Cyfrowa Etnografia

http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/687.pdf

Media

Part of Typologia ruchów społecznych wśród ludów pierwotnych / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1

extracted text

„Etnografia P o l s k a " , t. X V I z. 1

EWA

NOWICKA

T Y P O L O G I A RUCHÓW S P O Ł E C Z N Y C H WŠRÓD L U D Ó W
PIERWOTNYCH
K i l k a dziesięcioleci trwają już badania n a d r u c h a m i społecznymi s t a ­
nowiącymi reakcję p o d b i j a n y c h i p o d b i t y c h ludów p r y m i t y w n y c h n a d o ­
minację polityczną białego człowieka i k u l t u r o w y k o n t a k t . D o tej k a t e ­
gorii włączane są t a k i e r u c h y , j a k Taniec Duchów, p e j o t y z m czy shak e r y z m wśród I n d i a n A m e r y k i Północnej, „kulty cargo" i r u c h Paliau'a
czy Masinga w Melanezji oraz w i e l e półpolitycznych i r e l i g i j n y c h ruchów
w Czarnej A f r y c e . Znaczną część r e f l e k s j i teoretycznej n a temat tego
zespołu zjawisk stanowią rozważania typologiczne. Sądzę, że t y p o l o g i a
l u b klasyfikacja jest w w y p a d k u badanych t u ruchów społecznych szcze­
gólnie ważna i n i e s t a n o w i j e d y n i e procedury o charakterze f o r m a l n y m .
Pozwala n a t o m i a s t n a w p r o w a d z e n i e porządku do ogromnej masy zróż­
nicowanego materiału faktograficznego, a co za t y m idzie, s t a n o w i za­
bieg konieczny dla z i n t e r p r e t o w a n i a i wyjaśnienia badanych ruchów.
Niniejszy artykuł poświęcony jest sprawozdaniu z niektórych n a j ­
ważniejszych prób k l a s y f i k a c j i ruchów społecznych w y m i e n i o n e j k a t e ­
gorii oraz przedstawieniu własnej propozycji a u t o r k i . Ostatnia część
artykułu zawiera zespół hipotez ujmujących pewne zasadnicze zależności
ogólne. Służą one wyjaśnieniu f a k t u p o j a w i a n i a się w określonych w a ­
r u n k a c h określonych typów ruchów.
W l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u s p o t y k a m y prace poświęcone specjalnie t y ­
pologii ruchów oraz u w a g i typologiczne czynione n a marginesie szczegó­
łowych badań n a d w y b r a n y m i r u c h a m i . N a ogół b o w i e m badacze, którzy
z a j m o w a l i się k o n k r e t n y m i p r z y p a d k a m i ruchów społecznych, starali
się umieścić badany przez siebie r u c h n a szerszym tle, znajdując dla n i e ­
go miejsce w t y p o l o g i i ruchów społecznych w ogóle l u b t y p o l o g i i p e w ­
nej węższej k a t e g o r i i ruchów społecznych. Wszystkie te typologie mają
swe w a d y i zalety; przyjmują b o w i e m za k r y t e r i u m zjawiska n i e zawsze
równie istotne.

IKi

EWA

NOWICKA

PRZEGLĄD

TYPOLOGII

Przegląd prób k l a s y f i k o w a n i a ruchów społecznych zaczynam od p r o ­
pozycji operujących najbardziej ogólnymi i n a j m n i e j sprecyzowanymi
kryteriami.
Typologie m i l l e n a r y z m u
Kategoria ruchów m i l l e n a r y s t y c z n y c h n i e p o k r y w a się z interesują­
cą m n i e kategorią ruchów stanowiących reakcję na dominację europej­
ską i k o n t a k t k u l t u r o w y , gdyż n i e wszystkie z n i c h mają ideologie m i l ­
lenarystyczne. Typologia ruchów m i l l e n a r y s t y c z n y c h odnosi się więc
j e d y n i e do części o m a w i a n y c h t u ruchów, t a k i c h j a k „kulty cargo" czy
Taniec Duchów.
1

George Shepperson wyróżnia d w a t y p y m i l l e n a r y z m u : p r e m i l l e n a r y z m (premillennialism) i p o s t m i l l e n a r y z m (postmillennialism). P r e m i l l e n a r y z m , j a k pisze Shepperson, t o w i a r a w przyjście zbawcy przed osta­
teczną radykalną przemianą świata. Ideologie te głoszą zasadniczy pesy­
m i z m i b r a k w i a r y w możliwości wpływu człowieka na rzeczywistość
oraz wiarę, że przemiana świata może się odbyć jedynie n a drodze k a t a ­
k l i z m u . P o s t m i l l e n a r y z m natomiast głosi, że m i l l e n i u m nadejdzie n a j p i e r w
j a k o następstwo istniejących, i m m a n e n t n y c h w świecie i działających już
czynników, a przybycie zbawcy nastąpi na końcu tego procesu .
2

Koncepcja Sheppersona, choć budzić może szereg zastrzeżeń, wnosi
j e d n a k bardzo istotne zróżnicowanie do k a t e g o r i i ruchów m i l l e n a r y s t y c z ­
n y c h . Jej k r y t e r i u m stanowi sposób organizowania ludzkiego działania
w oparciu o zakładany obraz przyszłości. Podobnie k l a s y f i k u j e m i l l e n a r y z m Y o n i n a T a l m o n wyróżniając jego f o r m y : 1) aktywistyczną i agre­
sywną oraz 2) bierną i niegwałtowną. M i l l e n a r y z m a k t y w i s t y c z n y p r o ­
wadzi do bohaterskiego działania — j a k pisze autorka — w przeświad­
czeniu, że działa się „ w imię Boże". D r u g i t y p m i l l e n a r y z m u polega na
b i e r n y m czekaniu n a cud i p r z y g o t o w a n i u się do niego .
3

T o samo rozróżnienie w p r o w a d z a
Według

1

Normana

Cohna

Peter Worsley, gdy pisze o m i l l e -

„millenaryzm

obejmuje

wszystkie ruchy

społeczne

i n s p i r o w a n e p r z e z ideę z b a w i e n i a : a) totalnego, b) zbiorowego, c) ziemskiego, d) b l i ­
skiego,
N.

e)

dokonanego

С o h n,

Millenarian
Study,
2

przy

pomocy

Millenarism:

Movements,

[w:]

Millenial

czynników

uważanych

its

on

Bearing
Dreams

the

in Action,

za

nadprzyrodzone".

Comparative

Study

Essays

Comparative

in

of

r e d . S y l v i a L . T h r u p p , the H a g u e , 1962, s. 31-43.

G.

Millenial
3

Medieval

Y.

Shepperson,
Dreams...,
Talmon,

The Comparative

Study

of Millenarian

Movements,

[w:]

s. 44.
Millenarian

t. 7: 1966, n r 2, s. 166-172.

Movements,

„Archive Européenne des

Sociologie",

TYPOLOGIA

RUCHÓW

117

SPOŁECZNYCH

narystycznych ruchach a k t y w i s t y c z n y c h (activistic) i pasywistycznych
(passivistic). D o pierwszej k a t e g o r i i zalicza on „kulty cargo" i Taniec
Duchów, do drugiej zaś takie chrześcijańskie sekty, j a k świadkowie J e ­
h o w y . A k t y w i s t y c z n e r u c h y operują wizją bliskiej i r a d y k a l n e j p r z e m i a ­
n y świata, natomiast r u c h y pasywistyczne umieszczają przemianę świa­
ta w odległej i nieokreślonej przyszłości .
E. J . Hobsbawm nawiązuje do t y c h samych rozróżnień poszukując
określenia badanej przez niego k a t e g o r i i ruchów „archaicznych" l u b
„prymitywnych". Ruchy archaiczne rozkładają się, jego zdaniem, na ska­
l i od m i l l e n a r y s t y c z n y c h i całkowicie b i e r n y c h do a k t y w n y c h i p o l i t y c z ­
n y c h . Wśród ruchów m i l l e n a r y s t y c z n y c h są jednak zarówno r u c h y b i e r ­
ne, które Hobsbawm nazywa czysto l u b p r a w d z i w i e m i l l e n a r y s t y c z n y m i ,
j a k i takie, które posiadają pewne cechy ruchów politycznych. Natomiast
r u c h y polityczne różnią się t y m od m i l l e n a r y s t y c z n y c h , że posiadają
szczegółową koncepcję dróg przemiany świata . H o b s b a w m zauważa t u
podstawową różnicę, którą pominął Shepperson, gdy włączył do jednej
k a t e g o r i i ruchów zarówno k o m u n i z m , j a k i średniowieczny europejski
chiliazm. Większość ruchów z w a n y c h przez Hobsbawma p r y m i t y w n y m i
zajmuje miejsce pośrednie n a skali o d m i l l e n a r y z m u do p o l i t y k i . Jedne
z t y c h ruchów są w m n i e j s z y m s t o p n i u polityczne, zawierają więcej m i l ­
l e n a r y z m u , inne więcej elementów politycznych. Ogólna tendencja w y ­
gląda istotnie w t e n sposób, że i m m n i e j w d a n y m r u c h u m i l l e n a r y z m u ,
t y m więcej elementów p o l i t y c z n y c h i odwrotnie. N i e znaczy t o jednak,
że w ruchach, które mają millenarystyczną ideę rozwiniętą w sposób
klasyczny, n i e mogą się pojawić elementy działań p o l i t y c z n y c h . Przykła­
dem takiego współwystępowania cech są „kulty cargo", w których, obok
klasycznie millenarystycznej ideologii głoszącej natychmiastową i cał­
kowitą przemianę, rozwijały się półpolityczne działania, takie j a k w r o ­
gie wystąpienia przeciwko Białym, niszczenie e t y k i e t na towarach e u r o ­
pejskich, żądania wyższych płac l u b obniżenia cen. Hobsbawm t w i e r d z i ,
że t y p o w e r u c h y millenarystyczne mają charakter całkowicie b i e r n y .
Spotykamy jednak millenarystyczne r u c h y a k t y w n e , t a k i e j a k „kulty
cargo" czy Taniec Duchów. Ruchy te oczekują nadejścia ery m i l l e n i u m
w bliskiej przyszłości, n i e mieszczą się więc w schemacie Hobsbawma,
dla którego klasyczny m i l l e n a r y z m polega na oczekiwaniu r a d y k a l n e j
przemiany świata w odległej przyszłości.
4

5

Wszystkie t e typologie pokreślają ważne zróżnicowanie w i z j i prze­
m i a n świata oraz postaw związanych z t y m i w i z j a m i . Należy stwierdzić,
4

nesia,

P . W o r s l e y , The Trumpet
L o n d o n 1957, s. 12.

Shall

Sound,

a Study

of "cargo"

E . J . H o b s b a w m , Primitive
Rebels,
Studies
in Archaic
Movements
in the XIX and XXth
Centuries,
M a n c h e s t e r 1959.
5

Cult

in

Mela­

Forms

of

Social

118

EWA

NOWICKA

że wszystkie r u c h y millenarystyczne powstałe j a k o reakcja ludów p i e r ­
w o t n y c h n a k o n t a k t z europejskim społeczeństwem — np. „kulty cargo".
Taniec Duchów czy wczesny shakeryzm — mają c h a r a k t e r p r e m i l l e n a r y styczny, a k t y w i s t y c z n y .
Typologia ruchów stanowiących reakcję na zderzenie k u l t u r
V i t t o r i o L a n t e r n a r i proponuje prostą dwudzielną typologię ruchów
będących reakcją podbitego społeczeństwa n a zderzenie k u l t u r o w e . W y ­
różnia on d w a t y p y reakcji ludów p i e r w o t n y c h na k o n t a k t z kulturą
europejską, biorąc pod uwagę przede w s z y s t k i m cechy ideologii i i c h
związek ze społeczną sytuacją oraz f o r m y społecznego działania wypły­
wające z danej ideologii. Te d w a t y p y reakcji na zderzenie k u l t u r w y ­
znaczają d w a t y p y ruchów społecznych. Za materiał do i c h wyróżnienia
służą L a n t e r n a r i emu r u c h y społeczne I n d i a n A m e r y k i Północnej. W y ­
odrębnione t y p y ruchów L a n t e r n a r i wiąże z d w i e m a h i s t o r y c z n y m i f a ­
zami k o n t a k t u p o d b i t y c h ludów z kulturą europejską, tworząc t y m sa­
m y m typologię historyczną. Omówię teraz t e d w a t y p y ruchów zbiera­
jąc rozproszone w książce Lanternariego u w a g i na t e n t e m a t i dążąc do
stworzenia z n i c h zwartego obrazu poglądów a u t o r a .
6

Pierwszy t y p to a k t y w n y r u c h separatystyczny i r e w i w a l i s t y c z n y
0 ideologii n a t y w i s t y e z n e j
świadomie l u b półświadomie inspirujący
o t w a r t y b u n t . Postawy w t y m t y p i e ruchów mają Charakter r e w o l u c y j ­
n y , a n a t y w i z m wyraża kulturową nostalgię ginącego społeczeństwa.
T a k i charakter mają, zdaniem Lanternariego, r u c h y społeczne pierwszego
okresu kontaktów międzykulturowych. D o tego t y p u autor zalicza Taniec
Duchów inspirujący rewoltę Siouxów, Taniec Proroka (Prophet Dance)
w r a z z jego linią rozwojową do Tańca S n u (Dream Dance) u I n d i a n K l a ­
m a t h , linię rozwojową o d k u l t u d o m u podziemnego do k u l t u b o l e - m a r u
w środkowej K a l i f o r n i i , b u n t k i e r o w a n y przez p r o r o k a Isatai wśród K o manczów, p r o f e t y z m Tenskwatawy oraz działalność Smohalli i niezna­
nego p r o r o k a Delawarów inspirującego o t w a r t e powstanie. Wspólną ce­
chą t y c h w s z y s t k i c h ruchów jest profetyczny p r o g r a m odnowy prze­
szłości po u p r z e d n i m wypędzeniu l u b zniszczeniu Białych.
D r u g i t y p ruchów społecznych będących reakcją na zderzenie k u l t u r
charakteryzujący d r u g i etap kontaktów międzykulturowych cechuje się
p r o g r a m e m pokojowego współżycia ze społeczeństwem Białych, głosząc
raczej adaptację p e w n y c h elementów k u l t u r y europejskiej niż konser­
w a t y w n y powrót do przeszłości. Ruchy t e propagują r e f o r m i s t y c z n y
1 adaptacyjny n a t y w i z m , a n a w e t symbiozę ze społeczeństwem Białych.
6

1962.

