dają do ręki świecę w o s k o w ą , podczas konania
milczą, aby umierający się nie męczył. O ile konanie przeciąga się
nazbyt długo, to zdzierają w izbie powałę; obmywają umierające­

ścian przez m i e s i ą c . "

72

Gdy ktoś umarł, zatrzymywano zegar

w biegu, zasłaniano lustra. W domu zalegało milczenie, a d o ­
świadczana w nim śmierć miała też swój wymiar kosmiczny,
przyłożywszy uchu do progu można było usłyszeć tylko krzyk

9

zmarłego: „ G d y człowiek umrze, zaraz go kładą na ziemi, na
słomie, aby odcierpiał karę za grzechy, słoma ta kłuje zmarłego,
jakby igły, i wtedy krzyk jego rozlega się od jednego krańca świata
do drugiego. Kto wówczas przyłoży ucho do progu pokoju,
w którym leży zmarły, ten usłyszy krzyk ó w ale zaraz u m r z e " . "
„Natychmiast po zgonie gospodarza, najstarsza z rodzeństwa
zachodzi po kolei do stajenki, obory, chlewików, a nawet i do
ptactwa d o m o w e g o , a stanąwszy w e drzwiach m ó w i 'Nie ma już
(wołki, koniaki, krówki itp.) w a s z e g o hospodara'." (M. Federow­
ski, op. cit., s . 3 1 9 )
„ W niektórych w s i a c h wynosząc trumnę, uderzają ją trzy razy
o próg na pożegnanie, 'co on więcy tędy nie będzie chodziuł'. J a k
wynoszą 'grób' uderzają nim trzy razy w próg przy obu uszakach.
W tym czasie przewracają w chacie stołki, na których stała
trumna, 'żeby się nie boić nieboscyka." ( S . Dworakowski, Zwy­
czaje..., s. 153)
„Wynosząc trumnę z domu na marach obchodzą w koło p o ­
dwórze i przystawają przed stajnią, oborą i c h l e w e m . Wtedy przy
każdym przystanku jeden z tragarzy trzy razy stuknie trumną
0 mary mówiąc: 'Wasz pan w a s żegna bydełko nie smućcie się,
nie zamorzycie się, bo będzie inny', - gdy drugi wszedłszy do
obory, c h l e w a trzy razy poruszy i stuknie korytem, na znak że
bydło zrozumiało, i w odpowiedzi żegna wzajem s w e g o opieku­
na. Toż samo przy ulach: 'nie smućcie się, pszczółki, pan w a s
pożegnał." ( D W O K , t. 10, Poznańskie, s. 2 1 7 )
T e n antropokosmiczny wymiar domu, głęboki związek pomię­
dzy domem i człowiekiem, izomorfizm i paralelizm: dom-człowiek, jaki ujawnia się w

tradycji ludowej w

obrzędowości

rodzinnej, znalazł swój szczególny wyraz w tradycji biblijnej.
Tradycja ludowa nie jest tu tak odległa od praobrazu obej­
mującego w sobie związek kosmosu-domu-człowieka, jaki znaj­
duje się w księdze Eklezjastesa, gdzie starość i śmierć człowieka
jest przedstawiona jako zamieranie i rozpadanie się domu (gos­
podarstwa), zamieranie świata. Ten antropokosmiczny wątek
paralelizmu pomiędzy domem i człowiekiem podnosiły interp­
retacje, widzące w poszczególnych obrazach zawartych w tym
t e k ś c i e - o p i s starości i umierania człowieka, gdzie „stróże d o m u "
- to ramiona, „silni mężowie" - nogi, „mielące" - zęby, „patrzące
w o k n a c h " - oczy, „ d r z w i " - uszy lub u s t a .

74

„Pamiętaj tedy na Stworzyciela s w e g o w e dni młodości twojej
dopóki nie nastaną lata, o których rzeczesz - nie podobają mi się.
Zanim się zaćmi słońce i miesiąc, i gwiazdy, a nawrócą sią obłoki
po dżdżu. W dzień, którego się poruszą stróże domu i zachwieją
się mężowie silni i ustaną mielący, przeto, że ich mało będzie,
1 zaćmią się wyglądający oknami, i zawrą się drzwi z dworu ze
słabym odgłosem mielenia. I powstanie na głos ptaszy i ustaną
wszystkie córki śpiewające i wysokiego miejsca bać się będą.
I będą się lękać na drodze, gdy zakwitnie migdałowe drzewo,
także i szarańcza będzie mu ciężka i żądza go omienie, bo
człowiek idzie do domu wiecznego, a płaczący po ulicach
chodzić bądą. Pierwej niż się zerwie sznur srebrny, i niż się stłucze
czasza złota, a rozsypie się wiadro nad zdrojem, a skruszy się koło
nad studnią. I wróci się proch do ziemi, jako przedtem byl, a duch
wróci się do Boga, który go dał."
W tradycji i wyobraźni ludowej natrafiamy na te same motywy
i obrazy podkreślające głębokie związki pomiędzy domem i czło­
wiekiem, ich izomorfizm. Do wyróżnionych więc już m o t y w ó w
możemy dopisać rozwinięcia obrazu i paralelizmu dom-człowiek
(dom-ciało, d o m - d u s z a ) . Ten paralelizm widać szczególnie w li­
cznych wierzeniach związanych

z medycyną

ludową:

„Ból

w krzyżach leczą wyrębując o wschodzie słońca trzy krzyże na
7

trzech belkach podtrzymujących p o w a ł ę " " , „ W każdej chacie
znajduje się za obrazami świątymi

lub w

skrzyni gromnica

poświącona 2.II, świecę tę starają się donieść do domu i tu
kopcącym płomieniem robią znak krzyża na powale, odwiecznym
miejscu sakralnym, przesuwają także płomień kilkakrotnie pod
7

szyją, ażeby sią uchronić od bólu gardła." *
Tradycja i wyobraźnia ludowa, gdy idzie o paralelizm i s y m ­
boliczną analogię dom-człowiek, nie odbiega tu od wyobrażeń
należących do sztuki, literatury i kultury wysokiej, znajdujemy
w niej obrazy przylegające do starożytnego toposu, wskazujące­
go na związek oka i okna

mówiącego, iż oko jest oknem duszy.

J a k widzieliśmy, tradycja ludowa na swój sposób rozwija związek
okna i Chrystusa, okna i Matki Boskiej, symbol i motyw znany
7

w sztuce średniowiecznej i w twórczości Durera. "
G d y idzie o związek dom-człowiek, znamienna dla tradycji

10

ludowej jest antropomorfizacja domu, odnajdujemy ją w boga­
tym materiale dotyczącym zagadek ludowych:
„Jedno prosi o noc, drugie o dzień. A trzecie powiada: J a k we
dnie tak i w nocy, zawsze musze mieć wyblescone (zawdy
wytrzeszczam o c z y ) . "
- odp. D R Z W I , Ł Ó Ż K O , O K N O .
C o więcej, znajdujemy tu ten sam typ obrazowania, ó w cytowany
antropokosmiczny wątek, jaki widzieliśmy w obrazie starości
znanym z Eklezjastesa:
„Pyt.: W górach śnieg, w dołach w o d a , przyjacieli w domu ni ma,
jeść kcę
Odp.: Starość: włosy siwe, w oczach łzy, zębów nie m a . "
7 9

