-
extracted text
-
„ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I X :
P L I S S N 0071-1861
1985,
z. I
Część II
I N F O R M A C J E O OŚRODKACH B A D A N E T N O G R A F I C Z N Y C H
I FOLKLORYSTYCZNYCH
KATEDRA ETNOLOGII I ANTROPOLOGII KULTUROWEJ
UNIWERSYTETU WARSZAWSKIEGO
WSTĘP
Pierwsze zainteresowania naukowe i prace etnograficzne w środo
wisku warszawskim w 1 poł. X I X w. wiążą się z działalnością War
szawskiego Towarzystwa Naukowego, a w drugiej jego połowie skupiają
się przede wszystkim wokół redakcji czasopisma „Wisła" (pierwszego
czasopisma etnograficznego w krajach słowiańskich), a następnie —
Muzeum Etnograficznego. Po 1918 r. historia kultury, etnografia i etno
logia stanowią najpierw przedmiot wykładów na Wolnej Wszechnicy,
a następnie na Uniwersytecie Warszawskim (Ludwik Krzywicki, Ste
fan Czarnowski) oraz w Instytucie Nauk Antropologicznych i Etnologicznych TNW (Stanisław Poniatowski z asystentami: Kazimierzem Mo
szyńskim i Kazimierą Zawistowicz-Adamską). Na Uniwersytecie War
szawskim później niż na innych uniwersytetach odrodzonej Polski, bo
w 1934 г., utworzono — silniejszy jednak niż gdzie indziej — ośrodek
dydaktyczny i naukowy z katedrami etnologii (Stanisław Poniatowski),
etnografii Polski (Cezaria Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrze jewiczowa) i socjologii (Jan S. Bystroń). Kierownicy katedr przynieśli ze
sobą zarówno doświadczenie z prac dydaktycznych i naukowych prowa
dzonych przedtem w Warszawie, Wilnie, Poznaniu i Krakowie, jak i za
interesowania różnymi metodami obcymi, z którymi zetknęli się np.
w okresie studiów na innych uniwersytetach europejskich: szkołą k u l turowo-historyczną F. Graebnera i O. W. Schmidta, fenomenologią Ed
warda Husserla, strukturalizmem Jana Baudouina de Courtenaya i so
cjologiczną szkołą francuską E. Durkheima i jego kontynuatorów. W t y m
samym czasie nastąpił również na innych uniwersytetach polskich roz
wój socjologii nawiązującej do kierunków obcych w tym, m.in. do szko
ły funkcjonalnej B. Malinowskiego. Między przedstawicielami tych róż
nych kierunków i różnych ośrodków naukowych w Polsce występowała
180
ZOFIA SOKOLEWICZ
żywa wymiana poglądów; kształtowały się nowe polskie szkoły w etno
grafii i socjologii. Kres tej linii rozwoju położyła II wojna światowa,
w rezultacie której wyniszczenie w obozach hitlerowskich, choroby i roz
proszenie po świecie polskich uczonych doprowadziły do zlikwidowania
placówki warszawskiej. Jej odbudowę przy pomocy badaczy z pokrew
nych dyscyplin (W. Antoniewicz, S. Ossowski, J . Krzyżanowski) podjął
najpierw J . S. Bystroń, a od 1948 r. uczeń Cezarii Baudouin de Courtenay-Jędrzejewiczowej, Witold Dynowski.
Nawiązał on do pracy swoich poprzedników, jak również do kierun
ków reprezentowanych przez przedstawicieli etnografii międzywojennej
innych uniwersytetów polskich (zwł. Uniwersytetu Jagiellońskiego), któ
rzy po II wojnie powrócili na Katedry, budując w konfrontacji z no
wym kierunkiem, materializmem historycznym, swe własne oryginalne
propozycje teoretyczne: ewolucjonizm krytyczny (K. Moszyński) i meto
dę integralną (K. Dobrowolski).
Ten wstęp historyczny ma niejako uzasadnić rodzaj podjętych dzi
siaj prac. Wynika bowiem z niego, że w etnografii polskiej ścierało się
zawsze kilka nurtów badawczych, teoretycznych, filozoficznych. Jednym
z celów dziś pracującego w Katedrze zespołu jest zachowanie wierności
owej wielości propozycji, rezygnacja z przyjęcia jednego kierunku teo
retycznego jako wiodącego, wprowadzanie nowych wzorów obcych i two
rzenie własnych propozycji. Z natury rzeczy podejmowanie prac o róż
nych orientacjach teoretycznych zmusza do prowadzenia dyskusji na
temat relacji między teoriami, mocy wyjaśniającej i zakresu każdej
z nich, porównywalności uzyskiwanych wyników. W prezentowanych
niżej informacjach o prowadzonych pracach nacisk położono na. „czystą"
informację pozostawiając rozważania teoretyczne do mających ukazać
się w najbliższym roku wydawnictw. Wspomniana zaś sprawa relacji
między teoriami będzie przedmiotem książki Z. Sokolewicz,
Etnologiczne teorie kultury,
która m.in. wykorzystuje doświadczenie z ostatnich
10 lat dyskusji teoretycznych i metodologicznych w tej kwestii w K a
tedrze.
Kierunkiem teoretycznym najbardziej inspirującym dziś pracowników
Katedry jest niewątpliwie strukturalizm klasyczny i jego warianty,
a obok niego semiotyka (w wydaniu E . Meletyńskiego i J . Łotmana),
kierunek historyczny histoire nouvelle,
orientacja K. Dobrowolskiego,
fenomenologia (szkoła utrechtska), psychoanaliza (C. G. Jung). Kie
runki te nawiązują więc zarówno do „scjentystycznych" jak i „rozumie
jących", humanistycznych modeli w nauce. Stwarza to z natury rzeczy
szczególne trudności w porozumiewaniu się i tym samym zmusza do
dyskusji prowadzonych równolegle do badań i wzajemnie współzależ
nych.
W informacji podanej niżej wymieniamy przede wszystkim prace
zespołowe. Badania prowadzone są na terenie całej Polski ze szczegółH
K A T E D R A E T N O L O G I I I A N T R O P O L O G I I K U L T U R O W E J UW
181
nym nasileniem na obszarze Podlasia. Obejmują wsie i miasteczka, a tak
że duże miasta, chłopską kulturą tradycyjną i robotniczą, zagadnienia
etnogenezy, pograniczy kulturowych, regionów, kulturą epoki przemy
słowej.
Prace zespołowe:
1. S ł o w n i k m i t ó w i o b r z ą d ó w l u d o w y c h w P o l s c e
n a t l e s ł o w i a ń s k i m , realizowany w problemie węzłowym 11.1:
„Polska kultura narodowa, jej tendencje rozwojowe i percepcja" od
1977 r. Szczególnie intensywne badania na terenie wschodniej Polski,
nie wyłączając małych miast i miasteczek. Kwerenda źródłowa X I X
i X X w. Materiał porównawczy terenowy z Macedonii. Współpraca w za
kresie opracowywania bibliografii i kwerend źródłowych ustalona z Buł
garią. Pozostałe obszary słowiańskie stopniowo bądą włączane do współ
pracy. Nie wyklucza sią możliwości współpracy z Komisją Karpacką
I H K M PAN. Przyjęta orientacja metodologiczna: strukturalno-serniotyczna. Prowadzone aktualnie prace teoretyczne zmierzają w kierunku
przejścia na badanie procesu historycznego. Opracowuje zespół: prof,
dr Zofia Sokolewicz, mgr Zbigniew Benedyktowicz, dr Jerzy S. Wasi
lewski, mgr Marianna Pawlik-Zdziarska, dr hab. Ludwik Stomma, dr
Ryszard Tomicki, mgr Maria Adamowicz i inni. Słownik dzieli się na
dwie części. Na pierwszą część złożą się zeszyty autorskie, w których
zostaną omówione podstawowe kategorie kultury ludowej z próbą odnie
sienia ich do wartości. Na drugą część złożą się hasła szczegółowe o cha
rakterze historycznym. Próbny zeszyt „Słownika" zaplanowano na
1984 r. Zakończenie zeszytów autorskich do 1986 г., zakończenie części
hasłowej — 1990 r.