V.

L a n t e r n a r i ,

Les

mouvements

reügieux

des peuples

opprimés,

Paris

TYPOLOGIA

RUCHÓW

SPOŁECZNYCH

119

Dąży się j e d y n i e w i c h ramach do a u t o n o m i i k u l t u r o w e j i r e l i g i j n e j . D o
tej k a t e g o r i i ruchów L a n t e r n a r i włącza shakeryzm, religię irokezką p r o ­
r o k a Handsome Lake, pejotyzm, k u l t p r o r o k a K o l a s k i n a i Taniec S n u
I n d i a n Menominee. Wszystkie te r u c h y łączy b r a k silnie emocjonalnego
stosunku do przeszłości, t a k charakterystycznego dla poprzedniego h i s t o ­
rycznego t y p u r e a k c j i na zderzenie k u l t u r o w e . Nostalgię zastępuje choć­
b y częściowa akceptacja k u l t u r y Białych. L a n t e r n a r i stwierdza zasadni­
czą zbieżność t e j k a t e g o r i i z t y p e m ruchów r e f o r m i s t y c z n y c h wyróżnio­
n y c h przez Freda Vogeta. Z d a n i e m Lanternariego niektóre z n i c h roz­
wijały się jednocześnie z r u c h a m i t y p o w y m i dla wcześniejszego etapu
kontaktu.
Zasadniczą zmianę w postawach, która powoduje w d a n y m społeczeń­
s t w i e odejście od pierwszego' t y p u ruchów i zwrócenie się k u r u c h o m t y ­
p u drugiego, L a n t e r n a r i przypisuje wpływowi następujących czynników:
a) ciągła i n t e n s y f i k a c j a kontaktów z Białymi wywołała wzrastające p o ­
żądanie dóbr człowieka białego, a co za t y m idzie, a k t y w n e dążenie do
ich zdobycia. Przyczyniło się t o do przyspieszenia procesu a k u l t u r a c j i ,
gdyż elementy k u l t u r y europejskiej zaczęto chętniej przejmować; b)
chrześcijaństwo uważane za źródło potęgi Białych zaczęto traktować jako
religię godną przyjęcia. Postawa ta znajduje w y r a z w r e l i g i j n y m s y n kretyzmie.
Do t y p o l o g i i Lanternariego zgłosić można szereg zastrzeżeń. Miesza
on cechy psychologiczne i ideologiczne nie próbując n a w e t sprecyzować
kryteriów swego podziału. Chodzi m u zresztą przypuszczalnie o zasygna­
l i z o w a n i e dwóch postaw: postawy p r o t e s t u i postawy adaptacji, wyraża­
jących się w formach r e l i g i j n y c h i organizacyjnych. T a k t r a k t o w a n a t y ­
pologia Lanternariego jest cenna i inspirująca. Zakres zauważonych
przez L a n t e r n a r i e g o czynników wpływających na zmianę zasadniczych
postaw jest bardzo wąski.
Rozważania tego autora mogą być w y k o r z y s t a n e j e d y n i e po i c h spre­
c y z o w a n i u i uzupełnieniu, a także po u j a w n i e n i u u k r y t y c h kryteriów.
Z podobnych co L a n t e r n a r i założeń w y c h o d z i M a r i a n W . S m i t h , któ­
ra w ramach ruchów będących reakcją n a dominację społeczną wyróż­
n i a r u c h y w o j o w n i c z e i n i e w o j o w n i c z e . R u c h y te, j e j zdaniem, związa­
ne są z cechami k u l t u r , w których powstają, bardziej niż z w a r u n k a m i
samego k o n t a k t u , j a k t o próbował dowieść L a n t e r n a r i . M o i m zdaniem
t y p k u l t u r y , j a k i w a r u n k i k o n t a k t u społeczno-kulturowego są dla w y ­
jaśnienia różnic w reakcjach społeczeństwa podbitego na dominację istot­
ne i niezbędne.
7

7

M . W.

Smith,

Toward

n r 1, s. 8-12, oraz n r 2, s. 25-28.

a Classification

of Cult

Movements,

" M a n " , t. 59:1959

EWA

NOWICKA

Typologia Freda Vogeta
Idąc po tej samej l i n i i r o z u m o w a n i a co L a n t e r n a r i i S m i t h , Voget
wyróżnia trzy t y p y ruchów n a t y w i s t y c z n y c h (pod m i a n e m ruchów n a t y w i s t y c z n y c h ujmując, j a k się zdaje, wszystkie r u c h y stanowiące reakcję
na k o n t a k t k u l t u r i dominację polityczną): a) n a t y w i z m b i e r n y , b) n a t y w i z m dynamiczny i c) n a t y w i z m r e f o r m i s t y c z n y (reformative). N a t y ­
w i z m b i e r n y ma charakter zamknięty, n i e t w o r z y n o w y c h f o r m k u l t u r o ­
w y c h , wyrażając przede w s z y s t k i m apatię. N a t y w i z m dynamiczny jest
a k t y w n y i wyraża „kulturowy p u r y z m " , t o znaczy dążenie do u t r w a l e ­
n i a istniejących f o r m t r a d y c y j n e j k u l t u r y . Reformistyczny
natywizm
wyraża natomiast postawę adaptacji i akomodacji. Voget d e f i n i u j e go
następująco: „...reformistyczny n a t y w i z m jest względnie świadomym dą­
żeniem ze s t r o n y podporządkowanej g r u p y do osiągnięcia osobistej i spo­
łecznej reintegracji poprzez selektywne odrzucenie, modyfikację i s y n ­
tezę zarazem t r a d y c y j n y c h i obcych (dominujących) k u l t u r o w y c h k o m ­
ponentów" . N a t y w i z m reformistyczny w odróżnieniu od wymienionego
n a t y w i z m u biernego i dynamicznego r o d z i wśród l u d u , który r u c h t a k i
t w o r z y , świadomość odrębności i wartości własnej k u l t u r y , budząc zara­
zem refleksję na temat k u l t u r y obcej. Jest on procesem twórczym, gdyż
w y m a g a a k t y w n e g o t w o r z e n i a n o w y c h f o r m i k r y t y c z n e j oceny prze­
szłości, koniecznej w sytuacji k o n t a k t u z obcą kulturą i dominującym
społeczeństwem. Procesu tego dokonali, j a k pisze Voget, Indianie A m e ­
r y k i Północnej poprzez t a k i e r u c h y społeczne, j a k pejotyzm, shakeryzm
i k u l t proroka Handsome Lake. Voget pisze: „Ruchy reformistyczne w y ­
rażają powszechną tendencję do widzenia życia j e d n o s t k i i g r u p y w sta­
nie fizycznego i moralnego k r y z y s u , do i n t e r p r e t o w a n i a i c h bezpośred­
niego d o b r o b y t u i przyszłych potrzeb j a k o zależnych od akceptacji obja­
wionego doświadczenia l u b charyzmatycznego p r o g r a m u przekraczające­
go zwykłe życiowe oczekiwania i regenerującego zdrowie, osobowość
i stosunki społeczne w ogóle" . Vogeta interesowały głównie r u c h y r e ­
formistyczne i i m właśnie poświęcił całe swe w n i k l i w e rozważania, m a r ­
ginesowo j e d y n i e wspominając o pozostałych dwóch t y p a c h : dynamicz­
n y m i b i e r n y m . Ogromne znaczenie m a jednak spostrzeżenie przez niego
zasadniczych podobieństw między t a k i m i r u c h a m i , j a k pejotyzm, sha­
k e r y z m i r e l i g i a Handsome Lake, oraz włączenie i c h do jednej k a t e g o r i i
ruchów reformistycznych. Voget dokonuje t y m samym istotnego u p o ­
rządkowania ruchów społecznych I n d i a n A m e r y k i Północnej, do i n n e j
k a t e g o r i i zaliczając Taniec Duchów, a do innej reformistyczny p e j o t y z m .
8

9

F . W. V o g e t , The American
Indian in Transition:
Reformation
modation,
" A m e r i c a n A n t h r o p o l o g i s t " , t. 58:1967 n r 2, s. 250.
о V o g e t , op. cit., s. 252.
8

and

Acco­

TYPOLOGIA

RUCHÓW

SPOŁECZNYCH

Kontynuując myśl Vogeta, Simone C l e m h o u t dokonuje ważnego po­
działu ruchów r e f o r m i s t y c z n y c h na agresywne i n i e a g r e s y w n e . U w a g i
typologiczne Vogeta są ważne n i e t y l k o w odniesieniu do analizy r u ­
chów powstających wśród I n d i a n , lecz mają one wartość uniwersalną.
Zostaną one wykorzystane w dalszych częściach tego artykułu.
10

Typologia Simpsona
G. E. Simpson uznaje interesujące nas r u c h y za sposoby przystoso­
w a n i a do sytuacji n i s k i e j pozycji społecznej, wynikającej ze społecznego
i politycznego podporządkowania. Wyróżnia on t r z y t y p y tego przysto­
sowania, które znajdują odzwierciedlenie w trzech typach ruchów. P r z y ­
stosowanie do sytuacji podporządkowania może odbywać się poprzez: a)
akceptację, b) agresję l u b c) u n i k a n i e . Stosując tę typologię do analizy
ruchów wśród ludności murzyńskiej n a Jamajce, stanowiących reakcję
na dominację, wyróżnił całą skalę typów, w których w y m i e n i o n e t r z y
możliwości przystosowania mieszają się, choć zawsze któraś z n i c h
w p e w n y m stopniu dominuje nad i n n y m i .
n

Typologię Simpsona uznać można raczej za w y l i c z e n i e k i l k u czę­
stych postaw i zespołów postaw, j a k i e występują w łonie g r u p podpo­
rządkowanych i wyrażających się w ruchach społecznych.
Pod j e d n y m względem typologia Simpsona przedstawia dla n i n i e j ­
szych rozważań niewątpliwą wartość; świadomie m i a n o w i c i e p r z y j m u j e
za swe naczelne k r y t e r i u m t y p reakcji psychospołecznych członków d a ­
nego r u c h u . Jest t o jedyna, j a k się zdaje, t y p o l o g i a opierająca się przede
w s z y s t k i m na k r y t e r i u m psychologicznym, inne cechy ruchów traktują­
ca j a k o właściwości zależne i podporządkowane c h a r a k t e r o w i zasadni­
czych postaw.
P r o b l e m o w i zróżnicowania reakcji l u d z k i c h na s i l n y „stress k u l t u ­
r o w y " poświęca interesujące i w n i k l i w e u w a g i A n t h o n y Wallace. W a l l a ­
ce pisze, że reakcje na i n d y w i d u a l n y stress i kulturową dezorganizację
mogą być różne. Niektóre jednostki wolą tolerować s i l n y stress niż p r z y ­
stosowywać swój sposób postępowania i w i d z e n i a rzeczywistości do i s t ­
niejącej sytuacji. Jednostki bardziej elastyczne dążą do ograniczonej
z m i a n y swego postępowania i myślenia. I n n e natomiast uciekają się do
r e g r e s y w n y c h psychodynamicznie, stworzonych przez jednostkę sposo­
bów postępowania. W y r a z e m t e j ostatniej postawy jest w s k r a j n y c h
S.
s. 14-15.
M

Clemhout,

Typology

of

Nativistic

Movements,

"Man",

t. 64:1964,

G . E . S i m p s o n , The Ras Tafari
Movement
in Jamaica:
a Study of Race
and Class
Conflict,
[w:] Religion,
Society
and Individual,
red. Yinger Milton J . ,
N e w Y o r k 1957, s. 513-514.
11

