http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/1806.pdf
Media
Part of Profesor Józef Burszta / LUD 1988 t.72
- extracted text
-
Lud,
t. 72, 1988
L PROFESOR JÓZEF BURSZ TA
1914 - 1987
PROFESOR JÓZEF BURSZTA.
CZŁOWIEK
I DZIEŁO
Profesor Józef Burszta, redakt.or "Ludu" od ,r·oku 1969, zmarł w dniu
6 lipca 19H7 ra.ku. Do ostatnich chwil swego życia pracow'ał naukowo i jako nauczyciel
a.kademicki. Pełn'ił także, do końca swych dni, wiele ważnych fu.nkcjiorganizatorskich,
wydawniczych
i doradczych.
Był przewodniczącym założonego przez sie'bie Komitetu
Nauk Etnologicznych
PAN,
redaktorem
naczelnym
Dziel wszystkich
Oskara Kolberga, przewodniczącym i członkiem wielu kolegiów redakcyjnych
Draz rad, zarządów
i komisji w instytucjach
i stowarzyszeniach
naukowych
i społeczno-kulturalnych. Etnologia
polf:ka poniosła z Jeg'o śmiercią wielką stratę.
Śmierć zastala Profesora w trakcie wykonywania
przyjętych
obowiązków: egzaminów
magisterskich,
zaawansowanych
przewodów
doktorskich, ogłoszonych kolokwiów habilitacyjnych,
kontynuow:'lnych
prac na-
6
Profesor
Józef Burszta
ukowych i podjętych inicjatyw organizacyj:nych. Niespelnienie planów
i zamierzeń, tak obce natur:ze Profesora, ma jednak 'v;, związku z Jego
życiem szczególny wymiar. WSlkazuje na to, jak wielką wartością była
dla Niego praoa, bardz,o często nie ta praca, która daje zadowolenie i pomaga w realizowaniu własnych ambicji, ale również ta, która jest szczególnie potrzebna, którą należy wykonać~. Profesor Józef Burszta miał
silne poczucie służby nauce i społeczeństwu oraz odpowiedzialności wobec
ludzi, z 'którymi współpracował. Dlateg,o tak rzadko odmawiał wykonania
prac potrzebnych innym, nawet wtedy, kiedy kolidowały one z Jego własnymi planami naukowymi. Inną obok praoowitości iodpowiedzi,alności
ważną cechą Profesora była życzliwość i otwartość wobec innych ludzi.
Życzliwość przyjmował jako postawę naturarną, dobrze się czuł wśród
ludzi, dopiero głęboko urażony odsuwał się i zamykał. Był tolerancyjny,
skłonny do kompromisu, nie ,znosił kłótni, nie chciał i nie umiał brać w
nich udzi~łu. W dawnych czasach, w których nie musiał jeszcze uczestniczyć w posiedzeniach przez cały czas ich tnwania, wychodził, kiedy pojawiały się konfl~kty. Mówiono - Docent Burszta poszedł na kawę. Na
pewno jakieś nieporozumien:ia. - Był ponadto racjonalny. Nie znosił
doktrynerstwa, bolało go tracenie cza<sui en~rgii na obronę prawd wątpliwych. Był jednocześnie pragmatyczny. Autorytet naukowy i organizacyjny, jakim się óeszyłoraz cechy cha,rakteru dały mu niekwestionowane przywództwo wśród etnologów polskich.
,
Profesor Józef Burszta urodził się 17 kwietnia 1914 roku w rodzinie
małorolnych chłopów w Grodzisku Dolnym w Rzeszowskiem, wówczas
w Galicji w granicach Austro-Węgier. Dzieciństwo i młodość spędził w
trudnych warunkach, we wsi i w regionie o żywej kwlturze ludowej,
a jednocześnie o aktywnym ruchu ludowym i dużych aspiracjach edukacyjnych. Po ukończoniu sZlkoły powszechnej w Grodzisku i Leżajsku
i uzyskaniu matury w roku 1934 w Gimnazjum im. Bolesława Chrobrego
w Leżajsku przyjeżdża do Poznania, gdzie zostaje przyjęty na Wyższe
Katolickie Studium Społeczne (1. 10. 1934 - 11. 12. 1936). Studiuje w grupie pracy społeczno-oświatowej, pisze pracę dyp1omową p.t. Przyczynki
do urbanizacji robotników wielkopolskich,
zdaje egzamin przed komisją,
w której m.in. zasiada prof. dr Tadeusz SzczurkJiewioz i ks. dr Stanisław
Bron (te i inne szczegółowe dane biograficzne z archiwum Instytutu Etnologii UAM, z Archiwum UAM oraz z dokumentów w posiadaniu Rodziny Profesora). W latach 1937 - 1939 studiuje socjologię na Uniwersytecie Warszawskim słuchając wykładów i zdając egzaminy m.in. u prof.
