Cyfrowa Etnografia

http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/1119.pdf

Media

Part of Katedra Etnografii Słowian Uniwersytetu Jagiellońskiego / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1

extracted text

KATEDRA ETNOGRAFII SŁOWIAN
UNIWERSYTETU JAGIELLOŃSKIEGO
Na aktualnych zainteresowaniach badawczych Katedry Etnografii
Słowian UJ odcisnęły piętno trzy nurty badawcze o różnych orienta­
cjach metodologicznych: ewolucjonizm krytyczny, socjo-historyzm z me­
todą integralną i funkcjonalizm. Teoretyczne osiągnięcia w ramach tych
nurtów zdominowały sposób wyjaśniania i interpretacji kultury ludo­
wej. Ich wpływ pozostał widoczny u wielu etnografów wywodzących się
ze środowiska krakowskiego, w tym także wśród pracowników Katedry.
Oddziaływanie ich, trudne dzisiaj do jednoznacznego określenia, utrzy­
muje się w atmosferze naukowej Katedry nawet wtedy, gdy zaczęto po­
szukiwać nowych sposobów widzenia etnografii. Dowodem na to może
być zainteresowanie ewolucjonizmem krytycznym, a co za tym idzie —
przypominanie i interpretacja jego dorobku teoretycznego. W przypadku
socjo-historyzmu istotną wykładnią rozumienia procesu zmiany k u l t u ­
rowej pozostała dla etnografów sformułowana w nim kategoria „ k u l t u ­
ry tradycyjnej" i sposób ujmowania rzeczywistości.
Poszukiwania skupiające się na przystosowaniu klasycznej teorii
funkcjonalizmu dla potrzeb badań nad społeczeństwem polskim uczyni­
ły go użytecznym i stosowanym sposobem wyjaśniania.
Zachodzące różnicowanie się postaw badawczych w etnografii, odpo­
wiadające wzrostowi wiedzy o kulturze, wynikało z faktu, że w dyscypli­
nach humanistycznych dzielących z etnografią wspólny przedmiot ba­
dań — kulturę — rozwinęły się analizy typu antropologicznego. To
różnicowanie się i poszukiwanie nowych punktów widzenia, wspomaga-ne przez ogólnohumanistyczne dyskusje metodologiczne wywołane tzw.
przełomem antypozytywistycznym, zmieniło też optykę zainteresowań
części z pracowników Katedry.
Zasadniczo nowe inspiracje znajdują oni w propozycjach semiologii,
strukturalizmu i fenomenologii, ale także wraca się do wybranych prob­
lemów postawionych po raz pierwszy przez francuską szkołę antropo­
logii, socjologii i folklorystyki. Stąd zainteresowanie się w Katedrze te­
zami Maussa, A. van Gennepa i tymi partiami dorobku J. S. Bystronia,
które poświęcone są kwestiom obyczajowości. Wynika z tego także i za­
kres pola badawczego, które stanowi to, co nazywa się zwyczajowo
w etnografii kulturą duchową i społeczną czy dziedziną kultury, j a k ą