EWA

NOWICKA

przypadkach alkoholizm, lenistwo, bierność, gwałtowność zachowania się
i nieprzestrzeganie n o r m życia rodzinnego i seksualnego, czemu t o w a ­
rzyszy w i e l e psychosomatycznych i n e u r o t y c z n y c h zakłóceń. Część t y c h
regresywnych zachowań może się stać w z o r e m k u l t u r o w y m . Dodajmy
już niezależnie od rozważań Wallace'a, że każda z t y c h postaw i n d y w i ­
d u a l n y c h może stać się również osią krystalizacyjną r u c h u społecznego,
czyli p o n a d i n d y w i d u a l n e j r e a k c j i n a stress. Drogę, którą poszedł W a l ­
lace w dążeniu do uporządkowania zróżnicowań w ramach k a t e g o r i i r u ­
chów r e w i t a l i z a c j i , uznać należy za słuszną, m i m o że trzeba odrzucić
skrajny r e d u k c j o n i z m sprowadzający zjawiska społeczne do- i n d y w i d u a l ­
n y c h faktów psychologicznych.
12

Typologia ruchów n a t y w i s t y c z n y c h Ralfa L i n t o n a
Ruch n a t y w i s t y c z n y w r o z u m i e n i u L i n t o n a t o „...każde świadome dą­
żenie ze strony członków społeczeństwa do odnowy (to revive) l u b
uwiecznienia (to perpetuate) w y b r a n y c h aspektów i c h k u l t u r y " . K l a ­
syfikując t e r u c h y L i n t o n bierze pod uwagę d w a k r y t e r i a : k r y t e r i u m
ideologiczne (celów) oraz k r y t e r i u m środków stosowanych i proponowa­
n y c h do realizacji t y c h celów. Zgodnie z p i e r w s z y m k r y t e r i u m L i n t o n
odróżnia natywistyczne r u c h y pragnące odnowy już zapomnianych ele­
mentów k u l t u r y swej g r u p y i takie n a t y w i s t y c z n e ideologie, które mają
p r o g r a m zachowania i u t r w a l e n i a istniejącej k u l t u r y tej grupy, w r a ­
mach której r u c h się r o z w i j a . Pierwszy t y p n a t y w i z m u nazywa autor
odnawiającym (revivalistic), d r u g i — uwieczniającym (perpetuative).
13

W ramach drugiego w y m i a r u swej t y p o l o g i i — w y m i a r u środków —
L i n t o n wyróżnia środki realistyczne i magiczne, co pozwala m u n a w y ­
odrębnienie n a t y w i s t y c z n y c h ruchów racjonalnych i n a t y w i s t y c z n y c h
ruchów magicznych. Po skrzyżowaniu o b u kryteriów o t r z y m u j e m y czte­
r y t y p y ruchów n a t y w i s t y c z n y c h : 1) odnawiające magiczne, 2) odnawia­
jące racjonalne, 3) uwieczniające magiczne, 4) uwieczniające r a c j o n a l n e .
14

F o r m y 1, 2 i 4 są — zdaniem L i n t o n a — częste; natomiast f o r m a n a ­
t y w i z m u uwieczniającego magicznego jest rzadka i autor n i e podaje t u
żadnego przykładu. L i n t o n zastanawia się dalej, j a k i e w a r u n k i s p r z y j a ­
ją w y t w o r z e n i u się poszczególnych typów ruchów. R u c h y magiczne, jego
zdaniem, zarówno uwieczniające, j a k i odnawiające, pojawiają się w s y ­
t u a c j i szczególnie silnej f r u s t r a c j i i raczej u g r u p podporządkowanych

A. F . C. W a l l a c e ,
t. 58: 1956 n r 2, s. 268-269.
12

1 3

R.

1 4

Linton,

L i mton,

Revitalization

Nativistic

op. cit.

Movements,

Movements,
„Am.

"American
Anthr.",

Anthropologist",

1. 45:1943, s. 230-240.

TYPOLOGIA

RUCHÓW

123

SPOŁECZNYCH

l u b u grup, których pozycja ulega gwałtownemu obniżaniu się w sy­
tuacjach, gdy k u l t u r a danej g r u p y okazała się bezradna wobec zaistnia­
łych okoliczności.
N a t y w i z m może się także rodzić wśród grup niepodporządkowanych,
a n a w e t politycznie dominujących. Z w y k l e j e d n a k w t y c h sytuacjach
rodzą się r u c h y racjonalne. Przykładem i ruchów, i dążeń uwieczniająco-racjonalnych mogą być r u c h y grup wyższych w społecznej s t r a t y f i ­
k a c j i , n i e ulegających s i l n y m naciskom, a jedynie „zazdrosnych" o wła­
sną pozycję; idąc za myślą L i n t o n a można przytoczyć przykład arysto­
k r a c j i w okresie r o z w o j u burżuazji w Europie. G r u p y takie wykazują
silną niechęć wobec zapożyczania elementów k u l t u r o w y c h o d g r u p y niż­
szej, stosując ostre podziały społeczne. N a ten n a t y w i z m grup wyższych,
g r u p y niżej stojące w społecznej s t r u k t u r z e odpowiadają raczej n a t y w i z m e m odnawiająco-racjonalnym niż stosowanym przez grupę wyż­
szą — uwieczniająco-racjonalnym. O d n a w i a się w ten sposób stare ele­
m e n t y k u l t u r y , ponieważ a k t u a l n i e istniejące są już silnie zdewaluowane przez niską i negatywną ocenę w oczach g r u p y wyższej. Rozważania
L i n t o n a na temat połączeń różnych typów natywizmów w różnych spo­
łecznych sytuacjach są interesujące i oparte na bogatym materiale h i ­
storycznym.
Wiele u w a g i wątpliwości budzi podział środków n a magiczne i r a ­
cjonalne. N a podobnej zresztą zasadzie J . S. S l o t k i n odróżniał środki supernaturalistyczne i realistyczne , a Aberle — środki empiryczne i m a ­
giczne . Powstaje jednak poważny p r o b l e m przy odróżnianiu środków
magicznych czy r y t u a l n y c h od środków racjonalnych. Jest to m i a n o w i ­
cie kwestia, czy ludzie wykonujący daną czynność muszą sobie zdawać
sprawę, że pragną oddziaływać n a siły nadprzyrodzone, aby daną czyn­
ność uznać za rytualną. A jeśli n i e jest to konieczne, t o czy wystarcza dla
zaklasyfikowania jakiejś czynności do g r u p y działań religijno-magiczn y c h f a k t , że badacz czy obserwator zewnętrzny- n i e zauważa pożądane­
go przez l u d z i wpływu danej czynności na rzeczywistość zewnętrzną,
choć ludzie wykonujący tę czynność sądzą, że wpływa ona w jakiś spo­
sób n a tę rzeczywistość . Rozważania te t y l k o z pozoru są abstrakcyjne,
gdyż i c h rozstrzygnięcie potrzebne jest do zaklasyfikowania czynności
t a k i c h , j a k n a przykład w o j s k o w a musztra, w y k o n y w a n i e i m i t a c j i i n 15

16

17

J . S. S l o t k i n ,
G l e n c o e , I l l i n o i s 1956.
15

1 6

D. F .

Aberle,

The
Peyote

Peyote

Religion:

Religion

Among

a Study

in Indian-White

the Navaho,

New

Relations,

Y o r k 1966.

G . C . H o m a n s, Anxiety
and Ritual:
the Theories
of Malinowski
Radcliffe-Brown,
[w:] Reader
in Comparative
Religion:
an Anthropological
proach, r e d . L . W i l l i a m s i V o g t E v a n , E v a n s t o n e 1958, s. 121.
1 7

and
Ap­

121

EWA

NOWICKA

stalacji elektrycznych, b u d o w a nabrzeży i l o t n i s k w „kultach cargo",
którym t o czynnościom przypisuje się znaczenie magiczne.
W dalszych rozważaniach będzie m o w a o środkach religijno-magiczn y c h działania zawsze, g d y a) sami ludzie czynności te wykonujący są­
dzą, że działanie i c h wpływa na rzeczywistość poprzez siły n a d p r z y r o ­
dzone, które pobudza do aktywności, l u b b) gdy obserwator zewnętrz­
n y stwierdza b r a k zamierzonego wpływu t y c h czynności n a rzeczy­
wistość.
N i e z w y k l e cenne było wyróżnienie przez L i n t o n a dwóch t y p 5 w dzia­
łań l u d z k i c h i oparcie o t o rozróżnienie t y p o l o g i i ruchów n a t y w i s t y c z ­
n y c h . Ponieważ r u c h y społeczne są formą z b i o r o w y c h działań, jest rze­
czą słuszną k l a s y f i k o w a n i e i c h przez odwołanie się do t y p o l o g i i a k t y w ­
ności l u d z k i e j . Mniejsze znaczenie dla k l a s y f i k a c j i ruchów społecznych
ma n a t c r r i a s t odróżnienie n a t y w i z m u odnawiającego i uwieczniającego,
gdyż są to postawy ściśle ze sobą związane w k o n k r e t n y c h d o k t r y n a c h .
Typologia L i n t o n a charakteryzuje się j a s n y m sprecyzowaniem kryteriów
leżących u j e j podstaw i z tego p u n k t u w i d z e n i a s t a n o w i i s t o t n y wkład
do prób uporządkowania zróżnicowań w r a m a c h ruchów społecznych
będących odpowiedzią na sytuację k o n t a k t u społeczno-kulturowego.
Typologia ruchów społecznych Davida Aberlego
Ruchy społeczne stanowiące przedmiot niniejszego artykułu zostają
przez Aberlego umieszczone w ogólnej t y p o l o g i i ruchów społecznych.
Aberle korzystał z doświadczeń całego pokolenia badaczy. Wyróżnia on
d w a następujące w y m i a r y jako podstawę swojej t y p o l o g i i . Są t o :
1) przedmiot, do którego odnosi się zamyślana zmiana (locus of t h e chan­
ge thought), 2) stopień owej zamyślanej zmiany (amount of change
thought). A d 1 — r u c h społeczny może dążyć do z m i a n y l u d z k i e j j e d ­
nostki l u b jakiegoś systemu ponadindywidualnego, j a k n p . porządek eko­
nomiczny, technologiczny, p o l i t y c z n y , całe społeczeństwo l u b k u l t u r a ,
świat l u b kosmos. A d 2 — r u c h może pragnąć zmiany całkowitej l u b
częściowej danej rzeczywistości.
Skrzyżowanie t y c h wymiarów daje cztery kategorie ruchów: a) zbaw­
cze (redemptive) — totalne i i n d y w i d u a l n e — zmiana m a być całkowita
i odnosić się do j e d n o s t k i l u d z k i e j ; b) transformacyjne ( t r a n s f o r m a t i ­
ve) — totalne i p o n a d i n d y w i d u a l n e — zmiana m a być całkowita i do­
tyczyć systemu ponad jednostkowego; c) reformistyczne (reformative) —
częściowe p o n a d i n d y w i d u a l n e — zmiana m a być częściowa i odnosić się
do systemu ponadjednostkowego; d) alteracyjne (alterative) — częściowe
i i n d y w i d u a l n e — zmiana m a być częściowa i dotyczyć j e d n o s t k i l u d z k i e j .
Najwięcej u w a g i Aberle poświęca r u c h o m t r a n s f o r m a c y j n y m , p r z y -