Jana St. Bystronia, prof. Józefa Chałasińskiego i prof. Stanisława Poniatowskiego. Studia łączy z podjętą w styczniu 1937 mku pracą w Państwowym Instytucie Kultury Wsi pod kierunkiem prof. J. Chałasińsikie-
Profesor Józef Burszta
7
go. W czasie' pracy w Instytucie napisał czę.ść szerszej pracy, opartęj zarówno na materiałach socjologicznych, jak i historycznych Rodzaje i kierunki odpływu ludności ze wsi i jego czynniki. Wyjeżdża też na krótki
staż naukowy do Danii, związany z badaniami nad emigracją ze wsi. W
roku 1939 podejmuje obowiązki s€~kretarza Redakcji "Przeglądu Socjologicznego".
Na początku wojny, poprzez Lwów, powrócił do rodzinnej wsi, w której pracował jako fotograf, a jednocześnie uczestniczył w podziemnym
ruchu ludowym, prowadził tajne nauczanie i przewodniczył Delegaturze
Polskiego ~omitetu Opiekuńczego w Grodzisku Dolnym. W roku 1940
zawiera związek małżeński z Marceliną Krylanką.
Po wojnie, w lutym 1945 roiku, przyjeżdża ponownie do Poznania
z ekipą Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodoweg.o. Pracuje w Wojewódzkim Urzt;dzie Ziemskim, a od maja 1946 roku w Instytucie Naukowo-Wydawniczym Ruchu Ludowego "Polska" jako kierownik działu wydawniczego. Już jesienią 1945 kończy studia socjologiczne na Uniwersytecie
Poznańskim pnzedstawiając pracę magisterską p.t. Biedota wiejska w strukturze społel:znej wsi, przygotowaną pod berunkiem prof. T. Szczurkiewicza. Pracując zawbkowo podejmuje od 1. 12. 1946 r. obowiązrki asystenta - wolontariusza w Katedrze Historii i Socjologii Wsi Wydziału
Rolniczo-Leśnego UP, którą pr'Qw.adz'iprof. S. SzcZiOtka.DOIktorat z socjologii uzyskuje 1. 7. 1947 ,roku również u prof. T. Szczurkiewicza na
podstawie pracy Ruchliwo.~ć społeczna wsi małopolskiej. Od 1. 5. 1947 r.
zatrudniony wstał na etacie adiunkta w wymienionej już Katedrze Historii i Socjologii Wsi. z której przechodzi do Katedry Socjologii Wydziału
Humanistyoznego UP. Po likwidacji placówek i studiów socjologicznych
przeniesiony został w dniu 1. 9. 1951 roku do Katedry Historii Gospodarczej Wydziału Filozoficzno-Historycznego UP. W latach 1954 - 1956 podjął pracę na Uniwersytecie w Łodzi, w którym uzyskał stanowisko zastępcy profesora, a od 1955 poku docenta w Katedrze H:ist·orii Polski. Po
powrocie do Poznania obejmuje w roku 1956 stanowisko kierownika Zakładu Historii Kultury Materialnej w ramach Katedry Etnografii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza, a w 1957 roku sta,nawisko kiero'WInika
Katedry Etnografii. W latach 50-tych pracuje na dodatkowym etacie w
Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN, w !którym pełni funkcje
kierownika Pracowni Historii Kultury Materialnej Wielkopolski i Województwa Zielonogórskego. Tytuł profesora nadzwyczajnego uzyskuje w
roku 1959 i zwyczajnego w roku 1966.
Profesor J. Burszta przechodzi na emeryturę w roku 1984. Nadal jednak prowadzi wykłady i seminaria w Instytucie Etnologii UAM. Opiekuje się również, jako kurator, Zakładem Metodologii i Dziejów Etno-
Profesor Józef Burszta
logii w tymże Instytucie. Od roku 1984 miał seminariia magisterskie i wykłady w Wyższym Seminarium Duchownym w Poznaniu, a od roku 1985
w Instytucie Duszpaster'stwa Emigracyjnego, talkże w P,oznaniu.