K A T E D R A E T N O G R A F I I SŁOWIAN U J

185

zajmuje SÍQ W równej mierze folklorystyka i etnografia. Kontynuuje się
również linię zainteresowań przeobrażeniami społecznymi, co mieści się
w nurcie polskiej myśli socjologicznej i etnograficznej.
Tak zakreślone zainteresowania stanowią w Katedrze swoisty kom­
pleks badawczy, który bardziej szczegółowo został przedstawiony w dru­
giej części niniejszej informacji referującej indywidualne zainteresowa­
nia pracowników.
Uprzedzając wrażenia czytelnika warto zasygnalizować, że o ile
wcześniej można było mówić o dość jednolitym ukierunkowaniu meto­
dologicznym, o tyle obecnie podstawy badawcze pracowników Katedry
są raczej ciążeniem w pewnym kierunku epistemologicznym. Wykorzy­
stywanie w analizach różnych punktów widzenia zgodne jest z tendencją
powszechnie obecnie panującą w humanistyce.
1. M e c h a n i z m y m y ś l e n i a t y p u l u d o w e g o . Rzeczywis­
tość kulturową Polski tworzą trzy dopełniające i przenikające się sfery
kultury. Kultura „wysoka", „kultura popularna" oraz elementy kultu­
ry ludowej. Wszystkie te trzy sfery ulegają silnemu naciskowi mecha­
nizmów działania kultury masowej. Znane z modelowych socjologicz­
nych opisów sposoby funkcjonowania kultury masowej nie wyczerpują
problemu. Możliwe są etnologiczne interpretacje kulturowej rzeczywistoś­
ci Polski, jeżeli uzna się, że etnologia wskazuje na to, co w kulturze sym­
bolicznej ma charakter utrwalony i trudno zmienny. Odkrywa się w ó w ­
czas mechanizmy folkloryzacji, mitologizacji i petryfikacji zjawisk k u l ­
turowych i poszukuje się matryc strukturalizujących ludzkie myślenie.
Przedmiotem analizy są w tym przypadku następujące zjawiska o l u ­
dowym pochodzeniu wyliczone tu przykładowo: formy pobożności ludo­
wej, ludowe apokryfy, zagadnienia tzw. „hagiografii świeckiej" i mito­
logii narodowej, kicz i sztuka, relacje i plotki o zdarzeniach niecodzien­
nych, popularne teksty profetyczne.
Ramy metodologiczne interpretacji takich zjawisk wyznaczają w spo­
sób dopełniający osiągnięcia koncepcji semiotyczno-strukturalnych i fe­
nomenologiczne metody badań nad kulturą.
Badania nad wymienioną wyżej problematyką prowadzą w Kated­
rze dr Czesław Robotycki i mgr Zbigniew Fijak. W latach 1980-1982
zgromadzono materiał zebrany w czasie badań terenowych oraz przepro­
wadzono kwerendę archiwalną. Materiał ten będzie podstawą pracy
doktorskiej mgr Zbigniewa Fijaka i habilitacyjnej dr C z e s ł a w a Robotyckiego, które zostaną ukończone w 1986 r.
2. K u l t u r o w y w y r a z w i ę z i s p o ł e с z n e j."Myślą przewod­
nią w podjętej pracy jest teza, iż środowisko mieszkalne członków zbio­
rowości terytorialnej jest zamieszkiwana przez nich — zorganizowana
społecznie i kulturowo — przestrzeń, współmieszkańcy, z którymi łączą
każdego z nich różnorodne styczności społeczne, oraz właściwe tej zbio­
rowości symboliczne wyznaczniki jej przestrzennej i społecznej tożsa­
mości. Więź z własną wsią realizuje się na dwóch poziomach. Najbliż-

186

ANNA Z A M B R Z Y C K A - K U N A C H O W I C Z , CZESŁAW R O B O T Y C K I

sze otoczenie doświadczane jest w dniu codziennym, w bezpośrednich,
osobistych kontaktach twarzą w twarz. Więź z całą zbiorowością opiera
się na pewnych wyobrażeniach wspólnoty i przeświadczeniach o przy­
należności do niej razem z innymi współmieszkańcami.
Temat realizowany jest przez dr Teresę Dobrowolską od 1976 r. w ra­
mach problemu węzłowego 11.1 „Kultura narodowa, jej rozwój i per­
cepcja". Ukończenie pracy przewidzianej jako rozprawa habilitacyjna
zaplanowano na 1984 r.
Podstawę źródłową stanowią materiały zebrane w trakcie badań
•etnograficznych prowadzonych we wsiach Beskidu Śląskiego: Koniako­
wie, Jaworzynce i Istebnej ze szczególnym uwzględnieniem tej ostat­
niej.
3. S y m b o l i c z n y a s p e k t k u l t u r y
ludowej.
Kultu­
r o w a f u n k c j a d a r u . Podjętym rozważaniom towarzyszy przeko­
nanie, iż uniwersalnym atrybutem życia ludzkiego jest wręczanie darów.
Dar włączony w różne systemy kulturowe trwa w historii i jest obecny
hez względu na terytorium i czas. Uniwersalność „darzenia się" wielo­
krotnie stwierdzana przez etnologów skłania do poszukiwania istoty tego
zjawiska. Ustalenie owego znaczenia może nastąpić poprzez określenie
waloru symbolicznego daru. Spośród wszystkich możliwych sytuacji,
w których następuje darzenie się, wybrano do analizy sytuacje obrzę­
dowe, gdyż szczególnie wtedy czynności ludzkie nabierają wartości symholu. Obrzęd bowiem traktować można jako sposób komunikowania treś­
ci światopoglądowych o szczególnej randze społecznej.
Temat realizowany jest przez zespół: doc. dr hab. Annę Zambrzyck:ą-Kunachowicz, dr Małgorzatę Maj i mgr Różę Godulę w ramach prob­
lemu węzłowego 11.1 „Polska kultura narodowa, jej rozwój i percepcja".
Prace rozpoczęto w 1982 г., ukończenie przewidziane jest w 1987 r.
W' 1982 r. przygotowana została przez dr Małgorzatę Maj rozprawa
doktorska poświęcona znaczeniu daru w obrzędzie przejścia, jakim jest
wesele. Dar odgrywa w jego strukturze naczelną rolę, gdyż jest podsta­
wowym działaniem porządkującym i scalającym sprzeczności powstałe
przy zmianie stanu społecznego.
W przygotowaniu pozostaje opracowanie poświęcone znaczeniu „da­
rzenia się" w obrzędach towarzyszących zimowemu przesileniu dnia z no­
cą oraz starego i nowego roku. Autorką pracy, ukończonej w 1984 г.,
jest mgr Róża Godula. Dr Małgorzata Maj z kolei poddaje analizie zna­
czenie daru w obrzędach cyklu wiosennego.
Na rok 1987 przewidziane jest przygotowanie rozprawy poświęconej
obrzędowej wymianie darów w polskiej kulturze ludowej. Podstawę
źródłową stanowią informacje zawarte w publikacjach etnograficznych
oraz materiały uzyskane w trakcie prowadzonych badań terenowych.
4. G o s p o d a r o w a n i e
w społecznościach
wiejskich.
Typy
ethosu
gospodarczego.
Przedmiotem zainteresowania
ł typy ethosu gospodarczego na wsi polskiej w X I X i X X w. Autor zaS£