T a antropomorfizacja domu w tradycji ludowej wyraża się'
w tym, że dom nie tylko uczestniczy w narodzinach i śmierci
człowieka, ale sam niemal jak człowiek 'czuje', 'gada' - trzeszczy,
skrzypi, szepcze, przeczuwa i wieszczy. Wszystko, co się dzieje
w domu i z domem ma s w e głębokie znaczenie i konsekwencje
dla jego d o m o w n i k ó w .
„ D a w n i e j wierzono, że spośród belek powały szczególne znacze­
nie ma 'tram'. W każdym domu tram powinien być choć w jednej
izbie. Gdyby tram wyrżnąć i usunąć z izby, wkrótce wymarliby
w s z y s c y domownicy". ( S . Dworakowski, kultura społeczna, s.
217)
„Jeżeli stół pacząc się trzaska, niezawodna to wróżba śmierci."
( D W O K , t. 7, Krakowskie, s . 177)
„Chata w której pęka lub trzeszczy pułap albo dzieża chlebowa,
wkrótce mieć bądzie trupa." ( D W O K , t. 34, Chełmskie, s. 200)
„ G d y się łuczywo pali a mała szczepeczka paląca się odpada
i wbija drugim końcem do ławy albo do ziemi, ma to być znakiem
że pewna dusza świecy potrzebuje. (...) Jeżeli kieliszek z wódką
przewróci się na stole mówią: niechaj to będzie dla dusz, wszak
i one potrzebują (...) Cichy głos kołatania podobny do zegarka ma
wieczorem być głosem śmierci wzywającym jednego z domo­
w n i k ó w . " ( D W O K , t. 53, Litwa, s. 3 9 3 , 4 1 1 )
„Jeśli w wigilię kto zajrzy z pola do okna a domowi ludzie na
niego spojrzą, w ó w c z a s mówi się, że to zajrzała głowa czarow­
nika albo guślarza. Jeżeli zaś ten guślarz ujrzy ich także i sięgnąw­
szy ręką pod strzechę choćby ździebełko poszycia wyciągnie to
ich przez cały rok będą bolały głowy." ( D W O K , t. 5, Krakowskie,
s. 195)
„Jeżeli ściany trzeszczą lub piec się zapada to w tym domu ktoś
umrze." ( Z W D A K , t. 15, s. 4 9 )
„Jak chleb przewrócony znaczy się, że gospodarstwo się roz­
pada. Solniczki nie wywracać, lustra nie bić - bo kłótnia. Jeżeli
stół stoi na trzech nogach a czwartą nie dotyka ziemi tylko się
chwieje będą kłótnie w domu." ( D W O K , t. 4 2 , Mazowsze, s . 407)
„Gdy przy wejściu obcego wieczorem do izby drzwi skrzypną to
szczęście wróży. G d y się drzwi same otworzą, gdy ogień w piecu
praska, to gość do domu przyjdzie. G d y łyżka lub nóż spadnie to
nadejdzie głodny".
„Niezwykłe odgłosy w mieszkaniu, zapowiadają śmierć członka
rodziny. J a k zakołacze coś w kominie, a w domu jest chory
- umrze on na pewno. Śmierć człowieka zapowiada pękanie ścian
i sprzętów. J a k ma być w domu nieboszczyk to pęka ława, albo
stół pękać będzie po kątach". ( Z W D A K , t. 10, s . 91)
„Grażda była gniazdem rodu. Była także gniazdem szeptów i tak
ją zwano. Wiadomo, że są d w a rodzaje szeptów. Takie co trzymają
się miejsca, budzą się czasem i szastają się jak d o m o w e węże.
I inne, co wędrują skądś z daleka w sieć jak zwierzyna. Czasem
szept taki rozgwarzy się długo, że trudno za nim nadążyć,
a czasem tylko uroni po słowie: 'po co tak?' 'zostaw to', 'śmiało'.
0 tych pierwszych d o m o w y c h szeptach m ó w i się, że nie umierają,
bo trzymają się rodu. Kto wie dlaczego? Bezpiecznie nic nie
twierdzić na pewno, lepiej zaczekać. Któż nie rozumie tęsknienia?
Ale nie godzi się ani w z y w a ć szeptów zaklęciami i zmuszać je, aby
się odkryły, a jeszcze gorzej, bezbożnie nawet, byłoby odżeg­
nywać się, przepądzać je, tak jak byś je miotłą wymiatał. Któż tak
obchodzi się z umarłymi? Nie trzeba ani ich przywoływać ani
płoszyć. Ale wzdychać wolno. Stamtąd z kątów szept - a stąd od
człowieka westchnienie, cóż można więcej? Ludzie mądrzy,
a najwięcej ci co delikatni, uczą nas, że dusza nie umiera. Nie nam
to rozstrzygać, bo Bóg i tak sobie z nami poradzi, jak zechce. Jeśli
jest taki, jak nas uczą, to na p e w n o łaskawy, nawet grzeczny.
A jeśli straszny, zechce karać, męczyć czy tylko straszyć, to i tak
nic nie pomoże, choćbyś umarł na amen, a śmierć cię twardo
zaklepała jak gwóźdź w ścianie. Zbudził cię raz do życia, to
1 jeszcze raz potrafi. Tylko to jedno warto wiedzieć, choć trudno:
czy jeśli ród rozdzieli się, gdy rozejdzie się po świecie daleko,
słowem, gdy rozsypie się, czy w ó w c z a s i szepty także rozsypią się,
czy może zwołują się? A może nie mogą się dopędzić? Ale przecie
i na to jest rada, bo wędrujące z daleka szepty nieraz wpadają
w sieci. W górze grażdy, u szczytu dachów, c o siedziały okrakiem
jeden na drugim, zbierały się szepty jak w pudle muzykalnym.
Byle c o mogło je zbudzić i rozegrać". ( S . Vincenz, op. cit., s . 67)

W tym ostatnim przykładzie, obrazie domu jako „ d o m u szep­
t ó w " , zbliżamy się do końcowego punktu naszej rekonstrukcji,
w którym to punkcie dom jawi się jako przestrzeń „zaduszna",
zamieszkała przez duchy zmarłych, a także jako przestrzeń niebez­
pieczna, pełna mocy demonicznych, jako niepewna, budząca
trwogę i lęk przestrzeń c h a o s u .

już Bóg zapłać!
Już Bóg zapłać i śklanice,
pijali tu pijanice
już Bóg zapłać.
Już Bóg zapłać i ty dzbanie
co tu wisisz na tej ścianie
już Bóg zapłać!"
(tamże, s. 7 8 )

Warto jeszcze przedtem zwrócić uwagę na d w a inne charak­
terystyczne motywy dochodzące od głosu szczególnie silnie
w związku z obrzędowością rodzinną. W obrzędowości weselnej
możemy widzieć dobrą ilustrację Heideggerowskiej tezy, m ó w i ą ­
cej, iż zamieszkiwanie jest nie tylko pobytem na Ziemi, pod
Niebem, w obliczu Istot Boskich, wespół ze Śmiertelnymi, ale
także jest „pobytem przy rzeczach". Widzimy to w zwyczaju
żegnania się z domem panny młodej:

" (Drużba i druhny śpiewają:
Siadaj bo już konie s t o j ą . )
panna młoda: - A jakże ja będę siadała
kiedym się z matką nie pożegnała, itd.
(z ojcem, siostrą, bratem)
A jakże ja będę siadała,
kiedym się z progiem nie pożegnała.
J a w a s żegnam miłe progi,
bywały tu moje nogi,
teraz nie będą
A jakże ja będę siadała,
kiedym się z ławą nie pożegnała.
Już w a s żegnam miłe ławy,
bywały tu moje sprawy,
teraz nie będą."
( D W O K , t. 22 Łęczyckie,

" (Panna młoda):
Ostajcie z Bogiem i okna.
Nie jedna tu suknia mokła
teraz nie będzie
Ostajcie z Bogiem i ławy
siadały tu różne damy,
teraz nie będą
Ostajcie z Bogiem i kąty,
ostaj i ty piecu piąty.
Któż cię teraz lepić będzie
Kiedy mnie już tu nie będzie
twojej M a r y s i ? "
(tamże, s. 7 9 )
W obrzędowości weselnej dochodzi również do głosu motyw
Domu Matki, o którym tak piszą autorzy Słownika
ludowych
stereotypów
językowych:

s. 4 8 )

" ( P o oczepinach s w a c h a śpiewa ojcu o posagu)
Już Bóg zapłać panie ojcze,
teraz szafuj krowy, wólce
Już Bóg zapłaci
(...)
Już Bóg zapłać ściany, ławy
komineczku malowany
już Bóg zapłaci
Już Bóg zapłać i police (półki z garnkami)
ścierały je moje ręce.
Już Bóg zapłać!
Już Bóg zapłać i talirze,
jadali i kawalirze

„ D o m , chata stanowi z matką jedność wtedy gdy odpowiada
następującemu połączeniu: d o m - m a t k a - r o d z i n a . Najlepiej
wyraża to zjawisko pieśniowego sieroctwa, ponieważ nie chodzi
tylko o brak matki ale przede wszystkim brak domu-matki. Dom
bowiem powstaje wraz z matką i z jej śmiercią rozpada się. Dom
macochy nie jest dla sieroty domem rodzinnym ('Gdzie chatka
tam pani matka' - Nowa Księga Przysłów Polskich, 'chata' 8
'Droga to chatka gdzie mieszka matka' - 'chata' 7
Oj siroty sie żyniom, o ji, pierścionki w sieni, a wesele w stodole.
( B . Krzyżoniak, K. Pawlak, J . Lisakowski, Kujawy, cz. 1, Teksty,
Kraków 1 9 7 4 ) . )
Dom jako dwojnik matki dopełnia ją w społeczno-prawnej sferze
w y c h o w a w s t w a i opiekuństwa. O n i matka są nosicielami praw
rodzinnej suwerenności i wewnętrznego ładu. Oboje chronią
s w o i c h podopiecznych. Pośredniczą między nimi a światem
zewnętrznym. (...)
(Zapłakały okna, zapłakały ściany. Jeśli im też uciekł Ptaszek
malowany. Choć im jeden uciekł. Drugi się maluje, Jużci się
matusia zięciowi raduje. - Pieśń śląska)
T o dom udostępnia obcym - albo nie udostępnia - matki próg,
a s w o i m pozwala - (albo nie) - odejść od matki węgieł. Każde