TYPOLOGIA

RUCHÓW

SPOŁECZNYCH

kładem których jest pośród ruchów stanowiących przedmiot tego s t u ­
d i u m , Taniec Duchów oraz „kulty cargo" i millenarystyczne powstania
zbrojne. Jak głoszą t a k i e r u c h y , zmiana odbędzie się szybko. Odbędzie
się w najbliższej przyszłości i będzie miała charakter k a t a k l i z m u . Są to
więc r u c h y — uzupełniając rozważania Aberlego — o ideologii m i l l e n a ­
rystycznej. Nadzieja n a radykalną przemianę pozwala odciągnąć uwagę
i energię ludzką o d codziennych zajęć i zaprzęgać ją w służbę celów
„ostatecznych". Z a w a r t a w ideologiach t y c h ruchów historiozofia polega
na u j m o w a n i u oczekiwanych przemian jako części planów boskich l u b
działania t a k i c h sił, j a k społeczna ewolucja czy dialektyczne procesy.
Zawsze w tego t y p u ruchach występuje przywódca charyzmatyczny u w a ­
żany za człowieka posiadającego największą wiedzę o zjawiskach n a d ­
p r z y r o d z o n y c h l u b pozostającego z siłami n a d p r z y r o d z o n y m i w b l i s k i m
kontakcie. To on w s y t u a c j i niepewności i n t e r p r e t u j e istniejące okolicz­
ności w t a k i sposób, że i n t e r p r e t a c j a zostaje przełożona n a przepisy do­
tyczące k o n k r e t n e g o działania. R u c h y mesjanistyczne są podkategorią
ruchów t r a n s f o r m a c y j n y c h . Dążą one do społecznej i przestrzennej izo­
l a c j i swych uczestników o d reszty społeczeństwa. Czasem szuka się
miejsca odosobnionego dla przeprowadzenia
rytuału i przygotowania
transformacji, czasem dba się o uchronienie uczestników r u c h u przed
skalaniem przez bezbożnych, czasem natomiast szuka się położonego w y ­
soko miejsca dla uniknięcia potopu. Zawsze chodzi o oderwanie g r u p y
o d r u t y n y codziennego działania, aby móc zmobilizować siły do działa­
n i a na rzecz t r a n s f o r m a c j i .
Były to stałe cechy ruchów t r a n s f o r m a c y j n y c h . D o cech z m i e n n y c h
t y c h ruchów A b e r l e zalicza środki działania zaakceptowane przez ideo­
logię. Z tego p u n k t u w i d z e n i a na j e d n y m krańcu znajdą się r u c h y t r a n s ­
f o r m a c y j n e rewolucyjne, które wierzą w skuteczność działań l u d z k i c h ,
a na d r u g i m krańcu — r u c h y opierające swą działalność wyłącznie na
m o d l i t w a c h i r y t u a l e . Środki wahają się od e m p i r y c z n y c h do magicz­
n y c h . Następną cechą zmienną ruchów t r a n s f o r m a c y j n y c h jest charak­
ter oczekiwanego porządku. A b e r l e wyróżnia t r z y t y p y tego porządku.
W p i e r w s z y m w y p a d k u oczekiwany porządek m a być restauracją d a w ­
nego (minionego) stanu rzeczy; w d r u g i m p r z y p a d k u chodzi o uzyska­
n i e stanu rzeczy zgodnego ze w z o r e m obcej k u l t u r y ; w t r z e c i m oczekuje
się nadejścia zupełnie nowego porządku rzeczy. Pierwszy t y p ruchów
t r a n s f o r m a c y j n y c h A b e r l e nazywa r e s t a u r a c y j n y m , d r u g i — i m i t a c y j n y m , trzeci — i n n o w a c y j n y m . Przykładem pierwszego t y p u jest Taniec
Duchów, drugiego — „kulty cargo", trzeciego zaś — j a k możemy do­
dać — pewne millenarystyczne r u c h y średniowieczne.
Ruchy t r a n s f o r m a c y j n e różnią się między sobą także zasięgiem spo­
łecznym i mogą włączać małe g r u p y , j a k i większe zbiorowości. Zasięg

EWA

NOWICKA

dobrodziejstw, które mają nadejść, też b y w a różny. Czasem d o b r o ­
dziejstwa nowej ery, której się oczekuje, spotkają określoną grupę (np.
Indian), a czasem całą ludzkość l u b t y l k o „ludzi d o b r y c h " . Dostępu do
przyszłego szczęścia o d m a w i a się n i e w i e r n y m , oponentom i sceptykom.
Z m i e n n y jest także w t y c h ruchach stosunek do istniejących systemów
i g r u p społecznych. Czasem nadejście pożądanej ery w y m a g a i c h z n i ­
szczenia, czasem t y l k o izolowania się o d n i c h , czasem natomiast i d e n t y ­
f i k a c j i z wybraną grupą społeczną.
W t y c h kategoriach A b e r l e charakteryzuje t r z y przykładowe r u c h y
transformacyjne. „Kulty cargo" są — zgodnie z p o d a n y m i rozróżnienia­
m i — transformacyjne, magiczne, i m i t a c y j n e , p a r t y k u l a r y s t y c z n e i prze­
widujące współzawodnictwo z istniejącym systemem społecznym. Taniec
Duchów jest t r a n s f o r m a c y j n y , magiczny, restauracyjny, p a r t y k u l a r y styczny, n i e przewidujący współzawodnictwa z istniejącym systemem.
Następną kategorią są r u c h y zbawcze, które nawołują do całkowitej
z m i a n y j e d n o s t k i l u d z k i e j . A b e r l e podaje zestaw i c h stałych cech. Przede
w s z y s t k i m celem i c h jest zawsze osiągnięcie stanu „łaski w l u d z k i e j d u ­
szy". A u t o r zaznacza, że n i e w s z y s t k i e r u c h y r e l i g i j n e obiecujące życie
pozagrobowe można zaliczyć do k a t e g o r i i zbawczych. N i e są t a k i m i r e ­
ligie zalecające przestrzeganie określonych rytuałów w celu uzyskania
pośmiertnej łaski. S p o t y k a m y n a t o m i a s t zupełnie świeckie r u c h y zbaw­
cze, j a k n p . psychoanaliza (szczególnie w w y d a n i u Freuda, F r o m m a
i Horney). D o cech z m i e n n y c h t y c h ruchów należy zakres zbawienia,
które może obejmować j e d n o s t k i w y b r a n e l u b w s z y s t k i c h l u d z i . P r z y ­
wódca może, lecz n i e m u s i , akceptować „dojścia do stanu łaski" człon­
ków r u c h u . Może wystąpić w t y c h r u c h a c h nacisk na ucieczkę i w y c o ­
fanie się z życia l u b też n a działanie w ramach świata. Z m i e n n y jest też
kodeks przepisów m o r a l n y c h k i e r o w a n y c h w stosunku do j e d n o s t k i . R u ­
chy te są bardziej zainteresowane codziennym życiem l u d z i niż r u c h y
transformacyjne, które interesuje j e d y n i e przyszłość.
Następna kategoria, z wyróżnionych przez Aberlego, t o r u c h y r e f o r mistyczne mające na celu zmianę częściową w systemie ponadjednostkow y m . Przykładami są r u c h y sufrażystek, r u c h mający n a celu w p r o w a ­
dzenie p r z y m u s o w y c h szczepień, r u c h zawodowy oraz w o j n y domowe
(rebels). R u c h y alteracyjne mają natomiast na celu częściową zmianę
w l u d z k i c h jednostkach. Przykładem jest t u r u c h zmierzający do nakło­
nienia l u d z i do k o n t r o l i u r o d z i n , jeśli t y l k o nie dąży do z m ia ny l i t e r y
prawa, gdyż w t e d y stałby się r u c h e m r e f o r m i s t y c z n y m . Chodzi b o w i e m
o zmianę l u d z k i c h postaw i postępowania, a n i e i n s t y t u c j i społecznych .
18

Ruchy

transformacyjne i zbawcze

Aberle,

op. cit., s. 316 n.

są

najliczniej

reprezentowane

TYPOLOGIA

RUCHÓW

127

SPOŁECZNYCH

wśród ruchów powstających u p o d b i t y c h społeczności p i e r w o t n y c h . T y ­
pologia t a powstała n a marginesie teoretycznych rozważań Aberlego n a d
pejotyzmem, który pragnął on umieścić w k l a s y f i k a c j i ruchów społecz­
n y c h i zalicza go do t y p o w y c h ruchów zbawczych.
Klasyfikacja

Stopień zmiany

ruchów społecznych
Przedmiot
ponad-

zmiany
jednostkowy

jednostkowy
Totalny
Częściowy

transformacyjny i zbawczy
reformacyjny
j alteracyjny

R u c h y transformacyjne wykazują podobieństwo do omawianej p o ­
przednio k a t e g o r i i ruchów m i l l e n a r y s t y c z n y c h . Pojęcie t r a n s f o r m a c j i
w y d a j e się jednak szersze od m i l l e n a r y z m u , gdyż n i e zawiera i d e i i n ­
t e r w e n c j i sił nadprzyrodzonych podstawowej dla m i l l e n a r y z m u . M i l l e n a r y z m jest więc pewną odmianą ideologii t r a n s f o r m a c y j n e j . C h a r a k t e ­
r y s t y k a ruchów t r a n s f o r m a c y j n y c h w pracy Aberlego jest szczególnie
bogata i systematyczna; odnajdujemy w niej także rozróżnienia p r e i p o s t m i l l e n a r y z m u . Dzięki swej systematyczności i ze względu na szcze­
gółowość dokonanych rozróżnień teoria Aberlego zasługuje na specjalną
uwagę. Szczególnie cenne jest zwrócenie u w a g i n a w y m i a r „stopnia p r o ­
pagowanej przez r u c h z m i a n y " , który wyraźnie różnicuje r u c h y społecz­
ne. W y m i a r t e n zastosuję w niżej przedstawionej propozycji własnej t y ­
pologii.
A b e r l e ogranicza się w swej k l a s y f i k a c j i do analizy cech ideologicz­
n y c h pomijając zróżnicowania ruchów w zakresie postaw p r z y j m o w a ­
n y c h przez uczestników r u c h u oraz środków stosowanych przez n i c h do
osiągnięcia celów. D o stworzenia pełnej i adekwatnej k l a s y f i k a c j i r u ­
chów społecznych należy jednak wziąć p o d uwagę zarówno k r y t e r i a
ideologiczne, j a k i psychologiczne.

P R O P O Z Y C J A T Y P O L O G I I RUCHÓW SPOŁECZNYCH

STANOWIĄCYCH

REAKCJĘ N A P O L I T Y C Z N Ą DOMINACJĘ I K O N T A K T

KULTUROWY

Sformułowana t u propozycja opiera się n a doświadczeniach omówio­
n y c h autorów; oryginalność j e j polega n a powiązaniu kryteriów ideolo­
gicznych i psychologicznych.
Przy k o n s t r u o w a n i u proponowanej t y p o l o g i i zastosowałam d w a w y ­
m i a r y : psychologiczny i ideologiczny. Po l i n i i t y c h dwóch wymiarów idą
zasadnicze podziały badanych t u ruchów.

128

EWA

NOWICKA

Wymiar
psychologiczny.
Określa t y p postawy jednostek
i g r u p w s y t u a c j i d e p r y w a c j i . Wyróżniam zasadnicze t r z y t a k ie posta­
w y : a) b u n t , b) ucieczkę i c) rezygnację.
Deprywującą sytuację można próbować zlikwidować dostępnymi środ­
k a m i oddziałując bezpośrednio n a rzeczywistość. Postawę b u n t u charak­
teryzuje właśnie to bezpośrednie oddziaływanie na świat zewnętrzny —
agresywne i o t w a r t e zwalczanie domniemanych wrogów i sprawców de­
p r y w a c j i . Można też w sytuacji d e p r y w a c j i odwracać się od działania
w ramach istniejącej rzeczywistości i poszukiwać wsparcia w siłach
i istotach nadprzyrodzonych, stosując do osiągnięcia pożądanych celów
środki r y t u a l n e . F i z e j a u e m pcstawy eskapistycznej jest działalność r y ­
t u a l n a czy magiczna. Czynności r y t u a l n e w świadomości wykonujących
je l u d z i mają istotne znaczenie — są znakami k o n t a k t u człowieka z n a d ­
p r z y r o d z o n y m i m o c a m i oraz środkami do z m i a n y rzeczywistości. W r u ­
chach społecznych, którymi się zajmuję, są t o czynności r y t u a l n e oraz
gwałtowne zachowania motoryczne z rytuałami t y m i związane.
Postawa rezygnacji nie jest ważna z p u n k t u w i d z e n i a t y p o l o g i i r u ­
chów społecznych, ponieważ polega ona na n i e p o d e j m o w a n i u j a k i e g o ­
k o l w i e k działania; r u c h społeczny natomiast jest zawsze pewną formą
działania. W dalszych rozważaniach typologicznych postawa ta zostanie
zatem pominięta.
Ucieczka i b u n t •— t e zasadnicze postawy — mogą przybierać różne
f o r m y w zależności od w i z j i świata, którą różnicuje d r u g i w y m i a r .
Wymiar
i d e o l o g i c z n y . W ramach tego w y m i a r u wyróżnia­
m y t r z y t y p y w i z j i świata oraz miejsca i r o l i w n i m własnej g r u p y :
a) negacja całkowita istniejącej rzeczywistości, b) negacja częściowa i s t ­
niejącej rzeczywistości i c) całkowita akceptacja istniejącej r z e c z y w i ­
stości.
Ruchy społeczne mogą całkowicie odrzucać istniejący świat oraz
miejsce w n i m własnej grupy, n i e znajdując w świecie t y m niczego w a r ­
tościowego. Ruchy t a k i e pragną całkowitej zmiany istniejącej rzeczywi­
stości, dążąc różnymi środkami do t y c h g r u n t o w n y c h przeobrażeń. N a ­
z y w a m y to wizją społecznej t r a n s f o r m a c j i .
R u c h y społeczne mogą wyrażać również częściową negację i potę­
p i e n i e istniejącego świata, stosując s e l e k t y w n y wobec niego k r y t y c y z m .
Nie oczekuje się już całkowitej p r z e m i a n y świata, lecz zmierza się do
określonych r e f o r m istniejącej sytuacji. N a z y w a m y t o wizją społecznej
r e k o n s t r u k c j i . Oczywiście r u c h y mogą się różnić w t y m , co pragną
w istniejącym świecie zmienić, lecz to dla prezentowanej t y p o l o g i i nie
jest istotne.
Trzecia z wyróżnionych wartości w y m i a r u ideologicznego — całko­
w i t a akceptacja świata — n i e jest ważna dla skonstruowania t y p o l o g i i