K A T E D R A E T N O G R A F I I SŁOWIAN U J

187

kładą, iż nie istnieje odrębna klasa faktów ekonomicznych. Proces gospo­
darczy to efekt nie tylko> zbiorowej świadomości, ale i nieświadomości.
Nie da się więc wyjaśnić wyłącznie przez zastosowanie kryteriów racjo­
nalności, jakie oferuje ekonomia polityczna. Na gospodarowanie składa­
ją się aspekty różnorakich zachowań kulturowych. Ethos gospodarczy,
będący integralną częścią kultury, współokreśla w nader istotnym stop­
niu cały ethos, sposób życia, a więc szeroki zakres zjawisk kulturo­
wych.
Temat realizowany jest przez dr Zbigniewa Białego. Ukończenie
pracy — 1984 r.
Podstawę opracowania stanowią dane zawarte w literaturze etnograJicznej oraz materiały zebrane w czasie badań terenowych prowadzonych
przez autora i studentów Katedry Etnografii Słowian UJ.
5. M o d e l ś w i a t a j a k o w i z j a r z e c z y w i s t o ś c i i z b i ó r
programów
dla k o l e k t y w ó w
i j e d n o s t e k . Centralnym
zagadnieniem w podjętych rozważaniach są składowe modelu świata
i ich funkcjonowanie. Przyjęto rozpatrywanie szeroko pojętego świato­
poglądu, powiązanych z nim systemów wartości oraz zbiór programów
zachowań, które wchodzą następnie w fazę realizacji. Dynamika modelu
polega na sprzężeniach zwrotnych między wymienionymi blokami. Rea­
lizacji podlegają wybrane programy zachowań. Opracowanie to trakto­
wane jest jako pierwszy krok ku zbudowaniu modelu adekwatnego
w stosunku do rzeczywistości kulturowej.
Temat realizowany jest przez dr Zbigniewa Białego oraz dwu pra­
cowników Instytutu Filozofii UJ. Ukończenie pracy — 1983 r.
Problem kultury
l u d y c z n e j na p r z y k ł a d z i e
za­
b a w e k l u d o w y c h . Celem rozprawy jest określenie istoty ludyzmu, a poprzez nią odkrycie znaczenia i miejsca zabawki w kulturze. Dla
rozwiązania tego zagadnienia uwzględnione zostaną różne punkty w i ­
dzenia, jak np. historyczny czy funkcjonalny, które w dalszych rozwa­
żaniach pozwala na sformułowanie wniosków syntetycznych. Analizą
° b j ę t y zostanie europejski krąg kulturowy ze szczególnym uwzględnie­
niem Polski.
Temat powyższy realizuje w ramach przewodu habilitacyjnego dr Jan
Bujak. Termin ukończenia pracy — 1984 r.
Bazę źródłową stanowią informacje uzyskane z literatury przedmio­
t u (w skali europejskiej), poprzez kwerendę polskich archiwów, zbio­
rów muzealnych oraz badania terenowe.
7. I d e n t y f i k a c j a k u l t u r o w a g r u p e t n i c z n y c h . G r u ­
p a C y g a n ó w p o l s k i c h . Założeniem podjętej pracy jest sformuło­
wanie zespołu twierdzeń i ich weryfikacji dotyczących relacji zachodzą­
cych między kulturą mniejszości etnicznych a kulturą społeczeństwa,
którego stanowią one część. Sformułowane sądy zostaną zweryfikowane
na drodze analizy faktów dotyczących wybranej grupy etnicznej, jaką
stanowią Cyganie.

188

ANNA Z A M B H Z Y C K A - K U N A C H O W I C Z , CZESŁAW R O B O T Y C K I

Szczególnym przedmiotem zainteresowania będą formy przejawiania
się dystansów etnicznych w postaci stereotypizacji własnej i obcej k u l ­
tury, stopnia asymilacji Cyganów ze społeczeństwem polskim.
Temat podjęty został w 1982 r. przez mgr Andrzeja Mirgę pozosta­
jącego w kontaktach z dr. Lechem Mrozem z Uniwersytetu Warszaw­
skiego, a ukończony zostanie w 1990 r.
Przedmiotem zainteresowania autora są Cyganie mieszkający w K r a ­
kowie i wsiach karpackich. W tym środowisku prowadzone są badania.
Ponadto wykorzystane zostaną materiały archiwalne.
8. A t l a s K u l t u r y L u d o w e j K a r p a t . W przygotowywa­
nym atlasie przyjęto często formułowaną tezę, że teren Karpat ze wzglę­
du na swoją odrębność geograficzną, przeszłość osadniczą, kontakty
kulturowe, sposób gospodarowania stanowi region wyróżniający się swoi­
stym zespołem elementów kulturowych. W kartogramach ujęte zostaną
wybrane elementy kultury społecznej i duchowej, które pozwolą na
ukazanie, jakie spośród nich spotykane są na terenie całej Polski, k t ó r e
są specyficzne dla Karpat, oraz tých, które wskazują na istnienie podregionów.
W opracowaniu, którego część stanowić będą kartogramy, przedsta­
wiona zostanie analiza zawierająca ocenę czynników sprawiających, iż
Karpaty można określić jako region wyróżniający się swoistymi cecha-*
mi kultury ludowej.
Prace nad przygotowaniem atlasu, którymi kieruje prof, dr Jadwiga
Klimaszewska, prowadzone były w latach 1961-1965, 1977-1979 oraz
w 1983 r. Zostaną one ukończone w 1986 r.
8. P r o c e s z m i a n k u l t u r o w y c h w s p o ł e c z e ń s t w a c h
m u z u ł m a ń s k i c h . Celem realizowanych prac jest określenie zmian
następujących w świecie muzułmańskim pod wpływem kontaktów k u l ­
turowych następujących zarówno w okresie polityki kolonialnej, jak
i współczesnych. Odchodzenie od tradycyjnych wzorów kulturowych,
kierunki tego typu przemian analizowane będą na przykładzie sposo­
bów gospodarowania i życia codziennego wsi i miast muzułmańskich.
Problematykę tę realizuje doc. dr hab. Leszek Dzięgiel, który w roku
1981 opublikował pracę habilitacyjną poświęconą tematowi: Wieś współ­
czesnego Kurdystanu irackiego u progu modernizacji.
Mgr Andrzej Romanowski w 1982 r. podjął rozważania nad sposo­
bami wartościowania i organizacji przestrzeni mieszkalnej w środowisku
miejskim Iraku. Praca doktorska na ten temat zostanie ukończona
w 1986 r.
Bazę źródłową stanowią informacje zaczerpnięte z publikowanych
prac oraz materiały zebrane w trakcie badań prowadzonych w Iraku
przez zespół ,,Miastoprojektu" z Krakowa.
Opracowali: Anna Zambrzycka-Kunachowicz

i Czesław

Robotycki