2. E t n o g r a f i a z i e m d o r z e c z a W i s ł y . Program międzydyscyplinarny i międzyuczelniany realizowany od 1980 r. przez Wy
dział Historyczny Uniwersytetu Warszawskiego. Ma on na celu: 1) i n
wentaryzację elementów krajobrazu kulturowego na obszarze, który od
dłuższego czasu ulega poważnym przekształceniom przyrodniczym, gos
podarczym, kulturowym; 2) rekonstrukcję specyficznej kultury w y n i
kającej z konieczności dostosowania sposobu życia człowieka do warun
ków nadwodnych (zajęcia wodne, osadnictwo, regulacja rzeki etc); 3) re
konstrukcję kategorii kultury ludowej, którymi posługują się mieszkań
cy obszarów nadwiślańskich w klasyfikacji i opisie zjawisk kultury;
4) określenie roli Wisły w zróżnicowaniu kultury ludowej w Polsce.
Przedmiotem badań są następujące działy kultury: układ przestrzenny
i architektura ludowa, wartościowanie przestrzeni wsi — tzw mental
maps, wartościowanie obiektów zabytkowych, kompleksowa inwentary
zacja wybranych zagród, dom i obejście (technologia i symbolika), rol
nictwo, hodowla, rybołówstwo, wytwórczość rękodzielnicza, komunika
cja i transport, zdobnictwo obrzędowe, pożywienie, zajęcia wodne, wie-
182
ZOFIA
SOKOLEWICZ
dza ludowa o rzece, krajobraz kulturowy, kwestie charakterystyczne
dla pewnych odcinków biegu Wisły, jak osadnictwo olęderskie, menonici etc. Wykonuje zespół: prof, dr Zofia Sokolewicz, doc. dr hab. Marian
Pokropek, mgr Krzysztof Kubiak, mgr Grażyna Jaworska, mgr Dorota
Andrzejewska, mgr Tomasz Strączek oraz pracownik Państwowego M u
zeum Etnograficznego w Warszawie mgr Piotr Szacki i mgr Małgorza
ta Bartnicka — doktorantka PAN, nadto Pracownia Badań Regionalnych
UBB We Wrocławiu (zespół pod kierunkiem dr Jana Kurka prowadzi
badania nad samorodną twórczością ludową oraz miejscami pielgrzymek).
Od przyszłego roku przewidujemy włączenie się do naszych badań mu
zeów: toruńskiego, lubelskiego, kieleckiego, radomskiego i in. Ośrodek
warszawski prowadzi własne badania na obszarze od Płocka do Zawi
chostu. Bazą źródłową stanowią aktualne i archiwalne materiały etno
graficzne, ikonografia (od najstarszych źródeł graficznych i malarskich),
fotografia i film. Przyjęto orientację strukturalno-semiotyczną przy re
konstrukcji kategorii kultury ludowej oraz orientację historyczną przy
badaniu zagadnień zróżnicowania kultury. Przewiduje się badania po
równawcze przy współpracy holenderskiej, francuskiej i węgierskiej
(wielkie rzeki). Wydawnictwo seryjne UW pt. Wisła w Pradziejach
i Historii zacznie wychodzić od 1985 r.
3. E t n o g r a f i a
pogórza
krośnieńskiego.
Rozpoczęta
w 1981 r. jest kontynuacją prac z lat 1976-1980 pt. „Historia a świado
mość mieszkańców wsi" i innych prac wcześniejszych nt. współczesnych
przemian kultury tradycyjnej społeczności wiejskich okolic Krakowa,
Krosna, Warszawy i Kurpiów, ich zależności od podłoża historycznego
(por. „Etnografia Polska", t. 26 z. 2). Przyszła monografia obejmie za
równo zagadnienia współczesnego krajobrazu kulturowego i organiza
c j i życia, jak również tradycji ustnej oraz opinii dotyczących oceny
przeszłości i postaw i aspiracji współczesnych, co posłuży odtworzeniu
czynników oraz etapów przemian kulturowych zachodzących w okresie
k i l k u ostatnich generacji. Wstępne podsumowanie wyników: w mono
grafii wsi Trześniów na tle regionu (w druku). Zespół prowadzi prof,
dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa. Zakończenie ok. 1990 r. od 1983 r. temat
wchodzi w skład szerszego zadania pt. „Etnograficzne i etniczne podsta
w y kultury ziem polskich" (11.1. 6. 2).
4. C y g a n i e w k u l t u r z e p o l s k i e j ; prowadzi dr Lech Mróz
i zespół (studenci etnografii UW, absolwenci i pracownicy naukowi Kate
dry Etnografii UJ i Muzeum w Toruniu). Obszar — Polska pd.-wsch.
i szereg punktów w woj. wrocławskim, poznańskim, radomskim, kalis
kim, częstochowskim, koszalińskim, białostockim, piotrkowskim, gdań
skim). Ankieta obejmuje 2300 GRN. Bazę źródłową stanowi materiał
etnograficzny, dane z archiwów, dane rad narodowych i instytucji pub
licznych. Rozpoczęto w 1981 — zakończenie 1985 r. (numer problemu:
11. 1. 6. 1).
K A T E D R A E T N O L O G I I I A N T R O P O L O G I I K U L T U R O W E J UW
183
5. M i t i m y ś l e n i e m a g i c z n e w o b e c w a r t o ś c i . Temat
opracowywany jest w ramach problemu węzłowego 11. 8 „Zmiany oso
bowości i form życia kulturalnego w warunkach reform społecznych".
Punktem wyjścia jest stwierdzenie, że myślenie mityczne jest żywe
i funkcjonuje w kulturze współczesnej, a wyraża się w wytworach k u l
tury i zachowaniach jej właściwych, nowo tworzonych. W badaniach
nawiązuje się do polskiej tradycji: C. Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowej, E. Frankowskiego, J. S. Bystronia, K. Moszyń
skiego, z filozofów — przede wszystkim S.„ Brzozowskiego. Przegląd
"współczesnych orientacji obejmuje skalę od C. Castanedy, E. Cassirera,
С G. Junga, R. Barthesa, L . Kołakowskiego, M . Eliadego, E. Fromma,
P. Ricoeura, C. Lévi-Straussa po teorie cybernetyczne G. Batesona,
a w Polsce M . Mazura i A. Wiercińskiego. Opracowuje zespół: prof,
dr Zofia Sokolewicz, doc. dr hab. Anna Zadrożyńska, mgr Elżbieta Re
gulska, mgr Robert Czarnota, mgr Magda Michalska-Ciarka, mgr Joan
na Tokarska wraz z grupą studentów.
6. M i t o l o g i a
n a r o d o w a . Rekonstrukcja treści mitów odno
szących się do narodu polskiego i badanie ich poprzez obrzędy (szeroko
rozumiane) — zrytualizowane sfery zachowań narodu. Badaniami ob
jęto całą Polskę, okres współczesny, rekonstrukcje historyczne od okresu
Romantyzmu. Źródła: badania terenowe, materiały ikonograficzne, l i
teratura piękna i popularna. Przyjęta orientacja — fenomenologiczna.
Realizują: doc. dr hab. Anna Zadrożyńska, mgr Elżbieta Regulska i i n
ni. Badania rozpoczęto w 1980 r. Pierwszy etap prac zostanie zakończo
ny w 1985 r.
7. Nadto w Katedrze prowadzone są prace z zakresu mongolistyki,
afrykanistyki, metodologii badań tzw. trzeciego świata, kultury klasy
robotniczej, historii etnografii, teorii kultury. Tematy te pomijamy w i n
formacji. Nie podano też tytułów książek, nad którymi pracują poszcze
gólne osoby z zespołu Katedry, nie związanych z pracami zespołowymi.
Pominięto też dane dotyczące podręcznika etnografii Polski, którego
I część pióra M . Pokropka, pt. Etnografia regionalna Polski, przewidzia
na jest do druku w 1985 r.
Opracowała: Zofia
Sokolewicz