TYPOLOGIA

RUCHÓW

SPOŁECZNYCH

129

ruchów społecznych, ponieważ n a j e j gruncie n i e powstaje n i g d y r u c h
społeczny.
Przedstawiony t u w y m i a r ideologiczny nawiązuje do w y m i a r u „ilo­
ści zamyślanej z m i a n y " w t y p o l o g i i Aberlego, choć różni się o d niego
naciskiem położonym na stopień negatywnego stosunku do świata. N a ­
tomiast w y m i a r psychologiczny nawiązuje do rozróżnień Simpsona, W a l lace'a i L i n t o n a , choć t a m t e propozycje upraszcza i precyzuje. Wiąże
p r z y t y m poszczególne t y p y psychologicznej r e a k c j i n a frustrację z w y ­
różnionymi już przez w i e l u autorów d w o m a zasadniczymi sposobami
działania: r e a l i s t y c z n y m i m a g i c z n y m . T y p postawy i t y p środków
w powiązaniu tworzą społeczną reakcję na deprywację, której w y r a z e m
są badane t u r u c h y . T y p środków działania wiążę z ogólniejszą sprawą
c h a r a k t e r u r e a k c j i n a deprywację, gdyż sądzę, że jest o n w y r a z e m wła­
śnie t e j zasadniczej postawy. Zgodnie z k r y t e r i u m t y p u postawy wyróż­
n i a m y kategorię ruchów b u n t u i ruchów ucieczki. Zgodnie z k r y t e r i u m
ideologicznym wyróżniamy r u c h y t r a n s f o r m a c j i i r u c h y społecznej r e ­
k o n s t r u k c j i . Po skrzyżowaniu o b u kryteriów o t r z y m u j e m y następujące
cztery kategorie ruchów stanowiących reakcję n a obcą polityczną do­
minację i k o n t a k t k u l t u r o w y : 1) r u c h y b u n t o w n i c z e j t r a n s f o r m a c j i , 2) r u ­
chy eskapistycznej t r a n s f o r m a c j i , 3) r u c h y b u n t o w n i c z e j r e k o n s t r u k c j i
społecznej, 4) r u c h y eskapistycznej r e k o n s t r u k c j i społecznej.
W ramach w y m i a r u zasięgu negacji świata w ideologii ruchów w y ­
różniam t y l k o d w i e jego wartości: negację całkowitą i częściową. Te
d w i e wartości omawianej zmiennej mają szczególne znaczenie d l a zasad­
niczego zróżnicowania ruchów p o d i n n y m i względami. Należy pamiętać,
że postawa negacji może przybierać różne wartości: o d całkowitego p o ­
tępienia świata do całkowitego jego zaakceptowania, najistotniejszy j e d ­
n a k jest podany podział podstawowy. N i e m a również ostrej granicy
w p r z y p a d k u p o s t a w y b u n t u i ucieczki, gdyż w j e d n y c h sprawach t a
sama jednostka czy g r u p a może reagować b u n t e m , w i n n y c h ucieczką,
n a w e t w r a m a c h jednego społecznego r u c h u . Te zasadnicze elementarne
postawy n i e wykluczają się w z a j e m n i e dzięki plastyczności i w i e l o w y ­
miarowości l u d z k i e j osobowości oraz b o g a c t w u dostępnych r e a k c j i i p s y ­
chicznych mechanizmów właściwych człowiekowi. W y m i e n i o n e k o m p l i ­
kacje sprawiają, że mogą wystąpić często trudności w zaliczeniu poszcze­
gólnych ruchów do wyróżnionych k a t e g o r i i . N a obecnym etapie badań
t r u d n o jest o rzeczywistą precyzję t y p o l o g i i ruchów badanej k a t e g o r i i .
Jednak, m i m o że k l a s y f i k a c j a zawsze zuboża obraz historycznie bogaty
i zróżnicowany, jest ona niezbędnym k r o k i e m p r z y i n t e r p r e t a c j i zjawisk.
Następujący schemat graficzny ukazuje proponowaną typologię.
9 — Etnografia Polska, XVI/1

130

EWA

NOWICKA

Typologia ruchów społecznych wśród ludów pierwotnych

Typ reakcji psychicznej n a poli­
tyczną dominację i stress kulturowy

Bunt

Stosunek do istniejącej rzeczywistości
transformacja — całkowita

społeczna rekonstrukcja

negacja

częściowa negacja

powstania millenarnie i n ­

ruchy polityczne i gospo­

spirowane: Isatai, Hau-hau darcze: Paliau, Masinga
Ucieczka

ruchy ekstatycznego rytu­
ału: „kulty cargo", Taniec
Duchów

sekty i kościoły separatys­
tyczne: pejotyzm, shake­
ryzm, gaiviio

Jak pokazuje powyższa tabela, do k a t e g o r i i b u n t o w n i c z y c h ruchów
t r a n s f o r m a c j i zaliczamy p o w s t a n i a i rebelie i n s p i r o w a n e m i l l e n a r y s t y c z ­
n y m p r o r o c t w e m całkowitej p r z e m i a n y całkowicie zanegowanego świa­
ta. Wśród t y c h ruchów najważniejsze są następujące: powstanie P o n tiaca w 1762 r o k u , r u c h wodza Tecumseh'a w 1805 r o k u , powstanie K o manczów prowadzone przez p r o r o k a Isatai w 1873 r o k u , powstanie K i kuyuów zwane M a u - m a u w K e n i i w 1952 r o k u , p o w s t a n i e H a u - h a u
wśród Maorysów n a N o w e j Z e l a n d i i w l a t a c h 1864-1870, a także w p e w ­
n y m s t o p n i u niektóre z „kultów cargo" głoszące konieczność zniszczenia
Białych, aby mogła przyjść nadprzyrodzona przemiana świata.
Do k a t e g o r i i eskapistycznych ruchów t r a n s f o r m a c j i zaliczam t a k i e
rytualistyczno-ekstatyczne r u c h y , j a k Taniec Duchów wśród I n d i a n
A m e r y k i Północnej z 1870 i 1890 r o k u i większość „kultów c a r g o "
w Melanezji, a także m i l l e n a r y s t y c z n e r u c h y I n d i a n T u p i - G u a r a n i .
Do ruchów b u n t o w n i c z e j r e k o n s t r u k c j i społecznej zaliczam r u c h y
o charakterze p o l i t y c z n y m l u b polityczno-gospodarczym. Przykładem są
rozmaite polityczne i półpolityczne r u c h y w e współczesnej Czarnej A f r y ­
ce, a także r u c h P a l i a u ' a n a Wyspach A d m i r a l i c j i w Melanezji, r u c h
M a r c h i n g R u l i r u c h przywódcy Y a l i w M e l a n e z j i ostatnich dziesięcio­
leci.
R u c h y eskapistycznej r e k o n s t r u k c j i społecznej t o głównie sekty se­
paratystyczne i niezależne kościoły, j a k p e j o t y z m , shakeryzm czy r e l i g i a
Handsome Lake'a wśród I n d i a n A m e r y k i Północnej, a także afrykańskie
r u c h y etiopistyczne i syjonistyczne.
Obecnie szczegółowo omówię wyróżnione kategorie ruchów. R u c h y
całkowitej negacji, czyli transformacji, bez względu n a i c h wewnętrzne
zróżnicowanie, mają cechę zasadniczo wspólną — dążą do nadejścia r a ­
dykalnej p r z e m i a n y świata i wyrażają głęboką wiarę w nadejście t e j
p r z e m i a n y w najbliższej przyszłości. Ideologie t r a n s f o r m a c y j n e mogą za­
wierać koncepcję i n t e r w e n c j i sił n a d p r z y r o d z o n y c h i mieć c h a r a k t e r r e ­
l i g i j n y . Takie r u c h y t r a n s f o r m a c y j n e n a z y w a m y m i l l e n a r y s t y c z n y m i . R u -

TYPOLOGIA

RUCHÓW

SPOŁECZNYCH

131

chy transformacyjne mogą mieć jednak charakter całkowicie świecki;,
w ruchach t a k i c h — których przykładem mogą być r u c h y skrajnie r e ­
w o l u c y j n e — całkowita negacja świata i oczekiwanie całkowitej jegop r z e m i a n y n i e osiąga t e j postaci s k r a j n e j , którą charakteryzują się ideolo­
gie m i l l e n a r y s t y c z n e . Wszystkie transformacyjne r u c h y powstałe wśród
ludności tubylczej Melanezji i A m e r y k i Północnej mają charakter m i l ­
lenarystyczny zawierając w swych d o k t r y n a c h ideę i n t e r w e n c j i sił n a d ­
przyrodzonych. Być może p r z y c z y n y tego f a k t u szukać można w ogól­
n y m charakterze społeczeństwa, w którym pojawiają się badane r u c h y .
Zauważaną przez Worsleya i Hobsbawma ewolucję ruchów o ideologiach
m i l l e n a r y s t y c z n y c h w świeckie r u c h y r e w o l u c y j n e można wyjaśnić j e ­
d y n i e w kontekście głębszych przemian świadomości zachodzących
w związku z poważnymi p r z e m i a n a m i społeczno-gospodarczymi. Podział
na r u c h y buntowniczej i eskapistycznej t r a n s f o r m a c j i krzyżuje się z t y ­
pologią m i l l e n a r y z m u Sheppersona.
Zarówno w b u n t o w n i c z y c h , j a k
i eskapistycznych ruchach t r a n s f o r m a c j i , m i m o całej różnicy w posta­
wach, m i l l e n i u m m a nadejść w b l i s k i e j przyszłości. Ruchy b u n t o w n i c z e
zakładają, że dla nadejścia natychmiastowego m i l l e n i u m konieczne jest
a k t y w n e , a nawet agresywne działanie l u d z i , natomiast eskapistyczne
r u c h y t r a n s f o r m a c j i głoszą, że j e d y n y m działaniem, j a k i e człowiek może
podjąć, aby umożliwić i przyspieszyć nadejście „wielkiej przemiany",,
jest w y k o n a n i e czynności r y t u a l n y c h uważanych za niezbędne d l a zajścia
t e j p r z e m i a n y . Związek a k t y w i z m u z koncepcją natychmiastowego p r z e ­
obrażenia świata występuje n i e w całej k a t e g o r i i ruchów m i l l e n a r y s t y c z ­
n y c h , lecz t y l k o w t y c h , które n a z y w a m y r u c h a m i t r a n s f o r m a c j i b u n ­
towniczej.
B u n t o w n i c z e r u c h y t r a n s f o r m a c j i , c z y l i całkowitej negacji, głoszą
całkowite potępienie świata, b l i s k i e nadejście jego przemiany za spra­
wą sił nadprzyrodzonych, a zarazem konieczność aktywnego, r z e c z y w i ­
stego agresywnego działania wobec t y c h , którzy są sprawcami istnieją­
cej zanegowanej sytuacji. W k o n k r e t n y c h przypadkach wrogość zorga­
nizowana w postaci w y p r a w y w o j e n n e j , spisku czy powstania k i e r u j e
się p r z e c i w k o Białym pozostającym w b l i s k i c h z k r a j o w c a m i stosunkach,
a więc urzędnikom władz k o l o n i a l n y c h , misjonarzom, k u p c o m i osadni­
kom.
Ruchy eskapistycznej t r a n s f o r m a c j i i całkowitej negacji źródło zła
widzą n i e bezpośrednio w obcych przybyszach, lecz w jakimś „wielkim
planie b o s k i m " . B o s k i m zamiarem było — j a k głosił Taniec Duchów —
u k a r a n i e I n d i a n za popełnione grzechy poprzez przysłanie do n i c h B i a ­
łych. Obecnie (koniec X I X w.) winę swą o d p o k u t o w a l i i dlatego następną
częścią „planu boskiego" jest całkowita przemiana świata i u w o l n i e n i e
I n d i a n od dominacji Białych. Należy t y l k o uwierzyć w t e n p l a n i w y -