W czasie wieloletniej ,pracy na uniwersytetlach prowadził wykłady
l cwic:zenia z socjografii i metodyki badań socjologicznych, historii wsi
i chłopów, geografii historycznej, 'historii kultury materialnej, metodyki
badań etnograficznych, wstępu do etnogr,afii, etnografii Polski, historii
etnologii i teorii kultury, ponadto wiele wykładów monograficznych i specjalistycznych. Wykształcił w swoim seminarium ponad 150 magistrów,
wypromował 36 doktorów, uczestniczył w 30 habilit,acjach.
W okresie 50 lat pracy badawczej Profesor Józef Burszta pracował
nad wieloma problemami związanymi z historią i dni'em dzisiejszym
kultury wsi w Polsce. Bibliogmfia jego prac zawiera około 400 publikacji, w tym 7 książelk i wiele arrtykułów, kilkanaście prac zespołowych,
których był redaktorem lub współI1edaktorem, wydawnictwa źródłowe,
liczne recenzje. Najważniejszymi kierunkami jego badań były: 1. Historia wsi i chłopów; 2. Kultura ludowa, jej dzieje i współczesność; 3. Przemiany społeczno-kulturowe na ziemiach zachodnich i północnych Polski;
4. Historia i ocena stanu współczesnego etnologii.
Badania nad historią wsi i chłopów objęły szeroki krąg problematyki,
w której znalazły się zagadnienia historii społecznej, gospodarczej. kulturalnej i technicznej wsi. W ramach tego kierunku zaintemsowań powstały studia historyczno-socjologiczne przedstawiające rolę karczmy w
życiu wsi i społeczeństwa (Wieś i karczma, 1950; Społe,czeństwo i karczma, J 951), omówienie wy,branych zagadnień z historii wsi Polski południowej, takich jak ciężary feudalne związane ze spławem na Wiśle. własność gromadzka, zmianyosadnioze wsi i emigracja ze wsi (Szkice z dziejów wsi, 1955), całościowe opracowanie procesu historycznego kształtowania się krajobrazu osadniczo-kulturowego wsi na ziemiach polskich
(Od osady słowiańskiej do wsi wspólczesnej,
1958). Swoim zainteresowaniom historycznym pozostał J. Burszta wierny do ikońca swego życia. Dawał im wyraz nie tylko w studiach nad kulturą ludową i dziejami etnografii, o których powiemy oddzielnie, ale również uczestnicząc w syntetycznych opracowaniach historii wsi (Historia chłopów polskich, red.
S. Ingiot, t. I, 1970, t. II, 1972) i historii oświaty wiejskiej (Dzieje szkolnictwa i oświaty na wsi polskiej do roku 1918, t. I, red. S. Michalski,
1982).
Instytucjonalne związanie się z etnografią pozwoliło Profesorowi
J. Burszciezajmować się nie tylko kulturą i życiem społecznym wsi. dominującymi przecież w jego dotychCi2'Jasowychbadaniach, ale również
skierować uwagę na problematykę kultury ludowej. W jednej z ostatnich
swoich prac, haśle Kultura ludowa, opublikowanym już po jego śmierci
Profesor
Józef Burszta
9'
(Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, red. Z. Staszczak, 1987) określit
Oincele i kierunki badań tej tradycyjnej kategorii etnograficznej. Przegląd publiikacji J. Burszty polkazuje, że cele te w swojej działalności badawczej realizował. W jego dOl'Obikubowiem odnajdujemy nie tylko prace
nad wybranymi dziedzinami kultury ludowej (l'ecznictwem, transportem
i komunikacją, obnzędami pogrzebowymi, folk1orem) i kulturą ludową
wybranych regionów (Wielkopolski, Rzeszowsikiego, Mazur i Warmii),
które ukazują części składowe tej kultury i jej regi10nalną specyfikę.
Znalazły się w nim również studia nad genezą ikultury ludowej i jej
przekształceniami na przestrzeni wieków (m.in. Chłopskie źródła kultury,
1985) oraz opracowania przedstawiające kulturę ludową jako system zaspokajający potrizeby jego użytkowników, a t'akże: prace omawiające rolę
kultury ludowej w społeczeństwie narodowym dawnym i współczesnym
(m.in. Kultura ludowa-kultura narodowa, 1974). Zainteresowanie się funkcjonowaniem elementów kultury ludowej o walorach artystycznych w sytuacjach odmiennych od autentycznych, poza naturalnym dla kultury ludowej środowiskiem, skłoniło Pnofesora J. Bursztę do zajęcia się tzw.
folkloryzmem. Był jednym z pierwszych w Europie badaczy tego zjawiska, jako jeden z pierwszych przyjął też stosowanie terminu folkloryzm.