11

samowolne przekroczenie jego granic narusza prawa, którym to
miejsce się rządzi.
(Ostańcież tu zdrowe mojej matki progi, bo już tu nie bedom
chodzić moje nogi. - J . Sadownik, Pieśni Podhala, Kraków 1971
nr 1 1 3 8
Węder Marysu węder, od matulinych węgieł. Połóż klucze na
stole, już tu rządy nie twoje. - D W O K , t. 16, Lubelskie, nr 3 6 9 )
Dom jako rzecz jest zamknięty i ta właściwość pozwala mu
uzupełniać matkę w y c h o w a w c z y n i ę i opiekunkę. Zamknięta
komora, okienko, wrota, drzwi, ogródek, s a d , ogrodzenie, płot
odgradzają matczyny świat od obcego.
(Nie otworzę ja ci bo się boję matki. - F . Kotula, Hej leluja, Kraków
1974)
Nie wyjdę... Bo się boję matki. - Kotula, Hej... Obrócę ja się w siwą
zezulę i przylecę do ciebie: padnę ja, padnę na okieneczko moja
matko u ciebie. J a k ty mnie będziesz moja mateńko zganiała
z okienka będę ja ci też, moja mateńko, będę wymawiała. J . Przyboś, Jabłoneczka.
Antologia
polskiej pieśni
ludowej,
W-wa 1957".

nie wie, c o taki grób kosztuje. Prawie tyle, c o dom. Choć grób,
mówią, też dom, tylko, że na tamto życie. B o wieczność nie
wieczność, a swój kąt powinien człowiek mieć. (...) Bo praw­
dziwy gospodarz powinien mieć i grób swój. Dom pień, a grób
korzenie, i dopiero dom i grób całe drzewo."
Ó w wątek znajdujemy również i u Stanisława Vincenza:
8 2

„Choćby w y g n a ń c o m wytępili całe ich rody, gdy pozostanie mąż
z żoną - to początek nowej ludzkości. Wystarczą sobie. Potrzebna
im tylko chata, nie jako schron wyłącznie, lecz jako ciało i postać
rodu. To podwalina i dach życia aż do grobu i poza grób
pokolenia dla rodu. Na pociechę nazywają u nas trumnę domo­
w i n a , a kto zbudował chatę na śladach J e z u s o w y c h i żył tak jak
potrzeba na tych śladach, ten ma nadzieję, że po śmierci nie
tułactwo go czeka, nie wygnanie, lecz dom. ( S . Vincenz, op. cit.,
s. 5 6 )
Dom jako siedziba dusz zmarłych. Dom jako prze­

8 0

strzeń demoniczna. Dom

Chaos

W obrzędowości rodzinnej ujawnia się jeszcze jeden znamien­
ny motyw. Charakterystyczny jest tu paralelizm pomiędzy z w y ­
czajem żegnania domu

Ustawiczne stwarzanie, odtwarzanie

i odnawianie

świata,

młodą

stwarzanie domu, który jest obrazem świata, może być najlep­

a pożegnaniem domu podczas zwyczajów pogrzebowych. Obok

szym świadectwem tego, iż dom w doświadczeniu zapisanym

motywu

przez ludową tradycję i wyobraźnię ustawicznie jawi się jako

Domu-Kolebki

podczas wesela przez pannę
widzimy

w

obrządowości

rodzinnej

i motyw D o m u - G r o b u . M ó w i o nim pożegnalna pieśń żałobna

przestrzeń niebezpieczna, groźna, pełna mocy demonicznych,

Żegnaj mój świecie

wciąż już to niepokojących człowieka, już to wręcz mu za­

wesoły, w której grób jawi się domem:

„Żegnam w a s mitry i korony
Czekajcież s w e g o rządcy trony. już w progi grobowe
muszę zniżać głowę
bije piąta godzina
(...)
Żegnam w a s przepyszne pokoje,
już teraz z w a s nie wyjdę podwoje, już czas mej żałobie
dał gabinet w grobie, bije siódma godzina" ( D W O K , t. 2 2 , Łęczyckie, s . 4 2 )
O tym skojarzeniu świadczą też i inne zapisy:
„ N i e wiadomo dlaczego, gdy człowiek umrze, mówią że odnowi)
chałupę („Wisła", t. 18, s. 3 4 5 )
„O trumnie m ó w i się jak o domu - 'Zbudowali mu w i e c z n y dom'.
'Ze starego w y s e d dali mu nowy dom'. Piosenka weselna m ó w i
0 zmarłym ojcu, który leży za czterema zamkami: z tych 'cwarty
zamecek (trumna, grób) - wiecny domecek'." ( J . Dworakowski,
Zwyczaje..., s . 147)
„Starcy też mówią często haspoda' zamiast chata (...) używanie
wyrazu 'gospoda' w znaczeniu 'chata' jest s p o w o d o w a n e z w y ­
czajem nazywania trumny (właściwie: damawina) 'chatą'. Jeżeli
np. ktoś jest ciężko chory albo naraża się na niebezpieczeństwo,
mówią: 'Ot budzie jemu chata'." (K. Moszyński, Polesie..., s . 112)
„ D o m jest prasłowo; tak samo u wszystkich Słowian; domowina
jednym ojczyzna, drugim trumna." (Bruckner, Słownik
etymolo­
giczny, s. 92)
„Jeśli przyśni się dom - nowy, to mówią, że to grób; - jeśli stary to
gospoda." ( D W O K , t. 3 1 , Pokucie, s . 158)
„ M a j ą zwyczaj kłaść na mogiły kłody s o s n o w e lub d ę b o w e (...)
Wznoszą też na mogiłach drewniane, niskie, podłużne chatki."
(K. Moszyński, Polesie..., s . 2 1 0 )
Występujący w tradycji ludowej motyw domu-grobu znany był
1 rozwijany w sepulkralnej sztuce wysokiej. Osobne studium
bogatej symbolice Drzwi
symbol grobowy

śmierci 81

i jego tradycja)

(Drzwi

śmierci:

Antyczny

- poświęcił J a n Białostocki,

omawiając w nim m.in. symbolikę grobowca rodziny C i e s z k o w s ­
kich, dzieła Teofila Lenartowicza, na którym rzeźbiarz i poeta
umieścił następujący wiersz:
„Jeśli z miłością wiarą i nadzieją
Zmarły opuszczał ten padół żałoby,
Na krotko anioł zawiera go w groby;
Zza wrot grobowych, kędy go posieją,
Po drugiej stronie tej żałosnej bramy,
J a k dzieckiem przyszedł po przeciwną dolę,
Tak z n ó w dzieciątkiem inny, a ten samy,
Wybiega w niebo, anielskie pacholę.
L e d w i e mu zmysły anioł pozasłania,
Już go w y w o d z i drugi... Zmartwychwstania,
Z błogą radością, że śmierć jest nam progiem
Pomiędzy światem doświadczeń a Bogiem."
Skojarzenie domu i grobu znajdujemy również w e współczes­
nej powieści Kamień na kamieniu, u autora, którego proza
zaliczana jest do nurtu powieści chłopskiej:
„ W y b u d o w a ć grób. T o się tylko tak m ó w i . A kto nie budował, ten

12

grażających. To właśnie na przekór tym mocom i zagrożeniom
dom jest nieustannie stwarzany. W tym sensie doświadczenie
domu w tradycji i wyobraźni ludowej bliskie jest znaczenia słowa
„doświadczenie", na jakie zwraca uwagę autor studium Prze­
strzeń i miejsce:

- „Doświadczanie to przezwyciężanie niebez­

pieczeństw. Angielskie słowo 'doświadczenie' -

experience

- m a wspólny rdzeń ze słowami e x p e r i m e n t , e x p e r t i p e r i ­
l o u s (ang. 'niebezpieczny')."