132

EWA

NOWICKA

konywać rytuał, który i s t o t y nadprzyrodzone przekazały w o b j a w i e n i u
p r o r o k o w i . Reszta należy do sił nadprzyrodzonych. B u n t o w n i c z e r u c h y
t r a n s f o r m a c j i głoszą, że w s p o m a g a n i przez nadprzyrodzone siły człon­
k o w i e g r u p y podporządkowanej zdobędą taką cudowną moc, która p o ­
z w o l i i m n a osiągnięcie zwycięstwa w walce. Zgodnie z t y m w i e r z y się
w c u d o w n e uodpornienie n a k u l e Europejczyków, które osiągną c i , co
uwierzą słowom p r o r o k a . Wierzenie t a k i e s p o t y k a m y w Tańcu Duchów
wśród Siouxów, w p o w s t a n i u p r o r o k a Isatai wśród Komanczów i w p o ­
w s t a n i u M a u - m a u w K e n i i . D o k a t e g o r i i ruchów b u n t o w n i c z e j t r a n s f o r ­
m a c j i nie wchodzą b u n t y czy w a l k i , które t a k i e j m i l l e n a r y s t y c z n e j i n s p i ­
r a c j i n i e posiadają i stawiają sobie bardzo ograniczone ziemskie cele.
R u c h y częściowej negacji, c z y l i społecznej r e k o n s t r u k c j i , łączy akcep­
tacja p e w n y c h zasadniczych cech istniejącego świata. Szukają one dróg
wyjścia z aktualnej, silnie deprywującej sytuacji, w o p a r c i u właśnie o tę
akceptację zasadniczych elementów świata i realne możliwości jego z m i a ­
n y . R u c h y ite uznają istniejący układ sił, lecz pragną znaleźć w t y m ukła­
dzie względnie dogodne miejsce d l a l u d u zdominowanego. Przyjmują, że
n i e nastąpi a n i powrót do stanoi rzeczy z o k r e s u poprzedzającego k o n ­
t a k t g r u p y podbitej z Białymi, a n i żadne r a d y k a l n e przeobrażenie i s t n i e ­
jącego stanu rzeczy. Można j e d n a k w r a m a c h tej s y t u a c j i dążyć do p o ­
p r a w y warunków g r u p y podporządkowanej. W obliczu bogatych doświad­
czeń okresu k o n t a k t u z Białymi r u c h y t a k i e dążą do r e f o r m y k u l t u r y
społeczeństwa podporządkowanego, co w y d a j e się niezbędne dla p o p r a w y
jego sytuacji. Dąży się więc do r e k o n s t r u k c j i n a n o w y c h zasadach więzi
społecznej zniszczonej przez dezorganizację wynikającą z obcej d o m i n a ­
cji i k o n t a k t u k u l t u r o w e g o . P r o g r a m przebudowy k u l t u r y zawiera dąże­
n i a zarówno d o o d n o w y p e w n y c h zarzuconych już elementów k u l t u r y
t r a d y c y j n e j l u d u pierwotnego, j a k i do przyjęcia niektórych elementów
k u l t u r y społeczeństwa dominującego. P r o g r a m t e n jest zawsze realistycz­
ny, choć może być z a b a r w i o n y elementami r e l i g i j n y m i . B r a k jest w t y c h
ideologiach m i l l e n a r y z m u .
W r u c h a c h społecznej r e k o n s t r u k c j i zakres elementów akceptowanych
jest dość j e d n o l i t y i obejmuje zawsze p e w i e n stały zespół fragmentów
istniejącej s y t u a c j i . Zasadniczej akceptacji ulegają pewne wartościowa­
nia charakterystyczne d l a c y w i l i z a c j i europejskiej oraz sposoby i c h r e a l i ­
zowania, w t y m głównie cele i m e t o d y działań gospodarczych i p o l i t y c z ­
n y c h . R u c h y t e j k a t e g o r i i dążą do osiągnięcia takiego stanu rzeczy, aby
nie była już możliwa n i s k a ocena g r u p y podporządkowanej w oczach
dominującego społeczeństwa. W t y m przejawia się akceptacja zasadni­
czych cech a k t u a l n e j sytuacji.
B u n t o w n i c z e r u c h y społecznej r e k o n s t r u k c j i charakteryzują się agre­
s y w n y m stosunkiem do Białych, choć n i e przewidują a n i n i e oczekują

TYPOLOGIA

RUCHÓW

SPOŁECZNYCH

133"

ich zniknięcia. Rywalizować z Białymi pragną już n i e poprzez otwartą
walkę, lecz przez określoną działalność polityczną i gospodarczą. Eskapistyczne r u c h y społecznej r e k o n s t r u k c j i są wycofane z życia p o l i t y c z ­
nego i ograniczają się do głoszenia r e f o r m y obyczajów społeczeństwa
zdominowanego oraz do odzyskania u jego członków poczucia bezpieczeń­
stwa, własnej wartości i solidarności z własną grupą. Białych n i e zamie­
rzają a n i zwalczać, a n i z n i m i rywalizować, dążąc j e d y n i e do zmniejsze­
n i a podporządkowania k u l t u r o w e g o . Wspólnie w y k o n y w a n e rytuały dają
poczucie więzi uczestnikom r u c h u , a także tworzą podstawę do zacho­
w a n i a godności osobistej i d u m y p l e m i e n n e j .
Kategorię ruchów społecznej r e k o n s t r u k c j i miał n a myśli F r e d Voget,
gdy pisał o t y p i e ruchów r e f o r m i s t y c z n y c h . Wyróżnienia t e j g r u p y r u ­
chów d o k o n u j e j e d n a k wyłącznie n a przykładzie ruchów wśród I n d i a n
A m e r y k i Północnej, co sprawia, że zostaje bardzo ograniczona i c h w e ­
wnętrzna zmienność. W rezultacie r u c h y reformistyczne t o eskapistyczne r u c h y społecznej r e k o n s t r u k c j i , gdyż wszystkie indiańskie r u c h y r e ­
k o n s t r u k c y j n e mają c h a r a k t e r eskapistyczny, co należy przypisać spo­
łecznej sytuacji I n d i a n .
19

W y m i a r psychologiczny odnosi się n i e t y l k o do r e a k c j i i czynności
i n d y w i d u a l n y c h jednostek, lecz przede w s z y s t k i m próbuje ująć reakcje
i zachowania zbiorowe całych g r u p . R u c h społeczny b o w i e m n i e jest s u ­
mą aktywności i myślenia poszczególnych jednostek, lecz społeczną reak­
cją na k r y z y s społeczno-kulturowy. W s y t u a c j i d e p r y w a c j i zostaje p o ­
stawiona społeczność j a k o całość powiązana r o z l i c z n y m i więziami oraz
wspólnotą kulturową. K r y t e r i u m psychologiczne związać można z ele­
m e n t a m i organizacji społecznej i k u l t u r y społeczeństwa, w którym dany
r u c h się r o z w i j a . Reakcje psychiczne n a daną sytuację poszczególnych
jednostek należących do zbiorowości powiązanej szeregiem więzi i w z o ­
rów k u l t u r o w y c h przybierają postać r u c h u , stając się organizacją w y p o ­
sażoną w ideologię. Następuje werbalizacja postaw; wyciągnięte są k o n ­
sekwencje z w y z n a w a n y c h poglądów; wysiłek j e d n o s t k i l u d z k i e j zostaje
włączony w r a m y organizacji społecznej.
Między wyróżnionymi t y p a m i ruchów zachodzą różne związki gene­
tyczne; r u c h y jednego t y p u mogą się przekształcać w r u c h y t y p u innego.
Najczęstsze w y d a j e się przejście następujące: r u c h eskapistycznej t r a n s ­
f o r m a c j i i n s p i r u j e m n i e j l u b bardziej świadomie r u c h b u n t o w n i c z e j t r a n s ­
f o r m a c j i . T a k było w p r z y p a d k u Tańca Duchów i nieświadomie przezeń
i n s p i r o w a n y c h w a l k Siouxów. Taniec Duchów był całkowicie pacyfis­
t y c z n y i n i g d y n i e zachęcał do gwałtu wobec Białych. Umysły l u d z i n i e
potrafiły j e d n a k często odróżnić wrogości ideologicznej i werbalnej od
wrogości r e w o l u c y j n e j . M i m o b r a k u nakazu ze strony proroka działali
i» V o g e t ,

op.

cit.

134

EWA

NOWICKA

Porównanie reakcji psychologicznej i społecznej w wyróżnionych typach ruchów

Typ ruchu
buntownicza transformacja

Psychologiczna reakcja
indywidualna
agresja,
skrajne podniecenie

Reakcja społeczna
wojna,
rebelia,
spisek

eskapistyczna transfor­

wycofanie,
nieagresywne podnie-

macja

rytuał

cenie
eskapistyczna rekon­

spokojne wycofanie

izolacja
społeczno-religijna

strukcja społeczna
buntownicza

agresja

selektywna

rekonstrukcja

werbalna

opozycja

zgodnie z odczuwaną nienawiścią, podejmując z b r o j n y atak n a Białych.
Oczekiwanie mającego nadejść w b l i s k i e j przyszłości „złotego w i e k u "
rozpala wyobraźnię zbiorowości i skłania do zachowania się a k t y w n i e
buntowniczego. T a k i związek eskapistycznej i r y t u a l n e j t r a n s f o r m a c j i
z transformacją buntowniczą obserwujemy w millenarystycznie i n s p i r o ­
w a n y c h atakach n a Białych w ramach „kultów cargo".
Historycznie sprawę rozpatrując, mało prawdopodobne jest przejście
o d r u c h u społecznej r e k o n s t r u k c j i w r u c h t r a n s f o r m a c j i . Natomiast n a j ­
częstsze jest przekształcanie się ruchów całkowitej negacji w r u c h y czę­
ściowej negacji. Wczesny s h a k e r y z m miał w i e l e cech t r a n s f o r m a c y j n y c h ;
utraciwszy następnie swój m i l l e n a r y z m stał się już w k i l k a l a t po swych
n a r o d z i n a c h r u c h e m społecznej eskapistycznej rekonstrukcji i .
Przeobrażenie się jednego t y p u r u c h u w i n n y wiąże się z w i e l o m a zja­
w i s k a m i historycznie w i e l k i e j w a g i .
HIPOTEZY BADAWCZE:
A CZYNNIKAMI

ZWIĄZKI MIĘDZY T Y P E M R U C H U
SPOŁECZNO-KULTUROWYMI

Można sformułować w i e l e zależności ogólnego c h a r a k t e r u wiążących
poszczególne t y p y ruchów z elementami sytuacji, w której r u c h powstaje.
Zależności t e mają charakter częściowo t y l k o sprawdzonych hipotez, które
mogą służyć za bazę do dalszych badań.
Hipoteza zgodności t y p u r u c h u z charakterem k u l t u r y
Hipoteza t a głosi, że istnieje związek między r u c h a m i b u n t u i uciecz­
k i a charakterem k u l t u r y danego społeczeństwa. T a k więc w j e d n y c h
k u l t u r a c h częściej pojawiają się r u c h y b u n t u , w i n n y c h — r u c h y uciecz-

TYPOLOGIA

RUCHÓW

SPOŁECZNYCH

135

k i . Należy się zastanowić, j a k i e cechy k u l t u r y społeczeństwa trzeba brać
pod uwagę, jeśli się bada związek między kulturą i t y p e m r u c h u .
A. Można brać pod uwagę ogólny charakter wartości p o d s t a w o w y c h
cechujących daną kulturę. Wówczas możemy mówić o zgodności powsta­
jącego r u c h u z c h a r a k t e r e m p o d s t a w o w y c h wartości w danej k u l t u r z e .
Zgodnie z t y m l u d y o t y p i e k u l t u r y wynoszącej na naczelne miejsce w a r ­
tości związane z w o j o w a n i e m wytworzą raczej r u c h y o charakterze b u n ­
t o w n i c z y m , natomiast k u l t u r y kładące nacisk n a wartości mistyczne za­
reagują na deprywację wynikającą z politycznej d o m i n a c j i r u c h e m r a ­
czej o charakterze eskapistycznym. O t e j zależności pisał James Mooney,
gdy porównywał zainteresowanie Tańcem Duchów wśród Arapahów
i wśród S i o u x ó w . M i s t y c z n y charakter k u l t u r y Arapahów, wśród któ­
r y c h k o n t a k t j e d n o s t k i z siłami n a d p r z y r o d z o n y m i był szczególnie w y ­
soko ceniony, zadecydował o powszechnym w t y m p l e m i e n i u przyjęciu
d o k t r y n y i obrzędów Tańca Duchów. Natomiast w o j o w n i c z y c h Siouxów
eskapistyczny Taniec Duchów znacznie m n i e j pociągał. C i spośród
Siouxów, którzy r u c h t e n zaakceptowali, włączyli do niego elementy, któ­
r y c h u Arapahów n i e posiadał, a m i a n o w i c i e silną wrogość wobec B i a ­
łych, j a k a następnie wybuchła w postaci o t w a r t e j w a l k i . Te same sprawy
miała n a myśli również R u t h Benedict, gdy pisała o t y m , że I n d i a n i e
Pueblo n i e z a i n t e r e s o wa l i się k u l t e m p e j o t l u , gdyż i c h k u l t u r z e obce były
treści i wartości podstawowe d l a p e j o t y z m u . K u l t u r y I n d i a n Pueblo kładły
nacisk na cnotę u m i a r k o w a n i a w e w s z y s t k i c h życiowych sytuacjach. Po­
tępia się w n i c h agresję, wywyższanie się oraz gwałtowne wyrażanie za­
równo radości, j a k i żalu. N i e zezwala się n a używanie narkotyków oraz
w s z y s t k i c h środków dających 'człowiekowi niezwykłe doznania. Doznania
t a k i e daje również p e j o t l , którego używanie Pueblo o d r z u c i l i , podobnie j a k
wszystkie t r a d y c y j n e indiańskie używki t a k powszechnie
stosowane
w k u l t u r z e p l e m i o n Równin. N i c więc dziwnego — sugeruje Benedict —
że p e j o t y z m spotkał się z żywą akceptacją u I n d i a n Równin, natomiast
odrzucony został przez I n d i a n Pueblo .
Podobną myśl wyraził również H o b s b a w m (a za n i m rozwinęła ją
Y o n i n a Talmon), gdy pisał o t y m , że r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e nie mogą
się pojawić l u b są p r z y j m o w a n e z oporami przez l u d y , których r e l i g i e
operują koncepcją s e r i i z m i a n c y k l i c z n y c h l u b ciągłego przepływu cza­
su, j a k też czasu statycznego. Z tego p o w o d u m i l l e n a r y z m n i e rozwinął
się wśród ludów wyznających h i n d u i z m i b u d d y z m . R u c h y m i l l e n a r y ­
styczne łatwo powstają natomiast n a gruncie r e l i g i i takich, j a k j u d a i z m
20

21

2 0

XlVth
2 1

J. Mooney,
The Ghost Dance Religion
and the Sioux Outbreak
of 1890,
Annual Report
of the Bureau of Ethnology,
1892-1893, cz. 2: 1896 s. 653-1102.
R . B e n e d i c t , Wzory kultury, W a r s z a w a 1966.

136

EWA

NOWICKA

czy chrześcijaństwo — zakładających istnienie wszechobecnej i kierują­
cej b i e g i e m h i s t o r i i w o l i boskiej, która może zadecydować w d o w o l n y
sposób o z a t r z y m a n i u się l u b zmianie k i e r u n k u h i s t o r i i .
B. Mówiąc o wpływie k u l t u r y na t y p r u c h u , który w j e j łonie powsta­
je, można mieć także n a myśli gotowe w z o r y k u l t u r o w o ustalone, o k r e ­
ślające rodzaj r e a k c j i na silną deprywację wynikającą z obcej p o l i t y c z ­
nej dominacji. T a k i gotowy wzór, który zostaje j e d y n i e zaktualizowany
i rozwinięty, przedstawia Justus v a n der Kroef, g d y pisze o i n d o n e z y j ­
skich r u c h a c h r e a k c j i n a dominację i k o n t a k t k u l t u r o w y . Podobnie
analizują sposoby reakcji n a europejski podbój wśród różnych p l e m i o n
I n d i a n A m e r y k i Północnej znawcy tego p r o b l e m u , n p . B a r n o u w . Te
plemiona, które miały silną plemienną organizację i mocno w t r a d y c j i
ustalony wzór w o j o w a n i a , reagowały również wojną na nacisk społe­
czeństwa europejskiego. Te plemiona rzadziej — i najczęściej t y l k o
w p r z y p a d k u poniesionej całkowitej i nieodwołalnej klęski — wyrażają
zainteresowanie dla ruchów eskapistycznych. G o t o w y wzór m i l l e n a r y ­
stycznego r u c h u m i e l i w swej k u l t u r o w e j t r a d y c j i I n d i a n i e T u p i - G u a r a n i
z A m e r y k i Południowej, toteż n i e może dziwić, że n a dominację europej­
ską i k o n t a k t z kulturą l u d z i białych zareagowali właśnie eskapistycznym
ruchem transformacyjnym.
2 2

2 3

2 4

C. W b a d a n i u związków między t y p e m r u c h u a charakterem k u l t u ­
r y można się interesować również w y t w o r z o n y m przez określony t y p
socjalizacji modelem osobowości j e d n o s t k i . N a m o d e l t e n składają się
sposoby reagowania n a różne sytuacje, w t y m także wzór reagowania
na silną frustrację. T a k i zespół elementów prześledził c y t o w a n y już v a n
der K r o e f dla indonezyjskich społeczeństw p i e r w o t n y c h . M o d e l osobo­
wości w y t w o r z o n y przez przyjęte w danej k u l t u r z e m e t o d y socjalizacji
miał, j a k dowodzi Kroef, decydujący w p ł y w n a sposób reakcji badanego
przez niego społeczeństwa n a dominację Białych . B a r n o u w porównał
pod t y m względem t y p a k u l t u r a c j i wśród p l e m i o n leśnych A m e r y k i Pół­
nocnej z akulturacją I n d i a n Równin, którzy zainteresowali się zarówno
Tańcem Duchów, j a k i następnie p e j o t y z m e m .
2S

2б

W k o n k r e t n y c h przykładach ruchów nie zawsze można wyróżnić w y ­
mienione t r z y g r u p y spraw dotyczących c h a r a k t e r u k u l t u r y . N a ogół jest
2 2

Hobsbawm,

2 3

J . v a n der

Borneo,
2 4

pewa,

op. cit, s. 57-58.

Kroef,

[w:] Millenial

Messianic

Dreams...,

V . В a m o u w, Acculturation
[w:]

Memoirs

Movements
and Personality

of the American

do „Aan. A n t h r . " , t. 52:1950, n r 4, cz. 2.
2 5

2 6

V a n der K r o e f ,
В a r n o u w,

op. cit.

op. cit.

on

the

Celebes,

among

the

Sumatra

and

s. 80-121.
Anthropological

Association,

Wisconsin

Chip­

n r 72, d o d a t e k

TYPOLOGIA

RUCHÓW

137

SPOŁECZNYCH

dostępny j e d y n i e materiał n a t e m a t ogólnego t y p u wartości w danej k u l ­
turze tubylczej.
Analizę typologiczną można sprowadzić n a niższy poziom ogólności;
wówczas badać się będzie związek k o n k r e t n y c h , n i e mieszczących się
w ramach zaproponowanej t y p o l o g i i cech ruchów z charakterem k u l t u r y .
Do tej c h w i l i mówiłam o możliwościach wiązania j e d y n i e cech b u n t o w niczości i eskapizmu r u c h u z charakterem k u l t u r y . Można się też zasta­
nowić, j a k i e t o inne cechy poszczególnych ruchów związane są z podsta­
w o w y m i wartościami, w z o r a m i r e a k c j i n a frustrację oraz modelem oso­
bowości w d a n y m społeczeństwie. Taką zależność miał na myśli Geor­
ge Devereux, który n a marginesie s w y c h psycho-socjologicznych badań
nad indiańskim p l e m i e n i e m Mohave zauważył, że w k u l t u r z e t a k i e j , j a k
k u l t u r a Mohavów, n i e mógł się narodzić a n i zostać zaakceptowany r u c h
podobny do „kultów cargo". „Kulty cargo", jego zdaniem, mogły zrodzić
się t y l k o n a gruncie takiej k u l t u r y , j a k melanezyjska . Devereux myślał
z pewnością o charakterze podstawowych wartości cechujących kulturę
ludów Melanezji, kładących nacisk na osiągnięcia materialne, dobrobyt
i praktyozność działania. Cechy te rzeczywiście bardzo odróżniają spo­
łeczeństwo Melanezji od społeczeństw I n d i a n A m e r y k i Północnej.
Podobną zależność miał n a myśli W. W. H i l l , który rzucił hipotezę,
że N a v a h o w i e dlatego — w przeciwieństwie do w i e l u i n n y c h p l e m i o n —
nie przyjęli Tańca Duchów, gdyż i c h k u l t u r a niezgodna była z doktryną
tego r u c h u . <Navaho, mianowicie, m i e l i żywić k u l t u r o w o ustalony lęk
przed duchami zmarłych. D o k t r y n a Tańca Duchów głosiła o b l i s k i m p r z y ­
b y c i u zmarłych n a ziemię. Taniec Duchów n i e mógł zatem interesować
i przyciągnąć N a v a h ó w . Można j e d n a k podać przykład, który hipotezę
H i l l a podważa. Otóż I n d i a n i e Ute, m i m o żywionego przez n i c h silnego
lęku przed zmarłymi, żywo zaakceptowali Taniec Duchów .
21

28

29

Związki między charakterem k o n t a k t u społeczeństwa dominującego
i zdominowanego a t y p e m r u c h u
Podział, zgodnie z k r y t e r i u m ideologicznym dzielący r u c h y n a t r a n s ­
formacyjne i r e k o n s t r u k c y j n e , można związać z szeregiem cech k o n t a k ­
t u społeczno-kulturowego łączącego społeczeństwo p i e r w o t n e ze społeG.

Devereux,

Mohave

Knowledge

and Psychic

Disturbances

2 7

Bureau
2 8

of American
W.

W.

Ethnology,

H i 11,

The

Ethnopsychiatry

and

of an Indian

Tribe,

Suicide:
Smithsonian

the

Psychiatrie
Institution

—

B u l l e t i n , n r 175, W a s h i n g t o n 1961.

Navaho

Indians

and

the

Ghost

U t e of Colorado,

[w:]

Dance

of

1890, „Am.

A n t h r . " , t. 46:1944, s. 523 n.
2 9

M . К.

American

О p 1 e r,

Indian

Tribes,

The

Southern

red. R. L i n t o n , New Y o r k — L o n d o n

Acculturation

in

1940, s. 188-189.

Seven

138

EWA

NOWICKA

czeństwem europejskim. R u c h y t r a n s f o r m a c j i i całkowitej negacji rodzą
się w i n n y m nieco kontekście społecznym niż r u c h y społecznej r e k o n ­
s t r u k c j i i częściowej negacji. Charakter k o n t a k t u rozkładam n a szereg
j e g o cech, aby k o l e j n o j e związać z t y p e m r u c h u . Najistotniejsze są na­
stępujące cechy k o n t a k t u społeczno-kulturowego: długotrwałość, bliskość
i regularność kontaktów społecznych między członkami stykających się
grup, stopień różnic w r o z w o j u społeczno-gospodarczym między s t y k a ­
jącymi się społeczeństwami, stopień a k u l t u r a c j i wśród g r u p y z d o m i n o ­
wanej oraz poziom w i e d z y o mechanizmach gospodarczych, s t r u k t u r z e
społecznej i charakterze k u l t u r y społeczeństwa dominującego wśród g r u ­
p y zdominowanej. Omówię obecnie związek poszczególnych czynników
z typem ruchu: transformacyjnym i rekonstrukcyjnym.
A. T y p r u c h u a siła k o n t a k t u między d w o m a społeczeństwami. W t y m
w y p a d k u hipoteza będzie brzmiała następująco: i m k o n t a k t między d w o ­
m a stykającymi się społeczeństwami (z których jedno jest dominujące,
a d r u g i e p o l i t y c z n i e zdominowane) jest dłuższy, częstszy i bardziej r e g u ­
l a r n y , t y m większe prawdopodobieństwo, że r u c h , który w ramach spo­
łeczeństwa zdominowanego p o j a w i się j a k o reakcja na podbój, będzie
miał charakter r u c h u społecznej r e k o n s t r u k c j i i częściowej negacji. I o d ­
w r o t n i e : i m k o n t a k t między t a k i m i społeczeństwami krótszy i m n i e j r e ­
g u l a r n y , t y m większe prawdopodobieństwo, że r u c h będzie miał charak­
t e r t r a n s f o r m a c j i i całkowitej negacji.
B. T y p r u c h u a stopień różnic w r o z w o j u społecznym i gospodarczym
między stykającymi się społeczeństwami. K o l e j n a hipoteza b r z m i : i m
większy stopień różnic w r o z w o j u społecznostrukturalnym i gospodar­
czym między d w o m a stykającymi się społeczeństwami, t y m większe
prawdopodobieństwo, że r u c h , który powstanie wśród społeczeństwa zdo­
minowanego, będzie r u c h e m t r a n s f o r m a c j i i całkowitej negacji. I o d w r o t ­
n i e : i m stopień różnic gospodarczych i społecznych między d w o m a społe­
czeństwami jest mniejszy, t y m większe prawdopodobieństwo', że r u c h spo­
łeczny wśród g r u p y zdominowanej będzie miał charakter społecznej r e ­
k o n s t r u k c j i i częściowej negacji.
C. T y p r u c h u a poziom a k u l t u r a c j i wśród społeczeństwa podporząd­
kowanego. Hipoteza t a b r z m i następująco: i m wyższy poziom a k u l t u r a c j i
wśród członków społeczeństwa podporządkowanego, t y m większe p r a w ­
dopodobieństwo, że r u c h będący reakcją n a obcą dominację będzie miał
c h a r a k t e r społecznej r e k o n s t r u k c j i i częściowej negacji. I o d w r o t n i e : i m
poziom a k u l t u r a c j i niższy, t y m większe prawdopodobieństwo, że r u c h
będzie miał charakter t r a n s f o r m a c j i i całkowitej negacji.
D. T y p r u c h u a stopień w i e d z y o mechanizmach społeczeństwa d o m i ­
nującego wśród społeczeństwa zdominowanego. T u hipoteza b r z m i : i m