Podkreślenia wymaga wkład J. Burszty w opracowanie i opublikowanie
unikatowego w skali Europy zespołu źródeł do kultury ludowej ziem polskich i terenów sąsiednich z XIX wieku, zgromadzonych przez Oskara
Kolberga. Pod kierunkiem J. BUTszty zostały wydane 64 tomy Dzieł wszy;..
stkich Oskara Kolberga.
Zainteresowanie współczesną kulturą wsi, traktowaną jako złożona
całość obejmująca zarówno pewne elementy kultury ludowej, jak l współczesnej kultury masowej oraz kultury elitarnej, zwróciło uwagę J. Burszty na dynamikę przemian społeczno-kulturowych. Laboratoryjne wręcz
warunki do tych badań znalazł on na ziemiach zachodnich i północnych,
przyłączonych do Polski po II wojnie światowej. Ziemie te bowiem, zasiedlone przez autochtonów i grupy przybyłych tam osadników, reprezentujące odrębne wzory kultur regionalnych i etnicznych, stały się terenem interesujących procesów adaptacji i integracji społeczno-kultur,owej. Wynikiem wieloletnich badań terenowych, podjętych przez J. BuJ'sztę wraz z zespołem pod koniec lat 50-tych, a prowadzonych głównie na
Ziemi Lubuskiej, Pomorzu Srodkowym oraz Warmii i Mazurach, było
przygotowanie narzędzi opisu i analizy skomplikowanej rzeczywistości
tych ziem oraz opracowanie teorii wyjaśniającej przebiegające tam procesy społeczno-kulturowe. Ukazały się liczne artyikuły J. Burszty z tych
badań, a także wydana pod jego redakcją książka Stare i nowe w kulturze
wsi koszalińskiej, 1964. Rozwinięte przez J. Bursztę badania nad współczesnymi przemianami wieJskich społeczności osadników oraz mieszanych
10
Profesor Józef Burszta
społeczności osadnilków i autochtonów, sta,ły się silnym impulsem kierującym etnograf.ię iku probl'ematyoe współczesnej. Jednocześnie badania te
umocniły w pisarstwie J. Burszty refleksję teoretyc2lną nad charakterem
badanych przez etnografię zjawisk i metodami ich poznawania.
Oddzielnym przedmi'otem rozw.a,ż,ańJ. Burszty była etnograha w Polsce, jej historia i stan współczesny. Znajomość spuścizny po Oskarze
Kolbergu dostarczał,a bodźca do zajęcia się wybranymi zagadnieniami
dziejów etnografii w Polsce w XIX wi,eku. Omawia także interesujące
'go nurty i dziedziny badań we współczesnej polskiej etnol,ogii, m.in. studia nad współczesnością i orientacje socj1ologiczne. Powstawia wreszcie
wiele 'opraoowań ,oceniających dokonania naU'kowe i organizację etnologii
w P.olsce oraz wskazujących perspektywy jej wzwoju.
Prz,edstawione powyżej kieruniki badań naukowych J. Burszty nie
wyczerpują calości jego prac. Zajmował się również współczesnymi orientacjami metodologicznymi w etnologii światowej, kulturą robotniczą, kulturą r.odziny, funkcj<ami spolecznymi etno1ogii. Znaczenie badań J. Burszty polega przede wszystkim na tym, że kulturę ludową Polski umieścił
w ramach procesów historycznych, powiązał z generującymi ją strukturami społecznymi oraz uzasadnił jej miejsce jaJko wartości w kulturze
-narodowej. Był również jednym z inspiratorów badań nad współczesnością w etnografii polskiej. Będąc wybitnym badaczem był jednocześnie
znakomitym popularyzatorem etnologij i działaczem kulturalnym zalinteresowanym obecnością elementów kultury ludowej w życiu współczesnym.