8 3

Ó w wątek domu - siedziby dusz

zmarłych, a także domu - przestrzeni pełnej mocy demonicznych
towarzyszy prawie wszystkim do tej pory wymienionym przez nas
motywom. Dla jasności obrazu w dotychczasowej rekonstrukcji
unikaliśmy świadomie jego rozwijania, zostawiając go do ogól­
nego omówienia na końcu. J e s t to bowiem wątek tak pojemny
i obszerny, jak obszerna może być tylko ludowa demonologia.
Zasygnalizowanie go na końcu oddać powinno najlepiej w s p o ­
mnianą już dialektykę i dynamiczny wymiar symboliki domu.
Doświadczenie domu jako siedziby dusz zmarłych i przestrzeni
demonicznej towarzyszy człowiekowi niemal na każdym kroku.
Dom jako obraz kosmosu i świata przylega tu ściśle i odzwiercied­
la ogólne doświadczenie świata w tradycji i kulturze ludowej:
„Jeżeli idąc drogą przypadkowo się stryknie (uderzy) nogą
w kamień, to należy odmówić pacierz za dusze zmarłych. Dusze te
bowiem pokutują pod kamieniami, w jaskiniach, studniach,
stawach, kolejach dróg, w skrzyżowaniach dróg, pod mostami,
P O D P R O G A M I D O M Ó W , NA G Ó R A C H , strychach chałup. (...)
Jeżeli po śmierci czyjejś straszy, to wówczas dla odpędzenia tego
strachu należy, aby gospodarze domu sprawili obiad dla D Z I A D ­
KÓW (żebraków), a ci powinni dom ten pokropić w o d ą święco­
ną." ( Z W D A K , t. 9, s. 3 4 i n.)
„Powszechnie panuje wiara, że dusza zmarłego zaraz po po­
grzebie wraca do domu wskutek przywiązania do dawnej siedzi­
by. Stąd pochodzi zwyczaj stawiania w nocy, zazwyczaj na oknie,
osobnych ofiar z jadła i napoju dla zmarłych.
Tam gdzie leży umarły, należy zasłonić wszystkie zwierciadła, gdy
kto zmarłego w zwierciadle zobaczy, nieboszczyk co nów po­
wróci do domu straszyć i dopóty robić to będzie dopóki siedem
mszy za niego nie odprawią. Jeśli zmarły zostanie w tych samych
butach w których skonał, trzy razy wróci z grobu. W górach
c h o r w a c k i c h stół na którym leżał trup, przewracają do góry
nogami, skoro tylko zwłoki wyniesione będą, w przeciwnym razie
dusza co noc powraca hałasować i budzić ludzi. (...)
Umarły co noc w r a c a do s w y c h krewnych i daje znać hałasem lub
szczególnym pukaniem w stół." („Wisła", t. 4, s. 6 5 7 )
„ W niektórych w s i a c h wynosząc trumnę uderzają nią trzy razy
o próg. W tym czasie przewracają w chacie stołki na których leżał
nieboszczyk 'żeby się nie boić'. ' D u s a pokutuje tu na ziemi tylko
my jej nie widziem'. 'Nie kozda równo gdzie której popadnie.
J e d n a w domu (izbie) druga na górze (strychu) inna w piecu abo
na polu'. Dusze mogą chodzić w dzień. Gdy drzwi same nagle się
otworzą mówią że dusza wchodzi do izby. Gdy w o d a w garnku
się gotuje lub drzewo paląc się w piecu 'piszczy' - dusza pokutuje
tłumaczą dzieciom. Jeśli w domu 'coś się sprzeciwi' proszą
księdza aby odprawił nabożeństwo i wyświęcił dom". ( S . Dwora­
kowski, Zwyczaje..., s. 147 i n.)

Wątek: Dom jako siedziba dusz zmarłych widać

wyraźnie

w bogatej obrzędowości zadusznej. Odnaleźć możemy w nim
również znany nam już motyw domu łączącego niebo-ziemię- podziemia, motyw domu-piekła, jak w poniższym opisie:
„ W dniu przed Dziadami czyli wieczerzą dla umarłych, gospodyni
oczyszcza starannie cały swój dom i sprzęty, rozmieszcza po
kątach wszystkie narzędzia gospodarskie, aby nie zawadzały
w izbie mającym zejść się d u c h o m na biesiadę. Idą na mogiły.
Wróciwszy do domu, krzątają się koło wieczerzy zadusznej.
Wieczorem nakrywają stół białym obrusem na jego środku
zapalają w ó d k ę dla przypomnienia płomieni piekielnych: rzucają
sól na węgle rozżarzone, aby usłyszeć m o w ę tajemniczego jej
trzasku. Oświeciwszy stół świecą w o s k o w ą , zastawiają go kaszą
z bobu, grochu przyprawioną z miodową sytą. Wśród potraw
umieszczają na stole bułkę chleba, i chlebem krajanym lub małymi
bułeczkami stół dookoła okładają, tak aby trzy bułeczki były
w szeregu obok siebie, na pierwszym miejscu stołu. - Na pokuciu
zawieszają szabelkę z drzewa wyrobioną i przy niej ożóg. Tak
przygotowawszy wieczerzę, otwierają okna i drzwi: starsi z rodzi­
ny obchodzą dom naokoło, modlą się, spoglądają na mogiły,
zapraszają zmarłych. Powróciwszy do izby, zasiadają w cichości
zdała od stołu i przypatrują się domniemanej biesiadzie d u c h ó w . "
(A. Nowosielski, Lud ukraiński)
„Gdy jedzą kucję niech jeden wyjdzie za drzwi i spojrzy przez
szczelinę lub klucz w e drzwiach a obaczy nieboszczyka siedzące­
go za stołem który kiedyś umarł w tym domu." ( D W O K , t. 53,
Litwa, s . 3 9 0 )
„Robak gdy w drewnie wierci lub kołata, także mówią, że jest to
dusza na pokucie. Kołatanie takie częstokroć w ścianie słyszeć się
daje."
Oba przesądy zręcznie użył Mickiewicz w Dziadach:

dusza

pokutująca „Czyli dotkliwszej kary
w surowym w s z c z e p i o n a drewnie
gdy ją w piecu gryzą żary
i piszczy i płacze rzewnie"
„Za to i teraz po śmierci,
nim słuszną karę odbierze w piekle,
słyszycie jak gryzie wściekle,
jak świdruje i jak wierci...
Przecie, jeżeli łaska czyja,
mówcie trzy Zdrowaś Maryja I"
(por. D W O K , t. 17, Lubelskie,

s. 124)

Obraz domu jako siedziby dusz zmarłych widzimy

niemal

O demoniczności, niebezpieczeństwach zagrażających czło­
wiekowi w domu świadczą też praktyki wprowadzania do
nowego domu zwierząt lub o b c y c h mających przyjąć na siebie
pierwsze uderzenie tych złowrogich dla mieszkańców sił, a także
liczne praktyki ofiarnicze przy zakładaniu domu.
„Wieś Zóraw gdy chałupa jest gotowa, wpuszczają do niej
najpierw koguta z kurą i kota, aby klęska przewidywana w tym
domu spadła na te zwierzęta. Dopiero petem wchodzi gospodarz
z żoną i dziećmi i siadają na chwilę koło stołu. Gdy w nowej
chałupie, po pierwszej wieczerzy kładą się spać, zasypiają ostro­
żnie bo kto pierwej zaśnie pierwej umrze. Wprowadzają się tylko
pod pełnią księżyca, w innym czasie choćby mieli przez cały
miesiąc siedzieć pod gołym niebem, nie w p r o w a d z ą się." ( „ W i s ­
ła", t. 16, s . 3 8 0 )
Dom zamieszkały jest także przez diabła: „ W każdej chacie jest
Boh i czort. Boh włada jedną połową domu a czort drugą." ( M .
Federowski)
„ W nocy djabeł wchodzi do chaty przez komin od pieca." (Cz.
Pietkiewicz, op. cit., s. 2 0 2 )
Szczególnym miejscem upodobanym przez moce demoniczne
był piec. Wokół tej osi kosmicznej łączącej niebo, ziemię, p o d ­
ziemia, wokół ogniska domowego gromadziły się duchy, demo­
ny, za piecem miał też swoje mieszkanie czart.
„Budziły też kominy strach. W wielu bajkach występowały diabły,
duchy, strachy. Wchodziły do d o m ó w przeważnie przez komin.
Na osmalonych sadzą strychach harcowały d u c h y . " ( F . Kotula,
Piece. „Pol. Szt. L u d . " , 1979, n. 3)

w każdym ważniejszym święcie i obrzędzie pośród elementów

„ W Wielką środę kropią w o d ą oświeconą pola, by wszystko
dobrze się rodziło, trzy kąty w domu tylko, gdyż w czwartym siedzi
diabeł a tego wygnać nie można." ( M A A i E, t. 13, s. 2 3 1 )
„ O b y d w ó c h końców łuczywa palić nie wolno, a opalone wrzucić
w piec aby zupełnie zgorzało, bo diabli takie zbierają i zanoszą d o
piekła dla przepalenia łańcucha na którym Lucyper przykuty."
( D W O K , t. 53, Litwa. s. 3 9 3 )
„Znając czarownicę, która od krów mleko odbiera, gdy idzie biorą
z jej stopy ziemię, kładą na piec. wtedy ona będzie usychać jak ta
ziemia na piecu.
Nowonarodzone cielę gdy wnoszą pierwszy raz do chaty zamy­
kają piec aby nie beczało." (tamże)
Oprócz diabłów, z piecem związane były Bieda, śmierć, czaro­

obecnych w nich zwyczajów i obrzędowości zadusznej. Także

wnice. Przez komin, piec wiodła droga, którą dostawały się do

i letnią porą, gdy dom podczas muzykowania „przenosił się"