TYPOLOGIA

RUCHÓW

130

SPOŁECZNYCH

wyższy stopień w i e d z y o gospodarczych i społecznych mechanizmach
rządzących społeczeństwem p o l i t y c z n i e dominującym wśród członków
społeczeństwa podporządkowanego, t y m większe prawdopodobieństwo, że
r u c h stanowiący reakcję n a dominację wśród g r u p y podbitej będzie miał
charakter społecznej r e k o n s t r u k c j i i częściowej negacji. I o d w r o t n i e : i m
poziom t e j wiedzy wśród g r u p y zdominowanej niższy, t y m większe p r a ­
wdopodobieństwo, że r u c h społeczny przybierze postać r u c h u t r a n s f o r ­
m a c j i i całkowitej negacji.
Hipotezy te prowadzą do następującego ogólnego sformułowania: I m
bliższy k o n t a k t między społeczeństwami, i m mniejsze różnice w roz­
w o j u między n i m i , i m wyższy stopień a k u l t u r a c j i wśród społeczeństwa
zdominowanego i i m większa wiedza społeczeństwa podbitego o społe­
czeństwie dominującym, t y m większe prawdopodobieństwo powstania
r u c h u społecznej r e k o n s t r u c j i i częściowej negacji. N a t o m i a s t : i m k o n ­
t a k t y słabsze, i m różnice większe, stopień a k u l t u r a c j i i poziom w i e d z y
niższy, t y m większe prawdopodobieństwo p o w s t a n i a r u c h u t r a n s f o r m a c j i
i całkowitej negacji.
W y m i e n i o n e elementy k o n t a k t u pozostają ze sobą w ścisłym związku.
I m odleglejsze k o n t a k t y między d w o m a społeczeństwami, t y m niższy p o ­
z i o m a k u l t u r a c j i oraz stopień w i e d z y o społeczeństwie dominującym
wśród g r u p y podporządkowanej. W b l i s k i m ze sobą związku pozostaje
również poziom a k u l t u r a c j i i stopień w i e d z y j a k o c z y n n i k i wzajemnie
na siebie wpływające. N a poziom a k u l t u r a c j i i stopień w i e d z y m a rów­
nież w p ł y w stopień różnic dzielących stykające się społeczeństwa.
I m większe te różnice, t y m mniejsze możliwości poznania społeczeństwa
dominującego przez przedstawicieli g r u p y podbitej, a co za t y m idzie —
t y m mniejszy stopień i szansa szybkiej a k u l t u r a c j i . Stopień w i e d z y o e u r o ­
pejskiej c y w i l i z a c j i jest zatem funkcją zarówno bliskości kontaktów mię­
dzy stykającymi się społeczeństwami, j a k i wyjściowych różnic w r o z w o ­
j u gospodarczym i strukturalnospołecznym między t y m i społeczeństwa­
m i . Zależności między wyróżnionymi c z y n n i k a m i sytuacji k o n t a k t u przed­
s t a w i a m graficznie.
Cechy

kontaktu

społeczno-kulturowego

i ich wzajemne
Siła k o n t a k t u

związki
Stopień różnic między
jącymi

poziom a k u l t u r a c j i
'i t

się

styka­

społeczeństwami
j

__l
stopień w i e d z y o społeczeństwie e u r o p e j s k i m wśród g r u p y

podporządkowanej

140

EWA

NOWICKA

W y m i e n i o n e cechy k o n t a k t u można wiązać zarówno z uwzględnio­
n y m i w zaproponowanej t y p o l o g i i cechami ruchów, j a k i z i c h cechami
specyficznymi. Poszczególne cechy k o n t a k t u w k o n k r e t n y c h przypadkach
modelują d a n y r u c h społeczny.
Patrząc n a sformułowane hipotezy z p u n k t u w i d z e n i a historycznego
r o z w o j u sytuacji k o n t a k t u między społeczeństwami p i e r w o t n y m i a spo­
łeczeństwem europejskim, można przypuszczać występowanie następują­
cej zależności. W p i e r w s z y m etapie k o n t a k t u p i e r w o t n e g o społeczeństwa
z cywilizacją europejską występuje tendencja t w o r z e n i a się ruchów cał­
k o w i t e j negacji ii t r a n s f o r m a c j i , natomiast n a dalszych etapach tego k o n ­
t a k t u r y s u j e się tendencja powstawania ruchów częściowej negacji i spo­
łecznej r e k o n s t r u k c j i . Hipotezę tę można sformułować w nieco słabszej
formie, która lepiej nadaje się do sprawdzenia empirycznego. R u c h y
transformacji i całkowitej negacji n i g d y n i e pojawiają się n a etapie
b l i s k i c h i długotrwałych kontaktów, a r u c h y społecznej r e k o n s t r u k c j i
i częściowej negacji n i g d y n i e rodzą się w p i e r w s z y m okresie kontaktów.
W miarę w z r o s t u ilości, częstotliwości i trwałości kontaktów o b u społe­
czeństw między sobą wzrastała wśród społeczeństwa pierwotnego ilość
jednostek, które przyjmowały w z o r y k u l t u r y europejskiej. Jednostki te
miały większy od i n n y c h stopień wiedzy o mechanizmach gospodarczospołecznych społeczeństwa europejskiego, n a b y t e j w t o k u swych k o n t a k ­
tów. Wzrost liczby kontaktów przyczyniał się również bezpośrednio do
w z r o s t u znajomości europejskiej c y w i l i z a c j i n a w e t u jednostek n i e p r z y j ­
mujących wzorów k u l t u r y europejskiej. Jeśli różnice w r o z w o j u gospo­
darczym i pod względem złożoności s t r u k t u r y społecznej są duże, przed­
stawiciele podbitej społeczności p i e r w o t n e j n i e mogą łatwo zrozumieć,
na czym opiera się gospodarka społeczeństwa europejskiego, zwłaszcza
jeśli k o n t a k t y n i e są z b y t silne. Z taką sytuacją m a m y do czynienia do
dziś n a w i e l u obszarach Melanezji. W sytuacji, g d y t e różnice są duże,
t r u d n i e j zachodzi a k u l t u r a c j a jednostek spośród p i e r w o t n e j g r u p y zdo­
m i n o w a n e j . W sytuacji zatem, gdy wiedza o społeczeństwie europejskim
u l u d u pierwotnego jest n i e w i e l k a , l u d t e n interpretować będzie własną
sytuację oraz źródła europejskiej c y w i l i z a c j i w t e r m i n a c h m a g i c z n o - r e l i g i j n y c h , co z k o l e i wpływa n a charakter r u c h u , który, jeśli się p o j a w i ,
będzie raczej t r a n s f o r m a c y j n y niż r e k o n s t r u k c y j n y . Rodzi się przekona­
nie, że t y l k o całkowita przemiana świata może doprowadzić do zmiany
sytuacji g r u p y podporządkowanej. W miarę narastania kontaktów spo­
łecznych, zwiększania się liczby jednostek silnie zeuropeizowanych oraz
w miarę w z r o s t u wiedzy o mechanizmach społecznych i podstawach go­
spodarczych społeczeństwa europejskiego u l u d u pierwotnego, zaczyna
on rozumieć własną sytuację w t e r m i n a c h r e f o r m y społecznej, często
posiadającej charakter zupełnie świecki. Rozwiązanie własnej sytuacji

TYPOLOGIA

RUCHÓW

141

SPOŁECZNYCH

silnie deprywującej również zaczyna się jawić w t e r m i n a c h r e k o n s t r u k ­
cji społecznej. R u c h społeczny na gruncie tego sposobu w i d z e n i a własnej
sytuacji i j e j rozwiązania m u s i mieć charakter częściowej t y l k o negacji
i społecznej r e k o n s t r u k c j i .
C z y n n i k i siły k o n t a k t u i stopnia różnic między społeczeństwami dzia­
łają w p r z e c i w n y c h k i e r u n k a c h , a czasem działanie jednego z n i c h może
przeważyć działanie drugiego. W k o n k r e t n y c h sytuacjach poszczególnych
ruchów* zaobserwować można, j a k współdziałanie to się o d b y w a .
W każdym p r z y p a d k u działają zarówno c z y n n i k i związane z charakte­
r e m k u l t u r y j a k i c z y n n i k i wynikające z c h a r a k t e r u k o n t a k t u między
stykającymi się społeczeństwami. To współdziałanie sprawia, że dla po­
szczególnych typów ruchów możemy wyznaczyć w a r u n k i , które decydują
o ich powstaniu.

Ewa
A

Nowicka

TYPOLOGY

OF SOCIAL MOVEMENTS
A

The

problems

social movements

of

typology

AMONG

THE PRIMITIVE

PEOPLES

S u m m a r y

or c l a s s i f i c a t i o n a r e i m p o r t a n t

w h i c h a r e r e a c t i o n s of t h e c o n q u e r e d

for

the study

p r i m i t i v e peoples

of

to t h e

p o l i t i c a l d o m i n a t i o n of t h e w h i t e m a n a n d to t h e contact w i t h h i s c u l t u r e . I n l i t e ­
rature there are m a n y

a t t e m p t s at c l a s s i f i c a t i o n ; t h e m o s t v a l u a b l e

among

them

a r e : t h e t y p o l o g y of n a t i v i s t i c m o v e m e n t s b y R . L i n t o n ; t h e c l a s s i f i c a t i o n of a c t i v i s t
and p a s s i v i s t m o v e m e n t s b y P. W o r s l e y ; t h e c l a s s i f i c a t i o n of n a t i v i s m b y F . V o g e t :
t y p o l o g i c a l i n q u i r i e s b y G . E . S i m p s o n , A . W a l l a c e , L a n t e r n a r i a n d D. A b e r l e . I n
the w o r k s b y W a l l a c e

a n d S i m p s o n t h e m o s t i m p o r t a n t point is t h e b r i n g i n g out

of t h e p s y c h o l o g i c a l attitudes d i f f e r e n t i a t i n g
remarkably

pointed

to t h e i d e o l o g i c a l

of t h e s o c i a l m o v e m e n t s

the social movements, while

variable.

To build

Aberle

up a f u l l c l a s s i f i c a t i o n

of t h e d i s c u s s e d category, t h e p s y c h o l o g i c a l a n d

ideolo­

g i c a l d i m e n s i o n s m u s t be c o n s i d e r e d i n t h e f i r s t p l a c e . I n the p s y c h o l o g i c a l d i m e n ­
sion, I d i s t i n g u i s h t h r e e w a y s of r e a c t i n g to t h e s i t u a t i o n of d e p r i v a t i o n b y m e m ­
bers

of a m o v e m e n t :

a) r e v o l t , b) escape, c) r e s i g n a t i o n . S i n c e r e s i g n a t i o n is a n

attitude e x c l u d i n g a n y a c t i v i t y , it c a n n o t a p p e a r

in a social movement

and thus

it c a n be left out f r o m f u r t h e r c o n s i d e r a t i o n s . I n t h e i d e o l o g i c a l d i m e n s i o n , t h r e e
types of w o r l d p e r s p e c t i v e s s h o u l d be d i s t i n g u i s h e d : a) a p e r s p e c t i v e of t r a n s f o r m a ­
tion a n d of t o t a l n e g a t i o n of t h e w o r l d , b) a p e r s p e c t i v e of s o c i a l r e c o n s t r u c t i o n
a n d of p a r t i a l n e g a t i o n of t h e w o r l d , c) t o t a l a c c e p t a n c e of t h e w o r l d .

Since the

t o t a l a c c e p t a n c e c a n n e v e r constitute a b a s i s for a s o c i a l m o v e m e n t , w e c a n l e a v e
it out of f u r t h e r d i s c u s s i o n , too. T h e t w o d i m e n s i o n s t h u s y i e l d a f o u r f o l d c l a s s i f i ­
c a t i o n of s o c i a l m o v e m e n t s :
1. R e b e l l i o u s

movements

of t o t a l n e g a t i o n

and transformation

of t h e

world

(e.g., m i l l e n a r i s t i c r e b e l l i o n s , l i k e t h e r e b e l l i o n of P o n t i a c , t h a t of t h e p r o p h e t I s a tai among
in N e w

the North

Zealand);

American Indians, Mau-Mau

in Kenia, Hau-Hau

movement

142

EWA

2. E s c a p i s t m o v e m e n t s

NOWICKA

of t o t a l n e g a t i o n

of t h e w o r l d

"cargo c u l t s " in Melanesia, millenaristic pilgrimages
3. R e b e l l i o u s
gious-political

movements

movements

of

in

p a r t i a l negation

Africa

and

(e.g., t h e G h o s t

Dance

of t h e T u p i Guaraní I n d i a n s ) ;

and

social reconstruction

Melanesian

movements

of

(reli­

Paliau

or

Massinga);
4. E s c a p i s t m o v e m e n t s of p a r t i a l n e g a t i o n a n d s o c i a l r e c o n s t r u c t i o n (e.g., p e y o tism,

shakerism, the religion

of

the p r o p h e t

Handsome

Lake

among

the

explained

by

North

American Indians).
The

appearance

of

various

types

of

movements

c a n be

f a c t o r s ; t h e m o s t i m p o r t a n t a m o n g t h e m a r e : a) t h e t y p e of c u l t u r e (value
w i t h i n w h i c h the movement

emerges;

b)

social and

many
system)

c u l t u r a l conditions i n w h i c h

the contact b e t w e e n

the c o n q u e r e d

and the dominating society occurs. T h e

significant

elements

here a r e : the

strength

degree of

differences

between

and

i n t e n s i t y of

most

s o c i a l c o n t a c t s ; the

the societies i n v o l v e d ; t h e degree of

k n o w l e d g e of

the c o n q u e r e d p o p u l a t i o n about t h e d o m i n a t i n g s o c i e t y a n d its degree of a c c u l t u r a ­
tion.