Profesor J. Burszta był niestrudzonym org'anizatorem życia naukowego. Tworzy z€lspoły naukowe: zespół badający Wielk'opolskę (1956),
który pod jego kierunkiem przygotował 3 tomy Kultury ludowej Wiel"kopoIski, 1961 - 1967; zespół prowadzący badania na ziemiach zachodnich
i północnych P10lsiki(1959); zespół Redakcji Dziel Wszystkich Oskara Kolberga (1961). Był także współorgauiZJatorem i współredaktorem, obok
prof. Zenona Sobierajsbeg,o, Atlasu języka i kultury ludowej Wielkopolski (tom 1- IV, Wrocław 1979 - 1986). Wiele wysiłku poświęcił Katedrze
Etnografii Uniwersytetu w Poznaniu, która przez kiLkadziesiąt lat była
jego głównym miejscem pracy. Pod jego kiel'ownictwem (1957 - 1979)
Katedra t1a,w 1982 roku przekształoona w Instytut Etnologii UAM, uzyskała dobre podstawy do dalszej dzialalno'śó. Na Uniwersytecie im. A. Miakiewicza pełnił też funkcję dzi€!ka.na Wydziału Filozoficzno-Historycz:nego (1962 - 1964) oraz sprawował urząd prorektora (1965 - 1968). Przez
kilka lat był sekretarzem redakcji "Roczników Dziejów Społecznych i Gospodarczych". Jako redaktor czasopisma P1oIskiiegoTowarzystwa Ludo.znawczego "Lud" inspiTuje opraC'oWlani~wa.:imych zagadnień i zachęca
,mlodych autorów. P'otrafił gromadzić współpracown~ków, z których wielu
Profesor
Józef Burszta
11
nie było związanych z nim więzami służbowej zależności. Przyciągał ich
do współpracy interesującymi planami badań, życzhw:ością i zainteresowaniem wobec innych, własną wi:edzą :i pracowitością, które stanowiły
gwarancję reahzacji podjętych nrac. W wyniku starań J. Burszty powstaje pod jego kierunkiem oŚl'Octekkoordynacji i integracji działalności
etnologów i przedstawicieli dyscyplin pokrewnych: Sekcja Etnograf:ii Komitetu Nauk Socjologicznych PAN (1972), przekształcona w roku 1975
w samodzielny Komitet Nauk Etnologicznych PAN. Etnologia, folklorystyka. etnomuzykologia i inne nauiki etnologiczne uzyskały, dzięki istnieniu Komitetu, swoją reprezentację w strukturze organiza'cyjnej nauki polskiej. Usilni'e zabiegał, z różnych powodów bezskutecznie, o utworzenie
tak bardzo potrzebnego dla dalszego rozwoju etnologiii w Polsce instytutu hlb choćby samodzielne:go zakładu etnologii PAN.
Profesor J. Burszta uczestniczył ponadto w pr:acy wielu innych instyLicji i stowarzyszeń nauklowy. Był m.in. współzałożycielem i prezesem Rady Naukowej Ośrodka Badań NF\llkowych 1111. W. KE~trzyóski2go
w Olsztynie (19611 - 19M); członkiem K'omitetu Nauk Historycznych P AN
(1961 -1971), Komitetu Nauk Socjologicz:nych PAN (1972 -1974) i Komitetu Słowianoznawstwa PAN, członkiem Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk i przewodniczącym Komisji Etnograficznej tego Towarzystwa. CZłonkiem (od 1972 roku) i przez kil!ka lat przewodniczącym Rady
Muzeum Nar,octowego Rolnictwa w Szreniawie 'oraz członkiem rad muzealnych: Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy i Parku Etnograficznego w Lodnogórz.e, Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie. :\1uzeum Okręgowego w Rzeszowie i Muzeum Warmii i Mazur w
Olsztynie.
Oddzielnego miejsoa wymaga omówienie działalności J. Burszty w
Pol::,:~imT'owarzystwie Ludoznawczym, z którym związał się wieloma
berunkami swojej pmcy. Do PTL wstępuje w r:dku 1950. Członkiem
Zarządu Głównego zostaje wybrany w roku 1953 i funkcję tę peł!ni przez
wieJe kadencji. W roku 1959 wchodzi także do Prezydium Zarządu Głównego, w którym pracuje jaJko z-ca sekretar2la generalneigo. Uczestniczy
pO:1adto aktywnie w pracach P:oznańskiego Od~ziału PTL. W roku 1961
wchodzi do powołanej wówczas Rady Wydawniczej PTL i przez wiele
lat przewodniczy tej Radzie. Bierze udział we wszystkich prawie walnych
zgromadzeniach PTL i organizowanych przy ichdkazji
konferencjach
naukowych, na których często wygłasza referaty. Najważniejszymi jednakże działaniami Profesora wmmach :i dla PTL było p€Inieni'e przez
nicgc obowiązków redaktora naczelnego Dzieł wszystkich Oskara Kolberga (od 1961) i redaktora "Ludu" (od 1969).