domu.
„Pieca piekarniczego nie godzi się zostawiać pustym: po wyjęciu
zeń chleba, każda gospodyni wrzuca polano drzewa, aby Śmierć
mogła po niem uciekać gdy wraca sobie do pieklą, po nawiedze­
niu chałupy. (...)
Gdy stary piec rozwalają, starają się aby przepalone cegły i żużle
piecowe na drogę były wyrzucone. Ogień na kominie trzeba co
wieczór czystym popiołem przygarnąć i z uszanowaniem przeże­
gnać. I wtedy także, gdy paląc się ogień na kominie zahuczy,
należy go przeżegi.ać. by zlo które w nim siedzi, odpędzie.
( D W O K t. 33, Chełmskie, s. 7 4 - 7 5 )
„Bieda - istota płci żeńskiej, w postaci chudej wysokiej, jej
ulubione miejsce na piecu." ( Z W D A K , t. 9, s. 52)
„Co czwartek po nowiu czarownice gromadzą się na Łysą górę
(...) Droga ich zwykła przez komin." (Ł. Gołębiowski, Lud Polski,
s. 149)
„A skoro pierwszy kur zapieje, wracają czarownice do d o m ó w
i kominem wsuwają się do izby. (...)
Diabeł mial postać czarnego kota, siedział na strychu kolo
komina, a gospodyni dawała mu niesolone mleko." ( „ L u d " , t. 3, s
152)

i rozszerzał na ogród, jak widzimy to w obrazie zapisanym
w prozie-wspomnieniu, zapisanym przez Tadeusza Nowaka, gdy
zaczynała swą grę orkiestra złożona ze skrzypiec, klarnetu i akor­
deonu:
„Te trzy instrumenty przez całe moje dzieciństwo przygrywały
drewnianej, żywicznej duszy domu. Zdarzało się przed wojną, że
do skrzypiec i do klarnetu dołączały się drugie i trzecie skrzypce
cygańskiej lub żydowskiej kapeli mieszkającej w sąsiednim
miasteczku. Bywało, że w majowe i letnie wieczory wszystkie te
instrumenty wynosiły się z domu na błonia pod wierzbami lub
pod kwitnący s a d . I grywały od pierwszych wybijających się na
niebiosa gwiazd do zorzy porannej, Wtedy wystarczyło przy­
mknąć oczy, aby widzieć wszystkich moich przodków schodzą, cych po drabince ze strychu, wychodzących z szop dusznych od
' koniczu i słodkiego siana, z dziupli jabłonek i grusz, w których w e
: dnie mieszkały zazwyczaj szpaki i wróble, a czasem łasica.
Po takim całonocnym graniu w y d a w a ł o się, że jeszcze bujniej
kwitną stare jabłonie i grusze, że spieszniej ścina się mleczne
, białko w kłos nabity ziarnem, krowy obficiej się doją, a koniowi na
czole wybija się prawdziwa j u t r z e n k a . Wprawdzie od tego grania
l nie przybywało w domu chleba, ale często wyżej od niego
' ceniliśmy sobie rozluźnienie radosne wewnątrz siebie, uciszenie
duszne i d o m o w e O n o sprawiało, że przynajmniej przez tydzień
; po całonocnym graniu wybiegaliśmy jak na sprężynach w żniwne
* pola, w łąki podbite po kolana rosą. (...) Ojca, chociaż przez trzy
\ dni miał palce spuchnięte od przyciskania strun, przestawała
i boleć głowa, a matka zapominała się do tego stopnia, że
1 śpiewane od świtania godzinki, próbowała łapać jak śmigające ze
\ zbóż przepiórki."*
1

4

\

„Gdy chłop zakładać miał chyże nową, to poszedł do worożeli, i ta
mu kazała zbudować nad w o d ą (na tyle a tyle piędzi od w o d y ) .
Wróż zawsze przy budowaniu chaty obiera miejsce do budowy,
bo on wie które miejsce jest dobre, a które złe." ( D W O K , t. 51 s
56, 5 9 )

Również i przestrzeń domu jako przestrzeń demoniczna to

j fnotyw i obraz niezwykle cząsto pojawiający się w

tradycji

*i 'udowej. J a k pamiętamy, świadczą o tym już same zwyczaje
; zakladzinowe. P o w s z e c h n y m zwyczajem przy zakładzinach d o 1 niu było korzystanie z rad i działań wróża, znachora.

O w ą wrażliwość na demoniczną przestrzeń domu oddaje naj­
lepiej następująca wypowiedź.
„ U nas, panoczku inaczej się dzieje. Każde źdźbło z pola, każda
trzaska ze śmietniska marnie zgubiona karę na dom zsyła i dlatego
to chłop na wszystko ma baczne oko i ani jednego biesowego
figla drzemiąc nie przepuści. Ażebyście panowie wiedzieli jak na
każdym kroku chłop biesa się wystrzega i sidła nań zastawia. (...)
Nigdy nie stawiają izby w miejscu gdzie przechodziła droga, bo
po niej chodzą czarty i^lady s w e zostawiają. Drzewa zwalonego
przez burzę nie godzi się Maść na ścianę, zamieć i burza pochodzą
od czarta, a zwalone drzewo mogło przycisnąć czarta i przeniknąć
jego siłą, a położone potem w domu mogłoby stać się siedliskiem
czarta. Wszelkie w domu nieszczęścia pochodzą od siły biesowej
i by jej zapobiec do nowo w y b u d o w a n e g o domu przede wszyst­
kim wprowadzają koguta i kurę a na następną noc gęś, na trzecią
prosiątka na czwartą o w c ę na piątą krowę na szóstą konia. Kiedy

13

wszystko to przenocowało szczęśliwie proszą księdza o po­
święcenie poczym na siódmą noc przenosi się cała rodzina.
Gdzieniegdzie ograniczają się tylko do koguta, jeżeli w p u s z c z o n y
do izby zapieje - dobry znak, jeśli nie - zły. Kogut nie przypominał
by swej godziny gdyby do izby nie zajrzał czart, który przestraszył
koguta i do milczenia zmusił. Czarta z domu wyganiają w e d w o j e
lub troje potem poświęcają w o d ą święconą, jeśli wszystko to nie
pomoże zwracają się do rozumu znachora." ( D W O K , t. 5 2 ,
Białoruś, s . 4 4 2 - 3 )
Pośród istot demonicznych związanych z piecem i domem był

„Diabeł przez kominek od łucznika do chaty nie wchodzi, gdyż
pod nim wieszają łucznik, ze sztabek spleciony, a to mu przypomi­
na krzyż. Wystrzega się również i okna, bo rama też jest
przekrzyżowana; tę ostatnią wybiera tylko w razie wielkiej konie­
czności, o czem nawet przysłowie m ó w i : 'Zaczyni czortu dźwiery,
to jon w akno' (Zaczyn - zamknij diabłu drzwi, to on o k n e m ) "
(Cz. Pietkiewicz, op. cit. s. 2 0 2 )
Najlepszym świadectwem demoniczności przestrzeni domu mo­
gą być teksty codziennie odmawianych przed zaśnięciem m o d ­
litw, zanoszone prośby, „by rajskie wrota się otwierały a piekielne

znany, mniej szkodliwy od innych diabeł d o m o w y ( d o m o w i k ) • * ,

zamykały".

który czasem okazywał się dla domu i jego mieszkańców przy­

„Idę ja spać
nie mam sobie c o posłać,
peścielę sobie świętą Anielę (tzn. Ewangelię)
świątym się krzyżem odzieję,
Ciebie się czarcie nie boję,
pódę pod bożą mękę,
wezmę sekwię w rękę. (sekwię - relikwię)
Tyś moja obrona
z ciężkiego kamienia.
Ustąpcie w s z y s c y źli
z czterech kątów, piąte drzwi;
będzie tu Najświątsza Panna nocowała
z anielami, dziewicami.
Otworzył się nowy grób
wejrzał na mnie sam miły Bóg:
'Czegóż pożądasz grzeszny człowiecze?'
- 'Pożądam lekkiego skonania,
a po śmierci dusznego zbawienia'.
Przybądź na ratunek święty Antoni
Kto tę modlitwę będzie mówił w piątek do kośnicy, w niedzielę do
rannej mszy, nie będzie ten w piekle gorzał, ani w wodzie tonął.
A m e n (...)
Ty Aniele Stróżu mój,
a Ty zawsze przy mnie stój!
(...)
Nie dajże mi Złego widzieć
(...)
Daj mi widzieć świętą Annę
c o porodziła Najświętszą Pannę.
Najświętsza Panna S y n a Bożego,
c o jest przybity do krzyża świętego.
Zażegają się anielskie świece
kiej idzie dusza w kapłańskie ręce.
Otwórz Panie usta moje,
zakryj Panie ciało moje,
Gdyż ja godna nieprzodka (nie w przód)
na T w e ciało patrzeć.
Stoi róższczka kwitnąca
przed Panem J e z u s e m o w o c rodząca,
Duszo moja raduj się,
duchu mój wesel się.
S a m Pan J e z u s w e drzwi w c h o d z i ,
Najświętsza Panna za stolikiem siedzi
przelewa swoją krew od kielicha do kielicha.
Kto z tego kielicha zażywać będzie,
od nagłej śmierci nie ginąć będzie.
W wodzie nie utonie, w ogniu nie zgorzeje
Kto tę modlitwę d w a razy dnia mawiać bądzie.
Najświętsza panna zachować go będzie.
- Idąc spać:
Święty krzyż pod się ścielę.
Pana J e z u s a na się biorę
świętą Ewangeliją się przyodzieję."
( D W O K , t. 2 2 , Łęczyckie, s. 1 8 0 - 1 )
„Kto tę modlitwę będzie trzy razy na tydzień mawiał, w czwartek
po wieczerzy, a w piątek d o posniku (postu), a w niedzielę przy
msy święty, to mu się rajskie wrota otwierają a piekielne zawiera­
ją. - Rzek do Ojca Świętego. Ojce Święty Jabrahamie: będą nas
rodzice prosić, jak od szczątku tak do szczątku, posed do Betleem,
wzion dzieciątko z nowego grobu. Obezrzał się miły Bó(j.
Występujcie w s z y s c y źli z ćtyrek kątów z piętych drzwi'.
( Z W D A K , t. 9, s . 51)

chylny. Płatał tylko drobne figle nie przynoszące zbytniej szkody,
za jego sprawą rozrywała się przędza na warsztacie tkackim, nitka
do uszka igły trudno się zawlekała (jak plątał nitkę to należało ją
pomazać woskiem, który skąpał ze świeczki, która paliła się
w c e r k w i ) , przez domowika ginęły drobne przedmioty spod ręki
etc.
„ D o m o w y d u c h mieszka zwykle w kleci ( w komorze, a w e d ł u g
niektórych danych pod piecem) i wychodzi stamtąd tylko na
'dziady' aby wziąć udział w ogólnej wieczerzy. Przy tym bardzo go
honorują i okazują wielkie poważanie: drogę od komory do stołu
zaściela się białym płótnem. Podczas uczt zadusznych lud roz­
ściela ręcznik od okna do stołu lub w y w i e s z a za okno traktując g o
jako drogę dla dusz zmarłych." (K. Moszyński, Kultura
Ludowa
Słowian, t. II, cz. 1)
O wykorzystaniu tego watka wierzeniowego,

związanego

z elementarnym duchem domu w Weselu Stanisława Wyspiańs­
kiego, tak pisał Stanisław

Pigoń w

swej interpretacji

zjaw

i zaproszonego na wesele chochoła:
„ N a z y w a się go w Polsce rozmaicie: ubożem, dziadem, a w nie­
których stronach (na Białorusi) także chochlikiem, a nawet
wprost chochołem. J e s t to duch życzliwy, dba o pomyślność
gospodarczą rodu, w szczególności o dobry urodzaj, i jako taki
odbiera ofiary: resztki potraw po wieczerzy czy ostatnie kłosy po
żniwach. Czci się go zwłaszcza przy zakładzinach n o w e g o domu
i zaprasza na wesela. W niektórych stronach Polski drużbowie
robią jego wyobrażenie ze słomy w postaci bałwana czy c h o c h o ­
ła, wprowadzają go do izby weselnej po oczepinach, tańczą
z nim, po czym go umocowują na dachu. Przypadkowo obrażony
i rozgniewany na gospodarza bóg d o m o w y wyrządza rozmaite
psoty, straszy d o m o w n i k ó w , ukazując się im w różnych po­
staciach. Cześć okazywana temu d u c h o w i wiąże się z dawnymi
wierzeniami w duchy przodków, które i po śmierci nie opuszczają
domostw, stają się jakby chtonicznymi bóstwami opiekuńczy­
mi."**
W przypadku bardziej zagrażających i niebezpiecznych mocy
demonicznych podejmowano wszelkie środki ostrożności, z w a ­
żano na wszystko, by nie rozpętać drzemiących w przestrzeni
domu demonicznych sił.
„Ażeby dusze nieboszczykowe nie przychodziły do izby, trzeba
okna i próg chaty smołą posmarować, albo też wieczorem utkwić
nóż w progu, a dusza nie mogąc przezeń przejść bezpiecznie,
zawróci się ode drzwi." ( D W O K , t. 34, Chełmskie, s . 156)
„Jeśli w jakim domu częste pogrzeby, w oborze upadek na bydło
- ten dom jest oczarowany; trzeba tedy wziąć w o d y święconej
z siedmiu kościołów i tą w o d ą w czasie rezurekcji na Wielkanoc
pokropić dom, oborę, gumno i inne zabudownia, a odtąd lepiej
już się powiedzie. Przyniósłszy skąd psa lub kota w worku
okręcają trzy razy dookoła słupa (co przy piecu) kawałek chleba
i dają zjeść onemu, a będzie domu pilnował. (...) Przybijają
p o d k o w ę na progu (...)
Na progu witać się nie w o l n o bo to nieszczęście sprowadza. Na
progu jeść nie wolno bo nie wyjdziesz z długów. (...) Podawać
komu napój przez próg nie godzi się, pić trzeba przed albo za
progiem, kto c h c e B o g u służyć.
Nie można w o d y wylewać przez okno ani przez próg, bo tym
sposobem o b l e w a się anioła stojącego na straży.
Jeśli na stole w y w r ó c i się solnica kłótnia będzie w domu. Kto ma
zwyczaj kłaść czapkę na stole, ten nigdy z długu nie wyjdzie.
G d y kobieta chleb sadzi do pieca nie można wtedy przełazić pod
łopatą, bo wyłysieje." ( D W O K , t. 5 3 , Litwa. s . 3 9 2 )
„Noża świeconego trzy razy z paska czart niezmiernie się boi. Na
noc żegnają nim drzwi, okna i piec, koło prawego oddzwierka
wtykają g o w ziemię, a djabeł nie ma już wstępu d o tej chaty (...)"
(A. Nowosielki, Lud Ukraiński, s . 1 5 1 )

14

J a k zwracaliśmy już na to uwagę, znamienne dla doświad­
czenia domu w tradycji ludowej jest z jednej strony dążenie do
pełnej izolacji, do zamknięcia domu przed wszelkimi mocami
zewnętrznymi ( w tym demonicznymi), z drugiej zaś pełne otwar­
cie na świat i zapraszanie nawet niebezpiecznych, zagrażających
człowiekowi mocy, tak jak to ma miejsce podczas Świętego
Wieczoru, podczas wigilii.

Z jednej strony jak podczas zakładzin wypędza się duchy złe
i nieczyste:
„Gdy się już ustawi podwaliny, siadają w s z y s c y : rodzina, sąsiedzi
i pomocnicy. I słuchają, wysłuchują, jaki znak, jaka wróżba,
przepowiednia c o do szczęścia i przeznaczenia chaty, choćby
z daleka się objawi.
Gdy słychać głosy piękne i łagodne, gdy konie zarżą, bydło
zaryczy lub wiatr łagodny i cichy powieje, wróży to szczęście
i błogosławieństwo. Ale niedobrze, gdy dolatują głosy niemiłe,
ostre, dudnienie i świst wichru, grzmoty, pisk i krzyk jastrzębia lub
szczekanie psa. Wtedy proszą gazdowie przemównika lub wiesz czuna, aby odwrócił zamiary wrogich sił. A on spełnia przemowę,
'mówiąc w czas dogodny a milcząc w czas lichy'. I w z y w a ,
wyklina, odwołuje niebezpieczne prądy i napaście:
'Aby szły sobie za morza, bawiły się w piaskach złotych, kołacze
jadły i w i n o piły, bylice-niebylice prawiły, ale woli niebios się nie
przeciwiły i przed nią, nie przed ludzkim zachceniem ustąpiły."
(Vincenz, op. cit., s. 5 8 )
Z drugiej zaś jak podczas Wigilii otwiera się dom, wychodzi się do
zwierząt, przemawia do świata:
„Nie ma c o ganić bez potrzeby. Sporo jest takich pasterzy, którzy
mają sumienie przez cały rok, choć, jak to b y w a , niejeden coś
zapomni albo przeoczy. Ale prawdę mówiąc, jest wielu takich, c o
dopiero na święta się rozsumienią i coś sobie przypomną. I wtedy
dopiero gorliwie zaczynają rozmawiać ze zwierzątami i zabiegać
0 nie. A czemu ? Bo dobrze wiadomo, że na Święty Wieczór skądś
z połonin powieje i sam J e z u s Chodzi nocą pomiędzy śpiące
zwierzęta i sprawdza: 'Maleństwa moje, a czy w a s kto nie
krzywdzi? A może cierpicie z pragnienia, bo w a s na czas nie
napoją? A może z zimna, bo w a m nie pościelą i nie ogarną?
A może z kolek, bo w a s nikt nie natrze?
Na każdy wypadek przeto nawet człowiek twardy i bez serca
pomyśli sobie: w ten jeden wieczór lepiej być dobrym z chudobą,
bo chudoba niepamiętliwa, c o dobre pamięta, wszystko co złe
zapomni, nie naskarży.
Ugaszczanie chudoby to dopiero początek. Na Święty Wieczór
gościnność tak się rozlewa jak rzeka górska, c o rozbija zapory
1 porywa wszystko, c o po drodze. Zaledwie pasterz skończył
ugaszczać chudobę, otwiera na oścież wrota, a także drzwi swojej
chaty, choćby nie wiadomo jaki mróz trzaskał. W z y w a i zaprasza
takich gości, których przez cały rok nikt nie widuje, na p e w n o nikt
ich nie zaprasza. Naprzód wszelaką żywocinę po lasach, po
przepaściach leśnych, po skrytkach, po zakątkach, po ścieżkach,
ścieżynach. Pasterz pozdrawia wszystkich głośno i tak się to
zaczyna: 'Na wszystkich płajach, na wszystkich płaiczkach, na
wodach-zdroiczkach, na zakrątach, na przeskoczkach - Boża
Dziecino, rączką zorniczną błogosław im wszystkimi Czy z nie­
dźwiedziego rodu czy z wilczego rodu, czy z jeleniego rodu,
z sarniego czy z zajęczego, ze skały czy z brodu, z lasu czy z płaju,
chodźcie do nas, nie bójcie się, skorzystajcie, poliżcie, skosztuj­
cie, napijcie się, nasyćcie'.
i Czy cicho w lesie, czy trzaśnie gdzieś chrust, czy słychać kroki
w śniegu, pasterz nie boi się. Czeka, powtarza trzy razy z a ­
proszenie dla wszelkiego dychania, dla wszelkiej żywociny.
. Zaproszenia sięgają coraz dalej, coraz bardziej ważkie, coraz
. bardziej 'warkie' - ryzykowne. Pasterz w z y w a dusze zmarłych
swoich i obcych. Te, które błądzą po lesie w wietrze, a nigdzie nie
mogą trafić. Dusze tych, c o zabici piorunami i kłodami leśnymi,
tych, co zbłądzili i przepadli po puszczach, tych, c o potonęli na
? spławach wśród powodzi. Te, za które nikt się nie modli, które nie
i mają dokąd pójść na Święty Wieczór.
i 'Ojcowie, albo nieojcowie, bracia albo niebracia, pobratymi albo
rozpobratymi, przybywajcie, lećcie tu do światła, do chat, bądźcie
i łaskawi, odpocznijcie, pokrzepcie się, ucieszcie się. My w a m
i radzi, dla w a s rzucamy miód z pszenicą i z makiem'. (...)
I W końcu przychodzi najważniejsze zaproszenie. Z a p e w n e nie
f każdy pasterz albo nie każdy jednakowo, bo nie każdy wie, o c o
\ chodzi, w z y w a i zaprasza Cesarza Gromowego ze skalnego
j Państwa, aby go odwiedził wraz ze s w y m i bojarami gromowymi,
I г drużyną skalną gromową: 'Przyjdź, cesarzu godny, na Wieczór
1 Święty! Ponad nas jest większe światło, Dzieciątko Boże, przyjdź
Je uczcić!
! Ale c o robi wówczas cesarz g r o m o w y ? Zawiera się w zamczys! toch skalnych, w komnatach gromowych, głuchy na słowa
łwiąte, w przemoc dufny, w moc pioruna i w harmaty gromowe.
J Czyż jeszcze nie wiecie, kto t o ? T o główny poprzecznik Boga. O d
, Cieków czekają nań słowa uprzejme i drzwi chaty otwarte. A on
nie ruszy się nigdy, ani nie mruknie. Milczy. I dalej zapraszają go
(tosterze ku c h w a l e Dzieciątka zrodzonego z gwiazd, w J e g o
'mieniu i na cześć Narodzenia świątego. A może?

Wieczerzy, ani biesiady tajnej nikt nigdy nie nakazał i dlatego nie
może zakazać i nikt jej nigdy nie zakaże. Choćby na każdym
drzewie były tablice państwowe i zakazy kościelne przeciw
zabobonom, nikt nigdy nie upilnuje pasterzy." (tamże, s .
125-127)
W tym raz do roku wszechogarniającym zaproszeniu wigilijnym
znajduje s w e odbicie także znamienny dla tradycji

ludowej

stosunek do bezdomnych, ubogich, dziadów, żebraków, o b c y c h ,
przybyszów, gości szczególnie podejmowanych i o b d a r o w y w a ­
nych podczas wszystkich ważniejszych świąt i wydarzeń. Znaj­
duje s w e odbicie tradycja gościnności.
„Gościa sadzają za stół na pierwszym miejscu i ugaszczają 'czym
chata bohata, tym rada'." ( D W O K , t. 52, Białoruś, s. 5 7 )
Obdarowywanie dziadów, ubogich, bezdomnych, żebraków,
dzieci, obcych przybyszów widzimy podczas chrztu, wesela,
pogrzebu.
„Dziecię nowonarodzone dziadek ubogi po chrzcie kładzie na
chwilę pod ławą i pacierz o d m a w i a " . ( D W O K , t. 24, Mazowsze, s.
215)
„ N a ławie na miejscu, gdzie leżało ciało kładzie kucharka b o c h e ­
nek chleba, który leży tam dopóki nie zabierze go jaki żebrak lub
ubogi". ( D W O K , t. 29, Pokucie, s . 2 1 6 )
O b d a r o w y w a n y c h żebraków widzimy i podczas wesela. W o b ­
rzędzie weselnym pojawia się również i dziad:
„jest zwyczaj, iż na drugi dzień ślubu robią b a ł w a n a z e
s ł o m y przyodziewają go w stare łachmany, przyprawiają mu
brodę z konopii, na głowę kładą kapelusz, lub czapkę i tak
przybranego zaraz z rana przywłóczą przed skrzypka do domu, tu
wśród poweselnego śmiechu drużbowie tańczą z o w y m bał­
wanem, a potem jeden z o b e c n y c h gospodarzy lub gospod'yni
doń przemawiają:
'Jestem dziadek z dalekiej krainy,
już to siedem lat
jakem z tego pieca chleb jadł...
dawniej byłem bogaty miałem g o t ó w k ę
dwa grosze za cholewą
grosz w rogu czapy
pół grosza w nosie
skończyło się'
Po tej przemowie wynoszą drużbowie 'Dziada' na dach domu,
przywiązują go powrósłami słomianymi do komina (...)"
( Z W D A K t. 9, s. 56)
„Od kolebki do mogiły dziad i baba są potrzebni naszemu ludowi.
Baba nowonarodzonemu dziecięciu przynosi czarodziejskie leki
i zaklęcia, aby było szczęśliwe, starca po śmierci ubiera żebrak
i kładzie go do trumny, wreszcie c z u w a nad ciałem i śpiewa
pieśni" -

pisała J . Piątkowska omawiając szczególny, pełen

obawy, dystansu trwogi, ale I fascynacji stosunek ludu do
ż e b r a k ó w " ( w tym także fascynację ludzi osiadłych, ludzi domu
ludźmi drogi). Tradycja ludowa zna także opowieść o ,,Panu,
88

który jadał obiad z żebrakami i za to został wzięty do n i e b a " .
Jeśli przypomnimy, że i Bóg chodził po świecie jako żebrak, o w a
zasada gościnności, szacunku dla żebraków, dziadów, ubogich,
przybyszów, w ę d r o w c ó w stanie się jeszcze bardziej zrozumiała,
a dla nas tym bardziej znacząca, że wiąże się ona także z mityczną
historią ludzkiego domu, z opowiadaniem, jak Bóg-żebrak zbu­
dował ludziom okna. Dla nas jest to opowieść tym bardziej
znacząca, że widzieć w niej można symbol, od którego lepiej nic
już nie może wyrazić i określić doświadczenia domu i bezdomno­
ści zapisanego w tradycji ludowej.
„Jak Bóg wpuścił słonko do chaty.
J a k świat powstał ludzie nie wiedzieli jak chaty budować,
wreszcie postawili jakąś chatę, ale nie wiedzieli c o zrobić aby
widno w niej było. Szedł drogą biedny człowiek, to był s a m Bóg,
który zapytał: c o mi dacie jak w a m wpuszczę słonko do c h a t y ? co
chcesz to damy. A Bóg powiedział niczego od w a s nie chcę jedno
tylko, że każdego tygodnia przyjmiecie żebrzącego człowieka
jakiegokolwiek, pokarmicie i pozwolicie przenocować. Ludzie
zgodzili się na to, wtedy
w chacie".

Bóg im zrobił okna i jasno było

88

15

PRZYPISY
1

Por. M. Maj. Rola daru w obrzędzie weselnym, Wrocfaw-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1986, s . 4 2
Badania terenowe, materiały z badań d o problemu w ę z ­
ł o w e g o 11.1 pod kier. L. Stommy, „Pobożność l u d o w a " , Józe­
f ó w n. Wisłą 1 9 8 0 г., s . 5 i n.
Tamże.
Federowski, op. cit., p. 1514, p. 1516
* Z w y c z a j e wielkanocne w sanockiem zebrał J . Sulisz, „ L u d " ,
t. XII, s . 3 1 0 i n.
* Materiały z badań terenowych, op. cit., s . 6
S . Dworakowski, op. cit., s . 8 0
* M. Federowski, op. cit., p. 2 1 5 0
* S . D w o r a k o w s k i , op. cit., s . 8 6
H. Biegeleisen, U kolebki..., passim; M. Żmigrodzki, op. cit.,
passim.
H. Biegeleisen, op. c i t , s . 127; M. Żmigrodzki, op. c i t ,
passim.
Tamże, passim.
Por. пр. K. Moszyński, Polesie, s . 5 2 5 ; St. C i s z e w s k i ,
Ognisko. Studium etnologiczne, Kraków 1 9 0 3
S . Udziela, Krakowiacy, s . 3 5
M. Eliade, Sacrum, mit..., s . 1 5 6
'* Żegota Pauli, Pieśni ludu polskiego..., s . 3
" „Wisła", t II, s . 9 0
H. S z e w c z y k , Rózga wasalna. Poszukiwanie formuły interp­
retacyjnej. „Polska Sztuka L u d o w a " , 1 9 8 3 , nr 1-2, s . 91
H. S z e w c z y k , op. c i t , il. 1, s . 8 8
Siarkowski, Z W D A K , t. III, s . 2 4
Tamże.
L. Dufour, Słownik Nowego
Testmentu, Poznań 1 9 8 1 ;
Hastings, The Dictionary of the Bible. Edinborough 1 9 4 2 ; tenże,
Encyclopaedia
of Religion and Ethics, Edinborough 1 9 2 0
Por. Z. Gloger, „Chałupa" (w:) Encyklopedia
Staropolska,
W a r s z a w a 1 9 7 8 , t. I, s . 231
A . Bruckner, Słownik etymologiczny języka polskiego. War­
s z a w a 1974, s . 6 0
Por. J . St. Bystroń, Słowiańskie obrzędy rodzinne, Kraków
1 9 1 6 , s . 96; M. Eliade, Sacrum, mit..., s . 151
* Bystroń, Słowiańkie obrzędy..., s . 2 0
F. Wereńko, Przyczynek do lecznictwa ludowego, M A A i E , t.
I, s . 1 2 5
Tamże, por. K. Moszyński, Polesie..., s . 177; J . St. Bystroń,
Słowiańskie obrządy..., s . 2 0
F. Wereńko, M A A i E , t I, s . 1 2 2
» „Wisła", t. 14, s . 3 1 9
F. Wereńko, M A A i E , t. I, s . 1 2 3
S . Dworakowski, Zwyczaje rodzinne..., s . 4 4
M. Federowski, op. cit., s . 3 0 0 , p. 1 6 3 4
S . Dworakowski, Zwyczaje rodzinne..., s . 2 9
* M. Federowski, op. cit., p. 1 6 3 5
* S . U l a n o w s k a , Z W D A K , t. 1 5 , s . 2 0
J . St. Bystroń, op. c i t , s . 4 8 - 4 9 . , s . 139
* J . St. Bystroń. Słowiańskie..., s . 7 1 - 7 2
» Tamże, s . 86; D W O K , 1.10, Poznańskie II, s . 216; D W O K , t.
I I , Poznańskie III, s . 51; M A A i E , t. 12, s . 4 0 ; D W O K , t 6,
Krakowskie II, s . 5; D W O K , Mazowsze V, s . 1 1 8
M. Żmigrodzki, op. cit., passim; S . C i s z e w s k i , Ognisko; J . St.
Bystroń, op. cit., passim; H. Biegeleisen, Nad kolebką..., passim.
Lud Lubartowski, „ L u d " , t. 2 9
Zwyczaje wielkanocne, „ L u d " , 1 . 1 2 , s . 3 1 0 i n.
Z W D A K , t. 14, s . 8 0
D W O K , t 7, Krakowskie III, s . 1 7 3
J . St. Bystroń, op. cit., s . 1 0 6 - 1 0 7
D W O K , t. 7, Krakowskie III, s . 1 7 3
2

3

4

7

1 0

1 1

1 2

1 3

1 4

1 8

1 8

1 8

2 0

2 1

2 2

2 3

2 4

2 8

1 1

2 8

2 8

3 1

3 1

3 3

3 4

3 7

4 0

41

42

4 3

4 4

4 6

4 8

16

4 7

J . St. Bystroń, op. c i t , s . 1 0 7 - 1 0 8
D W O K , t. 11, Poznańskie III, s . 1 6 2
J . St. Bystroń, Artyzm pieśni ludowej, Poznań 1921
"° Por. K. Nowosielski, Ryzyko obecności,
doświadczenie
biograficzne i powieść chłopska. W a r s z a w a 1 9 8 3 , s . 206
* Z. Dołęga-Chodakowski, Śpiewy słowiańskie pod strzechą
wiejską zebrane. Warszawa 1 9 7 3 , s . 1 8 5
Por. kolądy w zbiorze Nowosielskiego, Lud Ukraiński, s.
1 0 2 - 1 0 5 i pieśni weselne tamże, s . 1 9 0 - 1 9 1 wraz z interpreta­
cjami tegoż.
Por. cytowane prace H. S z e w c z y k , a także: H. S z e w c z y k ,
Klasyfikacja tekstów pieśni ludowych - problem
semiotyczny,
„Polska Sztuka L u d o w a " , 1984, nr 1-2, tamże bibliografia; tejże.
Wesele kurpiowskie
1940-1956.
Desemiotyzacja
tradycyjnych
struktur obrzędowych, „Polska Sztuka L u d o w a " , 1 9 8 3 , nr 1 - 2 ; J .
Bartmiński, Jaś koniki poił. Uwagi o stylu erotyku
ludowego,
„Teksty", 1974, nr 2
H. S z e w c z y k , Klasyfikacja..., s . 119
A. Nowosielski, Lud Ukraiński, s . 1 6 7
Tamże.
J . St. Bystroń, op. c i t , s . 8 4
" I. K. Kubiakowie, Chleb w tradycji ludowej, s . 6 3
» D W O K , t. 2 2 , Łęczyckie, s . 5 5
" J . Kopernicki, Z W D A K , t. 1 1 , s . 1 3 2
S . Dworakowski, Zwyczaje
rodzinne...
G . van der L e e u w , op. c i t , s . 4 4 2
M. Federowski, op. cit.
M. Federowski, op. c i t , s . 3 2 0 , p. 1 7 9 6
K. Moszyński, Polesie..., s. 2 0 9
" D W O K , t. 4 9 , Sanockie - Krośnieńskie, s . 5 2 9
Tamże.
D W O K , t. 10, Poznańskie, s . 7 8
H. Biegeleisen, Lecznictwo ludu polskiego, s . 7 4
D W O K , t. 10, Poznańskie, s . 2 1 9
D W O K , t. 4 9 , Sanockie-Krośnieńskie,
s. 537
„Wisła", t. XVII, s . 107
" Tamże.
Por. Biblia, Kohelet 1 2 , 1 - 7 ; Księgi pięciu Megilot - tłum.
z hebr. C z . Miłosz; por. komentarz w: Pismo Święte Starego
Testamentu, K U L , t. VIII - 2 - Księga Koheleta, Warszawa 1980, s.
190-191
H. Biegeleisen, Lecznictwo ludu polskiego, 1 9 2 7 , s . 2 3
Tamże.
Por. J . Białostocki, ОЛто i okno (w:) tegoż. Symbole i obrazy,
W - w a , 1 9 8 2 , s . 6 9 - 8 5 , szczególnie s . 8 4 - 6 5
Por. tamże.
J . Kasjan, Polska zagadka ludowa, Wrocław, Warszawa,
Kraków, Gdańsk 1 9 8 3 , s . 133
Słownik ludowych stereotypów językowych, W y d . Uniwer­
sytetu Wrocławskiego 1 9 8 0 , s . 166
J . Białostocki, Symbole i obrazy w świecie sztuki, Warszawa
1982, s. 1 5 8 - 1 8 6
W. Myśliwski, Kamień na kamieniu. W a r s z a w a 1984, s. 6,32
Y i - F u Tuan, Przestrzeń i miejsce, s . 2 0
T. Nowak, Księga domu naszego (maszynopis), s . 3 - 4
S . Cercha, Przeżytki starożytnego światopoglądu
u Biało­
rusinów, „ L u d " , t. 2, s . 213; C z . Pietkiewicz, op. cit., s . 2 0 2
S . Pigoń, Goście z zaświata na weselu (w:) tegoż, op. c i t , s.
456; tamże referencje do literatury etnograficznej: A . Fischer, Bóg
domowy. Ze studiów nad demonologią słowiańską, „Ponowa",
1922, nr 4
J . Piątkowska, „Wisła" VIII, s . 7 8 4
M. Federowski, op. c i t , p. 1 0 9 2
Tamże, p. 2 3
4 8

4 8

1

1 2

8 3

5 4

8 8

8 8

5 7

4 1

8 2

8 3

8 4

8 8

8 7

8 8

8 8

7 0

7 1

7 2

7 4

7 8

7 8

7 7

7 8

7 8

80

8 1

8 2

8 3

8 4

8 8

8 8

8 7

8 8

8 8