gÓ\V
3ył rzeczniikiem międzynarodowej współpracy etnologów i antropolospołecznych i kulturowych. Zorganizował w 1974 roku II Między-
12
Profesor
Józef Bursz ta
narodową K,o.nferencję Etnografów w Bł,ażejewku pod Poznaniem, ,która
zgmmadziła badaczy z 7 krajów. Zaprosił do P,olski, wraz z prof. B. Kopczyńską-Jaworską, VIII Semimarium Ebhnologicum, które odbyło się w
Julinie w 1975 roku z udzia-lem etnologów z 9 krajów. Upowsz6chniał
poza granioami Polski wiedzę o kulturze polskiej wsi i polskiej etnologii,
publikując artykuły w zagranicznych czasopismach i wygłaszając wykłady w etnologicznych ośrodkach za granicą, m.in. w Belgradzie, Bonn,
Bratysławie, PIladze, Sztokholmie i Tybindze. Był członkiem Komitetu
Krajowego International
Union of Anthropological and Ethnological
Sciences, członkiem Societe Internationale d'Ethnologie et de Folklore,
honorowym czł,onkiem Słowaekiego Towarzystwa Etnologicznego i Węgier~,kiego Towarzystwa Ludoznawczego. Uezestniczył w wielu kongresach międzynarodowych, z których ostatnim był III Kongres SIEF -u w
Zurichu w kwietniu 1987 roku. Zasiadał w Komitecie Redakcyjnym ..Ethnologia Slavica" od I tomu czasopisma. Choć w swoich badaniach Józef
Burszta nie wykroczył poza teren ziem polskich i był w ten sposób giównie etnologiem ·polf,kim to jednaik, dzięki wysokiemu pozi·omowi s\voich
prac i uczestnictwie w międzynarodowym życiu naukowym, był jednocześnie etnologiem slowiańskim i eUJ':opejSlkim.
Pr·ofesor Józef Burszta należał do ginącej formacji wielkich uczon~'ch-humanistów pochodzenia chłopskiego, których zrodziła Galicja. Dzielił
z nimi zainteresowanie spnawami społecznymi, przekonanie o społecznych zadaniach i warto-ści''.wh nauki. W dyscyphna'ch, które uprawiał.
poszukiwał środków umożliwiających rozwiązanie ważnych problemów
społecznych i kulturalnych. Otwartość, życzliwość, łatwość nawiąz)'waniakontaktów
sprawiały, że pOl'ozumiewał się z ludźmi o różnych poglądach i z różnych grup społeczno-zawodowych i terenów. Zamieszkały
od wielu lat w Poznaniu i związany z WieLkopolską, a jednocześnie sercem należący do .Rzeszowszczyzny, był łącznikiem między regionami
Polski. Pośredniczył, w sposób j:akże naturalny, między miastem a \vsią
oraz różnymi środowiskami: naukowym, chłopskim i robotniczym. Ogarniał swym doświadczeniE~m -osobistym i zainteresowaniami badawC'z:;mi
duże obszary różTlorodnośei społeczno~ulturowej
Polski.
Był utalentowanym populc:ryZiatOJo'emnauki wygłaszającym odczyty.
udzielającym wywiadów prasowych, radiowych i telewizyjnych. Popierał
l'egiona1izm jako ruch pobudzający aktywność kulturalną, a jednocześnie
chroniący ważne wartOiści kulturowe. Był współzał,ożycielem Wielkopolskiego Towarzystwa Kulturalnego, przez wiele lat członkiem jego zarządu i przewodniczącym Komisji do Spraw Kultury. Przekonanie 'o w:::półczesnych wa,rtościach kultury ludowej, któremu dawał wyra'z w swoich
pracach naukowych, skłaniały go do uczestnictwa w tych f.ormach życia
kulturalnego, które są przez kulturę ludową ;inspirowane. Był członkiem
Profesor
Józef Burszta
I3
Stowarzyszenia
Twórców Ludowych
w Lub1inie, jedynego
tego typu w
Europie i wiceprezesem
jego Rady NaUJkowej. Był członJkiem i często przewodniczącym
jury wielu festiwali folklorystycznych:
w Kazimierzu
Dolnym. P}ocku, Przy tocznej, Rzes:ooWlie, ZaJkopanem, Zielonej Górze i Żywcu, także festiwali
za granicą. Zasiadał w Radzie Naukowo- Techniczn<:~j
Ośrodka Badań Rozwojowych "Cepelii" i(1980 - 1984). Pragnął współkształtowac warunki
i kierunki
rozwoju ikulturalnego
kraju.
Był Dzłonkiem
Komisji Ekspertów
w M:i:nisters.tw,ie Kultury
i Sztuki, uczestniczył
w
Kongresie Kultury Polskiej w dniach 11 -12. 12. 1981 roku, został pow,ołany do Narodowej Rady Kultury.
Dlugoletnie
były zwią7iki Pr,ofesma
Józefa Burszty
z ruchem ludowym. Należał do organizacji mł'odzie2lowyah ruchu ludowego, był c'złonbem ZSL. Zasiadał w Radzie Nauk,owej Zakładu Historiii Ruchu Ludowego przy NK ZSL i przewodniczył
tej Radzie (1971 - 1973). Współpracował blisko z Ludową Spółdzielnią
Wydawniczą.
Należał do założycieli
Instytutu
Wincentego
Witosa w Tarnowie
Podgórnym
i był przewodniczącym Działu Wydawniczego
tego Instytutu.
Pracował
także w wi,elu
innych organizacjach
społecznych.
Pełntił m.in. funkcje wiceprzewodniczącego i przewodnicząceg.o
Rady Miejscowej
Zwtiązku Nauczycielstwa
PolsC'<iego przy UP (1949 - 1951) oraz wiceprzewodnicząceg'o
Zarządu Okręgu ZNP w Pomaniu (1951 - 1953).
Chłopski rodowód i młodość spędz'ona na wsi miały zapewne swój
udział w kształtowaniu
się poglądów
społ'ecz:nych Pr-ofesora. Ntieakctept'ował sytuacji
społeczno-ekonomicznej
wsi, przede wszystki:m tej małopolskiej, 'z ,okresu międzywojennego,
zj;ymał się rówTIlież na bariery
rozwojowe nak~ada'The na wieś w okresie powojenym.
W~emy dotąd niewiele o wpływie etnografów
pochodzenia
.chłopSkiego na sposób poznawania i wartościowania
przyjmowany
w polskich badaniach
nad kulturą ludową. J'akie następstwa
przyniosło
wejśoi'e przedsta1wicieli
środowisk badanych
dotąd z zewnątrz
do grupy badaczy?
Czy badania podejmowane
przecież z pozycj,i inteligenta
pozwalały
na zachowanie
odrębnego spojrzenia?
W postawie badawczej przyjmowanej
przez Profesora J. Bursztę w stosunku do kultury
ludowej dostrzegam
takie odrębne
podejście. Traktował
kulturę
ludową bez egzaltacji,
jako zjawisko historyczne. Nie chciał jej zatrzymania,
zapytany
w jednym
z wywiadów,
czy ubolewa nad zall1liikiem zwycza'jów i obrzędów,
cdpowiada.
Nie,
nie ubolewam.
Okrelślenie "uoo,lewanie"
wydaje mi się tu 'zresztą zupełnie nie na miejscu. . .. Z,anikani,e różnych f.orm tradycyjnej
kultury
ludowej jest procesem ciągłym, podobnie jaik riOdzenJie się nowych - (wywiad
przeprowadzony
został przez Z. Rolę, "Głos Wielkopolski"
z 12/13.
11. 1977 roku). Cenił w kulturz,e ludcw2j niektóre
jej cechy, takie np.
jak wartości artystyczne,
bezpośredni.ość
sbosunJków ludzkich w trady-
14
Profesor
Józef Burszta
cyjnej społeczności wiejskiej, a1ktywne uczestnictwo w ,kulturze, iktórego
wymagała. Pragnął ZJachowanianiektórych jej elementów ~ usilnie pracował w tym kierunku ni'e tylJko dla zachowania tradycji, z którą był
serdecznie związany. Uważał ponadto, i to był główny bodziec jego działania, że kultura ludowa poznawana ·i {)dtwarzana współcześnie w wybranych elementach i sytuacjach może być użyteczna. Przyczynić się bowiem
moie do uł,atwienia ludności wi'ejskiej naw,iązauia kontaktu z kulturą
narodową, pomoże grupom emigracyjnym w odnalezieniu tożsamości
kultuI'owej, wzbogaci i uchroni Ikulturę narodową przed unifikującymi
skutkami kultu,ry masowej, wreszcie zapcbieże cywilizacyjnemu ujednoliceniu świata. Nie był jednakże wyrozumiały dla ludzi' powtarzających
tradycyjne w,iejskie zachowani,a wżyciu współczesnym i w sytuacjach
nieodpowiednich, oczywiśc:iJewO'b€lctakich lud:zj, od których miał prawo
oczekliwać znajomości zachowań ,obowiązujących w innych środowiskach.
Dążył ponad to usilni'e do p-osz;errenia zakresu badan etnologicznych p-oza
gran.ice wyznacz;one przez koncepcje kultury ludowej, do nadania etnologii również w ten sposób walorów nauki o kulturze w wymiarze uniwersalnym.
Profesor Józef Burszta był wielokrotnie nagmdzany i odznaczany.
Otrzymał "Nagrodę Województwa Poznańskiego za TOik1958" za całokształt prac związanyoh z badannami regionu wielkopolskiego i nagrody kilku innych województw, "Nagrodę WielJkopolskiego Towarzystwa
Kultura1Jnego", "Nagrodę Ludowej Spółdzielni Wydawnicrej", "Nagrodę
Redakcj,i Barw", wreszcie cenioną międzynarodową "Nag.rodę im. J. G.
Herdera", wręczoną w roku 1975 na Uniwersyteoie w Wiedniu. Został
wyróżni'O'I1ywieloma medalami i odznakami państwowymi i regionalnymi:
"Medalem 1000-lecia" (19,68),"Medalem 30-leci a PRL" (1974), "Medalem
Zasłużony Nauczyciel PRL" (1978), "Medalem za Zasługi dla UAM",
"Medalem im. O. K'olberga za Zasług.i dla Kultury Ludowej" (1977), "Medalem za Zasługi dla Humanistyki Olsztyńskiej" (1975), "Medalem Franciszka Kotuli" (1986), "Odznaką Tysiąclecia Państwa Polskiego" (1964),
"Złotą Odznaką za Opiekę nad ZabytJkami" (1977), "Odznaką Zasłużony
Działacz Kultury", "Odznaiką HOlliorową za Zasługi dla Województwa
Poznańskiego" i odznakami honor{)wymi województw bydgoskiego, olsztyri.skiego, rzesz;owsikiego i zielonogórskiego, "Odznaką Zasłużony dla
Warmii i Mazur" ,(1967)i "Odznaiką Honorową Miasta Pomania" (1978).
Udekorowany z'ostał wysokimi odznaczenliami: "Krzyżem Kawalerskim
Orderu Odrodzenia Polski" ('1964), "Krzyżem Kiomandorskim Orderu
Odrodzenia Polski" (1977) oraz przyznanym z okazji 50-lecia pracy nau'kowej "Orderem Sztandaru Pracy II Klasy", o którym wiadomość dotarła do nas już po śmierci Profesora. Środowisko Uniwersytetu im.
A. Mickiewicza, dla którego tak wiele zdzialał, uczciło Profes<>.razorga1
15
Profesor Józef Burszta
nizowaniem uroczystości jubileuswwej w 40-lecie pracy .naukowej i 20lecie kierowania Katedrą Etnografii UAM w 1977roku. Z tej też okazji
ofiarowano Profesoriowi poświęconą mu książkę Tradycja i przemiana.
Studia nad dziejami i współczesną kulturą ludową (1978).
W roku 1987 podjęliśmy przygotawan,ia do obchodów Jubileuszu 50leciJapracy naukowej Profesora. Śmierć jednakże nie pyta o daty jubi-·
Ieuszy. II Zjazd Absolwentów Etnografii UP i UAM, zwołany w związku z tym Jubileuszem, uczcił w dniu 25. 9. 1987 r. pamięć Profesora.
Społeczność i Władze Uniwersytetu, Rodzina, liczni przyjaciele, współpracownicy i uezniowie z całej Polski pożegnali Profesora w dniu 9 lipca
na posiedzeniu żałobnym Senatu UAM li w trakcie uroczystości pogrzebowych. W dziejach nauki polsikiej Profesor J. I;3urszta zajmie miejsce
przyrnależne tY'm,którzy zapewnili trwanie i rozwój etnologii.
Profesor Józef Burszta pochowany został w alei Zasłużonych cmentarza na Junikowie w Poznaniu. Pozostanie po nim nasza pamięć i Jego
prace.
Zbigniew
Jasiewicz: