Cyfrowa Etnografia

http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/515.pdf

Media

Part of Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9

extracted text

R

E

С

E

N

Teoria
M A R C E L
des

Lettres
Praca

Méthode

GRIAULE,
de

Paris,

była

Presses

przez

niego

de

do

na

I'ethnographie,

druku

ten

sam

została

pośmiertnie.

Już

może

łączyć

z

pewnym

rozczarowaniem:

krytyczny

przegląd

czesnej

etnografii

zarys

etnograficznej

co

dyscyplinach pokrewnych

w

ujęcie

tematu

jest

procedury

jednak

logicznej.

Uważa

kich

porównawczych

ujęć

o n , że

nym.

Uszczegółowienie

autora

koniecznością

jako

w

że

uważa

(wskazując

na

sekwencji

nie

nazywa
a

ustalenia

etnografii

tzw.

Główna
systematyce,
wymi,
nych

pole

przy

przez

badań

trudno

jest

ją

zwrócić

uwagę

Rozdział

I,

działania
ujęta

posługiwaniu

się

etnografię.

terenowych
—

wości

w

postaci

celowo

dobranego

koniec

mowa

jest

podwójnej,

której

druga

r ó w n o c z e ś n i e

część

autora
reliktów

a

w

kon­

etnografii

polega

między

nauk

cywilizacją

do

euro­

znaczenia

etnografia,

czasie, zbliża

daje

w

instruktywnymi
i

technik

dobrego

sprawiły,

przypi­

dążąc

się

do

do

historii,

że

się

przejrzystej
rysunko­

badawczych

stosowa­

przy

Nie

badawczy",

składu

bardzo

schematami

wykładowcy

i

całej

jej

doświadczenie
jasności

pozostaje

najważniejsze

prowadzeniu

zajmuje

dokonuje

ogólne

badanie

praktyczne

zajmuje

się

na

nastawieniem

i podziału
badań

zbieraniem

pracy

n i c innego,

jak

wskazówki.

jest t e c h n i c z n e rozwiązanie

Na

jedna

dla
nie­

(którą

psychologicznym

o

jest

ginących),

zbliżone

skondensowana.

badawczej.
a

badań

więc

kulturowych

archeologią

rozdziałów,

Rutyna

„Personel

rzeczywistości. Następnie r o z w a ż o n e

szero­

monograficz­

i

kulturowego

procedury

jego

metodo­
od

socjologii.

autora

badacza,

bardziej

poglądy

etnografią

systemie

pięć

przynajmniej

zatytułowany

osobowością

wyczerpujący

studiom

kultur

jej

nowo­

postawy

coraz

wszystkim

określonym

wielce

jest zbyt

niektóre

W

w

tego,

określonej

wstępie

dość

lektura

Takie

badawczej

więc

w

dla
w

przedstawienie

streścić
na

jest

kolonialnej.

pracy,

nowoczesną

wieloletnich

kultur,

że

do

przemian

Znaczenie

kontaktu

społeczności

do

tematyka

wyczerpujące

miejscu

wymarłych").

wykładami
1942—1956.

etnograficzna".

badaniem

między

z

latach

lecz

procedury

ratunkowych

różnicy

ułatwieniu

Faculté

nawiązaniami

pogłębionym,

przede

innych

przygotowuje

lecz

we

badań

w

zaznaczyć,

odchodzi

etnografii

tzw.

danej

wyrazem

etnografia

z

związku

„metoda

wyrażone

nosicielami
ewolucji

także

jako

za

jakościowej
na

jest

związku

cel

la

de

to t a k p o t r z e b n y

pewnymi

Dalsze

ludów

głównie

sywanego
a

potrzebę

w

E

1 9 5 7 , s s . 108

etnograficznych,
z

wysubtelnienie

on

widzi

„etnografią

autora

pejską

i

właśnie

w

Sorbonie

wypada

metod

węższym,

autora

nie jest

określane

ku

Paris

na

wstępie

autora

Publications

France,

przez

badawczej

nowoczesna

mikrokosmosie.

wskazują,

wg

dla

na

de

temat

Wydana
się

J

metodologia

Universitaires

przygotowywana

prowadzonymi

i

Z

zasady

pierwszym
do

kompetencji
za

pomocą

materiałów

systematyzacji, organizacji

i

badanej

komplekso­
w

ekipie

tzw.
w

krytyki

ekipy

terenie,
zebra-

RECENZJE

ó08
nych

materiałów

swe

uwagi,

Najdłuższy
tytuł

terenowych

dezyderaty
ze

badań

w

instytucji
rozdział

i obserwacja

jest

naukowej,

II

(obejmujący

faktów

przygotowawcze

techniki

badań.

w

społecznościach, n a z y w a n e

problemem,
Przy
w

Mogą

ograniczone

stosowaniu

odmianach

(na

centralnego
danych

badane

poczynając

podstawie

a

ludzkiej.

rzędzie

kontrolujące

ale

etapem

jest

niej

w

nych

faktów

kulturowych.

jest

zmienny,

autor

1

elementy.
lub

badanej

obserwacja,

której

uważa

autor

sobie

sprawę
obserwacji

(materiał,

się

badacza

obserwacje

tak, by

były

opisywanych

winien

i

pośredni.

właściwych

być

W

n i e stało

zachęcającym

do

ustnym

autora

—

się t o a n i e l e m e n t e m
koloryzowania

widzi

i

on

to z

wszystkim

przysług

takich,

umożliwienie

ciekawej

obserwacji.

dane.

informatorów,

Ostatnim,

wyróżnionym

autor

poświęca

główną

jak

do

różnych

jakimi

ope­

Zespół

reprezentatywności

wywiadów:

wywiad

trudność

w

dla
ustny

utrzyma­

w

pożądanym

informatora.

Informator

wi­

właściwych

pro­

autorowi

lub

ludów

własnego

osobowości.

zachowaniem

przede

niego

najbardziej

one

kryteria,

cechy

zniechęcającym

dla zysku;

mają

wywiadem

opłacanie

aktywności

na

typy

wypowiedzi

opłacany,

na

widzenia

główne

kierowaniem

swobodnych

na

n a i c h przynależność

względu

kątem

dwa

dla

piśmiennictwa

i ze w z g l ę d u

pod

pomiędzy

ze

był

studiowanie

ze w z g l ę d u

wyróżnia

wywiadzie

proporcji

zdaniem

dobrany

Autor

prowokowaniem

pewne

nie

zawsze

przedmiotu
rają

obrzędu

kierowane

t y m etapem

środowiska.

wykorzystaniu

po

z

ocenie

aby

do

tylko

związku

badanego

ani

autor

W

to w y w i a d y .

zwyczajowe

dokładnie

ile n i e

informatorów

to
oraz

zalicza

o

zjawisk

porcji,

znaczenie

obrzędowe,

ludach,

etap

ma­

Może

konstrukcji)

jest

przy

—

owocne.

tych

Piąty

kulturowy

przedmioty

badań

ruje

być

(np.

o

społecznych,

nien

stałe

fakt

relacji

etnicznych, językowych,

a

obserwowa­

każdy

etapem

grup

runku

o d stałości

że

Czwartym

doborowi

przy­

bezpośred­

nazwy,

rozwój

słusznie

obserwacji

obserwowane

celowo

jest

muzeal­

części,

być

one

typu

na­

tam

Trzecim

całości,

Mogą

przydatne
np.

bardziej

się,

meto­

społeczności.

jest

posługiwania

uwagi

wywiad

tego,

względnie

opis

wiele

niu

z

z

jednakowości

Zalecony

bezpośrednich

piśmiennictwa.

informatorów

za zależną

pomocą

o

chyba

Przydatność

być

subtelniejszym

także

badań.

uwzględ­

winno

głównie

penetracjach

kulturowych.
jego

to

się

widzenia

z

zjawisko

coraz

do

wywiadem.

kątem

centralnego

stanowić

przy

zwłaszcza

przygotowaniu

ku

danym

intensywna).

zorientowanie
pod

Każde

typu

ludzkie,

uprzednim
istotne

tylko

specjalnie

fakty

użytkowania,

faktów

badanych

on

Zachowania

ruchomych

i by

problemu

jednak

wewnętrzna

itp.).

zaskoczeniem

przed

za

jest

odmian

odmian.

nad

(metoda

założeniem

Zdając

badanie

(sposób

obrzędowe

zalecone
tych

może

огаг

zagadnieniem

formalnej,

że

archiwów)

nad tym samym

przestrzeni

tok wszelkiego

nosi

omówionych
zaplanowanie

<za z w i ą z a n y

bezpośrednia

wyróżnia

i

autor

uważa,

pracy)

z

etap to

ewoluejonistycznym

etnograficznych

obserwacja

zewnętrzna

zbadaniu

przydatny

pierwszeństwo

których

w

przebadanie

dostosowany

znane

być

z

ramowy,

badaniach

badawczej

ekstensywną, i b a d a n i a

postępowania

a organizujące

kwestionariusz

zostało

i

Kwestionariusz uważa

nawet

wyróżnionym

terialne),

czasie

połowę

literatury

porównawcze

zewnętrznej,

T y m niemniej

kwestionariusz

nego,

w

przy

strony

ideologicznym.

ekipie

Pierwszym

terenie. Drugi

i ostateczne sformułowanie

od

natury

w

t a m metodą

drugiego

uzyskanych

porównawczą,

nie

ściśle

tego

problemu

dą

badania

badanego zagadnienia,

nieniem
treściom

to być

blisko

kulturowych".

o s t a t e c z n e w y d z i e l e n i e -pola b a d a ń , d o k o n a n e
wielu

przekazując

wskazówki.

wszystkich

„Wykrywanie

etapów

i

do dalszych

wydaje

kie­

informacji,

się

najwłaściwsze

odnalezienie

interesującego

Wywiad

pośredni

którzy

znając

zakres

przez

autora

w

tym

badań

polega
sami

rozdziale

na
zbie­

etapem

RECENZJE

badań

jest

posłużenie

metodycznymi.
o

rygorach

zaś
w

o

I

się

tak

zapisu,

dyscyplinami

w

o

związku

badaniach

głównie

o

historyczną

metodę

podstawowe
grafia

dochodzi

całej

do

do

badaniami

faktów

otaczanych

poza
i

przez

analizie
w

kategorii
o

na

których

poznania

metody

psychologicznej.

i

źródeł

drogami:

historyk

poprzez

dopiero

zadanie

faktu

poprzez

bezpośrednie

po

podjęcie

za

—

chodzi
widzi

dochodzi

zbadanego

Jeżeli

Etno­

i

one

radzi

wywołanych.

innymi

też

lub

autor
autor

kultury

postuluje

chodzi

użyteczny

dyskrecją

zapisów.

badań

Miałyby

każdego

tak

etnograficzną

historycznym

Autor

przypomina
jeżeli

filologiczną

tekstów

metodą

etnograficznych

walorze

stosowaniu

znaczenie

z

podstawie

szczegółowych.

i

Metodę

uzyskanych

pokrewieństwo

faktów

miejsce

etnografów.

osiągnięciami

opracowań,

a

serii

ustalić

formie

zbiorowy,

migracji

instytucji,

1 atlasowej

wywiad

stwierdzeń

dróg

ich
autor

na

i jej

rozróżnienie

wykrywanie
badania

przy

także

uwagę

często

stosować

a

językoznawczą

zwraca

językowych,

stosowany

pokrewnymi,

metodą

monograficznej

techniki, badawcze,

tajemnicą

z

509

zestawieniu

badań
przede

społecznego

przy

za­

wszystkim

w

świadomości

jednostki.
Trzeci
nych
0

rozdział

problemach

pisemnym,

kowym

faktów.

IV
Do

i

źródeł

kultury

krytykę

czących
od

i od

źródeł

przedmiotów
strony

źródeł

przeprowadzana

krytyka

faktów

przebiega

obrzędów,

pracy

i innych

gę

na

typowość

lub

na

czas,

miejsce,

technikę

takiego
prac,

mentów

w

się

autora

schemat

opisu,

konkretny

opis.

W

dokonuje)

i stronę

zasadzie

przypuszczać,

jest

że

dość

byłby

z luźnych

notatek

partii

materiału.

Nie

jest

celem

ani nawet

uwa­

elementów

ze

względu

by

przedstawia

zwięźle

wskazuje

na

najlepiej
na

i

specjalną

specyfikę
kryterium

niemożności

się

przedsta­

jakiej

(co w i ą ż e

i
się

na

wagę

z tą

czynnością

refleksji

to

nie

jako

tej

przekazywania

polemika

wypowiedzenie

autor

„ubogą

z

jego

czynności

w

wyobrażeniach
jednostkowego

w

rozszerzony

zakończenia

przez
i

konkretnego,

poruszonych

autora

W

omówienia

wyczerpujące

się

przedstawienie

ele­

wyboru

proponowany
i

one

etnogra­

aposteriorycznych
rolę

oczywistej
wydaje

służyły

(kto

socjologią,

tego

opisy­

rytualną

autora.

obawiającą

nie

i

zwracać

on stronę

zamiast

bogatą,

badania

winien

doty­

odróżnieniu

wyróżnia

tam

plinę

czasie

W

obrzędu

przez

a

w

badacz

apriorycznych

też

jeszcze

językoznawstwem

już

spełniają,
lub

danego

jak

dzące

ich zbadaniu.

lub

zasadę

krótki,

umieszczone

przynależności

obejmować:

to

zdanie

ich

winien

—

kończy

po

Autor

wobec

opis

on

daną

materiałów",

Ważny

wyobrażeniową

Konkretny

źródeł

informatorów,

społeczność

faktów.

który

krytykę

przez

źródłowych

zbadanych

strony

materiałami,

proporcje

Wskazuje

materiałów

wszystkich

niami

o

nim

sytuację.

problemu.

chodzi

od

poszczególnych

zebranymi

jeżeli

Rozdział

i

tam

spełniały

badań:

posłużenia

ich konstrukcji.

uczestników).

ich

w

dźwię­

wiarygodności

ludzkich

„Opracowanie

wienia

faktu.

działające

wybranego

przedstawionych

toku

technicz­
i

tej k u l t u r z e
jest

zatytułowany

udokumentowaniu
ficznych

w

zachowań

przypadkowość

osoby

V,

w

wytworzonych

wania

Rozdział

jaką

już
Mowa

filmowym

wyróżnia

krytykę

materialnych

funkcji,

zupełnie

materiałów.

Autor

on

o

materiałów.

fotograficznym,

zebranych
krytyce.

zalicza

pisanych

jej. K r y t y k a

niej

utrwalaniu

mówi

zebranych

kartograficznym,

krytyki

autentyczności

„Zapis",

organizacji

poświęcony

do

oraz

i

jest

krytykę
danej

zatytułowany

rysunkowym,

rejestrowaniu

Rozdział
1

pracy,

rejestracji

n i m spraw.
i

Należy

uzupełniony.

Pracę

przez

wydawcę,

a

widzi

etnografię

pomiędzy

krewną",

pokrewnym

jako

dyscy­

dyscyplinom

całych

poszczególnymi

się, c z y i

o

lecz

pocho­

tezami

ile w s z y s t k i e

i

zalece­
najważ-

RECENZJE

510
niejsze

problemy

najwłaściwsze
szczególnego
stawienie
nizmu.

metodyki

nacisku

metodzie

Opis

na

wszechstronny

monograficzny

naukach

'społecznych.

o

niepowtarzalności

o

tkwiących

w

faktów

—

nie

traci

pracy

nie

mamy

do

widłowości
mowaniu
nego

ma

metoda
o

dziś

t u służyć

przez
coraz

porównawcza

jako

historycznego,

nie

zapominając

od

W

takim

kryteriów

znaczenia.
nieraz

dofooru

się

wydawać

mało

etnografii

w

LÉVI-STRAUSS,

Les

194:9, s s . 6 2 3 .

Tylko

samodzielna

jedna

których

czytelnikowi
jeszcze

istotna.

polskiemu

przez

ich wydanie

na

otwarcie

roku

francuskim

nieco
1962 r .

W

się

w

Recenzji

i

jednakże

często .

Najczęściej

określana

socjologicznych

prac

jako

symbol

nowoczesności
i

mogłaby

ludzki

nauka

ujęciu

Claude

Lévi-Straussa

jako

o

człowieku

„antropologia

Do

na

dwie

w

języku

prace,
w

Levi-Straussa

jakie
tak

obie

etnogra­

złożone

nauka,

temat,

wartościu­

publicystycznej

—

tego
Lévi-

jego

nie

zarówno

jednak

pracy

przemówienia

tylko
a

miejsca,

zająć

rzeczywistości

na

tym

Nazwisko
i

spojrzenia

określenie

rodzaj

ziemi,

naukowej

i powinna

w

na

w

znanych

naukowych.

literaturze

w

udostępnio­

naukowej

artykuły

Polskiej"

czasopismach

humanistyki

prac

by

artykuł

1

szukać

polskiej

tej h u m a n i s t y k i

poprzez

(Presse

polskim .

„Etnografii

przymiotnikiem,

ślana

rzeczą

párente

sylwetki

próżno

nowym

jest

pew­

się

trwale

relacjonującego,

w

współczesnej

wiekowy
w

dotąd

innych

lat

Z

2

doczekały
3

jak

rozwoju

Sorbonie .

la

większy
zostały

wypowiedzi,

jednak

się

zainteresowań

na

jego

wyłącznie

pojawia

bo

okresie

Kwaśniewski

tłumaczeniu

zarówno

krótszych

akademickiego

w

kilku

szerszego,

ficznych,

wanym

od

„Argumenty",

niektórych,

omówienia

4

rozu­

wydaje

de

i jeden

Lévi-Strauss,

popularyzowanie

czasopismo

tłumaczenia

w

książkowa

Claude

i

wydane

pozycja

élémentaires

jest

dodać

przez

structures

autorem

jak

jącego

pra­

takim

przy

Polsce

monogra­

drobnych

przypomnieć.

de F r a n c e ) , P a r i s

Straussa

recenzowanej

uogólnieniom
Tylko

jednak
metoda

porównywanych
w

Perfekejonizm

metodyką

C L A U D E

trzeba

przekonaniu

ujęciu

Jednakże

rozumowaniem.

Univeirsiitaiire

ne

ewolucjo-

przyjmowaną
w

Krzysztof

zbiorowej,

przeciw­

grzechami

powszechniej

społecznościach.

może

to

się

położenie

nim

przedwczesnym
małych

Wydaje

chyba

się

zależności

w

i

autora

prawidłowościach.

takim

pracy.
nią

posługuje

pomocniczego
z

tej

monograficzny,

techniką

procesu

w

zainteresowań

tym

opis

w

jej tezie. Jest

marksistowska

czynienia

stwierdzonych

nasilenia

słuszną

—

swego

zawarte

obciążonej

ogólniejszych

historycizno-porównaweza

opisu

jest

Nauka

konkretnego

nim

są

na podstawowej

porównawczej,

w

ficznego

etnograficznej

skupienie uwagi

bardzo

problemy
w

plano­

pozornie
wiekowa,

antropologia,

nowa,
jak
okre­

strukturalna".

C. L é v i - S t r a u s s ,
Smutek
tropików,
Warszawa
1960; t e n ż e ,
Rasa
historia
[ w : ] Rasa
a nauka,
Warszawa
1961, s . 1 2 3 — 1 8 0 .
C. L é v i - S t r a u s s ,
Co
to
jest
antropologia
społeczna,
„Argumenty",
R . 4 : I 9 6 0 n r 1 2 3 (16 X ) ; t e n ż e ,
Kryzys
antropologii,
t a m ż e , R . 6 : 1 9 6 2 n r 12
(19 I I I ) . P o r . t a k ż e
S.
K r z e m i e ń - O j a k ,
Antropologiczne
wizje
C.
LéviStraussa,
t a m ż e , R . 8 : 1964 n r 16 (19 I V ) ; t e n ż e , Uroki
barbarzyństwa,
tamże,
n r 17 (26 I V ) .
1

a

2

C . L é v i - S t T a u i s s , La pensée
sauvage,
P a r i s , 1962, (rec. A .
K u t r z e b a P o j n a r o w a ,
„Etnografia
P o l s k a " , t. 7: 1963, s. 5 0 3 — 5 0 6 ) ; t e n ż e ,
Le
tote­
mismo
aujourd'hui,
P a r i s 1962 ( r e c . К . M а к u 1 s к i , t a m ż e , s . 5 0 6 — 5 1 5 ) .
Najczęściej n a łamach t y g o d n i k a
„Kultura" w artykułach S . Żółkiewskiego,
p o l e m i k a c h J . Słojews-kiego,
Hamiltona.
3

4

RECENZJE

Zainteresowanie,
kręgach

jakie

antropologia

strukturalna

wśród

'których

pierwszym

naukowych,

na

ryków

literatury,

następnie

chyba

wiście

n i e stać

udziałem

etnografa,

się

również

tradycje

„ludoznawstwa"

—

kultury,

w

wszystkim

tym

teorią

kultury.

jących

swoje

przede

Właśnie

wiejskiej,

zakres

współczesnej

społecznej
czuła

na

i

przez

Aby

Claude

ne
wie
W

za

mistrzów

właściwie

własne

przez

publicystów ,
5

powinno

jaką

znaczyły

i poprzedników .
7

jest

1956 r.

—

Na

dwie

obecnie

nie recenzowany
tytułem

kilku

u

nas, lecz

pozycji,

różnych

o

dotąd zbiór

we

teoretyczna
metodologicz­

nauk

o

człowieku.

autora,

skwapli­

polemiczne .
6

dotąd
dziś

wydane
przez

szczeblach

po­

autora,

rozwoju

tej

w

stosunku

do

jego

pozycje

wydają

się

zna­

elementarnych
szkiców

równoznacznym

które

również

wypowiedzi

szkoły

zwłaszcza

praca

sugerowane

i jej

wypowiedzi

omawiające

nie­

metody

pozycji,

jaką

reprezentowanej

na

niego

tych

różnych

samodzielnej

tej drodze

czytelnikowi polskiemu

pracy,

etnograficznej

teoretyczne

dokładną

odniesieniu
ale

własnej,

przez

strukturach

z różnych

z nazwą

lat, w y ­

nowego

kierun­

8

się

9

teorii

niego

antropologii
pozostać

metodologiczne,

niektóre

studium

i

strukturalnej .

zajmować

nas praca

również

rozwoju
przez

wspólnym

stanowisko

ficznej ,

w

recenzowana

przypomnieć

literatury

jak

gruntowne

utworzenia

pokrewieństwa,

w

iść

reprezentowane

antropologii

przez

pory

zbliżającego

Lévi-Straussa

zarówno

pod

szy

Claude

tej

drugą

storii

przez

opiera­

współczesności,

krytycznej

do

nimi

Pragnąc

oceny

teoretycznych,

tradycyjnej

zresztą

zastępują

dany

turach

dotąd

rozwoju

z

wytyczne
tylko

fazy

zainteresowanie

czerpanych

znajomość

Nie

strony

zaś

implikowane

rozwoju

pokrewieństwa,
ku,

kraju.

oczy­

z jednej

nie może

i

histo­

może

filozoficznej),

kierunku

Pierwszą

w

niektóre

nie

socjologii

kierunku

różnych

postawić

rozważań

wystarczy

reprezentowana

kierunku

mienne.

naszym

drugiej

studium

ogólnym

drogę,
w

z

bardzo

Polsce

zainteresowań

antropologii

nie

w

przykładach

przedmiotu

przyjąć

z

w

stanowisko

drogi

na

w

należy

przedindustrialnej

wsi,

zajmują

notowane

zycje,
i

jest

do

nowego

móc

w

tradycyjnej,
kultury

tyle

dziś
sztuki,

reprezentującego

wszystkim

(także

kokieterię

kultury

taką

ślad

przede

budzi

miejscu

historyków

„strona",

nie

etnografii

dotąd

implikacje

Ocenę

co

jednak

brak

koncepcja

druga

Lévi-Straussa,

udostępniono
Francji

ta

kulturalnej

swoistą

badawcze.

studiów

doświadczenia

kultury

511

jest

do

analizą

autor

tak

sobie

i

treści

rozdziałów.

jej

światowej,

zajęte

przez

szerokiego

kręgu

monografią

tematu,

jeszcze

istnienie wielkiej

zdobył

francuskiej

i metodologiczne

wielką

podjętego

którą

raz

na

nowo

dla

nie

chcemy

Interesuje
autora

badanych

pracy

specjalne

o

miejsce
w

tej

nas w

wtedy

po

w

tej

pracy
pierw­

Omawiana

literaturze

wykorzystania

hi­

chwili

raz

społeczeństw.

nienowego

struk­
w

własnych

etnogra­
(i

czę-

P o r . J . P o u i l l o n , L'oeuvre
de Claude
Lévi-Strauss,
„Les T e m p s
Modernes",.
1956, n r 126 ( j u i l l e t ) , s. 1 5 0 — 1 7 3 ; G . C h a r b o n i e r ,
Entretiens
avec
Claude
LéviStrauss,
„Les L e t t r e s N o u v e l l e s " , n r 10; A . P a r i n a u d ,
Entretiens
avec
Claude
Lévi-Strauss,
„ A r t s " , 1 9 6 2 , n r 8 7 1 (30 V — 5 V I ) .
5

W
p r a c a c h J . P . S a r t r e'a i G . G u r v i t с h a.
Wymienić wśród nich trzeba przede w s z y s t k i m E . Durkheirna i M. Maussa.
W ś r ó d n a z w i s k u c z o n y c h , którym wiele zawdzięcza w s w o i c h p r a c a c h ,
wymienia
L é v i - S t r a u s s z a r ó w n o k l a s y k a szkoły amerykańskiej L . H . M o r g a n a , j a k w s p ó ł ­
czesnych m u R. H . Loviego, A. L
Kroebera, R. Lintona, P. Riveta, M. L e e n h a r d t a ,
R. de S a u s s u r e ' a i i n . N i e
można
pominąć
wpływu,
jaki
wywarł
na
pracę
L . S t r a u s s a również S . F r e u d .
C. L é v i - S t r a u s s ,
Anthropologic
structurelle,
P a r i s 1958.
P o r . literaturę, jaką -podaje w
zakończeniu s w o j e j p r a c y A .
W a l i g ó r s k i ,
Studia
nad więzią
terytorialną
i rodzinną
wschodnioafrykańskiego
plemienia
Luo¡
„ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 7, 1 9 6 3 , s. 3 5 7 — 3 6 2 .
6

7

8

9

RECENZJE

512
ściowo

cudzych)

uogólnień
wielu
w

badaczy

tej p r a c y

dzianem

1 0

.

postawy

prac

ralną

Lévi-Straussa

się

zupełnie

jaki

i jej

kierunków

wnosi

má

zajętej

teoretycznych
tez

w

autora

zasadzie

marksizmu.

stać
г

uznania

wnosił

do

ładnego

stylu

do

trafności

jego

publicystycznych

lepsza

prace

i

struktu­

nie wydaje

przyjąć.

w

W

pełniejszego

gruncie

jego

spostrzeżeń

literackich.

pozyty­

antropologię

można
na

żadnej

też

przyzwy­

tłumaczonych

naukowych,

pasji

jednakże

wykładu

mi

struk­

Dlatego

polskim,

pracach,

dla

szkoły,

które

Lévi-Straussa

daje

innej

elementarnym

znajomość

wielu

spraw­

s.), p o ś w i ę c o n y

stwierdzenia,

jego

nie

w

(62i8

tom

się

wszelkich

n a d kulturą,

tej

prac

autora

wytycznych

chwili

w

przez

może

przecież

Mimo

nowych

dalszych

jako

już

nieodzowna

Lévi-Strauss

znajomości

przez

już

zdolności

wyprowadzenia
na szereg

reprezentowany

polski,

„polskiej"

i

rzutować

kierunek

aby pokaźny

pokrewieństwa,

założeń

wychodzących

nowy

turom

język

sobie

podstawowych

wydaje

czajonym

już

badawczej

możliwe,
się

terenowej

będą

przyjęcia

np. z współczesnych
fermentu,

pracy

z kolei

przyswojenie

współczesnych,

wów

i

doświadczeń

Dopiero

możliwości

innych
jak

nowych

t e o r e t y c z n y c h , które

swych

na

badawczej

przecież

koncepcji

pracy
metodo­

logicznych.
Lévi-Strauss
kliwym

wykładającym
ślady

jest

z

wykształcenia

obserwatorem
form

T

prymitywnych
W

dla

pierwotnych

i

użytecznością

tłumaczy

ich

jak

i dla

budowania

leży

teoria

rozwoju

turach

pokrewieństwa

dzie

tym, jakie

tych

struktur

niających

się

następnie

dwu

różnych

turach

pokrewieństwa

warstwy

podstawowej,

zem

zgodnie

wość

i

jest

z

wskazać

tych

form

z

kiej"

tu bardzo

Wybór

syczne

w

silne.

-swojej

przyszłości.

U

form

Praca

zrodziła

przed

przykładów

kierunku

Punktem

tego

przez

ale

przykła­

zarazem

uzupeł­

drogę

do

ludzka.

sklasyfikować

Ma

zara­

wieloaspektow

typy.

pracą

o

myśli

„dzi­

bogatszy,

a

ujęcie

kla­

laty

je

struk­

odtworzenia

wykazać

jednak

struk­

na

elementarnych

natura

wyjścia

naturę

o elementarnych

autora

jest

norm

podłoża

o

dwoma

postępo­
procesów

przykładem

podstawowych,

recenzowaną

norm

trwałością

przedstawienia

Praca

badań

studiującym

zrozumienia

przeciwstawnych,
działania.

wni­

France,

społeczeństw

podyktowanych

próbą

tej, którą

konsekwencji.

badań

dla

od

kierunkiem

metodologiczne

społeczeństwa

i

de

i

umysłowego

zarówno

własnym

pierwotnej,

te

bystrym

College

kulturalnej

kierunek

wielką

naszego

i

życia

kultura.

podstawowych,

Analogie
są

kultury

stworzyła

podstawowym

zróżnicowanie

ten

kultury

pierwszą

źródeł
ma

i

znajomości

zainteresowań

zainteresowań
profesorem

społecznej

społecznej

historycznych,
ku

z

zawodu

obowiązujących

publikacjach

ludzką

z

antropologii

organizacji

odtworzenia

swych

filozofem,

bieżącego,

zagadnienia

daw nych

wania.

życia

jest

i

ująć

przede

wszystkim

nazewnictwo.
„Przez
w

struktury

przedmowie

—

krąg

krewnych

nych

dzielą

dzić

z sobą w

i

elementarne

systemy,

związki

strukturę

pierwotną

pierwotnym

określa

i

system

stanowi

lub

tych,

motyw
autor

uprzywilejowanym".

Por. A.
etnograficznych
1 0

(grupy:

małżeńskie"

niejednokrotnie

nazewnictwo

pokrewieństwa

których

spowinowaconych

ich na dwie

decyduje
wyborem

w

Z

(s. I X ) . O

nim

do

teorii

lub

to, co w
się

zakazów.

systemów

wyborze

psychologia
socjologii

przepisy
Praca

—

pisze

autor

od

razu

ustalić

wszystkich

i tych, którzy

ostatecznym

wiążą
i

pozwala

określając

mogą,

ekonomiczny

przywilejów

wstęp

które

którzy

jednak

rozumiemy

nazewnictwo

jako

krew­

nie mogą

wcho­

współmałżonka
jednostek;

nazywa

się

jako

niekiedy

zawierania

małżeństw,

poświęcona

strukturom

pokrewieństwa,

K u t r z e b a - P o j n a r ó w a , Uwagi
na- temat
b a d a ń terenowych
гое
Francji,
„Etnografia

do

której

organizacji
Polska",

t.

powinna

i
metod
8: 1964.

RECENZJE

prowadzić

wraz

z

kompleksowym
chologicznym)
logiczne,

jedną

(gdzie
i

lub

postawom

wynikające

dwiema

decyzje

z różnych

stylów

stających

coraz

się

nad

przeciwstawieniem

stałości

same)

myśl

cymi

na

taka

w

natury

stanowi

niejako

dokonuje

stając

i

czym

I

X V I w.

niego

kazirodztwa

jest,

za

się
z

M.

małżeństwa

Maussem,
wymiany,

endogamii

i

Nawiązuje

do

rozwoju

forma

izawierania

uprzywilejowany
Część
ralise)
nia

II

w
na

do

konkretnych

na

stwo)

szczegółowe

lijskim,

w

analizuje

mu

części

stwierdzeń

O

poparte

kultury

ogólnych

studium

systemy

myśl

do

się

zasadą

lise),

od

struktur

stwa

nowoczesnego.

przejścia

pierwotnych

krewieństwa,

do

33 - K t n o g r a f i a

Folska,

W

t. I X

i

w

niej

ograniczonej",

przy

ile

z

własne

w

(znana

rozdziale
jako

gene­

(l'échange
jej

ludów.

istnie­

Autor

po­

pozwalają­

badacza,

swoje

Chinach

ograniczonej

i

w

do

złożonych
do

uniwersalnej

społeczeń­
austra­

przechodzenia
społeczeństw,

Indiach.

po

obserwującego

własne

społeczeństwie

konkretnych

powraca

zasadę.

było —

zasady

wymiany

wsi

ludów,

siebie

do

rodzin)

częścią

przez

[élémentaires)

na

dwu

II

przyjętej

w

nas

a

I

w

wymiany

uniwersalną

u

różnych

pokrewieństwa

występujące

etap

między

(wewnątnz-

systemów

od

wnio­

i wewnętrzne

oczywiście

analizy

i

i wykazaniem

doświadczenia

tym

tę

różnych

między

z

konkretny

małżeństwie

„wymiany"

kultury

kuzynami.

Polemizuje
jakiś

zrozumieć

życia

oświetlić
przepisy

między

podstawową,

zewnętrzne
z

się

rodzeństwem

zasady

przejściem

(w

etap

traktowana

specjalne

PiagetaJ

małżeństw

granice

przez

i

pomiędzy

czerpanych

stara

i

kuzynami

dobrze

wyrwanych

ostatnim

systemu

spi>-

klamrą

nią

wyra­

Autor

wymianie

krzyż"

szczegółowej

małżeństwa

zajmuje

w

między

zawierania

współczesne

II, w

do

jakąś

przepisów

„wymianę"

inny

uogólnieniem

określa

przypadków

uogólnienia,

reguł

należący

porządku,

małżeństwa

Freuda
przez

pozwalający

zakup,

również
—

„na

systemu

ich stosowania.

charakterystyce

widzi

i

powszechne

małżeństwa,

się

„wymiany

dualistycznej,

przykładach,

i

widzą­

bar­

nowego

„darów".

zasady

małżeństwie

zajmuje

myśli
sądzi,

organizacji,

Poprzez

ceremonii

wymiany

małżeństwie

przypadek,

równuje, wymianę

cych

w

w

ta jest

przyszłość

problemowi

psychologicznych

małżeństwa

pracy

ona

w

gdyż

odbicie

uniwersalna

te

teoriom

z autorami

systemu

jest

zawsze

małżeńskich

wyłącznie

organizacji.

związanych

Lévi-Strauss
a

odniesieniu

grupowe)

jest

nim

instytucji

(croisés).

małżeństwa,

z

organizacji

widzącego

zasadę

Ustala

kategoriach

koncepcji

Frazera,

kuzynami

w

reguła

ludzkie

(nie

ludzkiego,

również

nowego

systemy

grupy

ludzkiej.

dawniejszym

zakazów

dla kultury. Reguła

charakteryzując

egzpgamii,

historyczny

i

się

c z y też

jako

natury

mija.

poświęcona

podstawy

skami

który

instynkt

składnik

sobie

to przejście.

tego,

Widzi

praw

organizmu

Polemizuje

wyłącznie

pracy

sprawa

przyczyn

przyrodniczych

We

niektóre

przeciwstawia

kazirodztwa

przeciwstawne

zarazem

Część

obejmujących

szukających

integralny

współpracy
socjologia"),

zasta­

wszelkie

zakaz

do

„także

wstępie

obowiązującą

małżeństw,

przed

psy­

(społeczeństwa).

zachowania

złożonego, c h a r a k t e r y s t y c z n e g o
różne

i wniosków.
logiką

właściwości

zarazem

nającą

części

natury

Autor

i

sprzeczności

organizacjach".

dwu

dyktowanych

krewnych.

i

wkładem

dorzuca

norm

n i e powstała
Dla

Jest

kultury

H. Maine'a)

zasadzie

społecznych.
dziej

i

temat

konflikty

(a a u t o r

strukturom

ekonomicznym

i

zawierania

bliskich

H. Morgana

społecznej
że

regułą

zakazów

grupy

oraz

uniwersalności

uniwersalną

istnienie
(L.

i

wstępu

„o

autor

je

Taką

naukami

ze

się

w

bardziej

zachowania.

się

poświęconymi

motywom

tłumaczącym

psychologia

składa

nawia

się

społecznym

j a k fizyka, biologia,

Praca

następnymi,

pozostawia

n a u k -takich,

513

W

od
autor

konkluzji

„uogólnionej"

(genera­

(complexes)

małżeń­

podstawowych
podstawy

i

zasad

po­

powstawania

RECENZJE

514
zakazów
z

małżeństwa,

Malinowskim

dowskich

i

próbuje

pokrewieństwa.

z prawa

pragnienia

ich

rządku,

do

entropii.

mienia

między

o

wnioski

przedstawić

stosunki

kazirodztwa

natury

złamania,

i

zagadnień

wysuwane

występującym

przeciwstawiają

będące

się,

wyrazem

pełnią

jednostkami

i integracji

grupy

doskonałości

opartym

o

i

wymianę

braterstwa.

niektórych

miejsce

znaków

w

tę

jeden

życiu

społecznym,

rolę

i

zajmują

jest

G L U C K M A N

( r e d . ) , Essays

on

the

składają

cztery

wy­

łamania

po­

porozu­

jednak

stopień

ogólnym

systemie

wartości .
n

Anna

M A X

a

psychologów,

do

w

freu­

systemów

podstawową:

(s. 6 1 2 ) . R ó ż n y
jakie

z

przez

dążenia

samą

Polemizuje

koncepcji

jako

analizowane

naturalnego

i egzogamia

nie

z

porozumienia

Język

przez

porozumienia,

egzogamii

oparciu

Zakazom

rastającym

osiągniętej

natury

w

ritual

and

Kutrzeba-Pojnarowa

social

relations,

Manchester

1962, s s . 173
Na

powyższą

rites

Les
Tribal

de

Society,

lysis

of

Three

całość

passage,

s. 5 3 — 8 8 ; D a r y l l a

Yako

Mortuary

Ceremonial,

of

in

Passage

124—173.

E.

Evans-Pxitcharda, M.

Początkowo
Sciences).

zamierzano

Wobec

tego

stosunku
Forde'a

przez

Gluckmana

M.

zwartości
tesa

i

i

Forde'a

były

Z

V.

przygotowane

zarysowała

a

Gluckmana

Turnera,

szkicami

dla

z

kręgu

Fortesa

i

Forde'a

oferują

rozważań

bardziej

typu

rezygnacja
Odbiorcy

z

Nie

tylko

tytuł

Van

Gennepa,

dokonania

szkicu

M.

wygłoszone

zagad­

w

inne

tego

zakresu,

z
W

strony

ten sposób

między
od

izałożyć

nie

rzeczy

wysokiej

szczegółowych

wypada

że
i

serii,

zyskała

początku

klasy,

mieć

szkicami
na

się,

pisanie

że

ludzie

niemniej

zwykle

na
For­

mogły

dwoma

pomylić

do

napisane

wykłady

nie

tymi

'samego
i

innej

książka

tego,

publiczności

różnica

Można

samego

wobec

szerokiej

Simon

przez

obejmował

krytycznego

nia

jaki

n a dzisiejsze

Engels,

historię

zarazem

Frazer, Tylor,

antropologii,

to

doskonała
prace
Marett,

to o k a ż e

jest

powtórzeniem

zadedykowano

podsumowania

i

wpływu,

Gluckmana

ale j e m u

hołd

na

Interpretation,

opublikowany

się

zawsze

(Manchester),

an

został

nastawionych

zawodowego.

jednocześnie
langes,

auspicjami

Ana­

na

jednak

niekorzyść

uniwersyteckiego.

Arnolda
się

i

odbiorcy

wykłady

pod

Turnera.

dla

analitycznego,

Turnera

Ritual,

trzy

in

an

E. Evans-Pritchaxda

jednak

charakteru

Victora

Office

Succession,

(Social

i

dwa

ucznia

drugiej

i

(Manchester)
and

Fund

wykład
historii

dodano

i jego

tematycznej.

że

Forde'a

Ritual

and

Circumscision

i D.

do

Death

89—123,

opublikować

jednak,

Forteisa

s.

Gluckmana

(Cambridge),

(London)

Ndembu

Fortesa

antropologii

szkiców

szkice: M a x a

Forteisa

Forde'a

Symbols

s.

nienie

się

s. 1 — 5 2 ; M e y e r a

w

jego

próba

całość,

dorobku

w

obrachunku

głównym,

de

Passage

Gluckman

tym

zakresie.

z

wywarli

systemu

to

ustale­

De

spojrzymy

obok

podjął
Jest

przeszłością,

Jeżeli

badanym

Rites

M.

dziedzinie obrzędowości

Reville, Durkheim.

się, że

a

Couwstecz
pokre-

Przedstawione
powyżej u w a g i
mają n a celu jedynie p r z y p o m n i e n i e
pracy
t r u d n o dostępnej w P o l s c e , a stanowiącej ważmy p u n k t w y j ś c i a d l a całej p ó ź n i e j ­
szej twórczości n a u k o w e j
j e j a u t o r a . Pełniejsza a n a l i z a założeń
metodologicznych
i w n i o s k ó w tej p r a c y może b y ć p r z e d s t a w i o n a
j e d y n i e n a t l e współczesnych k i e ­
runków
rozwoju
francuskiej
socjologii
i antropologii
'Społecznej. Z o s t a n i e o n a
p o d j ę t a w „ E t n o g r a f i i P o l s k i e j " p o u k a z a n i u siię n o w e g o w y d a n i a 4 e j p r a c y , k t ó r e
podobno jest w
iprzygotowaniu.
1 1

RECENZJE

wieństwa,

problemem

I

zakresie

w

tym

bości

swych

jest

problem

magii,

na

pierwszy

zwykle

tomów

—

plan

Tylor,

Frazer,

krytycznie

ich hipotezy

i

okaże

że

wpływ

się,

bardziej

większy

analityczne,

Durkheima,
Zlota

i

De

gałąź

ustalić

co

na

Frazera

religii i owiązanej

w

charakter

pod

względem

analitycznym.

Prace

nie

przedmiotu.

Książka

jest
od

również
Złotej

zebranych
jedną

z

przez

jego

łeczeństwa

siebie

spowodowanych
momencie

się

nowego

ceremonii
na

jednak

obrzędowości

Van

—

odkrycia,

rozwiązania
że

w

dokonał

tym

konywania,
Odkrycia
tego,

od

w

Gennepa

„stałą"
ciągu

przejściowe,

obrzędy

procesów
zanych
że

można

lub

rozumieć
czy

t u , że

istnieją

ślone

czynności,

dobne

rozumienie

Durkheima,
aspektów

życia

z którą

gijne,

laickie.

Ten

okresu

przejściowego,
do

od

aktu,

pogląd

że

chciał

od

czy

do

grupy,

się

dalej

takiej

dla

w

lub
się

być

którym

kongregacje

to­
nie-

co

czczące

Po­

najmniej

od

społecznych

stosunków
w

staje

się

ludz­
areli-

odniesieniu

społeczne
boga

okre­

sobą.

analizie

słuszny

Sakralny

ściśle

między

wszystko

stosunki

zwią­
dzieje,

temu

świecki.

ewolucji

gdy

owoce

umysłu

wykonują

swojej

możliwości

religią
zdaje

w

przejścia,

t a k się

aktowi

zresztą

to

grupy,

jako

to

całkowicie

chyba

—

gdyż

pozostają

się

do

społecznych

których

wywodzi

wszelką

społeczeństwa.

dlaczego

sakralny,

był

grupy

Frazer

w

powstają

prze­

Wynika

powstają

stosunków

grupy

ponad

istnienia

stosunków,

której

co

którego

sposób

ruchy.

od

i stąd

fakcie

tłumaczyć,

by

on

przechodzi

Tylor

charakter

momentu,

dla­

tego,

odkrycie,

(rodzajów

drugiego,

próbuje

od

do

jedynie

odkrycia

stwierdził

kategoriach

się

dokonać

drodze

dowieść

boku

ludzie

staje

tego

próbuje

Zdaniem

może

dobrej

dokonać

których

dowodzi

końca?

na

w

Durkheima

czyli

się

nowego

samym

który

posuwa

i

do

człowiek

ceremonie,

wszystko

sytuacji, w

w

do

w

tak, jak
ale

sakralny

sakralnego

zgodnie

już

znaczenia
obrzędów.

na

różnych

jednostka

te mają

ma

notabene

kich,

lizowane,

nie

pojęcia

tym,
są

zajęcia

są

tego

okoliczności.

nieprzekonujący.

na

przechodzi

pewne

zależnie

który

już

V a n Gennep

Ceremonie

półcywilizowanego

oznacza

nie
idei,

gdziekolwiek

ceremonie.

obliczu

od

tych

polega­

poszczególnych

jak

nie

ustalania

ogólne

'odkrycie

tego,

powstałych

znaczenie,

zależnie

przekonujący

w

jednego

—

spo­

zakłóceń

oczywiście

tłumaczenie

znajduje

jest

każda

zawarte

własne

pozostawiając

społecznego

życia

obrzędami.

ktokolwiek

warzyszą

które

za

polegały

życia

swego

myślowych

z tymi

czym

swoje

rezultacie

początku,

posługuje,

s y t u a c j i do s y t u a c j i , o d

stany
I

że

się

uznany

na

czasie. P r z y

i w

sprawdzić
ładu

momencie

tłumaczy

swoje
że

mający

łagodzenie

w

się

mnogich,

tymczasowych,

funkcji

przykładem

świadomość,

tradycyjnie

Van
iż

jest

problemu

dowieść

jakim

wątpliwość,
z

posiadać

sposób
sobie

doprowadził

jest

do
po­

różni

utrzymania

nie

jak

od

jednak

sposób

grupy,

produkcji

niezależnie

praca

postawionego

postanowił
w

Gennep

nie. Jego

do

przyjąć

jak

zaawanso­

pochodzeniem

dla

funkcją

passage,

wzmożeniu
można

społeczeństwie,

jednak

ważnego
tego,

w

tę

w
że

z

T y m

się

je

przejściowych,

ochronie,

mniej

Rites

materiałów.

posiada

Engelsa,

Tylora,
źródłach

stanów

przejście,

Maine'a,

Passage

mianowicie,

z nich

prace

to

nieskończenie

po

interesuje

grupy

nauki,

ale

de

systematyzuje
tę

dzisiejszej

przewodnikami

jednostki

każda

hipotezę

nie

gru­

przejrzeć

Gennepa

których

Samo

gdyż

ale

do

dzięki

spróbować

pierwotna

passage,

istnieniem

oczyszczeniu,

Czy

de

są

obrzędowości.

choćby

materiałów,

Van

zbiorem

jej

hipotez,

przechodzenia
porządku.

Gluckmana

autor

wątków,

rites

przejścia,

Niemniej

że

podstawowych

istnieją

w

jące

systematycznym
gałęzi,

te

—

mniejsze,

ujęcia

zbiorów

ale

istotnie

przeszło

miały

Cywilizacja

tematu,
zornie

jednak

sposobie

wanych

analizą

Jeżeli

ich prac

Natomiast

mają

się

Marett.

z

z nimi

wysuwali

potomnych

funkcjonalne

Coulangesa.

515

i

są

do

zrytua-

każdy

czło-

RECENZJE

516
wiek

pozostaje

czenia

z

w

istotą

Używane

bezpośredniej

styczności

do

analizy

ogólnych

nicji.

Gluckman

definiuje

pojęcie

ich

zastosowania.

Według

niego

są

ceremonią
jest

i

powyższego

pojęć

Ciała

wieloznacznych,

(,,ceremonious"),

rytuałem

(„rituál"),

stycznych,

które

z

przypisuje

którymi

stanowią

czy

choćby

nie

wyprowadzone.

stąd

tylko

można

—

ma

możliwość

bezpośredniego

połą­

boską.

je

„ceremonious".

się

pojęcia

tym

obrzędowego

i

natomiast

procesja
się

wartości

nie wynikają

te pojęcia

w

zasadzie
pojęciem

pełnią

z

się

of

dużej

łącznie,

Bożego

pojęć

które

mierze

wyróżnić

do

być

logicz­

te s a m e

razem

zresztą

mi­

zgodnie

całkowicie,

nie mogą

szeregując

dalej

przykłady

thought),

ponadzmysłowe,
w

do
defi­

Październikową

uroczystości

odnosi

(patterns

zresztą

można

poprzez

okazji

lub

należą

starannej

Rewolucją

z obserwacji

dyskutować
tym

z

t y m , że

zjawiskom

rytuału

rytualnego

związane

tzn. wyróżnia

i

wymagających

obchody

rozumowania

Pod

obrzędu

samym

wzorzec

częściowo,
Oba

typu

a

funkcje,

pod

pojęcie

dalsze

podka-

tegorie:
1)

działanie

interwencji
2)

związane

nadprzyrodzonych

czynności

zresztą

typu

3)

rytuału

zmienia

go

typowym
4)

religijnego,

określonego

stosunki
typu

albo

dobrobyt
Rytuał

ma

są

substancji

działających

na

skutek

w

sposób

który

wyraża

Evans-Britcharda);

kult

przodków,

działających

różni

tylko

ofiarę

przodków

dla

przez

przez

nich

na

celu

czy w

do

stosunków

i

funkcjami

społecznych

jakiś

do

pojęć

mistycznych, cze­

wzmożenie

siły

inny

podnieść

sposób

użycie

substancji

kongregacji

świeckimi.

wykazuje

celów

lub

mocy

pro­

material­

Tu

wyko­
pełnio­

należy

zdawać

sprawę

z tego,

Należy

nego,

j a k katolicyzm, a więc

specjalizowane

działanie

stycznych,

które

ale

takich,

odnoszące

nie

rozwinęły

to z n a c z y , że r y t u a ł

dotyczy

faktów

życia

sobie

do

do

tu

tego

tychże,
zastrzec,

posiadają

stosowany

w

że

wysoce

poza

w

Kościele

i

do

podnoszenia

do

rytualizacji

typu

„rytua-

ceremonial­

wystylizowane

jego

ramach
i

nie wyraża
poza

że

stosun­

określenie

stosunkami

pozostających

się

ról

się

działań

stworzonych

społecznego

j a k też

dochodzi

rodzaju

rytualizmu

a l e łączy

wykorzystywania

t e n sposób

które

się

nie

z

(ritualisation).

dla

niż

sobie
z

i zmieniania

jest

więcej

w

zgodnie

społecznych

zarezerwowane

jest
on

działań,

W

(ritualism)

zawiera

magicznych,

tendencję

wyrażania

jego celem

że

określonych

społeczeństwa.

lizm"

t y m , że

społecznych,

dobrobytu

kongregacji,

constitutive",
się

passage;
ma

się o d p o p r z e d n i e g o

danej

pierwotne

materialnego

nie

de

który

ochronić

zmiana

członków

społeczeństwo

stosunków

lub

odwołanie

grupy.

tego t y p u
lub

naniem

..substantive"

rites

oczyścić,

wyrażenie

ani

np.

poprzez

,,factitive",

tylko

ków

użyciem
rozumieniu

jak

jako

społeczne

przykładem

rytuału

dukcyjnej

nymi

z

(w

podobny;

lub

ny

magiczne

sił

i

pojęć

rolami
i nie

wy­
mi­
danej

obejmuje

kongregacją,

poza

Kościołem.
I

stąd

też

płynie

miennymi,

aczkolwiek

I

w

od

właśnie

tym

społeczeństwa

chem,

a

że w i e l e

rytualizaeja
Fakt,

że

rytualizacji

form

nie

różnica

można

momencie
z

może

stosunków

być

zgodzić

do

zarzuceniem

życia

społecznego

się

rytualizacji

z

osiąga

pierwotnym
można

współczesną
szeregu

stosunków

chyba

się

Na

ple­

wspólnych.

przy

społecznych

zmierzch

spotykamy

że

religiami
im

czynienia

z pietyzmem.

swój

tłumaczyć

do

a

cech

Durkheimem,
mamy

traktowanych

społecznych

społeczeństwie

religią
istnienia

współczesnego

nadal

w

między

negować

należy

plemiennego

stopniowo
jej

istotna

ze

przejściu
zmierz­

mimo

terenie

tego.

Europy

w

epoce

z

wysokim

stopniem

każdy

stosun-

t y m , że

feudalizmu.

typ

RECENZJE

ków

społecznych

nia

wielu

lub,

jak

to

„wioski"

ludzi

w

celom;
chce

Talcott

i

społeczne

służą

stosunki

gorie

własności

której

jeden

i

kształci
tym

nie w

śnie

są

to

w

tego

cześnie, a
jako

synem,

to

jako

obszarze

jakiegoś

Po

są

pierwsze

swe

w

W

tych

tym

stoją

zmarłych,

gdzie

przez

chwilę

że

stosunki

nasze,

że

dziećmi

w

tych

stosunków

rzeczy,

danym

z

żoną

Można

w

jakiś

czy

też

to

z

jako

tym
2.

więcej

ojciec

istnieje

więcej

czy unikać,

w

przyjmując

stosunku

powyższe

zwyczaj

żyjących

w

to

nieco

rodzi

się

się,

że

w

specjal­

jakiej

częściowo

więcej

co

męż­

z

faktu,

niuansów

obserwujemy

z większym

w

przy­

zróżnicowaniem
że

c z y też

niż

między

postępowania,

podkreślić,

syna,

i

założenia

obrządek,

społeczne

w

że

rytuał

społecznych,
przed

związany

i obrzędy
nie

nieznanym

jest

nadzwyczajny

więcej

występuje

ma

do

się

czynienia

czy bydła,

może

z pewnym

sposób

powstają

zasadniczo

jednak

zapomnieć,

można

odgrywać

oddziałać

na

dobrobyt

sposób

oddziałać

na

się

liczyć,

gdyż

ludzie,

którzy

wykonują,

może

mieć

wpływ

Gluckman

I m większe

jest

więcej

powstaje

jest
rytuału

stawia

świeckie

mistyczny

na

go

sposób

jego

następujące
ceremoniał

niezróżnicowanych
dla

ważną

ich oddzielenia

że

a

rites

de

rozdziela

się

szczepowego
więc

podsta­

na skutek

okre­

i

rolę.

jego

biorą

i

z

środowisko,
Inaczej

wykonanie
chronić

tymi

te względy

mó­
może
ich,

względami
pod

uwagę,

t y m mniej

rytuału

odprawienia.

hipotezy:
ról

społecznych,

etykiety.
zachodzących

i

że

uczestników,

i c h pomyślność,

zróżnicowanie

pozostaje

tu

przeświadczeniem,

inny

mniej

traktować

którego

społeczeństwa

domu

jakiś

kolei

można
czasie

grupach

ziemi,

w

Im

rolę,

wzorów

aby

do

niewielkich

znaczenie

przyjąć,

obawa

Ostatecznie
1.

idzie,

gdzie

i podporządkowania

czynienia

na

okolica),

zdaje

rodzeństwem,

do

Jak

własności.

więc

rytuał

trzeba

ludzi

stosunków

przypadek,
wiąc

mamy

przestrzegać

jednocześnie
form

ślonych

między

rodzin,

jednocześnie

między

wowych

równości

najbliższa

bydła,

Wynika

zawierają

uczeń,
bratem,

ludzi,

wielu

odróżnić

poszanowania

i

grupie

powstanie

pozwalają

wzorów

mó­

jedno­

ojcem,

rytualizacji

jest

momencie.

Krótko

spełnia

całoroczne.

stosunków

danym

stanowi
Jednocze­

siostrą.

jako

określa

problem

uboczu

dla

do
się

współobywatelem.
jej

zbiory

jed­
kate­

stosunku

nauczyciel

tej samej

korralu

na

ról

nazywa

czy

się

pierwotnym

c o ;za t y m

konsekwencji

passage

a

i

należy

momencie

lub

W

lub

czy

a

inne

wychowuje

bogów.

jako

jest

w

przechowuje

które
w

np. ogólnych

własnych

których

w

role

etykietek,
występuje

i rodzicami
naszych

(wioska

grupy

stosunki

nierzadko

swoich

czasie

i

w

Dzieci

których

terytorium
chat

ludźmi

ziemię

wspólnych

spełnia

od

tymi

która

konsument,

samym

społeczeństwa

społeczeństwa.

większość

człowiek

rodzaju

społeczeństwie

zamiast

padku

i

niedaleko

i

czy kobieta

czczą

człowiek

ról

i

zwyczajów

grupy,

większego

jako

kapliczki

czyzna

obrębie

z ludźmi,

dzieci

nych

ale

w

służe­

jednocześnie

t y p własności,
drugiego.

łączności

siostrą.

tego

jako

do

„multiplex"

stosunki produkcji,

wobec

produkcji,

ścisłej

konsekwencją

ale

tego

to

posiadają

prawa

wypadkach

niewielkiego

Pozostawiając

to g ł ó w n e

polityczną

wielu

część
między

I c h członkowie

nie wspólne,

tendencję
charakter

produkcyjne

Istniejące

gdzie

właśnie

z których

rodziny,

większość

grzebie

Grupy

dóbr.

pracownik

żoną,

wynika,

„diffuse".

społeczeństwie

bogów

wykazuje

Gluckmana

krewnych,

jednostkę

które w

typu

córką,

tego

obrębie

określenia

terytorium.

wysuwać

czasie

grupy,

czczący

celom.

podziału

bynajmniej

samym

wiąc

grupy

jedno

wielu

może

samowystarczalnej

według

Parsons,

zamieszkujących

w

i

one

przysiółki,

nocześnie

z

gospodarce

mają

517

wyróżnienia.

na

siebie

ról,

tym

RECENZJE

518

że

Przy

czym

każdy

ceremonialny

człowieka

truizmem,

określonej

Teza

niemniej

akt

Gennepa,

że

ewentualnych

zakłóceń,

jakie

jeszcze
i

obyczajowości.

łeczne
czą

wobec

polityczny

atrybuty,

to

w

pól,

danych,

nimi

twierdził

której

grupy

i rytuału
rych
są

wypełnienia

na

Van

antropolog

od

musi

na

spodarczej,
gdyby

w

w

—

nimi

politycznym.

przez

naturę

praw

Fortes

wychodzi

z

role'

wypełnienia

posiadają

określone

politycznych,

lokalnych

Wypełniają

oni swe

do

lub

role

nych,

rytualnych, wojskowych

czy małżeńskich

społeczna,

ma

muszą

aby

mieć

dać s a n k c j e .
wiem

którą

społeczeństwo

charakter
I

decydują

w

i otrzymuje

łączy

się

tzn.

pojęcie

służą

monie
ale

i

rytuał

również

Fortes

—

w

jest

(„office",

wprowadzaniu

akceptują

społecznego

odgrywają
jego

rolę

nie

utrzymywaniu

elementarną

formą

w

oraz

zarówno

pozycje

go­

są

jak

również

rites

który

anali­

tego,

każdym

społeczeń­

pozycje

w

grup,

Jednym

,,legitimate",

znaczenie

obrębie
klas

gospodarczych,

rates

struk­

jednak

jego

muszą

urząd

odgrywają
tego

faktu

jednak
w

więc

posia­

One

momencie

który

i

rites de

twierdzić,

że

passage
rites

de

rolę

formalną,

nadają

mu

autorytet,

twierdzić,

wprowadzania

Pozycja

stanowi

bo­
spo­

jedynie

pozwalają

wykonywaniu.

urzędu,

by

nie

członków

de passage.

działania

czy

praw­

słowem
To

społeczne

Można

tylko

bez

wbudowane

organizacji,

mechanizmem

Fakty
i

problem,
czy

od

że

Beruf").

znaczenia

ostatecznie.

po­

domowej

ja/ki s p o s ó b o s i ą g a s i ę s w o j ą p o z y c j ę
Z

na

ich aparat

dotyczy

stosunków.

być

płynie

„der

założenia,

i

muszą

przyczyny

i

zinstytucjonalizowany.

Role

rolę do wypełnienia.
urzędu

podkreśleniu
go,

działało.

dużej m i e r z e o t y m , w

towarzyszące

uświęcają

charakter

prawomocny,

z tej właśnie

łeczną

passage

tworzą,

pełni,
rytuał,

każdy

ich aspekt

zakresie

tura

—

Society,

religijnych

w

jednostka
zrozumieć

społecznych.

Gluckman.

M.

z

symboliczne.

bowiem

zupełnie

poddał

dana
Aby

sprawy

jednak

zie

któ­
ma

omawia

inny

w

zbudowa­
mi­

charakter

Tribal

pod­

obrzędów

każda

symboliczne

in

obliczu

więc

te b o w i e m

rolę, jaką

samą

Office

się

sytuacji,

do kongregacji,

ceremonii.

Konflikty

z

osób

Gluckman

ma

w

zakresie

posunąć

wyrasta

których

kategorie

mówi

zaczątku

tym

by

m a stać się p r z e d m i o t e m

and

Autor

wystarcza,

Tak

w

w

można
stają

działania

z

tym

sobą

Ritual

Fortesa,

stowarzyszeń.

nim

skali

swym

społeczne

z

związane

małej

kryzysem

passage.

domowych,

i

danej

tych

w

ze

tę o k r e ś l o n ą

uczestników

od

społecznego.

społecznych,

doty­

zależy

właśnie

sprowadzić

spo­

i

o t y m , że

rytuał

czynność, c z y s a r n a

związane

jest

ludzie

że

jakiś

mistyczne

konflikty

grupy

decyduje
Stąd

której

interesów

że

współpracujące

podkreślają

społeczne

de

stwie

—

n i e można

czy

M.

dobrobyt

o i c h spoistości. R y t u a ł y

to,

życie

Szkic

jego

plemiennego

innych

społeczeństwie

względu

podstawowe

i to s t a n o w i

które
ról

że

powiedzieć,

stosunków

jak

dla

że

układu

się

społeczeństwie,
pewne

wspólnoty

łatwo

uwypukla

posiadać

odwrotnie

z

w

łagodzenia

mogą

przyczyną,

współzawodnictwo,

i

do

nad

wniosku,

i

wszystkim

Jej znaczenie

i współzawodnictwa.

wynikającego

badać

działania

fakt,
przez

winien

istoty

bowiem,

Gennep,

podstawie

działań,

się

z

Fakt

jakąś symboliczną

odróżnieniu

jest

wypełnienie

przejściowych

zarówno

do

a nawet

kłótni

przede

konfliktów

wynikają

współistniejące

mocnej

stycznych

W

to

się m o d l ą ,

ne

podkreślenia,
oznacza

słuszna.

pierwotnym

podejmują

społeczeństwa

ludzie

przez

zastanowimy

do

konfliktu

do
w

Jeżeli

i kobiet.

ludzie

stawowego

istnienia

stad

między

z

niewątpliwie

nie przeszkadza,

zakresie

w

momentów

niewątpliwie

dochodzi
niż

służą

każdym

społeczeństwie

właśnie
dalej,

de p a s s a g e

w

jest

społeczeństwa

płodności

wartym

rzeczywistości

faktu

dojdziemy

tegoż

trzech

rites

społeczeństwie,

bardziej

jego

urząd

w

w

roli.

Van

zaistnieć

jednak

etykiety

społeczna

że
na

cere­
urząd,

—

mówi

standaryzowaną

grupę

519

BECENZJE

obowiązków

i przywilejów

nych

określonych

i

ściśle

usankcjonowanych
Opierając

nie

swoich

tucji

się

spoczywających
sytuacjach,

społecznych.
Tallensi

typu,

który

sądów,

mocnej

przędzy

żeństwo,

ale

stosunków

typu

tura

ich

od

dostarcza

nam,

które

tyczną

moralną

Podstawowe
dów:

oni

wodzostwa

z

z

wodzowskie

są

nieśli

ze

sobą

instytucje

wodzowskie.

życie

z

grupą

tubylców,

którzy

zane

zespołem

wspólne

dobro

w

materialnej

religijnych,

całości

zależy

od

publicznych

Przyszli

władzy

więzi

mistycznych

zgodnej

Ziemi,

przy

czym

rytuał

wiążący

obie

ze s t o s u n k u

męża

i żony.

Główne

obrzędy

dobrobytu
porę

ralnie

z

dobrobytem

"odprawiać

w

życzenia

ziemi

każdej

Należy

przez

ważne

funkcje

je

kiedyś

których
zgodę
np.

jednostki

of

I

i

dyncze

płynie

jednostką
pełni.

w

fabric".

i

wyraża

ostateczna
a

jej

Dzieje

się
teza,

urzędami,
się

wreszcie

Trzeci

naraz,

a

danym
czy

z

szkic

kolei

że

społeczeństwa

szereg

jednocześnie
nazwał

składników,
ona

sobą

pozycji

i

urzędu.

—

że

to

wypełniać
drugie

układ

na

t o , że

społeczny
dlatego

określoną
Forde'a

niż

które

dana

urzędy,

poje­

przejść

nigdy
o

społe­

rozróżnienie

czy odgrywać,

lub

decyduje

tak

do

obrzędzie.

rolami,

więcej

zwrócić

ze względu
I

to

i

Tak

warun­

dziedziczenia.

wprowadzają,

posiadać,

można

D.

jednostka

i

i

wśród

wzajemną

stosunku

rytualnej

społecznymi

wypo­
rodzinę.

Malinowski

wypadkową

symbolice

pozycjami

momencie.

obdarzyć

jako
w

mogłaby

konkretny

związać

systemie

ona

t a k dlatego,

a

w

wypełniają

postaci

należy

inną

pokrewieństwa

w

pozycję

dziennego,
grę

w

które

przez

Przedstawia

koń­
gene­

momencie

pozycji

nich

w

w

tę

które

wchodzą

okresie

określonej

z

jednostkę

moralną.

one

ana­

zapew­

związanych

ustalająca

jednym

wszystkich

w

np.

wiele

ale nie wystarczającym

c z y role,

ich

celu

się

tak

Kapła­

na

tylko koniecznym,

pozycje

porządku

Posiadają

i

sobie

ceremonie,

religijne

zwią­
I

w

pierwotnym.

reprezentowane

jest

przeciwko

do

i pojęcia

Żadna

mające

użytkowaniu

społeczeństwie

współ­

ze sobą

Wodzów

rytuałów
jak

ludu
przy­

Ziemi.

one

odbywają

istnieją

tego

którzy

obowiązków.

zawiera

od

urzę­
(Custo­

rozpoczęli

rytualnej

życiowej,

dotychczasowym

aprobatę

się

grupy,

—

i

rytualne,

niezależnie

sprawie

społeczeństwa

przodków

stąd

jednostka

—

społecznej

social

urodzenia

procedura
i

w

wymienić

dla u z y s k a n i a

między

waż

będącej

„cement

czeństwa

grupy

ważniejszej

integracyjne

należy

Istnieje

i społecznego

Podobnie

to r o z u m i e ć , że i n s t y t u c j e

s a m fakt

kiem

materialnego

deszczową.

i

Kapłanów

a l e zostały

grupy

poli­

rytualnym.

ziemi

kraju,

ziemię

współpracy

nie

jedność

Mitologia

tym

nakazów

Kul­

dziedzicznych

strażnika

w

tę

tak

charakterze

klanów

n a d drugą,

logii

czącym

o

I

klanów.

na

zespół

nów
nienie

jedność.

przybyszami

tworzyli

efekcie

ich

grupą

związanego

klany

nie uzyskała

zinstytucjonalizowanej,

drugą

Earth)

grup

utrzymania.

i

the

z

źródło

klanów

of

mał­

gospodarkę

system
jedyne

grupą

t y m , że

o

dzięki

przez

polityczny,

ich

dwóch

dianship

nadrzęd­
się

rytualnych

postaci

mówi

aparatem

wfadz

utrzymuje

w

jedną

insty­

systemowi

instytucji
się

scentralizowanym
klanu

tere­

posiadają

wypracowanemu

uzewnętrzniać
z

klasycznym

nie

kontrolujących

segmentacyjny

skupiają

związanego

ze

pew­

wprawdzie

formalnej,

instytucje

(Ghana),

Tallensi

w

określonych

tworzonych

stanowiącą

mogłyby

czerpią

zwykle

centralnie

dzięki

posiadają

strony

że

patrilinearnego

się

samowystarczalnego,
jednak

i

i

pokrewieństwa

utrzymujących
Tallensi

wniosku,

wiążemy

administracji

egzogamicznego,

współzależności.
rolną

do

osobie

zwyczajowo

stosunków

miejscowych
panowanie

w

dotyczącym

dochodzi

nych

raczej

materiale

Fortes

Bez

też

kontekstach

na

badań,

rządzenia.

n a l u b przysługujących

czy

ponie­

ponad

nimi

nie wypełnia

ona

t y m , które

z

nich

rytuał,

aby

potrzebny

pozycją

lub

rolą

Death

and

Succession,

jest

albo

jej

pozbawia.

an

Analysis

RECENZJE

520
of

Yako

Yako

Mortuary

zajmują

Zasadniczo
wane

Ceremonial.

się

uprawą

obrzędy

Dotyczy

yamu

i

pogrzebowe w

przez

antropologów

jako

jako

wyraz

zmiany,

ze śmiercią

nej,

w

przez

której

inne.

A

co

niejednokrotnie
na

jaka

nagle

za t y m idzie,

powstawała

spadkobranie,

na

Yako,

znaczenia

dziedziczenie,

w

ogniwa,

Wschodniej

Nigerii,

były

pokrewieństwa

obrębie

jakiejś

i

trakto­

traktowane

grupy

społecz­

które

musiało

być

tej

grupie

pewne

przegrupowanie,

społeczna.

Śmierć

jednostki wpływała

następowało
grupa

z

prymitywnych

zasad

następowała

jednego

nowa

grupy

kokosowej.

społeczeństwach

wyraz

brakowało

on

palmy

które

w

odbywały

zgodnie

z

zastąpione

zasadami

też

systemu

pokrewieństwa.
Ten
ulec

pozornie

pewnej

Zwraca

on

wane

są

przez

cali

się

krewni

uwagę

dokonywanej
ceremonie
jako
i
że

miejsca

fakt,

spoza

i

wskaźnik

aby

z

i

są

wpływowi.

rody

ojcowskie
Nasuwa

spodziewać

w

inter

pomiędzy

ramach

W

tej

sytuacji

na

bazie

kultu,

jest

zmarły,
tej

u

do

w

społeczności

wioskowej.

pozycję,

starają

u Yako

traktowane

Yako.

znaczenie

o

zresztą

—

być

Dzieje

się

się

zajęcie

I

nie

w

tu

obrębie
one

w

organizacji

kapłanami

ale

wioskach

roszczeniach

konieczność

:rodu,

do

zakresie

tak

dlatego,

odpowiedniego

rodowej.

zajmowanego
Nie

Naczelnik

stowarzyszenia

jednoczące

specjalne

znaczenie.

A

te

Turnera,

dotyczy

Three

przez

można

wioski

poszczególnych

mają

nim, a

zamieszkałych

koordynacji.

płodności

poza

rozproszone

duchów.

ich

człon­

przez

różne

siebie

tery­

jej

jednak

tylko

primus

się

jest

klanów

jedno,

w

s t o w a r z y s z e n i u , skądinąd związanym z k u l t e m
są

zwra­

często

ispołeczeństwie

ich faktyczne

dokony­
to

Forde'a

może

musi

Forde'a.

Yako

przysługi,

pośmiertne

D.

których

z dalszych wywodów
dóbr

pogląd

zdanie

pogrzebowe

wykonanie

wzmacnia

Pozostają

więc

rodowych

takie

należał

stowarzyszeń
i

w

określonych

się

—

obrzędy

której
o

indywidualną

kami

społeczeństw

Yako

j a k się o k a ż e

tworzone

o

do

prośbą

prestiżu

rodzie, lecz w

ludzie

do

wszystkie

znaczenie

te

pares

że

grupy,

znaczenia

sobą

zdobyć

nie w

wszystkich

przekazywanie

Stowarzyszenia

torium.

dla

odniesieniu

zamiennie. I —

społecznej

ludzie,

w

zmarłego

uosabia

kontroli

na

osoby

pogrzebowe

jedynie

drugie

prawdziwy

modyfikacji

matrilinearnych.

interesy,

stworzone

wyrazem

ich

znaczenia

są

obrzędy

symbols

of

Passage

in

Ndembu

pogrzebowe.
Czwarty

szkic,

Circumscision
w

Mwinilunga

kich

V.

Ritual,

an

Interpretation.

w

północnej

Rodezji).

W

Bantu

(Lunda,

Luvale,

(okręg

środkowozachodnich

w

okresie

obrzezania

cza

z

na

okres,

Do

wsi

wracają

jako

grupy

specjalne,

jak

pojawiają

się w

u

większości

chłopców

inna

w
i

czasie specjalnego

plemion

na

analizie

nazwę

stacji.

Analizę

tę

trzema

różnymi

jest

owych

skonstruowany

tubylczej
tam

stacji

metafizyki

analizie

odgrywane
związki

układ

przez

między

z

na

i

z

trzech

abstrakcji.

to świat
się

z

pewne

cechy

maski,

które

zresztą

a

nie j a k

V.

Turner

którym

nadał

studium

płaszczyznach

Pierwszy

jego

zakazom.

jednak

ceremonii,

tubylczej

poziom

egzegezy.

obserwacji

obserwacją

i c h działań

i

zachowania

zgromadzenia

rytualnego

i

wyklu­

i

wykluczeniem,

różnych

wszyst­
Lwimbe),

próbom

powyższym

punkty

jak u

Chokwe,

w s i , obrzezuje,

noszących

związanego

składa

We

występują

W

kopieniaczym

tej, podobnie
Luchari,

specjalnym

osób

węzłowe

poziomami

badacza

są

ceremonii.

krajowców,

społeczeństwem

grupie

Ndembu

rytuału

pewne

są

z ich domów

ilość

przeprowadza

przez

przez

U

początku

szczegółowej

pretacja

się

poddawani

niewielka

poddał

jednocześnie

zabiera

którym

mężczyźni.

rola

Ndembu

będących
to

Drugi
i

inter­
poziom

konfrontacji

.się.

Badacz

poddaje

zwraca

baczną

uwagę

na

W

momencie

poszczególne

jednostki

i

grupy.

i c h strukturą

społeczną

a

obrzędami.

tym

Trzeci

poziom

role

on

odkrywa

—

rozważa

RECENZJE

zespół

symboli

odniesienia
i

się

określonego

przy

poszczególnych

zespołu

rytualnego

do

stacjach
całego

jako

sposób

systemu

wierzeń

praktyk.
Studium

dotyczące
na

pojawiających

wartości

521

niniejsze

znaczenia

zastosowaną

jest

przez

autora

metodę:

jego

stopniowe

do

aspektów

poszczególnych

czesnym

abstrakcji,

blemu

zespół

pod

i

społecznych

symboli

szkiców

względem

magii

nie tyle

funkcji

konkretu

Powyższy

interesujące

i

i

jest

ze w z g l ę d u

ceremonii

jego

stopniowe,

ukazywanie

na

ostateczne

obrzezania,
wolne

ale

ze

przechodzenie

społecznych

i

obrzędów.

niewątpliwie

teoretycznym

najnowszym

podjęciem

i

najbardziej

tradycyjnego,

Studia

Studia

ABRAMOWICZ,

Łódź—Warszawa

Polsce

nowo­

klasycznego

pro­

religii.

ANDRZEJ

w

od

ideologicznych

Zofia

PWN,

wyniki
względu

nad

nad

1 9 6 2 , s s . 1 3 6 , 62

początkowymi

etapami

n i e należą

do n a j b a r d z i e j

sięganie

poza

romański

należy

niejsze,

wypowiedzi

ich

w

okres

nie

genezą

polskiej

r y c . (red.

K.

formowania

rozbudowanych.
do

pełni

wypadków

wykorzystują

kultury

artystycznej,

Jażdżewski)
się

W

Sokolewicz

artystycznej

pracach

kultury

historyków

sztuki

odosobnionych

i, co

najważ­

odpowiednie

zestawy

mate­

riałowe.
W

minionym

dziejom
do

XX-leciu

poznania

wysuwają

i

rozumienia

się

H e n s l a >. D z i ę k i

a

raczej

okresów

o

formowania

mującego

nurtem
A.

w

głośną
prace

wpływów
Jako

ludowego
pracą
A.

K.

spora

2

obszerne
nasza

twórczości

znajduje

pełne

rysuje

się

kolejnych
znany

jedyny
nurtu

orientacja
Dziś

uzasadnienie.

prac

o

każda
jest

o

genezie
istotną

czoło

polskiej
rolę.

sztuki

Polsce,

sięgnąć
praca

się

bowiem

tradycji

podej­
archeo­

dawniejszej

feudalnej

wczesnym

Europy.

dziejom
w

dyskusja

ludowej .

n i m stało

w

wczesnych

zainteresowaniem.

uczestniczył

sztuki

do

archeologa,

materiałach

wiadomo,

Dzięki

nich

początkach

artystycznych sztuki

jak

wniosły

wśród

szkice

poświęconych
to,

odegrały

Na

dociekliwe

nowa

Na

poświęconych

liczne

krzyżowania

sztuki .

Była

prac

dużo n o w e g o

z największym

archeologii

2

i

pozwala

przedstawiciel

Piwockiego

Abramowicza

archeologów.

plastycznej,

proces
z

cennych

rozprawy

kierunków

jest

ilość

s i ę , iż s z c z e g ó l n i e

prace

sztuki, przyjmowana

wyraźnie

Abramowicz

Polsce.

genezą

to

dziejów

się p a ń s t w o w o ś c i .

zagadnienia

Zainteresowanie
logicznych

tych

archeologom

początkach

się

Polski. Wydaje

niewątpliwie

W.

z

pojawiała

sztuki n a obszarze

3

się

W

sztuki

dyskusji

nad

zainicjowana
dyskusji
możliwe

tej

prze-

W . H e n s e l , Sztuka
społeczeństw
paleolitycznych,
Warszawa
1957; t e n ż e ,
Słowiańszczyzna
wczesnośredniowieczna,
w y d . 2, W a r s z a w a
1956; t e n ż e ,
Polska
przed
tysiącem
lat,
Wrocław—Warszawa
1960; t e n ż e ,
Z
badań
nad
polską
ceramiką
wczesnośredniowieczną,
„Sprawozdania
Archeologiczne",
t.
2: 1956,
s. 1 6 2 п.; t e n ż e , D e la fonction
des pendeloąues
en forme
de binocle,
„Archeo­
l o g i a P o l o n a " , t. 3 : 1 9 6 0 , s . 1 5 5 — 1 6 6 , W . H e n s e l , A . B r o n i e w s k a ,
Starodawna
Kruszwica,
W r o c ł a w 1961.
A.
A b r a m o w i c z ,
Uwagi
o problematyce
badań
nad
sztuką
w
Polsce
wczesnośredniowiecznej,
„ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , R . 8 : 1 9 5 4 n r 4 , s. 2 1 0 п.; t e n ż e ,
Przedmioty
ozdobne
z
grodziska
łęczyckiego,
„Studia
Wczesnośredniowieczne",
t. 3 : 1 9 5 5 , s . 3 3 5 п.; t e n ż e , Sztuka
rybaków
i rzemieślników
gdańskich
XI—XIII
w.,
„ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , R . 8 : 1 9 5 4 n r 6 , s. 3 2 4 — 3 3 9 .
K . P i w o c k i , O historycznej
genezie
polskiej
sztuki
ludowej,
W r o c ł a w 1953.
1

2

3

RECENZJE

522
sunięcie

początku

odleglejsze,

wystąpienia

aniżeli

Przedstawiana
wprowadzoną
dów

Ferdynanda

cach

praca

do

badań

cepcjami
S.

Morawski,

się

na

wykorzystaniu

ludzkości

nowisku
M.

W

dyskusji

nad

możemy

ta

dyscyplina,

wytworów

zabraknąć
mogą

pracy

źródeł

etnografa

A.

nie

nad

Autor

i

t a znalazła

socjologii.

tych

autorów

znaków,

istnieją

przyjmuje,
o

tyle
i

M.

poglą­
w

Wallisa ,

Stefana

6

Między

wyraźne

różnice.

każda

Wallis

pra­

najważniejsze

8

iż

sztuka

twierdzi,
Temu

kon­
O

ile

zasadza
w

dzie­

drugiemu

że

sta­

ujawnia

źródło

przyjętego

w

przygotowaniu

pracy

udzielona

czasów

zamierzchłych,

sztuki,

o

konsultacyjna

Autor

znaku,

odbicie

Jako

semantyczne.

Abramowicz.

teorią

podstawie

Czerwińskiego .

pracy
nurty

znacznie
w

I

drodze

analogii

„pierwotnych'*

lub

etnografii.

rozumienie

szerokiego

których

brak

jawnych

Tam.

mało
zaś,

jest

jest

gdzie

miejsc

autor

przekonująca-

archeologa

staje

nieodzowne
na

obszarze
w

najprawdopodobniej

gotów

jest

istotne

zamieszkującej

z epoki

naszych

cepcji

marksowskich

ziemiach

podstaw

nad

procesy

dorzeczem

polaryzacji

kulturowej

społeczeństwa

klasowego.

To

roli kształtowania

polaryzacji

L é v i - S t r a u s s ,

zjawisk

L antropologie
f

sztuki

się
nie

sociále

Polski

się

pracy

było

wypływające

devant

już

i

tej zostaje

zróżnicowań
jest

występują

wczesnego,

Wisły

podłożem

uznanie

przyjęta

polaryzujące

W

iż

źródeł,

czasach

feudalizm.

stwierdzenie,

się n a

obszar

poprzedzającej

twór­

korzystaniu

.

już

wywodzić

o

zastanawianie

iż

ludności,

założenia,

1 0

operuje
ideowego

pobudek

tych

sytuacji

artystycznej

Odry,

z

oznak

do

chłopskiej,

jakimi

kontekstu

kultury

dorzeczem

wychodzi

się

tej

której

działalnością

ludności

świadczących

sięga

W

z

Dane,

rozwojowe

kulturowy

szukiwaniu

na

ułatwić

jest

swej

tylko

przedstawicieli

Abramowicza

pracą

w

sztuki

społeczeństw

zawsze

główne

C.

teoria

z

na

4

Mieczysława

głosu

etnograficznych.

interpretacja

4

estetyki

wnioskować

artystycznych,

W

zatem

sądzę,

Marcina

znaczeniem

często

współczesnych

powinno

dalizmu.

jak

artykuły

A.

pomoc

znacznie

9

nie

dwa

nim

polskiej

asemantyczne

również

się,

Lévi-Straussa

Lévi-Strauss,

sztuki

czasy

książkę

określonych

wyraz
Jest

artystyczną

ze

nauce

przez
C.

w

Wallisa .

funkcjach

czych.

jak

istnieją

daje

stanowiska.
przez

tak

sztuki

niedawno

najnowszą

reprezentowanymi

nurtu

łączy

Claude

sztuki,

publikowane

np.
jach

przez

historii

oraz

7

ludowego

Piwocki.

Abramowicza

sztuki
5

wymienić

Morawskiego

A.

Polsce
K.

de S a u s s u r e . W

przedstawicieli

należy

w

proponował

wschodnim
dokonane

kształtowanie
z ducha

klasowych

dziś

feu­

dorobek

kon­
w

po­

wystarczające.

Třiistoire,

„Annales

E c o n o m i e s S o c i é t é s C i v i l i s a t i o n s " , R . 1 5 : 1 9 6 0 n r 4, s . 6 2 5 — 6 3 7 .
F . de S a u s s u r e ,
Cours
de Unguistique
genérale,
P a r i s 1949.
M . W a l l l i s , Geneza
i podstawa
malarstwa
bezprzedmiotowego,
„Estetyka",
t . 2 : 1 9 6 0 , s . 1 6 9 — 1 8 8 ; t e n ż e , Świat
sztuk
i świat
znaków,
„ E s t e t y k a " , t. 2 : 1 9 6 1 ,
s. 3 7 — 5 4 .
5

6

S.
M o r a w s k i ,
O
realizmie
jako
kategorii
artystycznej,
2 : 1961, s . 1 7 — 3 6 .
M .
C z e r w i ń s k i ,
Lekcja
włoska,
Warszawa
1964.
Por.
A.
Abramowicz,
Studia
nad
genezą
polskiej
kultury
Ł ó d ź — W a r s z a w a 1 9 6 2 , s. 1 0 3 , p r z y p . 6 7 .
7

„Estetyka",

t.

8

9

artystycznej,

Praca
A.
Abramowicza
spotkała
się
ze szczegółową
i
dogłębną
oceną
W.
H e n s 1 a , Szkice
wczesnodziejowe,
część
V,
1. Do
dyskusji
nad
genezą
polskiej
kultury
artystycznej,
„ S l á v i a A n t i q u a " , t. 1 1 : 1 9 6 4 , s . 1 2 7 — 1 5 7 . P r a c a t a
u k a z a ł a się w
czasie, k i e d y w ł a s n e u w a g i m i a ł e m już n a p i s a n e . N i k ł a
kompetentność w znajomości p r z e d m i o t u
nakazywała
m i o g r a n i c z y ć się w y ł ą c z n i e
do
.spraw
sposobu
wykorzystania
i i n t e r p r e t a c j i źródeł e t n o g r a f i c z n y c h .
Zadanie
to
s t a r a ł e m się p o d t r z y m a ć , m i m o że część z p r z y j ę t e g o d o w o d z e n i a
znacznie umie­
jętniej przedstawił W .
Hensel.
1 0

RECENZJE

Mamy

powody,

zróżnicowań

aby

sądzić,

klasowych,

iż

w

istnieją

których

odrębnych

nurtów

rozwojowych

klasą

warstwą

społeczną.

rozwojowych

sztuki

czy

nurtów

opierających
rych

egzystencję

zależności

uprzywilejowanych

te

próbie

przy

definiowania

tym kierunku

wskazaniem,

że

kultury

cowań

klasowych

trwały

poziomu
i

sił

społeczeństwa

rodzimej

dokonało

procesu

łeczności

feudalne,

np.

typu

miejskiego,

w

których

mimo

odrębnych

nurtów

A.

iż w a ż n ą

więc

rozwojowych

ich nadrzędny
literaturze

poświęconej

i

z

najbardziej

ważnych

stosunek

sztuce
sobie

mojej

pytanie,

wypadku

w

ceramika, klejnoty,

lechickiej,

do

pisze

A.

jakaś

wspólna

przejawy
styl,

drzewie,

by

sztuka

ta

jest

zasadniczo

abstrakcyjna,

wytłumaczyć

wyposażenie

razie

w

rzeźbione

wiedź

będzie

zależeć

od

przyjęcia

w

tej

sztuce

jako

bo

ta

nie

w

ówczesnych

Nie

się

nadaniu

stykającego

im

ani

pogańskich

jakiegoś
się

się,

jakaś

z

istnienia

aby

kultury

było

życia,

będzie

—

że

zasada

lub
ta

nieprzedstawlająca,
świątyń

północno-

płaskorzeźby?

tym
ludzi,

które

niebezpieczne

arty­

naszym

to, c z y

do

była

nieumotywowana.

przedstawienie

w

c z y też h a f t

tendencji

powodem

tradycja

wewnętrznego

nim. Co

Abramowicz

i przedstawiające

powodów

wydaje

usiłowania,

dla

posągi

na

i rogu,

mianowicie,

—•

płaszczyzna,

podporządkowywał

względu

kości

nowych
jednego

Abramowicz.

tradycyjnej

który

bez

kultura

do

wczesnośredniowiecznym,

istnieje,

zachodnio-słowiańskich

się

— '

A.

równało

się

wskazując

zupełnie

„...zbliżamy

kontynuuje

pieczne

pracy,

pojęć:
tylko

istnieje

zdobnictwa
w

stwierdzeń

Polsce,

—

wyobrażeniach

rzemieślniczymi,

używa

się

całości.

—•
spo­

uformowania

Wydaje

wyłącza

są

do

metalu?

takim

znane

ich znaczenia, lecz

istnieje

rodzaje

czy ornamentyka

w

odrębnych

grodowego

podziału

na

Jak

struktury

etapie

dochodzi

sił

rozwo­

Abramowicza
się

że

ośrodkami

zdobina

asemantyczna.

analizy
A.

wspomnieć,

pracy
czy

zdobnictwie

wszelkie

poziom

nurty

rzemiosła

wstępnym

w

najrozmaitsze

to

tu

dochodzi

starożytnej

problemów

mutacji

w

powstanie

równolegle

rozpatrywać

jego

odrębne
pracy

ścisły

również

materialnych
ów

kształtowaniu

rozważania

słowiańskim

zasada

w

jest

zróżni­
o

lecz

dóbr

konieczny

są

wywód

dwunurtowy

opartych

od szczegółowej

nie

Czy

główna

dodać:

od

sztuki

istniejących

rolę

na

możemy

jako

by

któ­

Stwierdzenia

uzupełniając

tylko

rozwiniętymi

stycznej?

w

.

rozwojowego

w

c z y m n i e definiując

zadać

1 1

w

ludowych

sztuki,

podrzędny

musimy

związek

analizy

klasowego

prowadząc

i sztuka, przy

się

warstw

nie

sztuki

Warto

pozostające

zróżnicowania

w

której

pracy.

społecznościach,

wytwórczości

odegrało

legitymujące
a

na

na

polskiej

osiadłych,

w

procesu

jaki

jest

przyjmuje,
podziału

nie

Abramowicz

Mianowicie

uzależniona
Takiej

sztuki

odrębnych

pozaekonomicznych),

rozwarstwienie

społeczności.

autor

rozwojowych

rezultat

się

n a to p y t a n i e

badanej

ma. Niemniej

artystyczna

i

pytanie,

Odpowiedź

jako'

ekonomicznych
stanu

aby

się

społecznościach

Abramowicz,

(można

—

się

określoną

wczesnośredniowiecznych

polskiego

się

z

trwały

wypadkową

tradycji

uformowania

wyłącznie

szerokich

A.

oczywiście

ekonomicznej
nurtów

czasach

do

uformowania

rolnej,
i

Nasuwa

wytwórczych,

nie

w

wielowiekowej

się
w

polaryzacji
również

stanowił

o

doszło

do

ścisły

wytwórczych

duchowych.

jowe.

podstaw

uzależnień

iż

gospodarce

zmierza

artystycznej

związek

się,

pozaekonomiczne

występujący

rozwój

nie

wyłącznie

przybierają

konieczne. W

i

i

na

to

wiążących

Wydaje
dochodzi

ekonomiczne

warstw

społeczności

mimo

sztuki,

głównie

523

w

Odpo­

abstrakcji
nieudolność,
Sądzę,

zwierząt

i

że

roślin

mogło

być

życiu

codziennym,

niebez­

Por. recenzowane w
t y m t o m i e p r a c e B . R i n c z e n a , Mongoł
ardyn
gar
urłał o r a z Mongoł
ardyn
goeł czingijn
chee
ugałz, p o n a d t o D . С z a 1 1 o p a b с h 1 j a ,
Loka jata
Darszana,
Istorija
Indijskowo
materializma,
Moskwa
1961, s. 2 9 6 — 3 9 4 .
1 1

RECENZJE

524
stanowiło
mie
i

walor,

pojęć

jeżeli

mieściło

rozbudowa

ich

w

pierwszą

niewątpliwie

stycznej

ze

kryterium

muje

jednak

nych",

się

tak

jest

te

nie

związanych
do

rzeczywistości,

należy

takich

szczęście,

wreszcie

twórczościach
—
itp.

Czy

wobec

i

jak

np.

w

w

.

duży

przypadku

tych

arty­

iż

one
i

motywy

często

wczesnych

dobroć,

doświad­

obszaru

znaków

czystość,

się,

że

przyjaźń,

w

pewnych

wymienione

Polski

nie­

wyobrażenia.

(figuratywnych)

Okazuje

z

—

pojęcia

geometrycznych

łańcuszkowych,

złożonych
iż

treści

ręką

aktualnych

liniach

rodzinnych

jeszcze

codziennego

użytku,

niektórych

przyświecało
uczuciu

zastrzeżenie

przyjęte

przez

wczesnośredniowiecznych
asemantyczność.

wątpliwie

klimat

w

więzi

rodzinnej,

I tu wkraczamy

struktur

społecznego

wyżej.
A. S c h a f f ,

w

w

narzędziach
osobę.

tym

związków

czasie

sposoby

zagadnienie

'tej

t y m czasie. B e z w n i k l i w e g o

Wstąp

do

semantyki,

Warszawa

bez­

podobnych

obszarze

Sło­

czynniki

bardzo

czę­

prowadzone

na

czy

sprzętach,
uczuć
budzi

dlatego
iż

też

przeważająca

ziemiach

naszych

odzwierciedlają

społecznych,

oddziaływania
konieczności

płytce

wzajemności

na

sztuce

w

I

określenie,

artystycznych

iż

określonymi

były

pracy

powodzenia,

Abramowicza

faktem,

np.

Do

snycerskie

moty­

kierowały

na

istniejących.

w

także

w.

do

użytkowej

z

podłożem

występujące

w

a

się i t r w a ł o ś ć .

i

obdarowywaną

wytworów

Motywy

istniejących

A.

funkcji
z

zwie­

Niemniej

sprawcze

X I X

zabiegi

życzenie

własnym

stosunku

wiązać

motywy

pewnej

profanacją,

wykluczona.

ornamentów,

w

planowanych
misterne

ich

podejmującego

których

w

motywów

przekazywanych

w

intencje,

jest

również

twórcy,

Wnikając

wyraźne

iż b r a k

przed

podstawowej

skomplikowanych

o

życia

o

nie

można

zaliczyć

działaniom

bojaźnią

taka

należy

informowanie

twierdzenie,

z n i m i łączonych. W

przedmiotów

estetyczne.

ludowych,

związków

mocy

bowiem,

jest
był

(abstrakcyjnych)

odkrywamy

wypadków

Jak
Por.

twórczości

wczesnośredniowiecznej

możliwość

wycinania

uniesienia

przedmiotach

1 3

Czy

pragnienia

ogniwkowych,

podyktowany

skierowaniem

wysiłek

twórców

ramach

nam

nie

abstrakcyjny.
w

„pierwotnych"

uzasadnione

antropomorficznych

wiańszczyzny,

cechuje

znanych

plastyce

roślinnych

sądźmy

1 2

w

naszej

Nie

część

myśli".

ornamentach

wytworami

poważne

„jasność

cnota,

społeczeństw

panował

których

przedstawiają
jego

poziomie

serdeczność,

ozy

geometrycznych

to

iż

funkcji

użytkowym,
motywów,

stwierdzamy,

konkretnych

wypowiedź

czy

Bywa,

człowieka,

(o

„codzien­

motywów

na

one

którym

podobnych

dzie­
przyj­

wytworów

pozornie

sposób

u ł a t w i a ł y

stych

zestaw

„pierwotnych"

stany

takich przykładów

występowanie

społeczne

zestaw

pomocą

też n i e w ł a ś c i w y m

działań

funkcjom

za

plecionkach,

interesowne

więc

wytworów

kategorii

taki

tej

Autor

1 2

ludzkich,

] 3

kategorii
w

nie

wyrażenie

rzęcych,

kościanej

dla

iż

odwagę

wytworów

motywów

ujęcia

pojęć,

kategorii

zoo-

właściwe

rzeczywistości.

przedstawić

plastyczne

zdobinach

a

sens

artystycznych tzw.

falistych

przyjmującej

bliskich

rzeczywistości.

przyjąć,

plastycznych

przedmiot

czy

od

arty­

pewnej

społeczeństw

figuratywnego

jako

tradycji

romańskiego)

Rozpatrując

oderwane

do

traktować

w

bardzo

odnieść

Jednocześnie

wów

lub

syste­

można

otaczającej

to

takim

wczesnej

Natomiast

okresu

W

przedstawiających

naszej

całość

do

tylko

(do

są

znajdują

iż

magiczne.

elementów

Rozważanie
na

jakościowej,
dzieła

zachodził.

współczesnych

możliwe
czeń

oceny

ozy

unikanie

spojrzenia

taki

pewno?

religijne

kultowych".

czas

na

stycznej

względy

próbę

zdecydowanie,

długi

daje

o

konsekwentne

stosunku

stosunek

ściśle

przez

—

i

celach

stanowiska

dziny

religijnej)

chodzi

się

na

ich

kształtowanie

poszukiwania
rozeznania

I960.

nie­

chociażby
modeli

tych

—

modeli

RECENZJE

wiele

z

ówczesnych

fałszywie

działań

będziemy

525

a r t y s t y c z n y c h mie

interpretować

swoisty

będzie

dla

nas

zrozumiałych

język

znaków

plastycznych

o

sztuce

religijnej,

trzymając

źródła

pisane

i

—

dawnych

dzieł.
Podobnie
informacji

o

niepełny

uzyskamy

niej,

wyznaczają

rekonstrukcji
źródła

obrazu

które

nie

społeczności,

cześnie,
rów

również

się l u b

kraju.

wątpliwie

jedne

także

i

ser

w

tych

że

archeologia

jest,

tworzywach,

tycznych,

jeśli

szukania

uzupełnień

czy

bogato

serów

X

w.,

gospodarki
dla

jak

współ­

gospodarce

wytwo­

zjawisk artystycznych
ubocznymi

jako

(w

tym

najważniejszych

rolnej

działań

znaczenia

reliktów

chrześcijańskiej.

podobnie

tej

z zajęciami

traktować

tworzyw

bez

ich

średnio
Celem

tego

jak

obcych

stanowiły

u

artystycznych.

czasów,

zabiegu

którymi

się

przekonaniem

dla

nas

nie­

Sądzę,

zajmuje

iż
się

wyznaczenia

najwnikliwsze

jeśli

na

temat

podobne

pozostawali
kulturze.

niowiecznych
„Gdy

Piast

nimi

Jest

o

to

zabawiać

wielu

o

istnieniu
z

cech

nieodzowność

współpracy

wszyst­
chlebów

już

w

o

bywają

do

kwestionowaniu

cech

iż

polskiej

kultury

precyzyjniejsze

kultury
były

budzą

zupełnie

wyobrażeń

A.

w

wychodzi
gości,
de

z

kręgu

to

siadwszy

wedle

more

residentes
zwłaszcza

pracy

na
A.

archeologa

z

s. 1 1 9 .

o g ó l n e

rozważanie

wiadoma.
Cóż

Sto­
uogól­

dopiero

podróżników,

którzy

o

i

człowieku

zwyczaju

wśród

jego

wczesnośred­

fantastycznych

colloquentu

tematy"

wiąże

Zwodniczość

kulturowych,

przekazów

owych

przestrzegany,

koniecznie

Studia...,

interpretacji

piśmien­

artystycznej,

zastrzeżeń.

fantastycznych
Abramowicz

rodzimych,

jest

powszechnie
układów

wiele

bezpo­
obyczaj.

C e l ten

etnicznym.

kronikarzy,

nie

zarówno

Polski.

dziś

którym

przekazów

obszar

współczesnych

w

spraw

rozumiany

sobie

charakterze
jest

pracy,

zakres

przez

fragment

A b r a m o w i c z ,

o

kultury

czynione

dziś

ten

uważam,

naukowe

rzeczach: »cumque
rozmową,

określonej,

określeń

przyjmowali

gości

tych

szeroko

zamieszkującej

Osobiście

badania

jeszcze

ustnej

form

wczesnośredniowiecznych

ludności

autora

zwyczaj

próby

tradycji

uwagę

końcowy

wchodzące

uświadomieniu

Przytoczyłem

l ł

rozdział

nie

o

się, iż

pod

z

auten­

od

kwalifikowane

stwierdzenie

etnicznych

żoną

zasługuje

rozmaitych

kronikarzy
z

często

mianowicie

działaniu

źródeł
był

rozmaitych

nie mówiąc

a

narodowych

Wydaje

znanym

przedmiotem,

uogólnienia

w

artystycznych

ze

zwolniony

wzięcie

które

Zagadnienie

genezy.

sując

jest

działań

rzeźbiarskich.

rezygnującego

prób

okrojone,

Słowiańszczyzny

rzeźb,

uwagę

kulturowej

poszukuje

stanowiska

ślady

korzystający

materiałem

konieczne

terenie

drobnych

jest

autorów

odrębności

nienia

stąd
na

rozpatruje
z

naturalny
z

na

badacz

znaczenia poznawczego,

zupełnie

nych

ze

i

natrafia

to, a b y

analogie

I

plastycznych,

związanych

której

sposób

poprzez

bez większego

Abramowicz

z

w

obiektów.

osobną

i

one

występujących

walorów
Na

nie

ale nie znaczy

obrzędowych

obiektów

A.

są

istniejących

kich

z

były

t y m głównie

Do

przez

Abramowicz.
Zrozumiałe

i

produkty

nie

związek

można

najważniejszych

wosk

w

właściwych

granic

wnoszonych

religii

Pod t y m względem

najbliższy

—

było

zasięgu

uzupełnień.

chleb

z

w

w

programu

się

archeologiczne.

danych

chłopskiej,

oficjalnego

nie

znaleziska

spożytkowanie

gospodarczą

należy

mających

Ciasto,

z

podstawą

rolnictwo,

hodcwlano-rybackimi)

całości

A.

się

poszukiwać niezbędnych

wywodzących

jest

k u l t u r y ludności

wywodzą

której

głównie

obraz

niezbędne

z z a k r e s u współczesnej

wierzeń,
Dla

jaką

opinii.

rozmawiali

de

plurimus...*

górali,

nakazujący

(podkreślenie

J . O.)

Abramowicza,

aby

jeszcze

raz

etnografem.

Nie

trzeba

podkreślać,

1 4

.

unaocznić
że

RECENZJE

526
prowadzenie
do

rozmów

wnioskowania

jest

równie

żowanie
A.

na

o

powszechny

przed

wych

w

300-letnim
co

przemian,
rzeczywiste

autora

przy

tym

momenty

śledzenie

„miejscowego"

szym

chociażby

tłem,

wywodzącymi

się

uaktywnienie

na

Rozpatrywane
nie

się

dziło

dwu

jedynie

...w

miarę

stycznej

na

łeczeństwa,
potrzeby
i

nurt

estetyczne

słusznym

przez

podstawowej

funkcji

wraz
na

tej

sztuki

łeczną

tacyjną.
też
i

estetyczne

nurtów

zakresie
w

nurtu

ludowego

powoływały

W

wspominanej

dzenie:

„mylne

jakichś

uczonego
A.

nienia

właściwego

w

ocena

Abramowicza.
w

badaniach

umiejętnie

Andrzeja

może

problematyce

czy
w

błędu

temu,

prowadzony

dziejów

wywołują
autora.

sztuki

do

są

one żywą

Można

więc

A b r a m o w i c z ,

op.

c i t . , s. 124.

—

spo­

dokumen­

piękna.

I

dlatego*

do

wyzna­

pewno

wcześniej

potrzeb

estetycz­

funkcje

dziełom

i n . następujące
dokonania
do

niezwykle
reakcję,
mieć
w

stwier­

przez
przez

niego
innego

rzeczywistości
do

niektórych

istotne
silnie

zagad­

angażując

nadzieje,

że

praca

złożonej

i

trudnej

Polsce.

Jacek

1 5

czy

dochodzenie

k o n i e c z n y c h ustaleń
w

ma­

wytwory

semantyczne.

zbliżonej
na

ramy
bardzo

(np.

zaś

podstaw

m o ż e - o d n o s i ć się r ó w n i e ż

skierowane

p r z y c z y n i się d o

wczesnych

się

sformułowania,

że

Polsce,

wywód

przyczynić

nauce

m.

mozolne

w

informacyjną

Właściwe

natury

potrzeb

ująć

tym

(zaspokajania

spo­

ważkim

artystycznej

artystycznej. Na

z

górze

późnych

lokalnej,

to:
arty­

zaspokajający

podstaw

w

Przed

ważnych

znajdujemy

badacza,
i

ludowej

ludowym.

„Będzie
kultury

się

kontemplacji

funkcji

Hensla

jednego

roli

w

kultury

dokonało

nurt

dałoby

grupy

z

poprze­

autor,

Zaspokajanie

wierzeniową,

wypowiedzi

odkrycia

sztuki

Abramowicza

W.

tym u

wypowiedzi

jedną

aniżeli

natchnąć

Dzięki

rolę

są

i w

których

kształtowa­

feudalnej
na

makatki).

wioskowej,

tych

formy

recenzji

rozwiązań

dzieł

kultu

sztuce

że

nurtami.

oraz

szer­

znacznie

przejawów

które

te b e z i n t e r e s o w n e j

oficjalnym

rozumowanie

tezy". T a trafna
tez

nurcie

się w

papierze,

pełnienia

dochodzi

Ale

z

wartościami

chrześcijaństwa.

stwierdza

uproszczenie.

dziedzinami
w

rozwojowych

do

".

/zaspokajanie,

wszystkim

wytwory

I 5

a

Polsce

tymi
i

kulturowymi

powiązanie

wykazać,

w

się

duchownym,

mogły
podziału

dyspozycyjnych,

jak

między

pewne

społeczności

służyły

odrębnych

wpływem,

i

działanie,

przyjęciem

przekonująco

reprezentacji

dzieła,

przede

rodziny,

z

artystycznej

ludowych

nowymi

nych)

do

mas

wycinanki

wraz

prze­

stosunkowo-

wartościami

ośrodków

różnic

wypadają

epoce

słowiańskich,

rozwarstwianie

zabrzmiało

funkcje

szerszym

jej

świeckim

z pewnymi

między

ludów

polskiej
rozwojo­

do p r e z e n t o w a n e g o '

'znajdującymi

nastąpiło

potrzebom

Nie

w

zależności

istniejących

właśnie

czenia

ich

estetycznej, pojawia

papierze,

ramach

na

Pod

określone

odgrywały

w

opornej

kultury

szerokich

estetycznych

lowanki

dziedzinie

autorowi

stwierdzeniu

czasach,

w

Podstawą

cech

etapów

przemian
w

pozwalają

panom

cezury

aby

ziemiach

służący

się

zasadniczych

krótkie,

rozwojowe.

ten
aran­

osobiste.

zbyt

społeczeństwa

księciu,

T a k więc

podstawy

Obyczaj

niepopularne

one

rozwojowych

zaostrzenie
rozwoju

jak

kształtowaniu

pięciu

(„tradycyjnymi"),

romańszczyzny.

żadnej

zbiorowości.

świecie,

o

zachodnioeuropejskich

związki
nurtów

impakt

się

z

na

tematy

rozprzestrzenienia

naszych

stanowić

są

związków

pochodzenia

na

przyjęcie

iż

może

określonej

uwagami

dziejów.

się,

nie

ludów

rozmów

pracę

procesie

60 l a t . W y d a j e

powolnych
dla

osobą

proponując

wyznaczać
jest

ogólne"

kulturowej

wszystkich

kończy

artystycznej,

ciętnie

u

goszczoną

Abramowicz

kultury

„tematy

odrębności

Olędzki

RECENZJE

527

Wydawnictwa
P R A C E

ETNOGRAFICZNE,

Jagiellońskiego)

pod

Czasopismo
z

racji

jego

naukowe,

miejsca

swego

nakładcą,

centralnej
siebie
nia

red. M.

które

i powiązań

dyscypliny,

rozwoju

z

przez

organizacyjne

chwili

ruchu

inne

czasopiśmie

stoi

częstotliwość

i

mała

na

systematycznych
cenzji
czy

zeszyty

w

zwięzłych

tej

tylko

liczne

nież

wydawnictwa

zeum
coraz

Kultury

bardziej

wersytetów
(gdzie
już

jako

Sztuki

Ludowej

ostatnie,

rozproszone

w

Lublinie,

ramach

serii

wyraźnie

Jagiellońskiego"

w

w

zbioru

pracowników

spoza

ływania

tego

uniwersyteckiego,

polskiej,

przypominającym
tego ośrodka

z.

Etnograficznych"

wydawnictwa
nej

z

tych

X I X

nictwa
dium

w.),

o

organizowane
również
zarówno
przez

jest

tradycjach

wstępne

przypomina

Akademii
komisji

powojennym

po

ostatnio

uni­

różnych

w

Poznaniu

monograficzne

uzyskały

ostatnio

nowy

„Zeszytów

tytuł

Naukowych

Etnograficznej
czas

Moszyńskiego

wydawane

troską

S.

Udzieli

Krakowie.

W

swym

naukową

tych
i

wokół
w

prowadzo­

tego

ośrodka

kręgu

wydarzeniem

oddzia­

w

etnografii

profesora

Uniwersytetu

dawnych

etapy

(jej

Komisji

P A U

oraz

i

K.
i

i

—

—

tych

niezależnie

odrębne

Nitscha

w

Seweryna

od

wydaw­

ramach

Ludu

Stu­

Słowiań­

wydawnictwa

słowie

wstępnym

tradycji,

wytyczonych

organizacyjno-wydawniczą

prac:

Antropologicz­

„Bibliotekę
T.

wy­

Otwierające

historyczne

Słowiański"

i

dyscypliny.

centralnym

„Lud

do

nieperiodycz­

studiów

jednakże

naszej

Umiejętności

К.

działalność

ostatnio

etnograficzne

o charakterze

ich redaktora,

przez

nawiązanie

nabierające

wynikiem

niektóre

Uniwersytetu:
w

Etnograficzne

organizacyjno-naukowych

okresach rqzwoju

słowo

prof.

także

z serii

ważnym

swój

Etnograficznego

Mu­

i

„Zeszyty

zyskały

pozostających

na

jak

Materiały

„Prace

i skupiających

charakterze

skiego",

wszystkim

dużych

wielu

następnie

Słowiańskiego

Gładysz

Krakowa,

Gładysza,

Muzeum
M.

w

krakowskiej

wydawnictw

nie
rów­

Toruniu,

będących

uniwersyteckim

o

dawniczych

obej­

lecz

opracowanie

Etnograficznych"
prac,

również

M.

Łodzi,

recenzje,

Krakowie.

ośrodku

1 „Prac

takie

re­

artykuły

Ludoznawczego,

okresie

„Etnografia")

krakowskim
ośrodka

w

umieszczania

czekają

oraz

wyodrębniony

z. 1 „ P r a c

wydawnictwa

Jagiellońskiego,

Łodzi"

samodzielnie • wydane

Krakowie

Na

wszystkim

w

tej

powojennych,

a

już

nych

przede

tere­
w

obszerniejszych

publikacje

tym razem

w

Towarzystwa

do

poszczególne

regularnych

wydawniczy,

ciągłego

prac.

pozycji

już

Polskiej",

raczej
nie

piony

„Etnografii
tyle

Warszawie"),

w

Wydanie

co

inne

placówki

czołowym

w

numerację

nego,

tym

nie

widze­

naszym

wydawnictw

odrębną

Uniwersytetu

(w

zespoły

kilkunastu

Polskiego

uniwersytetów

większe

serie

do

Etnograficznego

charakteru

wydawnictwach

tomów

i

i

Te

objętość

skłaniająca

lecz

c z y to

w

rolę.
przez

wydawnictw

bogatego

polskiej

przeglądowych,

całe

serii

specjalne

przeglądów

pełni

z punktu

nowych

c z y też

obejmujących

muzealne

polskich.

naukowymi

tak ważnych

—

będącej

reprezentowanej

etnografii

zarówno

Polskiej"

kraju,

dziedzinie

reprezentujące

umieszczaniu

wydawania,

wydawnictw

i

naukowe,

w

ośrodkami

milczeniem

dziedzinie

kilka

Uniwersytetu

„Etnografii

naukowej

polemicznych,

chwili

serie

w

dyscyplinie,

recenzji

i

Archeologicznego

Muzeum

w
jej

wydawnicze,

już

tej

przeszkodzie

wartościujących

mujące

w

Naukowe

wypadku

j a k zapoczątkowanie

instytucje

wydawniczego

w

instytucji

innymi

pomijać

systematycznemu

jak

np.

postępach

faktów,

wydawnicze

Niestety

jak

centralnej
o

1963 ( Z e s z y t y

s s . 173," r y c . 2 4 , f o t . 50

wszystkimi

nie powinno

publikowanych
nowe.

—

naukowej

tej d y s c y p l i n y
i

z . 1, K r a k ó w

Gładysiza,

wydania,

informacji

ciągłe

jego

podkreśla
przede
poprzed-

RECENZJE

528
nika

na Katedrze

tywy

badawcze

placówki,

kreśla

przy

zainteresowania

todologii

tym

etnografii,

zainteresowania
Należy

j a k również

sądzić,

że

drę

katedrę

Etnografii

studiów,

dwu
w

monograficznych
wsi

polskiej

szego

mieszczą

i

w

się

na

reprezentowanych

i

(jak

również

nych

zeszytach

bardziej

szcza

wobec

prac)

kierunkach

Socjologii,

obie

plany

pod­

teorii

siebie

i

me­

katedrze

i

się

z

do

nowo

prof.

wsi

dokładnego

planu
zostanie

umieszczania

się

jak

К.

—

grup

przez

do

do

pracujące

nich

tych

U J

w

o

prac

Etnografii

druku

dalszych

informacji

szczegółow-

kierunków

Katedry

do

prac

kulturalnych

Brak

różnych

na

kierunków

szczegółowych

przeobrażeń

serii

prac

„ośrod­
Kate­

robotniczych.

usunięty

prac

reprezentowane

przygotowywanych

w

do

Dobrowolskiego,

zawsze

również

wydawanej

współcześnie

pewno

wydawnicze

współczesnych

tej

zainteresowań

nawiązaniach

przez

kultury,

na

zapowiedzi

przez

perspek­

Specjalnie

zakresie

podstawowych

odnoszące

teorii
historii

wstępie

przez

w

prowadzonej

zapowiedzianych
również

ogólnej

zakresie

we

j a k i dalsze

zeszyty.

krakowskiego

U J , kierowaną

wywodzących

omówienia

się

Słowian.

oraz

dotyczą

staną

właściwe

tych

Ogólnej

które

—

w

etnografii

Moszyńskiego,

odbiciem
ośrodka

ośrodka

pokrewnych"

drugą

Słowian, prof. К.
których

etnografią

etnograficznych
ków

Etnografii

w

następ­

zeszytach,

zwła­

etnograficznym

ruchu

naukowym.
że

wobec

krewnych

Rzecz

jasna,

(mam na

myśli

Kultury

Materialnej")

dawnictwie
jących
w

jednego

w

"Wzrastanie

cześnie

postępującej

placówek
ności

do

podjęte

przez

„Kwartalnik

dotyczyć

przede

wszystkim

ona

zawierać

również

szersze

Może

kierunków
w

w

i

poszczególne

ostatniego

stworzeniu

zagadnień,

postępowania
ośrodki

i

i

w

10-lecia

niejednej
prowadzić
zadań,

po­

seryjnym

omówienia

wy­

działa­

osiągnięć

przez

te

przy

równo­

konsolidacji

różnych

platformy

podziału

i

Historii

instytucji

Polsce,

powinno

katedry

w

reprezentowanych

etnograficznych

okresie

kraju

wspólnych

zamieszczana

zainteresowań

wydawnictw

przecież

linii

informacja,

i

musi

ilości

ustalenia

etnograficznych

Ludową"

rodzaju

etnograficznych

przedyskutowanie

czasopism

Sztukę

tego

specjalnych

stytucje.

centralnych

i n . „Polską

ośrodka,

t y m ^ośrodku.

zakresie

istnienia
m.

bez

uniwersyteckie

ułatwiającej

większych

wśród

których
na

in­

trud­

zadania

pewno

nie

są

małe.
Przyjmując
i

z

z

wielką

zaciekawieniem

leży

podkreślić

szczenie

w

ambitne

Żarneckiej-Biały,

pracy

do

szerokiej

i

sądy

w

dotyczące

zapowiedzią
wersyteckich.
etnografa
ki

polskiej

i

i duże

na

w

terenowych

po

w

I I wojnie

znalazły

z.

siebie

zespołu
w
w

sposób
czasie

ośrodek

będących

i

(w

n a temat

logiczki

pracy

naukowej)
terenowych

prace

jest

ośrodków

zakresu i metod

n a ogół

odbicia

i

nawiązaniu

badań

etnograficznych"
iść

w

na­

Umie­

asystentami-

Z. Białego

metodyki
studiów

cechujące

należytego

następnych

krakowski.

metodyczny

powinny

dyskusja

Etnograficznych"

zeszytów

etnografa

badaniach

których

1 „Prac

autorów,

dotyczącej

osiągnięcia,

dotąd

na

Etnografii:

literatury

t y m odcinku

nie

pracy

się

wydawniczą

wziął

dyskutowane

kierunków,

Rozbudzona

uniwersyteckie,

jakie

Studium

obcej

„weryfikacji
z

ukazania

weryfikującej

praktyce

jednego

fakt

zapowiedź

specjalnej

Uniwersyteckiego

E.

przyjmowane

na

zadanie,

z. 1 t r u d n e j ,

dydaktykami

radością

czekając

wszystkie

literaturze

dobrą
uni­
pracy
ośrod­

etnogra-

N a l e ż a ł o b y określić z a k r e s t e m a t y c z n y p r a c o p u b l i k o w a n y c h
w nowo
utwo­
rzonym wydawnictwie
w
s t o s u n k u do p r a c z p o g r a n i c z a
etnografii i
socjologii
o m a w i a n y c h od k i l k u lat w „Sprawozdaniach z Posiedzeń K o m i s j i Oddziału
P A N
w
Krakowie",
stanowiących
również
dorobek
naukowy
ośrodka
krakowskiego.
I t e n zespół p r a c i k o m u n i k a t ó w w y m a g a o d r ę b n e j r e c e n z j i w
„Etnografii
Pol­
skiej".
1

RECENZJE

ficznej,

jakkolwiek

przedstawicieli
nież

przede

ficznych.
jednak
kich

Potrzeba

tylko

bardziej

artykuł

do p r a c y

wersyteckie
autorów
czeń

cytowane

podjęły

wnikliwych

dyskusji

do p r a c

naukowych

stanowi

bardzo

pomocniczych,

godności

notowanych

faktów

przemian.
jako

Tradycyjne

ślińskiego,
gór,

i P.

sów

obecnych,

zagadnień

są

kultury

krótkim

artykule)

nakże

przede

następne

w

obróbki

materialnej

współczesnej

historycznym,

wsi.

wsi

sumienną

drzewa,

jak

również

do

podobnych

innych

ośrodkach

na

nowe

artykuły

STUDIA

I

w

storii

oraz

etnografii

uznaniem

Lublinie.

przemian

tej

MATERIAŁY

XIX

problemom
lubelskiej

aby

poprzedzone

do

technik

artykule),

(w

pierw­

kładą

zachowanych
planów

d

dalszych

jed­

współ­

konstrukcji
podej­

historycznych

jeden

osiągnięcia

tylko

chodzi

etnografię,

terenie

o

mają

zagadnieniom

etnografii,

historii

się

co p a r ę
która

prócz

przedstawcieli

ośrodka

na prowincji

lub

stoją

Tom

marginesie
otworem

otwiera

Etnografia

t. I X

Lublin

1962,

Muzeum

to

z.

z

zaś

jedyne

nich

w

z.

ułożony

nich
1

prężności
poświęcony
nie

mogła
dużo,

przynajmniej

z

dziedziny

tej

szereg

tym

badania
jak

na

muzeal­

badaczy

nieraz
o

gdyż

publikować

pracowników

znanego

byłoby

dyscyplin,

wszystkich,

świadczy

przez

hi­

całości

się

prowadzącym

Dla

Skład

posiada

będą

Dużej

wielu

etnografów,

Lublinie,

i

archeologii,

przyszłości

będzie

gromadzi

uniwersyteckiego

rocznika.

został
czy w

wydawnictwo

lubelskich

biograficzny

1

ciągłego

rocznika

sztuki,

przedstawicieli

każda

zawodu.

wydawnictwa

charakter

Lubelszczyzny.

zastanowić,
prace

samym

swego

łamy

słownik

Polska,

w

właśnie

rzeczy

jest

się z . i

terenie

lat. Materiału

gdyż

i

na

że

jednak

stanu

nalistów
graficzne

na

wypełniały

obecnego

Lubelszczyzny,

1, E t n o g r a f i a ,

ukazanie

rocznik

jeśli

z.

Kutrzeba-Pojnarowa

Lubelskie

zawdzięczamy,

swe

34 -

cza­

dokumentów

inwentaryzacyjnych

należy

Należałoby

zachowaniu

wstęp,

do

wybranych

podstawie

przegląd

i Materiały

muzealnictwa

przy

nych

w.

monografie

drugim

źródła

MaŁyso­

tabl.

powitać

Studia

poświęcone

dyscyplinie.

lepiej,

L U B E L S K I E ,

s s . 159, 2 n i b . , 40

dużym

Muzeum
na

M.

porównawczych.

Lublinie,
Z

ustalo­
natęże­

pograniczu

Anna

w

wiary­

i

opisowych

na

prac

wielu

ustalenie

omawianyth

(w

doświad­

kierunku

inwentaryzację

nawiązaniu

niektórych

tylko

połowy

Obie
się

uni­
przez

„porachowania"

od

i stan zaawansowania
na

w

nie

monografii

starającym

nacisk

obróbki

własnych

północnym

Lubomierzu

wszystkim

Stanowią

studiów

w

szczegółowych

zresztą

i katedry

etnograficznej

już

na

odcinku

się

wysuniętych

Etnograficznych"

drzewa

tym

pracy

możliwości

z. 1 „ P r a c

budownictwa

ośrodki

eksperymentalnych

osadnictwa

technik
w

również

badaniach

rozwoju

domów.

celu

i na

jest

wszyst­

swych

terenowej

na

c z y też

cześnie

mowanych

mających
lecz

p i s a n y c h ustalić linię r o z w o j u
szym

w

przykładami

wstępem

inne

zrelacjonowaniem

pracy

odnoszące

uzupełnienie

może

techniki

Rozwój

Galasa,

etnografii

wprowadzenie,

rów­

monogra­

zainteresowań

raczej

w

zachodzących

zakresie

jak

prac

i techniką

współczesnych

lub

opinii,

Przedstawione

n a d metodą

artykułach

pracy),

współcześnie

aby

zastosowania

sprawdzania

i

szeregu

życzyć,

metodycznych

i

w

ładne

w

omawianej

Należałoby

dyskusję

możliwości

metod

znaleźć
w

wydawanych

zakresie

technik

nia

oczywiście

in.

wynikach

etnografa.

wniosków

w

nych

w

można
(m.

bardzo charakterystycznym elementem

przystępujących

nie

ich

ośrodków

wszystkim

wspomniany

są

ślady

tych

529

regio­
etno­

zapowiada

najlepiej.

etnografa-regiona-

RECENZJE

530
listę

Henryka

Zwolakiewicza.

wnieśli

jakiś

wkład

składa

się

krótkiego

i

z

danych

cych

badaczy.

danej

niej.

osoby,

Szkice

Materiały

słownika

Autor

opiera

źródeł

autor

materiał

budynków.

wielu

ścian

i

w

cenne

dachu,
do

natomiast

mogły

wyświetlone

przeprowadzone

daty

w

P Z U

tylko

i

badania

Nie
które

te

zo­

i

pokrótce

czynniki

geograficzne,

gwarowe

pow,

omawianego

lubelskiego

terytorialnym,

a

winno

większych

t y m wstępie

uzależnionego

poparta

wywiadami,
zwyczajów,
te

które

nowszego

działy

domu

nie ograniczyły

wierzeń

i

kultury

obrzędów
zostały

się

zwią­

potrakto­

ścian

daje

autor

riału

budownictwa

od

historię o s a d n i c t w a

oraz

autor

że

terenu

dochodzi

okazać

się

mało

należy

się

spodziewać

różnic

następuje

częściowo

teriał

szczegółowy

opis

nich

miejsca

wyboru

procentowe

pod

1889 i

1921 r . W y n i k a

z niego,

wzrosła

w

z

czasie

budynki

drewniane

pod

względem
czasowym.

budowy

budowę.

że

1889 r.

(82,5%).

choć

o

zróż­

budow­

przekroju

nowego

domu

Omawiając

występujących

w

nadal

wniosku,

w

przyczyny

porównanie

porównaniu

do

zróżnicowane

murowanych

rodzajów

w

ma­
mate­

1921 r. ilość

1 3 % , to

i

Czytelnikowi

tak

bu­

dominują

brakuje

danych

rozkład

wnętrza.

późniejszych.

Następnie

omawia

Pokrótce

omówiona

sprzętów

w

izbie

obecny

z opisami

zupełnie

otwory

kuchnią.
części

na

autor

konstrukcję

została

funkcja

i zdobnictwo
z

końca

podstawie

mieszkalnej

podstawie

oraz

urządzenia

ogniowe.

stwierdza,

że

od

w

powierzchni

przeciętnych

gdyż

arkusze

P Z U

a

ziemi mógł

ulec

zmianie

od c z a s u

zostały

budynki

podaniem

w

wynika

dynamika

gospodarcze
procentach

duży

rozwojowa

badania

autora

belskiej

zmieniło.

i

częstości

zamykają

się

w

nie

nie

wystawienia

omawianego

latach

na roku

Opisy

zaniku

jest

jakichś

budowy

budynku.

domu,

Omówione

ilustrują"" p l a n y

Należy
czasu

i

typów.

też

zagród
Z

arty­

niewielka

jego

jednak
wiele

kapa
zależ­

jednak,

wyciągnąć

czasu

stan

prawie

następnie

poszczególnych

od tego

znikły

ziemi. Zastrzega

budownictwa

powojennych.
1949, a

w

można

uwzględniają

występowania

Porównując

przedstawia

użytkowej
cyfr

rozmieszczenie

obecnie

również

ich rozmieszczenie.

konserwatyzm
nawet

sieni;

statystyczny oh

wniosków,

obszar

oraz

pomieszczeń,

autor

umieszczone

domu

dachów

w.

danych

otrzymanych

i

ścian

X I X

paleniskowe

Na

ścian

poszczególnych

ogólnych

kułu

poło­

ziemi.

marginesowo.

Przedstawiwszy

z

właściciela

w s i : najstarszego,

jednak

ność

k o n s t r u k c j i określają
przez

każdej

artykule

że

innych

w

W

nad

podaje

od

dokład­

budownictwem.

tym

domu

Badania

też

lat

osobno

autora.

dotyczyły

z

jednak

terenowe

ale

w

jak

Polski

1948—1949. P r z e p r o w a d z o n o

materialnej,

dynków

Statystyka

latach

kultury

Po

statystyczne

powszechność,

w

do

i

pow.

Państwowego

Dane

zagadnień,

została

nictwo

w

innych

Inwentaryzacja

nicowanie

wiejskie

szeregu

inwentaryzację

z

żyją­
przez

statystycznych

materiału

posiadanej

budowie.

tylko

jak

pochodzących

swą

ną

zanych

etnografii

zmarłych,

terenowych.

w

wane

trzech budynków

do

danych

oddziela

budynku

przez

30 w s i a c h

X I X w.,

na

nie

obok

ilość

budowy

wkładu

przygotowywanego

niewystarczające.
czym

drogi,

szkic

jej

budownictwo

danych

względu

przy

szacunkowe

stosunku

którzy

biograficznego.

badaniach

ze

tych

zarówno

omawia

1 9 2 6 г.,

wypadkach

uwzględniają
zostać

z

własnych

są

w

Arkusze

domu

Polski

oraz

i

fragment

n a l i t e r a t u r z e z końca

Statystyka

Ubezpieczeń

stwierdza

się

wszystkich,

Lubelszczyzny. Każdy

opisu

dotyczą

stanowią

J . Optołowicz

wymienionych

stały

ludową

Lubelskiego

wydawnictwa

żenie

o

etnografów

artykule

Zakładu

tylko

życiorysu

on

kulturą

druku

do

lubelskim.

z

nad

następnym

autora

z

Obejmuje

badania

bibliograficznych

jeszcze
W

w

pamiętać,

że

się n a w s d

lu­

RECENZJE

Artykuł
sia

jest

Plastyki
objęły

R.

Ludowej

Państwowego

Chełm,

sugerowane

w

z

wyroby

łącznie

ścian,

przede

form,

również

rzeźba
Terenem

ciekawe

są

wzmianka
dane

Z

innych

i

m.

o pasiece

z

Nie

sztuki

przy

dniowej

północnej

czym

oparciach

był

niegdyś

na badanym

rzeźbiarzy
można

się

łukowskim

i radzyńskim

zbliżone

chodniego

Podlasia.

Lubartowa"
Dużo

J

przedmiotów

dów",

na

znane

tylko

dawniej

w

chodzenie

ogół

scowościach
daniach
i

się

z

materiału
takich,

malowanie

1954 r.

żyjących

rzeź­

Lubartów.

krótkie

się

ławy

połu­

dekoracyjnie

tj. rozsuwane

całości

wyróżniają

oraz

kraśnickie
w

ubiory

na­
pow.

środkowego

tworzą

się

Powiśle,

występujące

ubiorów

ławy

zróżnicowany

szczególności

Wisły,

do

skrzynie

skrzyń
o

Bardzo

w

terenie.

często

stylach

w.

grupę

charakterystyki

dość

w

przez

zanotowana

omawianym

„Ubiory

charakterze

wgłębnym

również

tzw. kanapy,

od

Bardzo

i za­

z

okolic

dostarczają

również

„gwiazdy",

„kozy",

Zachowały

wsiach
Do

M.

„bociana"
dziś

pisanek.

one z

i „węża",

jeszcze

doroczne,
stroje

czasów

„gwiazdy"
a

natomiast

bardzo

dawniejszych
i

„kozy"

choć
„hero­

lub

rozpowszechnione

zachowało

są

obnoszono

się

w

wielu

było
miej­

kończy

artykuł

wzmianką

o

dalszych

ba­

Badania

Plastyki

Ludowej

w

latach

1958

materiały

stanowią

podstawę

dla

przygotowywanego

przez

K a ­

i Etnologii

UMCS

Lublinie

Atlasu

etnograficznego

woj.

lubel­

pograniczu

Lubelszczyzny

i

przez

Autor

się

in. obok

zwyczaje
kolędników,

Sekcję

prowadzonych

Etnografii

jak

informatorów.

konikiem".

1960. Z e b r a n e

tedrę

w

bo­

również

zachód

to
po­

tam

na

a

do

dużym

napotkać

Puławy,

się,
Są

występuje

tle przebadanej

wyodrębniającą

nie wyrabia.

relacji

niektórych
„z

daje

Lubelszczyzny.

są

północnej

rytem

X I X

terenie.

.

interesującego

już

i

na

Dowiadujemy

bogato

w

różnice

ozdobne

przeciwieństwie

Została

się

elemen­

ceramika,

zdobione

koniec

pow.

urządzenie

pow.

oraz

pod

terenami

południowej

w

części

Autor

po­
wy­

zdobnictwo

omawianym

prawie

w

oraz

dekoracyjnych,

Bardzo

jeszcze

strój. N a

obszarów

Osobną

w

następnie
je

terenu

malarstwo.
na

niż
któ­

zostało:

stroje,

działających

Trafiają

obejmujące
z

i

a

w

budynku,

szczególnie

zdecydowane

obszarze

analogie

cechach

płótnie,

jednak
jest

człekoształtnymi.

rozpowszechniły

pewne
do

bryły

Szczepańskiego.

ludowej

zachodniolubelskie,

wykazujące

już

tylnych i bocznych

które

referując

—

te

Biała

szerszy

terenu,

ostatnie

drewniane

zachodzą

spania,

o

zawsze

rzeźbę

Lubelszczyzny.

do

wiązujące

było

teren

badanego

artystycznego.

Wacława
ulami

się

Podla­
Badania

wprowadzenie,

ludowej

żywe

To

więc

Przedstawione

na

dziś

to

omawianego

rzeźba

do

tkactwo.

w

dotyczące

malowane,

traktowanych

i

in. nagrobki

rzeźbiarza

działów

są

wyrazu

drzewie.

biograficzne

i

obrzędowa,

obfitującym

tam

wędrownego
i

w

druki

odznaczało

technik

biarzy.

sztuki

mebli

i

Sekcję

1952—1954. B a d a n i a

obszerne

estetycznymi

ozdobne,

garncarstwo

Jest

dość

rzemieślniczych.

przez

latach

budownictwa

walorami

ludowej

Lubelszczyzny

gactwem

—

Lubelszczyzny

i części p o w i a t ó w : Ł u k ó w ,

gospodarcze

uwzględnieniem

sztuki

wszystkim

ubiory

z

plastyka

działy

łudniowej

i

daje

zagadnienia

tkaniny

kowalskie,

niektóre

dziś

pograniczu

prowadzonych

Krasnystaw.

charakterystyką

ze szczególnym

zdobnicze

i

Autor

osadnicze

n a n i m ośrodków

architektoniczne
wnętrza

Kraśnik

właściwego

ogólną

stępujących

że

na

badań

Instytutu Sztuki w

pogranicze.

stosunki

do

wiązaniu

Puławy,

tytule

omawia

przechodzi

ty

ludowa

podsumowaniem

powiaty: Lubartów, L u b l i n , Radzyń, P a r c z e w

Podlaska,
rym

Sztuka

Reinfussa,

właściwie

531

w

skiego.

R.
s. 129.
1

R e i n f u s s ,

Sztuka

ludowa

na

Podlasia,

RECENZJE

532
Od

zagadnień

przechodzimy
w

artykule

nia

oparte

monografii

—

jak w

cenne

padku

Antoniny

że

ona —

talentem",

i

obejmuje

ne

działy

stwierdza

stanowi
głównie

sztuki

w.,

Mając

jennych
czości
w

zdolnych

więcej.

ciężkie
I

zmienionych

i

a

i wczesnej

Zmiana

przejścia

lat

warunkach;

zaniechała

Ludowej,

Kultury

i

a

Muzeum

jej

ta

została

nie

analfabetka

wów

zewnętrznych" .

Wieś

w

kiem

i

całej

wsi

trafi

„W

dziwią,

urobić

na

Zupełnie

że

starą

eksperymentem

w

impresjonistów,
niektóre
ka

artystykę
jej

galerii
a

Tom
Sekcji

kończy

Badania

nianych

kleszczy

lezione

we

na

wsi

płytkich
Wszystkie

i

ocen

nie

tablic

z

a

pola

zupełnie

Badania

Wojewódzki

Wydział

jej

3

4

twórczości.

organizowane

zachowała

ma

głowę,

przez

dawne,

darzy

wszystkiego

od

tra­
wpły­

ją

szacun­

jest

zdatna!'

1

bo

wszystko

po­

było

tradycji i oryginalne

zdają

się b y ć

wy­

oprowadzenie

realizm

że

Matejki,

artystyki

wytworów

Ciekawe,

za

Kostrzewskiego
ją

negatywnych

scenami

ocen,

o

Plastyki

Ludowej

P A N

nieznanego

nich

żelaznymi

Łyniew,

pow.

także

artykuły

i

Marczak

Parczew.

o

z życia

uznała

wsiach

nadbużańskich.

posiadają

bogatą

dokumentację

słomy.

Lubelskim
jak

również

ona

obrazy

wsi. Szkoda,

że

choć
autor­

były.

zębami.

we

i

Chełmońskiego,

przez

narzędzia
się

trawy

Muzeum

odkrytym

Posługiwano

z

ludowej,

czy

ile takie

K.

w

po

sztuki

najładniejsze

komunikat

osadzonymi

plecione

pracowników

rybackiego:

Kleszcze

drew­

zostały

.zna­

nim

przy

łowieniu

ryb

w

postaci

map,

zdjęć

rysunkami.
Teresa

2

działalności

mieszka,

dobrą

popisu

Sekcji

gdzie
do

twór­

do

sposób

zwierzęta-zabawki

poszczególnych

także

wodach,

międzywo­

znaczny

krótki
z

takich

latach

w

nawidzą,

kobieta,

t y c h o s t a t n i c h ujęły

n i e przedstawiła

ją

do d a w n y c h

jedynie

malarstwa.

z obrazów

oddalona

radzyńskim,

ludzie

stara

nie nawiązujące

Ciekawym
obrazów

ona

Musiatowicz

rozkwit
i

we­

połowy

ekipę

i wystawy

wypaczona

Jej

4

przez

sprowokowanie

jest

wsi

za­

pasiaki

zahamowanie

przez

nowy

na

Tka

modę" .

konywane
i

opieką

na konkursy
jednak

pow.

ta.ka

1954 r.

spowodowało

2

wyrosła.

pisanki

2

wielkiego

otoczenie

Lublinie"

74-letnia

którego

tle

wsi w

następnie

Twórczość

się

Antoniny

miała

tradycyj­

w.

otoczenia.

na

przez

Muzeum).

„Wszyscy

swego

prawie

przedmioty

2

i

chwilowo

w

z

więc

wnuków.

oryginalna

w

różne

sympatią:

dla

artystki

wykonuje

„Jako

X I X

„odkrycie

(Artystka

cechy.

końcem

spowodowały

nie

pomimo

Twórczość

a

urbanizacja

okupacji

gdyż

tkactwo,

je

siebie
i

nie­
wy­

16 m a l o w a ł a

młodości

mody,

Musiatowicz

Dopiero

dla

są
W

wyizolowanego.

środowiskiem,

maluje

ciekawa

Antonina

Plastyki

dycyjne

dziś

kilimy

jest

w s i dzieciństwa

ludowej.

artystycznej.

fartuchy

twórczości

ona, było

oraz

koleżanek,

z twórcą
ludowej.

wybitnym

z

lat

—

opracowa­

obdarzoną

oraz

babki.

od

regionu,

jednostki

ciekawe,

osobą

zjawiska

pisanki

się

uczyła

spódnice,

ale w e

otoczeniu
pająki,

—

ze

potrzeba

jak

swym

sztuki

szczególnie

związana

mniej

kobiet,

jest

autorka

ściśle

mówienie

X X

zagadnienie

dla

rodzaju

kontakcie

zrozumienia

na

wstępie

Tego

osobistym

pozostała

wycinania
na

na

rozpowszechnione

Techniki

kraciaki

—

właściwego

wycinanki,

typowych
uzdolnionej

Musiatowicz.

bardzo

była

i

i

w

artystycznej

ludowej,

artystka

wnętrzna

dla

Musiatowicz

nie

jej

powszechnych,

Antoniny

tym wypadku

niezbędne
jak

zjawisk

twórczości

Twórczość

J . Petery,

zwykle
jest

dotyczących

do

J . P e t e r a ,
Twórczość
Antoniny
P e t e r a , o p . cit,
s . 154.
Ibidem.

Musiatowicz,

s. 1 4 7 .

Karwicka

RECENZJE

MÜVELTSÉG

ÉS

HAGYOMÁNY,

ас Omentaliis E u n o p a e ,
w

Debreczynie,

obfity

o

szerokim

penetracje

materiał,

który

ludowej

tego

kultury
grafii.

Zanim

zasięgu,

terenowe
winien

kraju,

co

nastąpi,

rezultaty

swoich

badań

na

artykuły

o

planuje
to

i

peszcie

poszczególne
Etnograficzne

badawczej,

jak

i

M T A

wydawnictw

demokracji

pism

znacznym

o

Węgrzech

z

o

czas

myśli

Béli

Tradycji".

charakterze

i

—

kowej

Wschodniej

i

zamieszczać

większości
innych

Europy

w

szkoły,

jednego

kierunku,

kto

coś

do
na

zaważyła

wyraźnie
od

publikacji

Cechuje

je

rzeczowość,

Azji,

ale

wolna

Niemniej

charakterze

prac

również

trybuna,

skondensowanie

językiem,

nie bardzo

różnorodna,

telna

podbudowa

złożona

materiałów

archiwalnych

setkę

dobre

rysunki

i

oprawę

dla

W

tej

czterech

9 wyszło

spod

pozycji

liczne

wykorzystanych

fotografie

cennej

publikacji.

tomach

„Kultury

pióra

etnografów

sławii, P o l s k i , R u m u n i i

i ZSRR),

oraz

i

której

jest

to

lub

prof. В.

autorów

Odbijają

one

popraw­

konstrukcja

literatury,

może
Gundy

zagranicznych.

przekazanej

ale solidna

więc
jednej

korzystać

osobowość

i

Instytutu
etnografów

i

rze­

niejednokrotnie

w

pracy.

Piękna

szata

graficzna,

wysokiej

klasy

papier

tworzą

stosowną

Tradycji"

zagranicznych
a 23 —

Nie

—

Środ­

Oczywiście

reprezentantów

treści

zrozumiałym

przekraczająca

Tradycja-"

artykuły

z

tomy

Węgier,

debreczyńskiego.

ośrodków

nym,

z

i

badań

kraju".

jednak

ośrodka

z innych

maksymalne

rezultatem

dla

pedagoga
informującą

teoretyczne.

powiedzenia.
etnografów

notkę

„»Kultura

spoza

jest
kie­

dotychczasowe

studia

wyłącznie

jako

pod

znakomitego

się

także

uczonych

na

polskich

znana

Kossutha

zamieszcza

tym

czaso­

sławą

mniej

ludowej

oraz

niejako

przez

kultury

poza

że

kręgu

tradycji,

zasłużoną
Nie

miary,

publikacji.

lecz

w

wydawanie
długiej

Ludwika

będące

się,

pozycję

zakresu
a

przeznaczone

każdy,

znacznie

z

artykuły

ośrodków

ekskluzywne,
ma

oraz
będą

Debreczynie,

węgierskich

czasopismo

tej

się

ukazały

redaktor

kolei
Etno­

życzliwością.

nauki.

wielkiej

Z

przyjmowany

cieszy
i

To­

Komisji
Wydaje

czołową

niezmienną

nich

artykuły

do

i

Buda­

problematyki

metodologicznych.
kierują

się

redakcją

tematycznym

będzie

doborze

renomie

granicą

(MTA),

w

Węgierskie

wydawnictw.

Uniwersytetu

z

oraz

w

zajmują

społecznej

jego

każdym

publikowane

Etnograficznego
z

W

założeń

wspiera,

Nauk

Etnograficzne

zawiesza

uczonego

Pod

zakresie

czytamy
w

Gunda,

Akademii

tak

periodyk,

bieżąco

poczynania

indziej

i

d za

postaci

ustalonej

nowy

Etnograficznego

prof.

o

się

postępowej

organizatora.

i

gdzie

kraju

i

„Kultury

Gdy

gatunkowym,

etno­

na

monografii

w

Węgrzech)

nowych

węgierskiej

ujawniają

publikując

potrzeb,

Węgrzy

roku

syntezy

etnograficznych

Muzeum

swobodę,

co

nowoczesnej

etnograficzne

na

prowadzone

bądź

Węgierskiej

rosnących

w

rownictwem
świetnego

pewną

zainteresowaniem

Instytutu

zadań

czasopism

odpowiednich

pojawia

dawna

głównych

materiałów

zatwierdzeniu

ludowych.

od

kultury,

działalność

Centralis

L. Kossutha-

przynoszą

do

ważniejsze

etnograficznych

dużym

Debreczyn
ośrodek

et

Węgrzech

eksploratorzy

etnograficzna

miarę

ciężarze

co jakiś

czytelników

w

wnioski

państw

lub

na

kwerendy

uniwersyteckie,

wypracowaniu

w

licznych

posiadają

instytucje,

graficznej
kwestii

Hungariae

posłużyć
z

Etnograficzna

placówka

warzystwo

poszczególne

jednym

wszystkie

katedry

(najważniejsza

rozmachem

poszczególni

łamach

Komisja

z

archiwalne

przyczynków

Aczkolwiek

koordynuje

jednak

Etimológica

przyszłości

jest

jednak

charakterze

i

w

to

tematycznych.

Studia

Roczniki Instytutu Etnograficznego Uniwersytetu

t. 1 — 4 : 1 9 6 0 — 1 9 6 2

Systematyczne,
etnograficzne

533

opublikowano
(z B u ł g a r i i ,

węgierskich

32 a r t y k u ł y ,

CSRS,

z

czego

Finlandii,

Jugo­

(14 z D e b r e c z y n a ,

7 z

Buda-

RECENZJE

534
pesztu

i po

tury

ludowej

jednym

opracowań
szego,

na

można

11

z
i

materialnej

ractwo,

jak

skiego

obszaru

i

analizują

głębiej

formy

gospodarki

na
duże

obecnie

na

za

tym

zaniknie.

K.

Moszyński

stwierdza,

dla

zorientować

się

tycznymi
i

kom,

i

Azji,

jedynie

Szilágyi

na

Węgrzech .

kościach.
Autor

przejęli

nowie,

jak

rzeki

Ob

—

Człowiek
swój

znak;

licznie

w

W

ten

ii

o

czasach,
przy

brał

go

ludów

na

są

2

K.

M o s z y ń s k i ,
Kdzép-Európában,

klima­

Połów

tego

zawodowym

za

gęsto

ryba­

Tak

uważa

pomocą

lub

na

nastawki

luźno

plecionej

niewielkich

głębo­

rzekami

całych

jeziora
lub

na
i

Ferto.

sieciowych

Balaton

nasta-

Zarówno

wspólnocie

teren

swoje

niezamieszkały

posiadanie.

ugrofińskich

O

wspomina

B . G u n d a , A gyiijtogeto
életmód
emlékei
a Gyalui
h a g y o m á n y " ( M . e . h . ) , t. 1 — 2 : I 9 6 0 , s . 2 0 7 — 2 1 7 .

kérdése

nas ta w e k

z

Ugro-Fi-

Ugorami

znad

nastawek.
pozostawiał

znakach
E.

A.

na

nim

własnościowych
Virtanen .
4

Leśne

havasokban,

„Miiveltség

A
vadfogó
csapdák
fejlodéstórténetének
M . e . h . , t 1 — 2 : 1 9 6 0 , >s. 1 9 3 — 2 0 5 .

néhány

1

és

brzegu.

innymi

we

sta­

czytelnikowi

umiarkowanym

ubocznie.

koszowych

żyli

specyficzne
zawsze

rdzaju

klimacie

dla

łowiec­

regionach

stosunkami

naddnieprzańskich.

kiedy

użyciu

w

są

rybołówstwa

pomocą

są

jak

pozwalają

rybołówstwem

Dunajem

różnych

właściwy

z

umiejętności

występowaniu.

w

koszowe

Autor
kopie-

urządzeń

i

niskim

jest

charakterystyczne

wkraczając
u

rzek

upraw­

gospodarka

ludów

rozwinięte
w

lat

sadownictwa.

kultur

różnego

i

ludów

t e n sposób

i

samołówek

Cisą,

od

pierwotny

się

gór­

dziesiątków

2

mapka

połów

Węgrzy
ryb

łowi

zbie­

tego

łowieckich .

jednakowa

umożliwiające

za

łowili

tyle

pomocą

nie

się

ryb

w

za

(rum.

Zarówno

się w ś r ó d

uwarunkowane

nastawki

nad

na

krajów.

Gyalu

zbieracka

paściach

samołówek

problemach

tam

i

fotografia,

sposób

łowienie
—

kilka

ogrodnictwa

przestrzennym

społeczny:

stylisku

sieciowe

poświadczonych

i

studia

wielu

ludności

skomplikowanych

typów

ręką

trudnią

się
na

że

jeszcze

zasadniczych

rozlewiskach

którzy

Węgrzy
nie

ryb

aspekt

koczujący
i

różnych

występują

nastawki

przypuszcza,

dla

rozwinęły

zasadzie

Rysunki,

Niektórych

o

sieciowe

Pierwsze

Węgrzech,

dla

łowienia

Spotyka

3

oraz

w

rozprzestrzenienie

tym,

pisząc

że

posiadały

ich chronologicznym

swój

posiada

sidłach

warianty

bagnistych

także

lecz przy

M.

wek

w

jest

kontynentów.

sposób

z

Kolozsvár) \

znajomości

większości

bowiem

paści

hydrograficznymi.

ma

wikliny

w

gdy

Górach

roślinności,

i

geograficzne

tropikalnym,

rodzaju

stąd,

w

rozprzestrzeniania

sideł

w

Prymitywny
jego

to

samołówkach,

zasięgi

kultury

większego

stanie

wyznaczone

oraz

roślin

wytworzyć- wiele

i

zakresu

z

naturalnej

O

pierw­
dotyczą

coraz

łowieckie

działu

podczas

uczonych

Rumunów
(węg.

te

Afryki

prace

opisowy,

kul­

artykuły

niwelacji

w

poszczególnych

rannie

u

rosnących
zupełnie

z

Dwa

podział

zamieszczonych

zagadnienia.

że

były

przewagi
lub

Cluj

Wynika

skutek
idzie

pisze

Konstrukcja

Europy,

dziko

z

zagadnieniom

zainteresowały

miasta

tradycyjny

społeczną,

trzeciego.

liczebnej

rolniczych. L u d y

techniczne,
kich.

od

posiadała

że p r z y r z ą d y
i

z

zbieracką

znaczenie.

nie

rychło

niaczych

zachód

ta

co

pozycję

stawiane

Gospodarkę

na

spożywanie

ludność
a

1

zaledwie

Mimo

Giláului)

nych,

18 p o ś w i ę c o n y c h

i

przyczynkarski

Muntii

i

wyodrębnić

charakter

natrafił

Jednakże

(folklor)

językoznawstwa.

Prymitywne

temu

i Cegléd). Przyjmując

duchową

mają

folklorystyczne

Gunda

by

drugiego

archeologii

B.

z Nyíregyháza
materialną,

M . S z i l á g y i , A magyarországi
borítóhalászat
M . e . h . , t. 3 : 1 9 6 1 , s. 1 8 7 — 2 0 9 .
E . A . V i r t a n e n , A foglalójegyekról,
M.e.h.,
3

fejlodésének

4

t. 3 : 1 9 6 1 ,

néhány
s.

159—165.

kérdése,

535

HECENZJE

barcie,

namuliska, tereny

wiedzi,

słowem

znaki

własnościowe

muły

magiczne

wyjątkowymi
soby

było

rodne,

ale

Liwów,

barci

u

S.

Čitaja

nizinnego

dla

tych,

upolowali

przez

zwierzę

północy:

w

pokolenia

rodu

Górską

z

uprawę

roli

się t a k w

narzędziach

uprawy,

jak i hodowanych

przeważnie

wąskie

i długie,
gór.

Wysiewa

zbóż,

rolę

uprawia

się

tam

sporo

starych

obrzędów

cych

na
Na

celu

oddawanie

podstawie

Z
N.

i

rolnictwem
regionu

tach.

W

z

oraz

czci

radeł

i

zabiegów

bóstwom

narzędzi

powiązania

różnej

tutaj

sposoby

w

łączą

pracy

się

Karelii,

były

Czeremisów,
dziedziczenie

na

pokolenie.

Kaukazie .

W

1

prastare

formy,

murem,
już

prymitywnych
magicznych,

odróżnieniu
przejawiające

i

wznoszą

gdzie
pługów.
i

kulturą

narzędzia

i

terasogatunki

Zachowało
i

świąt

się

mają­

urodzajów.

zwyczajów

pomiędzy

uprawne,
się

indziej

zwyczajów

roślinnego

rolniczych

Spo­
różno­

u

spotykane

świata

oznaczonym.

roślinach. Górskie p o l a

rolniczą

się c e p y

o cepach

z dwoma

bijakami,

uniwersytetu
Nowsze

długości,

w

Debreczynie

bijakiem.
cepy

bijaka

z

u

dają
Azji

się

prześledzić

Przedniej

rzemieniami.

się

(Mezo­

wielu

w

różnych

starsze

znane

bijaki

złożone

są
z

i

wiązań

nimi

częściach
warian­

typy

cepów

z Chin,

bardzo

cepów

się

. W

formy
Również

Typy

Zajmuje

6

7

występujące

posiadają

dzierżakiem.

młocki .

Jazygów

znajdują

Analogiczne

Jazygów

połączonych

łączenia

sposoby

danych

Nieco

rozwidlonym

z Włoch.

tów

ściśle

spotyka

zbiorach

samorodnym

nii

i

nie

for­

stanowiło

kamiennym

tam

i

zmuszeni

Kaukazu.

Ikvai-Iváncsics

tego

pomocą

zasięgów

historyczno-kulturowe
potamii)

za

się

lub

cechę

na

zachowało

obramowane

nakazy

posiadanie

Finlandii,

obrębie

w

terenie

niedź­

otrzymywało

Specjalne

w

Wspólną

Kaukazu

stokach

na

i Lapończyków.

przedstawia

i jaskinie

„niczyją"

nieświadomość

obejmowanych

rolnictwo

na

ziemią

postronnych.

górskie

wato

łąki sianokośne

lub

którzy

terenów

ludów

Mordwinów

własnościowych

G.

rzeczą

nietykalne

oraz

powszechne

lub rybackie,

było

okolicznościami

Estów,

od

i

co

obowiązywały

oznaczania

znaków

łowieckie

wszystko,

2^-3

Japo­

segmen­

różnorodne

są

przedstawiają

ilustracje.
Młócenie
wykonywali
za

określone

Nadto
a

za pomocą
ją

lub

cepów

było

młockarze

wynagrodzenie.

praktykowano

mianowicie

drabiny

wędrowni

Cepami

znacznie

uderzanie
szprychami

z

pracą

północnych,
młócono

o

drzwi,

uderzanie

zbiorową.
i

inne

sposoby

przeciąganie
giętkim

Do

słowackich

żyto

prymitywniejsze

kłosami
koła,

u Jazygów

kijem

końca

terenów

zboża,

groch

i

nas

—

u

i c h pomiędzy
lub

X I X w.

w

zamian
i

fasolę.

znane

—

szczeblami

kijanką.

G. S. Č i t a j a ,
Hegyi
fóldmüvelés
a Kaukázusban,
M . e . h . , t. 1 — 2 ; 1 9 6 0 ,
313—329.
L . K . Kovács sporządzając w s w o i m
czasie typologię cepów n a W ę g r z e c h
dysponował
skąpymi d a n y m i z k r a j u J a z y g ó w (węg. Jászság)
rozpościerającego
się między rzeką Cisą a Z a g y w ą , m n i e j
więcej w
granicach administracyjnych
k o m i t a t u S z o l n o k . L u k ę tę s t a r a s i ę u z u p e ł n i ć N . Iikvai-Ivánesiics.
„ J a z y g o w i e ( p a t r z Wielka
ilustrowana
encyklopedia
powszechna,
Wydawnictwo
G u t e n b e r g a , K r a k ó w b . r . , t . 7, s. 6 2 ) , s a r m a c k i l u d k o c z o w n i c z y , m i e s z k a j ą c y w s t e ­
p a c h n a północ o d M o r z a C z a r n e g o ; p o j a w i ł się w I w . p r z e d C h r . między C i s ą
i D u n a j e m , z a g r a ż a j ą c g r a n i c o m p a ń s t w a r z y m s k i e g o . O k . 370 r . p o d b i l i i c h G o t o ­
w i e . W średniowieczu ukazał się l u d m o n g o l s k i , z w . J . n a W ę g r z e c h , o p o c h o d z e n i u
d o t ą d n i e w y j a ś n i o n y m , k t ó r y p r ó c z n a z w y n i e i m a p r a w d o p o d o b n i e ind с w s p ó l n e g o
z s a r m a c k i m i J . M i e s z k a l i koło m i a s t a Jász-Bereny, osadzeni t u p r z e z
Włady­
sława I
( 1 1 0 0 ) , r z ą d z ą c się a u t o n o m i c z n i e . . . "
N.
I k v a i - I v á n c s i c s ,
Adaíoíc
a
jászági
csépformákhoz,
M.e.h.,
t.
3,
s. 149—158.
5

s.

6

7

RECENZJE

536
Niektóre

bułgarskie

ilustrowane

rysunkami

ojczyźnie
wyspie

Bułgarzy
przejęli

winnic

w

oraz

się

bułgarskie,

wywodzące

Badania

nad

ludami

żyjącymi

iż w

na

w

zagadnieniem

Wypasania

w

miasto

XVIII

łąkach

w.

(puszta),

bydła

I.

że

zwierzęta

te

trzymano

silnych

mrozów

zamykano

je

w

służyła
W

do

lasach
Z

na

rumuńscy.
skich

na

stałe,

lecz
i

że

Pisze
Nizinę

się
na

V.
stwo

o

tym

te

odbywały

z

co

świnie

korę

regionu.

hubkę

wielką

a

na

konie,

żołędziami.
w

wypadku

wypasania

inwen­

galasówki:

hubka

i

garbarzom.

drzewny.

Siedmiogrodu

dzierżawili

bydło

bydła

wypasali

przez

pasterze

Wędrówkami

tak

Już

zarówno

sprzedawano

Pozostawili

się

badań

przyczynku

wypasano

zimę,

Obok

węgiel
z

i

na

swoim

dokarmiano

Ormiańskie

sezon.

przedmiot

w

całą

dębową

Rumuńscy

10

pomiędzy

9

W

przez

rumuńskich

n i m gospodarka

kiedy

wypasania

na

nich

wsi.

Prócz

nezą

w.

doprowadziły

kulturowe

Hajdúb'ószórmény .

miasta

przepędzaniu

O

omawia

Pasterstwo

przedstawia

niowieczu,

hali. W

neolo­

pasterzy

rumuń­

nie osiedlali

liczne

ślady

rumuńskich

węgierskich.

w

jak

się

na

termino­

pasterzy

Stwierdzono

skalę,

część

pasterze

zaj­

jednakże,

transhumancja

od

południe.

Novak

autor

oraz

XVIII

i odchodzili

nie

uprawy,
nazwy

latorośli

się

Zbierano

Węgierskiej.

tego

południowa

stanowiące

lasach

lesie

wypalali

badaczy

lub

nie

Ciekawie

noszą

miasta.

jesieni

ormiańscy

wielu

oraz

inwentarza

w

kowale

I. Balogh:

pasterskiej

już

gron.

wypasania

od

kupcy

w

uprawy

techniczne

główny

zajmuje

do

zbieractwo.

Nizinie

Węgierską

i związana

gólnych

w.

do

zupełnie

etnicznego,

chlewach-ziemiankach.

galasówki

XVIII

przybywali

wędrówki

Karpat

ognia,

Wielkiej

kulturze

mowało

Począwszy

Hajdúbfíszdrmény

początkiem

pastwisk

logii

niecenia

kopaczek

winnej

lasach

należących

woły

również

i

Pół­

umiejętnością

niemal

procesy

stanowią

w

się,

umożliwiał

z

pra­

na

Dunaju.

sprawę

Zdarzało
las

zaś

ścisłe p o w i ą z a n i a

Szabadi

nierogaciznę,

tarza

owce.

uprawy

od

i trzody

lasach

dopiero

pędów

substrátu

swojej

narzędzia

leksykalnego

pasterstwo

uregulowało

jak i w
i

i

krajach.

to

do

istniały

południe

hodowla

wielu

typów

Zarówno

zasobu

narzędzi
i

tego

(szpadli

przycinania

innego

historycznym
W

języka.

przeszłości

północ

rolnictwa

od

dawnego

rozwojem

do w n i o s k u ,

enograficznych

z

do

półkolistej.

z duchem

zgodnie

autora

Obok

się

noże

przejęte

się

Podstawowe

kopaczki

poszczególnych

kopaczki

rozwoju
8

Nauczyli

narzędzia.

sierpowate

w

C. Wakarelski .

autochtonicznej, wraz

kształtu

dla

winorośli

winorośli.

niektóre

aczkolwiek

tworzone

uprawy

przedstawia

ludności

różnego

zasięgi

występowania

i narzędzia,

gizmy

niej
to

specjalne

przedstawiają
granica

od

do

uprawiali

od p o d b i t e j

Bułgarii

używają)

jak

nie

Bałkańskim

uprawy

narzędzia

i fotografiami

łąki

i polany
swoich

pasterskie

krótkim

pasterstwa

należały

stad.

stosunków

wysokogórskie
mleczna

Poza

do

wielkiej

tym

część

gdzie
Już

chłopi

pastwisk

należała

form

organizacji

pożywienie,

ubiór

oraz

uwagę

na

pasterstwie

obszarze

11

znaczenie.

własności,

rysie h i s t o r y c z n y m poświęca
całym

Słowenii ,

duże

i

własnościowych

budownictwo,

w

posiada

Alp.

W

życie

problematyce

paster­
w

śred­

mieli

prawo

do

poszcze­

pasterstwa
pasterzy

związanej

wysokogórskim

z

na
ge­

Słowenii

C .
W a k a r e l s k i ,
Néhány
bulgáriai
szolomüvelo
eszkoz
és azok
torténeti
fejlodése,
M . e . h . , t. 1 — 2 , s . 1 4 7 — 1 6 3 .
I. S z a b a d i ,
Legeltetés
és
makkoltatás
a
hajdúboszorményi
erdokben.
M . e . h . , t. 1 — 2 , s. 3 0 5 — 3 1 1 .
I . B a l o g h , Adatok
a r o m á n pásztorok
XVIII,
századi
alfoldi
legeltetéséhez,
M . e . h . , t. 3 , s. 2 1 3 — 2 1 8 .
V.
N o v a k , Недуг
pásztorkodás
Szlovéniában,
M . e . h . , t. 1 — 2 , s. 9 7 — 1 1 0 .
8

8

1 0

1 1

RECENZJE

zachowały
liczne

się p e w n e

wpływy

Z

pasterstwem,

owczego

nie
i

spotyka

się

Niemców

w

lecz

są

skie

nazwy

u

Finów,

szkicuje

związku

z

w

mitywne
położonej
temu
w

i

Kunnyó

bo
od

prac

w

B.

mieszkali

nej

roli. N o w e
od

nich

członków

więcej

Zdarza

Się,

w

Inny

S.

nich

w

obcy

innych

Członkowie

budują

Podobnie

typ osadnictwa

jak

palockich

przedstawia

Osi

i

w

100

lat

ogrodnicze,

czasie
ani

pilnych
chęt­

moszczu.

materiału

b u ­

i

jednej
ustrój

przeprowadzonych
wielkiej
na

budowano

niewiel­

uliczki

w

zamieszkałe
tworzyli

świętowano
roli

i bawiono

uroczystościach

roli.

przez

się.

O d

rodzinnej.

należącej

obrębie

jed­

wspólnotę

eksluzywności

wsi

ro­

budowanych

rodziny

w

w

jeszcze

członkowie

lub

się

wymienionej

do

wielkiej

Obcy

wielkiej

przy­
rodziny,

przedstawiają

się

sto­

Węgier.

T.

Hofer- w
osadnictwa
a

ok.

zagród

zagrodach

obrębie

typu

gyapjúványoló

pry­

Konyár,

ogrodnicy

badań

pokoleń

roli,

północnych

charakterystycznego

G o n y e y ,

w

w

zachowała

swoich

pozostaje

pracach

a

tworzenie
1 5

rozluźnianie

zagrody

wszystkich

wsiach

na
Palócz

wielkiej

na

wspólnota

tam

pomieszczenia

istniejących

pewne

wsi

dzisiaj.

narzędzia,

utworzyły

prace

winnicach

kunnyó,

czasem

się

ludowego
opisuje

konstrukcji

domach,

(rodu).

Relikty
Autor

wnętrza.

szeregu
już

.

typów.

pozostającym

ani wina,

rezultaty

do

1 3

rumuń­

zebranego

różnych
i

nich jednak

etniczna

czasu

Somogy,

podstawie

założono

do

Słoweńców

podając

starzy

Od

biegiem

u

walkow-

komitacie

odpoczywa;

społecznej

grupa

wykonywano

we

opis

Z

ludzie

i

się w

dostawiano

tym wypadku

się

urządzenia

przedstawia

obserwuje

zamieszkują.

i

kom. Heves.

oddzielnych

lat

posiłki

czytelnik

się

w

najczęściej

przechowuje

organizacji

rodziny

i w

się

jednownętrzne

jesieni

Nie przechowuje

budynki

30

Winnice

zachowało

na

Kurucz

Debreczyna.

okresu

się w

odległości.

że

Ale

strzeniania
1 2

w

uczestniczą

którą

do

znajdzie

Wspólnie

mniej

od

w

walkowni

budowane

regionu,

Kolozsgyula]

artykułów.

A.

runa

poświę­

prymitywne

folowania

kunnyó,

zwane

notatkę

osadnictwu

szereg

przedstawia

Słowian^

przetwarzanie

Mniejszej,

rozwojowy

poświęcono

tego

Autor

jednej

gospodarczą.

rodziny.

z

Azji

gospodarczemu,

Konyár

Węgierska

rodziny.

kiej

osad

Wpływ

badał

Nagyvisnyó

wsi

schemat
i

rozplanowania

we

s.

urządzenia;

południe

Kurucza

u

sunki

części

spożywa

wielkiej

z

poszczególnych

typom

palockich .

bysze

technikę

prymitywne,

oraz

Nagy

wsi

dziny

opisuje

t a m noce.

artykule

dowlanego
z

Autor

nogami.

wiosny

winnicy

nie spędzają
W

Węgrzech,

obiektów

których

[węg.

lub raczej
z

a

przypuszczalny

na

Giula

na

ogrodnicze,

30 ' k m

szereg

krótką

Turków

winnicach

budynki

jest

także

mieszkalnemu

nim

budownictwa

związane
S. Gonyey

folusze

się

niewielkie.

owiec,
wsi

Bułgarów,

osiedlenia

są

sukna).

Podobne

Wschodnich,

gwarowe

Budownictwu
w

ręcznie.

Alpach

one poruszane

materiału

i folowanie

sprzed

niemieckie

z siedmiogrodzkiej

poruszanemu

12

Retoromanów

wpływy

z wypasaniem

tkanie

foluszowi

Mezoség ,

kulturowe

natomiast

ściślej

(przędzenie,

Prastaremu

ca

ślady

włoskie,

537

artykule

Z

zagadnień

węgierskiego .

mezoségi

románoknál,

rozprze­

Polega

16

M.e.h.,

t.

ono
1—2,

351—357.
1 3

A.

K u r u c z ,

A

népi

épitkezés

emlékei

a

konyári

szólókben,

M.e.h.,

t. 3, s . 167—176.
B.
N a g y , A társadalmi
szervezet
befolyása
egy
palác
falu
t. 1—2, s . 67—95.
„ P a l ó c z ( z e s l o w . P o ł o w c y ) , g r u p a l u d n o ś c i ( о к . 150 000 g ł ó w )
węgierskich Hont, Nógrád, Gomor,
Haves, Borsod,
z siedzibą g ł ó w n ą
uważa
się i c h z a r e s z t k i K u m a n ó w " .
Patrz:
Wielka
ilustrowana
powszechna,
Wydawnictwo Gutenberga,
K r a k ó w , b . r . , t. 12, s . 92.
T.
H o f e r ,
A
magyar
kertes
települések
elterjedésének'
és
kérdéséhez,
M . e . h . , t. 1—2, s . 331—350.
1 4

épitkezésére,

M.e.h.,
1 5

1 6

komitatów
w
Parád;
encyklopedia
tipusainak

RECENZJE

538
na

grupowaniu

Domy

oddzielnych

mieszkalne

spodarcze

otaczają

je

osadnictwa

występuje

w

Otóż

Słowacji.

drugim
oraz
i

brzegu

próbuje

bogata

sa

1 7

.

w

rzeki.

Autor

się

osiedli

grzech,

na

Wielkiej

najważniejsze

stosunkami

na

podstawie

są

nieco

się

padkach
—
V.

—

odegrały
Pražák

mieszkaniowej

w

Europie

w

Europie

Spichlerz

(klěť)

Trójwnętrzny
wysoko

domu
z

niemieckimi

wijała

się

R.
i

budownictwa

sów

1 7

J .

Wschodniej
osiedli

Europie

powstała

i

do­

na

Wę­
ana­

wiążą

bądź

Jednakże

autor

geograficznym.

wniosku,

że

tego

rodzaju

uogólnienia

powstawanie
które

tego

spe­

spowodowały

ode­

wszystkich

etnicznymi

i

środowiskiem

przy­
osiedli

geograficz­

społeczno-gospodarcze.
Przyczynki

do

Środkowej

zagadnienia

XIII

jego,

jest

mieszkalny

dom

w.

zbożową

XIII

w.,

Zachodniej

ze

Najnowsze,

sobą

1 9

w

czy kulturowe
wysoko

rozwinął

się

domu

wyniki
w

architekci

szórványtelepülések

był

Zachodnich.

Natomiast

typ

gospodarce

sąsiadująca

górskim,

gdzie

terenie
obu

typów

wpływy

tam

kulturze

za­

zbożo­

spichrzem,

natomiast
osadników

mieszkalnego

połączonego

ze

nad

badań

ze

roz­

zagród.

odegrały

rozwiniętej
dom

hodowlanej

ludność

niemieckich

Rumunii
—

mieszkalnego.
związany

przez

badań

przegląd

który

słowiańskich.

domu

jest

mieszane

kultury

CSRS)

Czeska

zapoczątkowana

typ

daje

Słowian

szczególnie

Przy

do

kultury
dla

spichlerzem,

osiedli

obszarze

właściwy

formy

przeprowadzanych
czasie

dostawiany
na

ze

starych

niemieckich.

produkcji.

przyniosła

u

stajnią

osadników
po

był

rozwoju

reprezentatywny

na miejscu

(autochtoniczny
ze

dziejów

Zdaniem

Czechosłowacji

hodowlana

A

Autor

osiedli

powiązaniami

w

B a r abas,

do

teorii.

tych

powstawaniu

etniczne

ostatnim

szereg

we

nie tyle

artykule

istnieje

powstawania

w

stosunki

mieszkalnego
W

i

typu

poza
omawia

są

różne

że

ale

współczesnych

gadnienia.

t.

w.

wstępie

nie

wytworzyła

gospodarka

Vuia

jednodworczych
Na

J . Barabá-

rolę

połączonego

Słowiańszczyźnie

XIII

Hofera.

osiedli

przyczyny,

gospodarką

wej
po

przypisy

T.

największą

przed

rolę,

na

pracy

na

rzeką

rozważań

umożliwiające

18

sadniczą

intensywna

tego

Liczne

wartość

społeczności

osadnikami

uważa,

przedzielonej

że

osiedlach

hodowla,

Autor

Wagiem

warunki

uważa,

mieszkalny

mieszkalnego
w

nad

wsi

go­

gospodarcze

już

całej

rozwiniętą

występuje

oraz

jednym,

bezpośrednie

Środkowej .

jeszcze
dom

i

rodzaju

wiejskich.

środowiskiem

istniejącej

poza

na terenie

ze

dochodzi
i

Autor

stosunki

występuje

z

jak

przedstawił

mieszkaniowej

tego

tematem

Środkowej

podstawy

Zarówno

od

same.

bądź

badań

osiedli,

jednostek

takie

osiedli

jednodworczych
które

etnicznymi,

jednodworczych
nym

nich,

własnych

typu

jest

ilość

zabudowania

osadnictwa.

powstawania
w

wariant

podnoszą

Europie

największa

Inny
na

formy

skupiskami

osiedli
z

przedwczesne.

cyficznego
rwanie

że

zaś

mieszkańców

dodatkowo

gospodarczych.

wsi,

naddunajskich

wymienionej

problemem

km.

mieszkalne

życie

w

zabudowań

Nizinie.

genezy

ze

opisuje

i

centrum

wsiach

domy

jednodworczych

stwierdzenia,

lizuje

tam

tradycyjnymi

do

temat

się

genezę

chodzi
Na

1—2

jednodworczych

już

występowanie

promieniu

przedmiotu

zajmuje

istniejącymi

w

o

Autor

wyjaśnić

mieszkalnych

zazwyczaj

niektórych

stawia

osiedli

się

kołem

bibliografia

Geneza

domów

znajdują

rumuńskimi

od

końca

i

związane

nieetnografowie

kialakuldsa

stajnią.

typami

X I X w.
z

nimi

napisali

Kozép-Európában,

osiedli

aż

do

cza­

różne

za­

szereg

rao-

M.e.h.,

1—2, s. 219—247.

P r a ž á k ,
Kdzép-Európa,
népi
épitkezésének
M . e . h . , t . 1—2, s . 293—304.
R.
V u i a ,
A
román
telepiilésés
lakóházkutatás
M . e . h . , t. 1—2, s . 35—66.
1 8

V.

néhány

fejloděstorténeti

kérdése,
1 9

legújabb

eredményei,

RECENZJE

nografii

na

przede
owe
w

ze stanowiska

zakresie

budownictwa

archaiczne

terenach,

nocna
i

z

dawna

ski,

ale

Dochodzi

ludność

średniowieczu
słowiańskich

miód

i

ko

wzmianki

rycznych
zach

spożywany.

jak

i

Istnieją

do

wpływami

terytorium

warstwy

kulturowej,

której

europejskiej

co

do

spożycia

jest

kulturowymi

terytorium,

obok

pitny.

Dowodem

stare,

pochodzące

w

kumysu

i

od

Już

piwa

przede

w

I X

są

z

czasów

wspólnoty

pracy,

Czarna

ceramika

już

miodu.

germańskich

wśród

tych

przez

ludów

Węgrów

w

są

źródłach

kucharskich,

zarówno

tyl­

histo­

w

wyka­

recepturę

przyrzą­

miodu.
sycony

dotarł

l u b też

ludów

do

Węgrów

bądź

uważa

się, ż e

umie­

Autor

jednak

miód

pitny n a wiele

setek lat

przed

w.,

czasie kiedy

zajmowali

obec­

w

jęczmiennego

tego

z

te­
nich

autor,

napój

Jednakże

X V I w.,

przyrządzali

Niemców.

miodu

z

wśród

był

książkach

miód

zapożyczeniem

że W ę g r z y

piciu

syconego

których

podaje

używany

przeszłości

znajdujemy

niemieckich osadników
go

chętnie

starych

re­

różne

pierwszej

wodą

etnograficznej.

w

zupełnie

Jak

i

(pół­

północnogermań-

W

pitnego .

niedalekiej

źródłach

dwie

prace.

rozcieńczony

szczególnie

paszową

środkowo-europejisko-alpejski.

20

przyrządzaniu

innych

i

czasopiśmie

Europie

w

gospodarką

kulturowe:

udokumentowane

literaturze

wskazówki

wniosku,

obszary

miodu

w

bartnictwa,
i

przyrządzania

dochodzi

prastarego

przypuszczenia, według

pośrednictwem

jętność

część

był

O

w

dotyczących

statystycznych

dzania,

i

omawianym

Jeszcze

przyrządzany
nieliczne

hodowlą

starannie

pitny

naj­

jednodworczych

stanowią

węgierskiego

ludów.

osiedlach

badań

że

te

następujące

znano

konkluzji,

się

wschodniosłowiański

jednakowo

w

ocenia

trudni

zamieszcza w

starożytnych

występują

do

Autor

Regiony

zasadniczej

Przyrządzanie

czasach

ne

Rumunii.

reprezentują

Szabadfalvi

opisuje

za

w

przyniesionej

matycznie,

i

z nimi rezultaty własnych

budownictwa

ludowej.

analizując

zestawia

typy

sztuki

kraju,

oraz

ludowego

elementy

regionów

etnografii

Hunedoara).

warianty

różnych

oraz

których
i

ludowego

formę

południowobałkański,
J.

W

w

Mołdawia

gionalne

w

budownictwa
technikę,

prace

bardziej
na

temat

wszystkim

539

wszystkim

wschodnich.

przyrządzali

nazwy

miodu,

ugrofińskiej,

i

spożywali

pszczół

itp.,

spokrewnione

z

miód
bardzo

językami

turko-tatarskimi.
W

drugiej

wiązania

21

,

neolitu

aż

ceramiki
Moraw,

Szabadfalvi
po

Słowacji,

Bałkańskim.
carskie.
W

dzień

notowano
Na

czarną

czarnej

ceramiki. Nie
czerń

swą

dzięki

mokrym

palania

naczyń;

turalnej

suchej

są

zgadza

zawdzięczała
gałęziom
po

i

Się

czarną

Badania

wówczas

wytwarzali

przedstawia

otworów

Zarówno
Na

koniec

ceramikę

węgierską.

porównawcze

nad

magyar
magyar

Czech,

Półwyspie
garn­

Węgierskiej.

proces

częściowo

powstawania

archeologów,

jakoby

ceramika

zdaniem

kolor

czarny

powstaje

pieca

pod

do

koniec

wy­
na­

poddawane

są

one procesowi

drewna,

jak

i

długość

omawia

rodzaje

strojem

kobiecym

mézsorkészités,
jeketekerámia

od

czarnej

ośrodki

Nizinie

pozostający

pieca

mordwińskim

'na

wkładanym

autor

na

Szeklerzy

Jego

gatunek

i

technologiczny

ze stwierdzeniami

po­

Europie

Karyntii,

najważniejsze

występowało

słomy

J . S z a b a d f a l v i ,
A
J
S z a b a d f a l v i ,
A
M . e . h . , t. 1 — 2 , s . 1 6 5 — 1 9 2 .
2 0

2 1

Rumunii

się

w

występowanie

Wielkorusi,

wiązkom

t e r y t o r i a l n i e .zróżnicowane.

biącej

w.

Białorusi,

grafitu.

destylacji.

ceramiki

X I X i X X

domieszce

zamurowaniu

wschodnioeuropejskie

Styrii,

ceramikę
Autor

jej

Wschodnich,

zagęszczenie

Habanów.

i

czarnej

Prus

znajdowały

ich

ta

przełomie

Danii,

Ukrainy,

Węgrzech

Największe

wpływem

terenie

węgierska

występowanie

dzisiejszy. N a
na

Polski,

Siedmiogrodzie

pod

stwierdza

wypalania

ornamentacji

zdo­

przeprowadzała

M . e . h . , t. 3 , s . 1 0 7 — 1 2 8 .
és kelet-európai
kapcsolatai,

RECENZJE

540
V.

N.

Beliicer

etnicznych

2 2

.

Dając

autorka

opis

próbuje

współczesnego

stroju

wyjaśnić

genealogię

jego

warstwieniami

history czno-kultuirowymi.

stroju,

długie

jak

pominają

np.

stroje

łudniowych

ludów

fan,

koszula,

krótka

koszule,

Czeremisów

długie

i

tureckich

białe

gorset,

głowy

płaszcze

że

płaszcze,

Widoczne
i

z

pewne

nakrycia

tam

są

biżuteria)

futrzane),

mordwińskich

związaną

Stwierdza,

Wotjaków.
(nakrycia

kobiecego

datujące

się

głowy

tego

itp.,

przy­

wpływy

rosyjskich

z

na­

elementy

również
oraz

grup

licznymi

różnych

po­
(sara­

okresów

historycznych.
T.

Bodrogi

krewieństw

2

\

wstępie

sowe

publikacje

dań

nazewnictwa

L.

H.

ską

Morgan

W

dokonał

do

drugiej

części

pracy

próby

którzy

węgierską

znaczenie

Autor

Pierwsza

dotyczy
badania

rycznymi

powinny

pracę

wieństwa.
skiego

reš

2 4

sztucznym

pokrewieństwie

Na

sztucznego
celu

skich

między

Jezus,

św.

ludźmi,

kumają

bardzo

różne

Piotr

mogą

rownica,

śmierć,

słońce,

krwi
z

się

terstwo

krwi

mogą

zawierać

płci

męskiej.

Nigdy

tego

stwie

przez

serdecznych

oraz

indeks

ludzie

się

w

z

księżyc, w i a t r

terstwo

pokurnanie

pokurnanie

stanowiska

pokumać
na

wiele

palców,

między

typów

powołuje

aspektów

badania

autor

braterstwo

sztuczne

krwi.

pozycją
Na

w

sobą
się

węgierskich

ludzie

wypijać

i

Bra­

mityczne,

ale

tylko

W

dawnego

ludowych

krew

itp.

wielu
bajek

cza­
Bra­

ręce

i dziewczęta.
cech

diabeł,

kumów.

nawzajem

sobie

postacie

węgier­
jak

Również

podawać

W

król,

występować
Można

formy

przykład

człowiekiem.

roli

te

Be­
dwa

społeczną,

—

przysięgać,

C.

przyjacielskich

pokrewieństwo.

społecznej.

węgier­

Obie
i

na

pokre­

pisze

biednym
mogą

się

wyodrębnia

pomocy

sobie

Po­

prehisto­

terminologię

ludowych

równi

stosunki

rodziny.

badaniami

Autor

wzajemnej

pokrewień­

tymczasem

bajkach

hierarchii

kobiety

dopatruje

z

Dalej

ogromne

pokrewieństwa.

ludowych
i

ich

wielkiej

ugrofińską

szereg

sposobów.

można

nie robią
autor

i

bajek

zawierają

gdy

wniosków.

węgierskich

zarówno

utoczoną

Katalog

zawiera

którzy

się

Edmonsona,

terminologii

połączone

również

sobie

S.

wiejskiego

rodziny,

system

zapewnienie

i

organizacyjne

dalszych

w

M.

i

małej

węgierskich

pokrewieństwa:

przeważnie

bajkach

zajmujący

analizy

i

10-leeiach.

ZSRR

zręby

otwiera

.

stosunków
i

Steinitza

O

na

do

autor

y

w

węgierskiej

tzw.

Olderogge a
ostatnich

etnologiczne

miejskiego

obejmującą

pokrewieństwa.

mają

do
w

Eskimo.

pokrewieństwa

doprowadzić

od

typu

pokrewieństw.

gospodarczo

węgier­

się

do

jest

odzwierciedlają

różni

terminologii.

Murdocka

poświęcona
terminologię

analizował

ba­

podstawie

zaliczają

terminologii

systemu

rodzaje

badania

jaki

Morgana
P.

początek

których

opisowej

Od

pokrewieństwa

współczesne

Steinitza

podstawie

grupy

po­

dotychcza­

na
ostatnia

G.

na

wsi

Studium

„uralskiej"

w

ta

Kirchhoffa,

terminologii

W.

Morgana

według

niezależnej

na

i sposób,

Według

zatytułowanej

studium

głębione
ważką

terminologii

Przedstawia

zasady,

pokrewieństw

rozróżnia

pokrewieństwa

pokrewieństw.

rozpatruje

terminologii

najważniejsze

terminologią

wyjaśnienia

część

węgierskiej

omawia

nad

terminologię

uwagę

dla

Trzecia

tzw.

badań

podziału

zwraca

stwa.

podziału

należy

Podaje

autor

terminologii

pokrewieństwa.

rozwój

badawcza

pracy

pokrewieństw,

i

przedstawia

autor

swej

dotyczące

terminologię

„turańskiej"

Problematyka

absorbuje
Na

sztucznym

pokrewień­

braterstwa

sporządziła

A.

krwi.
K o -

V . N . В e 1 i с e г,
A
mordvin
пд'г
viselet
ószehasonlító
vizsgálata,
M.e.h.,
1—2, s. 249—267.
T. B o d r o g i ,
A
magyar
rokonsdgi
terminologia
vizsgálatának
néhány
kérdése,
M . e . h . , t . 3, s. 1 2 9 — 1 4 8 .
C s . B é r e s , A mürokonság
a magyar
népmesében,
M . e . h . , t . 3, s . 1 7 7 — 1 8 5 .
2 2

s.

2 3

2 4

RECENZJE

vacs

.

2 5

W

talogu.
referacie
Z.

Ujváry

ich

ustnej

rolę

i

Ujváry
miłosnych,
ściołach

na

zuje

wiedzę

podania

Przy

przekazywaniu

przyjmowania,
generacji

i

uwagę

łeczeństwa
metody

społeczne
głęboko

predyspozycje

pod

ostatnie

nie tylko

do l u d u ,

ludowego —

ludu.

uwagę

Obok

wpływ

się

często

tradycji
na

dalszą

przebija

i fragmenty

dziejów.

podania

w

należy

narratora.

i

filologiczny

i

badawczej

zapewniającej

s a m autor

zamieścił

rozpowszechnił.
ludowej
—

możliwe

przeprowadzi

tradycji.

Podanie

odbiegający

po­

przeka­

od

prawdy.

racjonalne

z

irra­

nieprawdopodobieństwa,

jak

światopogląd

danej

zbiorowości,

Opowiadacze

podań

transmitują

w

n i m przechowywaną.

brać

pod

uwagę

Umiejętność
Przy

tradycji

badaniu

Autor

postuluje
i

rozwija

Opowia­

ale

i

i

pamięć,

się

w

ciągu

wielu

zatem

brać

psychikę

danego

spo­

wypracowanie

postęp

ale

przetwarzania,

należy

podania

aspekt,

skuteczność

nie tylko

tworzenia

formalny

środowiska.

koń­
{Arany

tradycji.

i przekazywania
mutacjom.

partii
trąba

autor

i

ko­

wesel­

literatury

elementy

wrażenia

n i e przejętą

się i

materiał

daleko

W

Zíoía

jak twierdzi

z wyimaginowanym,

pleśni
w

oracji

ludowych.

ustnej

sposób

zbiorów

śpiewanych

Sárosi
przyjął

ogromny

w

analizę

pieśni

badania

przekazywania

zakorzenione

charakter

Gyula

podania

przez

pewnym

poetów

poety

podaniach

zachowywania

i

Autor

zwraca

wierszowanych

utwory

nie sprawiają

psychiczne

ulega

oraz

problemy

ale

środowiska,
są

K a ­

26

duży

zawiera

Główne

przeanalizuje

ludowych

stosunki

swojego

swojego

opublikowanym

ludowych .

duchowym

weselnych
utwór

rzeczywisty

te
W

w

ludowych,

nabożnych

1848 r. d o t a r ł

procesem

prawdziwe,

bajkach.

aktualne
dane

gdy

się t a m świat

w

plan

i

wierszy

wywierają

Pierwsza

rozpatruje
jakimi

istoty

nad

choć

i

poezji

życiu

części.

pieśni

zdarzenia

wtedy,

zdarzenie

np.

3

przedstawia

badania

i

i

literatury

patriotycznych,

drugiej

opisujący

cjonalnymi,

na

drogi,

Zrozumienie

Splata

i

części

dopiero

pieśni

pieśni

kulturze

pogrzebach,

Ferenezi

zbiory

zbiorów

ludowej

pracę

rekonstruuje

jest

w

wierszy

itp. W

głębione

Kilonii.

tylko

Ethnographlca"

ludu.

i

nych

27

w

podzielił

cowej

(ustnej) .

1959 r.

pieśni

lub

Trombita)

„Acta

pomniki

poetycką

przedstawia

w

formą

znaczenie

pisane

autorka

nim

Rękopiśmienne

omawia

obszerniej

twórczość

o

w

się
—

I.

czasopiśmie

pisze

wygłoszonym

zajmuje
na

omawianym

Obszerniej

541

w

specjalnej

badaniu

ludowych

podań.
Ten
i

węgierski

kult

lasu .

W

28

w

omawianym

powiązaniu

czasopiśmie

z całokształtem

badał a n i m i s t y c z n y k u l t l a s u n a Węgrzech. Szczegółowa
autorowi

na

wieków.

Wyodrębnił

a

rozróżnienie

mianowicie:

demona

2 6

2 7

2 8

s.

1. k u l t
leśnych

warstw

cztery

drzewa

w

ścisłym

w

drzewie

lub

a n a l i z a tego k u l t u

zachodzących

zasadnicze

grupy

znaczeniu
ducha

jedna

na

drugą

animistycznego
(modlitwy

ściśle

istot niekoniecznie mieszkających

l u d z k i e postacie, j a k elfy, karły, o l b r z y m y ;

animizmu
Ferencz'

do

pozwala
w

ciągu

kultu

drzew);

2.

lasu,
kult

zespolonego

z

drzewem;

w

a

przybiera­

drzewach,

4. k u l t l e ś n y c h u p i o r ó w

duchów.

Á . К o v á с s , A készülo
Magyar
Népmesekatalógus
meséinek
tipusmutatója,
t. 1 — 2 : 1 9 6 0 , s . 3 5 9 — 3 8 9 .
Z. U j v á r y ,
TVépi kéziratos
versesk'ónyveink,
M.e.h., t. 1—2, s. 111—146.
I . F e r e n e z i , A népmondakutatás
néhány
elvi
kérdése,
M . e . h . , t. 3 : 1 9 6 1
201—211.
I . F e r e n e z i , Az animizmus
világa
és a magyar
erdokultusz.
M.e.h., 1.1—2,
5—33.
2 5

M.e.h.,

s.

także

'mieszkającego

3. u b ó s t w i a n i e
jących

szeregu

Świat

ludowych

studium

wierzeń

RECENZJE

542
V.

Diószegi

Pierwsze
dopiero

140

lat

materiałów,

nad

Te

Methodological

Przyczyną

of

first

Magyar

of
of

sformułowanych

w

wanie

zjawisk,

które

śladów

w

przebadanie
0

jego

wyobrażeniach

ne

postacie

ludu

obdarzone

węgierskiego

porównawczym
są

właściwe

do

starych

w

religijnych

z

ludów
z

Węgrami.

efekcie

W

na

Syberii

kilka

lat w

przedstawia

dziecka. U

Ketów

dotykać

szereg

1 rybackiego,

a

przedmiotów

wchodzić

łodzi

nymi

zakazami.

kobiety.
a

także

Przy

krążący

Autorka

porodzie

dokoła

duchy.

Trudny

złego

prowadzenia

sie

porodu

zawijano
ze

się

zajęczą
oraz

pęki

mowlę

przed

złymi

wieku

wpleść

ją

w

tajdze.

wieloma
bliskie
Z.
jednego

są

orlich

duchami.

w

pas

już

stwierdza,

względami

podobne

Sa.mojedom

z

jej

babki.

za

winy

na

z

i

wolno

także

ciężarnej
,,babka'\

zaklęciami

rodzącej.

Musi

dawniej

brzozowej
kołyski

suszono,
Odzież

innych

jej

życia

zdrady

obrzędy

wolno

tryb

rezultat

dnie

nie

łowieckiego

położnictwie

człowieka.

zwyczajów

czego

specjal­

noworodka

do

przebywała

obwarowana

i
na

win. Dziecka
kołysce

Nie

jest

modłami

i

szereg
Węgrów

[Jenissejscy

sprzętu

dorosłego

Zagadnienie

zwyczajów

Ketów.

szczególnie

do

Ketów

zwyczaje

cały

przez

narodzinom

się

w

pozo­

wspólnocie

Ketów

Pępowinę

są

we

towarzyszących

kobieta

innej

należą
analogii

omawianym

dietę

przez

czy

W

ciąży,

północnej

przedstawił

ludowych

męża,

umieszczane

że

i

autor

Autorka

koczujących

obrzędów

ze s w y c h

piór

ludowymi

znająca

jest

wreszcie

szamanizmu.

3tł

szaman

i

szamanizm, 1 w

dziecka .

ciąży

nimi

wierzeniowe

części

szuka

jeszcze

zawsze

układano

Autorka

Ujváry
z

skórę' i

one

przebieg

jest

się

i

jej

jakiejkolwiek

spowiadać

z

należących

rodzącej

lub

się

wśród

czasie

opisuje

uważany

jej

Dalej

wyznających

narodzinami

do

W

obecna

namiotu

poród

głośno

w

strzałą

rybackiej.

czy tylko

z

Mitycz­

wierzeniach

wątki

j e s t z a istotę n i e c z y s t ą / w o b e c

należących

w

diachronicznym

poszczególne

Zwyczajami

zwyczajów

sprzętów

do

występujące

ludów

odnaleźć

z

uważana

—

i

również

mówiących

studium.

zajęcia

Turuchansk

kobieta

jak

niniejszym

się z o k r e s u

się

rejonie

Węgrów,
w

żyły

przeanalizo­
jak

historycznych

Diószegiemu

wywodzą

związanymi

i

się

które

Beliefs

cel

za

datujących

zajmowała

swojej

Religious

sobie

ludowej.

kiedy

udało

wierzeniowych,

Alexe jenko

artykule
jej

kręgów

the

szamanizmu,

jest

pokrewnych,

metody

wcześniejszej

postawił

etnicznej,

czasów,

zdobyciu

reliktem

czy

kultury

w

metodologicznych

synchronicznym,

grupie

węgierskiej

ich terytorium,

A.

Ostjacy]
przez

węgierskiej

trudności

with

zarówno

dociec,

29

założeń

własnościami

się

ludowej rozpoczęta

wypracowanej
we

podstawie

zawarta

poddaje

Stara

autor

archeologicznych

religijnych

wierzeniach

dawnymi

J.

być

wierzeniowych

węgierskich
obecnego

autor

zjawisk

autor

badaniom.

całej

pracy

nadludzkimi

—

elementów

stałościach

tych

były

concerned

mogłyby

wierzeniach

Analiza

uzupełnił

Research

pracach

kulturze
Węgrów

rzeczy

Na

T

węgierskiej
religijnymi

odpowiednio

Hungary.

w ymienionej

i

spokrewnionych.

stanu

brak

niedomagania

Settlers

wszelkich

tego
zaś

Problems

w

wierzeniami

wszystkim

ostatnie

pracy

szamanizmu

dawnymi

temu.

przede

badawczej.
the

Pozostałości

badał

badania

odpędza

złe

małżeńskiej,
w

cza­

nie kąpano,

zatem

lecz

kory.

Maleńki

łuk

miały

chronić

nie­

aby

późniejszym

w

rodzącej

narodzinowe
ludów,

zakopywano
Ketów

pod

szczególnie

zaś

Syberii.
przekazywania,

węgierskich .
31

Swoje

przejmowania
obszerne

i

funkcji

i rzetelnie

udoku-

V . D i ó s z e g i , A magyar
néphagyomány
és a sámánhit
kapcsolatai,
M.e.h.,
1 — 2 , s. 2 6 9 — 2 9 2 .
J . A . A 1 e X e j e n к o,
A
gyermek
születésével
kapcsolatos
szokdsok
a szibériai
keteknél,
M . e . h . , t . 3, s . 9 7 — 1 0 6 .
Z. U j v á r y ,
Az
átádás,
átvétel
és a funkció
kérdései
egy
népszokásbaru
M . e . h . , t. 3, s . 5 — 8 8 .
2 9

t.

3 0

3 1

RECENZJE

mentowane

studium

zwyczaj'Orwl

obcego pochodzenia

gionów

Siedmiogrodu,

miogrodzcy

mu

terenów

zabija

w

żniwa,

głowy

koguta

koguta

jako

aby

w

następnym

czaj

zabijania

tam

zniszczenie

nowy.
w

symbol

sposób

czynniki

starego

koguta

sprowadzić

zwyczaj

umożliwiają

Autor

dochodzi

gdzie

istnieją

już

do

podobne

funkcjonalnie.

Przed

swoich

związanych

wierzeń

złych

duchów

Poza

t y m obcy

gdy

może

Dalej
w

się

autor

całych

do

późno,
a

Ponadto

na

terenie

zabijania

kury

Ujváry

omawia

Czwarty
wsiach

regionem
a

wiane

po

i

koniec

dziś

karnawału

sceny,

akcje

są

twórcza

zacji

jest

aktorów

wspólna

w

widowiska
aktorami

bardzo

i

izba,

jest

bardzo

się

bardzo

szereg

nie

dopusz­

urodzaj

itp.

bliski,

przejmującego
nie

ten

już

na

był

zabijanie

bliskie

mieli

wzmaga

zanikał

Gry

bliski.

i

przyjął

przejęty

u

go.
się

został

ludów

szersze

przeka­

terytorium.

już

dawniej

koguta.

Na

zabawy

zwyczaj

zakończenie

trudni

się

enklawy

możność

pochód

mile

Farsangi

i

ich w

Przez

jest

Miejscem
przędą.

dramatikus

wiejskiej.

kierują

grą

játékok

jak
cały

odgrywają

imprez.

często

terenie.

Rozgrywające

widziana,

na

upra­

początek,

dziewczęta

społeczności

hodowlą
Ukrainy,

poprzebierani

a

jest

narodowej

przebierańców.
humoru.

nawet

i

Szatmár

Zarówno

słownego

Widzowie

w

prześledzenia

Króli.

kobiety

część

rolnictwem

są

we

. Szatmár

mniejszości

odpowiednio
i

3 2

Siedmiogrodu,

(zapustne)

Trzech

karnawałowe

Ujváry

z ludnością

karnawałowych

której

duża

I. F e r e n e z i ,
Z.
U j v á r y ,
M . e . h . , t . 4 : 1 9 6 2 , s. 3 — 1 6 2 .
3 2

ją

jednakże,
w

lub

Węgrzy

Zwyczaj

I. Ferenezi i Z.

mężczyźni

organizatorów

schodzi

jak

hałaśliwy

sytuacyjnego

dopuszczalna

wiejska

kiedy

karnawałowe
mieli

młodzi

tam,

koguta

ekspandować

tworzącymi

stycznia,

komizmu

terenach.

Ludność

łączą

autorzy

karnawału
pełne

tylko

ludu

zabijania

wyłącznie

się

6

przyjąć

jest psychicznie

i nawykami

aby

przez

Węgier.

zabawy

kul­

się

kogucia
gdy

Jakie

obcej

m . i n . , że k o g u t

wtedy,

pytanie,,

drugiego.

Europie.

zawiera

oznajmia

tradycyjne,

cja

i

sobie

rok
złych

zupełnie

identyczne

krew

życia

w

może

rozpowszechniony

całej

do

Wierzono
że

t a k że

rozpoczyna

trwania

z

w

stawia

zwy­

oznacza

mocą

koguta

tylko

ma

do

zabijania

znaczenie,

osadnikami

dzień,

zwyczaje,

cel
koguta

ma

się

zbożowego,

przed

narodu

zwyczaju

zwyczaj

okresie,

kulturowe

Gry

jednego

zwyczaj

w

opracowane

powiązania

terenie.

czas

downi

koguta

niemieckimi

różne

nawałowe

kult

obcy

słaby,

Węgier

podobne

północno-wschodnich

omawianym
Karnawał

całych

miał

w.,
za

pobudzić

zabezpieczyć

jakiegoś

przyjąć

Podobny

zabi­

zabija

demona

Zabijanie

płodność. A u t o r

n a niektórych

już

koguta

ma

mentalnością

XVIII

był

Szatmár,

Bliskie

także

i

że

dlaczego

tom czasopisma

regionu

bydła.

w

zatem

plony.

od

zwyczaju

z

się,
tylko

bo

go,

obfite

lub
tych

Wielkanoc

żniw

czasie

wzmocnić

zaś

mieszkalnego,

sharmonizować
a

się

zbliżone

może się

zastanawia

zujących

krew

na

re­

sied­

z

W

Wielkanoc).

z t y m ptakiem.

domu

zwyczaj

Węgrzech,

stosunkowo

lub

każdym
Węgrzech

winien

znów

przechodzi

przejęciem

Na

północnych

weselnymi.

n a nowożeńców

wniosku,

koguta

wiejskiej.

Siedmiogrodzie

wesela

zadomowienie

na zabijaniu

ten polega

w

(karnawał,

ludowy

żyli

a

krwią

autor

niektórych

t j . t a m , gdzie

w

Swą

czasie

poświęcił

czasie:

roku,

w

Węgier,

społeczności

obrzędami

wiosnę

bibliograficzne)
ludność węgierską

karnawału,

spowodował

na

zimy,

Zwyczaj

innym

z

prze^

północnych

całej

czasie

jest

roku

turze?

cza

w
w

płodności.

koguta

a nadto

jaki

koguta

związane

Zabijanie

duchów,

obecności

Transnubii

janie

i

lub Słowacy.

w

się

w

242 p o z y c j e

przyjętego

Tramsdanubii

Sasi, Niemcy

odcinaniu
i

(529 p r z y p i s ó w ,

543

się

inwen­
insceni­
Na

kar­

Kontakt

wi­

aktorów

lub

Szatmárban,

RECENZJE

544
narzucają
ról-

im

chętniej

dostosowują

Ferencai

í

Ujváry

1. p r z e b i e r a ń c ó w
parobcy

a

w

i psów.

wygłaszają
Większe

tylko

i

mu

z

rzemieślników
się

znanych
W

w

są

i

postaci

swej

węgierskich,

zapustne

z

obydwa

apelatywy.

tanura

zaś

„piec

określenie

mutandis

ta

sama

grzebaniem).

(zagrzebany

absolutnej

także

ziska.

Archeologia

przyrodnicze
się

i
i

-odpowiednią

lezisk

pokrewne
do

metodę
czyli

drewnianych.

badanie

więc

świetle
się

magnetyzmu

W

dramatu

ludo­

porównują

karnawałowymi

w

Polsce

i

to

pozostałe,
B.

w

innych
Poszcze­

Niemczech.

zdaniem

autorów —

współczesne

ich

inter­

nieetnograficzne

Gunda

w

innych

bowiem
U

wielu

nikan

i

analizy

staroperskiego

wyjaśnaa
w

związek

w

popiele",

wielu

językach

używana

chleba

opraco­

próbę

zagrzebany

ludów,

chleba

etymologia

daje

3 2

językach

„chleb

dotycząca

w

jest

mutatis

z

popiołem

związana

średnioperskiego

archeologicznych

u w a ż a , że w

niezbędne

i

nikan

słowa

etnologicznych

nowoczesnej

jest

określenie

absolutnej

metodami

wypracowanymi

pozwalające

przewidywanego
badawczą.

Autor

słojów",

znaleziskach

wieku

wiek

znaleziska

i

wymienia

kamiennych

sprecyzować

ich

kilka

materiału

wiek.

Na

nauki
orga­
dobiera

najważniejszych.

glinianych

młodszych

odpowiednie

określenie

czę­
znale­

przez

substancji

o k r e ś l i ć , /wiek
i

a

chronologii

określać

pozwala

bada­

archeologii,

obecnie

dyscypliny,

pozwala

rodzaju

zachowania

przejrzysta.

. Autor

„kalendarz

i

koniec

należy szukać —

wypiekania

staje

rozporządza

zabawami

chleba".

do

chronologii

etnologii,

Stosownie

drochronologia,,

wypieku

3 3

Na

średnioperrskiego w y r a z u

(terminologia

L . Vértesa

ściowo

nicznych.

tym

popiele)

to p r a c a

do

popularnością

różnego

się z a g a d n i e n i e m

chleba

znaczy

ziemnego

nazwa

W

w

Ustalanie
—

ziemny

pieca

też

wyprawia

węgierskie.

odpowiedników
Nikan

za

mówienia

elementy.

zwyczajów,

irańskiego

znaczenie

Dużą

się

pełne
gospo­

bywają

wojska

Ukrainie,

wymienić

łączący

niach

na

jeszcze

ich

do

Europy.

trzeba

oraz

gesty

terenie

Z

Badając

czym

na

karnawałowych

dziejów

całe

przy

skąpy

grywane

syna

sposób

i

osób.

dające

analogii

zakończenie

tanura

i

z

W

wyrazu

na

Szatmár
poszukują

ludowych

teksty

zbójni'cy,

wiktuałów.

zajmują

poszczególne

Rumunii,

niewielu

wesela,

Chętnie

świń,

Zazwyczaj

środowiska.

czysto

językoznawczej.

a

występują

tym

piętno

artykule

kościelnych,

przez

wołów,

udziałem
lub

więc

ujeżdżane

byków,

przebierają

noszą

Na
wania.

w

gier

skarbcu

Szatmár

autorzy

jego

regionu

występują

pochodzenia

w

pracy

przy

udziałem
Tak

inscenizacji.

śmierci

skradzionych

swojego

a następnie

ogólnoeuropejskim

pretacje

ze

z

oddaniem

wsi. Aktorzy

parodiując

analizują

gry

ze

życia

przed

z

a n t r o p o m orf i czne,

zbójników-batiarów.

Cygan-ojciec
z

scenki

scenę

inscenizacjach

sporządzoną

części

się

konie

postacie

figuralne,

obrządków

w

chwytający

regionów

w

parodią

kupców,

ogóle

motywy

odgrywa

interpretacji

widowisk

większych

krótkie

grupy

typy

bociany,

n i e robią

czy

antropomorficznych.

przybierają

odgrywają
mają

często

autorzy
gólne

lub

wszystkim

Aczkolwiek

wsiach

za zwierzęta

sceny

i

dalszej

wego

kozy,

cyganów.

także

zasadnicze

niedźwiedzie,

za

inscenizacji
publiczności.

się

znaczenie

weselną

się

dwa

rodzaj

życzeń
2. f i g u r

Bardzo

życia

i

zwierzęcych,

ceremonie

ucztę

cieszą

rozróżniają

dialogi

„pandurzy"

sceny

widziany

gustów

maskach

Najczęściej

sprośności.

do

niektórych

natomiast

odgrywane

siebie

się

Przebrani

przedstawienia.

darz

w

przebierają

„huzarów",
jeleni

są

przez

Aktorzy

Den­
zna­
prze­

chronologii

B. G u n d a ,
Az
iráni
kenyér
torténetéhez,
M . e . h . , t . 3, s. 2 1 9 — 2 2 6 .
L . V e r t e s , Az abszolút
idorerd
meghatározása
az archeológiai
és
etnológiai
kutatásokban,
M . e . h . , t . 3, s . 8 9 — 9 6 .
3 3

3 4

RECENZJE

szczątków

kostnych

pozwala

przebadanie

najdokładniej

wyznacza

wiek

radioaktywny.

Jednakże

sposób

545

zawartego

starszych znalezisk
posługiwania

w

nich

fluoru.

pochodzenia

się

I

n i m jest kłopotliwy

i

M A S A L E B I

SAKHARTWEŁOS

Opublikowany
prof.

kowej

i

G.

ostatnio

Czitai

z

pedagogicznej

Jubilata,

w

do

i 4 5 - l e c i a podjęcia

zakresie

najbardziej

w

Gruzji,

SRR

profesor

Uniwersytetu

etnografii

do

G S R R

czołowym

tomy

są

poprzednie
najrozmaitsze

towania

się

których

w

bogaty

gruzińskich

t.
a

wyrazem

pracy

gruzińskiego

naukowych
Tom

także

prof.

Od

dwie

Gruzji

i

on
na

gruzińskiej

szkoły

się

staraniem

Instytutu

Historii

i

teorią

szkole

przez

R. Todua
ona

bibliografii

Gruzińskiej

prof.

ważnych

Etnografia

znany.

prace

Ich

udział

w

jak

i

etnogra­
do

zorien­

etnografów,

Obok

również

etnografów
uczeni

z innych

spoza

Republik

przygotowaniu

wydaw­

kontaktów

świadectwem

jak

porusza­

okazji

gruzińskich

prof.

i

współ­

uznania

zasług

się r ó w n i e ż
Jubilata
kadrę

nadają
to

w

który

roli

Gruzji

i

w

innych

terenowych,
Czitaja

jak

i

przedstawiają

orientacji

P o l s k a , t. I X

ludów

w

prof.

uzupełnieniem

główne
na

mówić

prac
w

kierunki

o

G.

badań
pedago­
w

tej

wartość

nauko­
etno­

naukowym

etno­

gruzińskiej

(tbi-

Czitai,

zestawiona
artykułu.

1924—1961. W
naukowych

sztuka

Tbi­
chwili

badań

poprzedniego

latach

Kaukazie,

w

metodyką

pracom

pozwala

opublikowanych
się

działalności

pracujących

nadały

warunków

na Uniwersytecie

nad

nich

etnograficznym.

k a u k a s k i c h . Szczególną
studia

z

pokazując

lat prowadzonych

zakresie

etnografów

jego

rysują

pierwszej
5—15),

muzealnictwem

wykłada

właśnie

odrębności,

W
(s.

zaipewnienia

od w i e l u

radzieckiej. Bibliografia

i

Czitai.
do

G. Czitaja

One

G.

zmierzających

republik

Czitai

wyraziście

dla

zatem

k a u k a s k i c h oraz

wytężonych,

liczną

133 p o z y c j i

uprawa

G.

artykułów

międzynarodowych

(s. 1 7 — 3 6 ) , j e s t p o ż y t e c z n y m

zarówno

u
swe

Podobnie

zainteresowania

Jubilata

zasług

innych

walor

Gruzinów

szereg

działalności

i

lat prof.

G.

etnografii

nader

Jubilata:

etnogenezy

Obok

kultury.

wykaz

Republice.

dostarcza

krajów

poświęcone

poczynań

pominąć

prof.

liskiej)

w

nas

ZSRR.

życiu

GSRR.

terenie

gruzińskich

35 -

najwybitniejszy

twóroów

jeszcze

szerokich,

przygotował

grafów

riałów

otacza

z

pracy

etnograficznego,

o

jego

również

graficznych

z

to

nau­

jakim

Nauk

przedmiotem

drukują

G . Czitaja zajmował

działalności

zane

Czitaja

i metodach

jest

granic

pozycje

kilkudziesięciu

i właśnie

ficznych,

szacunek,

poświę­

pracy

Czitai.

w

prof.

sposób

będące

malo

zarówno

informuje

etnografii

terenowych,

wań

Gruzji"

Akademii

zawiera

z wydawnictwem

tak

spoza

G.

otwierają

Gegeszidze

Zawiera

i

G.

jeden

tom

badawczych

ośrodka

wielokierunkowość

w

Prof.

etnograficznym

w s z y s t k i m z sąsiednich

jest

wej

Etnografii

Uznanie

ukazujące

12—13 „Materiałów"

nictwa

Nie

Tbilisi,

omawiany

się

dorobek

w

Radzieckich,

gicznej.

w

zagadnienia

problemach

przede

rozwoju

zasłużony.

Gruzji"

również

Gruzji. Zapoznanie

Gruzji;

etnografii.

czasopismem

jących
w

urodzin

członek-korespondent

Etnografii

fów

lisi

Tbilisi

radzieckiej.

„Materiały

M.

12—13,

12—13 „Materiałów

jak

i

t.

70-lecia jego

etnograf

i

jest

t.

okazji

obecnie

AN

Nizińska

s . 4 3 3 , i l u s t r . 137

cono
się

ETHNOGRAPHIISATHWIS,

węgiel

kosztowny.

Irena

1963,

wreszcie

organicznego

ludowa,

świetle

zaintereso­
zagadnienia

Kaukazu

oraz

metodyka

prac

muzealnych.

Obie

omówione

pozycje

zwią­

m;

mate­

dużą

historii

wartość,

gruzińskiej

dostarczając
etnografii

etnogra­
in.

radzieckiej.

546

RECENZJE

Problematyce
już

poświecone

muje

o

wartości

z XVIII
a

historii badań
są

dwa

materiałów

w., W a c h u s z t i

G. Czchikwadze

nego.

Cz.

1, w

muzyczną
W.

ludowej

i

się

(s.

i

o
(s.

są

Robakidze

zajął

(s.

W.

o

z

kultury

zakresu

a

budownictwa
zajął

się

częstsze

przez

i

w

wnętrz,

tzw.
N.

w
N.

(s.

(s. 8 5 — 9 8 ) ,
tkactwie

ludowym

(s.

(s.

349—359).

typów

W

Tria-

pozostałe

artykułów

prace

dotyczą­

T.

Ocziauri.
miesz­

domostw,

wnętrza,

„Pandżiriani",

R u -

Swanecji

budownictwie

planu

Abesadze,

D.

i
w

przyczynek

tzw.

i

coraz

zaopatrzonych

już

sprawie

jak

produkcji

tka­

Gruzińsko-adygejskie

G. Czaczaszwili,

Kwezereli-Kopadze,

zajmujące
uwagi.

się

361—380).

Zagadnienia

Gruzińskie

ludowe

kultury

społecznej

problematyką

Organizacji

Wspólnoty
z

wspólnot

podejmowali

bezpieczeństwa,

współdziałania

wspólnot

sobą

artykuł

i

w

rodzin

w

decyzje

obrzędy

rodzinnych.

Dżelabadze,

dotyczy

Swanecji
trudno

żywych

przy
Z

Godła

(s.

okazji

387—402).

pa­

komunikacji

sposoby

przeprawy

i

są

i

celem

pomocy

w

jeszcze

na

wspólnie

tbiliskich

duchowej
wszystkim
Były

górskim

się

problematyką
cechów

przede

dostępnym

jednoczenia

gospodarczego

terytorialnych,

specjalne

kościelnych

społecznej

terytorialne

kowie

były

zakresie

Ocziauri

319—349).

sąsiadujących

instytucją

i

w

T.

127—140),

jak i

starych

domów,

Gruzji

należy

znacz­

wyposażenia

187—197),

Spośród

przebudowę

artykuły

w

podobnie

dwa

271—279),

gospodarczymi

wiejskim

wszystkim

i

osetyńskiego

współczesnym

zarówno

jedynie
(s.

Racza-Leczchumi
i

ludo­

Natomiast

(s.

do

Pasterstwu

mówią

(s.

domostwa

interesujących
we

Dążenie

literatury

budownictwa

są b o g a t o i l u s t r o w a n e .

bardziej

oraz

(s. 4 1 0 — 4 2 2 ) .
Bałkarii

kultury

naświetlenie

Osetynów

mieszkalnymi

wyposażeniu

do

starogruzińskim

111—126).

Adygeńskim

nowych

godne

się t a k ż e

w

zapo­
wiejskie

języku

tych
u

przepiórkę
osad

rolnictwem

Kaukazu

gruzińskich.

zajęciach

przeszłości

rejonie

problematyka
Z

umożliwiających

etnografów

informują

Charadze,

świąt

(s.

Ogniskiem

Czibirow

do

tkactwie

praca

związane

artykuł
muzyki

Materiały

wina

do

gospodarczymi

szenia

Z

również

gospodarstwo

w

osadnictwa,

w

i

żaren

budownictwo

Artykuły
R.

na

Formach

o

Rośliny

Azamatowa,

przede

rzeki

mniej

twórczością

krajów

M.

O

Pomieszczeniami

L.

etnograficzne

porusza

muzycz­

nad

jednakże

językoznawczych

w

budynkach

stwierdza

jedwabnych

ralele

291—299),

folkloru

materialnej.

Nazwy

„Oduri",

okna.. O

i

tym

sidła

przeobrażeniami

Autor

„Dabrazuli"

w

dotyczące

materialnej,

cych

nin

pisze

budownictwie

który

kalnym.

(s.

Osetii

dotyczy

sąsiednich

prasy

miejsca.

—

Ciłosani

301—317),

i

źródłowych

Pasterstwo

Budynkami

się

kultury

skrupulatności

mniej

mieszkalnych

Artykuły

w

o

Gagłojewej,

99—110),

letii

(s. 4 7 — 5 8 ) ,

kultury,

Guruko

chadze

i

Kecchoweli,

Gruzińskie

artykuły

A.

N.

zasobów

poświęcono

Z.

Nowych

w

i północnokaukaskiej

1 2 — 1 3 uzyskała

Gruzji

Leklaszwili,

Rechwiaszwili,

wnętrz.

t.

terenie

ustnej

liczniejsze

N.

nie

infor­

do b a d a ń

ludowej

gruzińskiej

ludności

artykułom:

świadczy

łowiectwu

łamach

na

dziedzin

dobrze

artykuły:

Muzyki

całości

gruzińskiego

badań

źródeł h i s t o r y c z n y c h

w

Mahometów

historyka

gruzińskiego

wszystkich

A.

poszczególnych
1

znanego

(s. 2 5 1 — 2 6 0 ) , A . S z a n i d z e ,

wykorzystania
wej,

A.

Historiografia

X I X w.

zajęć

twórczości

Bżedugów

37—46)

pracach

związkach

na

rolnym

dzięki

gruzińskiej

rolnej

i

prymat

podstawowych

znajemy

i na Kaukazie

uczony

dla etnograficznych

przegląd

połowy

Gruzji

281—290).

przetwórstwem

w

do

w

Osetyński

w

prace:

starożytnych

O

Zdecydowany
dotycząca

zawartych

Bagrationi,
daje

Gruzinów
(s.

artykuły.

przygotował

której

Gwacharia,

etnograficznych

dalsze

to

stowarzy­

terenie.

Człon­

zapewnienia

sobie

nagłych

przełomie

wypadkach.

X I X — X X

obchodzonych

organizacji

nie­
praca

społecznych

(s, 3 8 1 — 3 8 6 ) .

w.,

niektórych

Autor

wiąże
nie

po-

RECENZJE

przestaje
w

w

swej

Państwowym

funkcję
mi

owych

n a terenie

wierzeń

pracy

na

opisie

Muzeum

w

Gruzji

godeł
Gruzji

Gruzji

(s.

autorka

wielu

badań

obrała

przechowywane

genezę

owych

wiąże

z

czczono

właśnie

wilka.

W.

skie
dycji

dwa
—

chów

(s.

dalsze

сгопа

osiągnięcia

teriałów".

Poza

wymienionym

nictwa

publikacji

w

znalazły

choć

wodu

etnografa.

na

obrażeniach

Jest

w

pewno
Nie

bardzo

kulturze

ale

nie etnograficznym,

Ludność

niedostatków

cyjnego,

należy

Swanecji

pod

także

postacią

psa, na

totemizmu.

lwa

terenie

Problematykę

przygotowywane

przez

wspólnoty

wiej­

jak

autor,

jeszcze

tra­

w

przyczynku

dostarczały

przypuszcza
wierzeń

T.

i

do

obrzędów

ludowych

Mamaładze

Kartlijska

pieśń

Obrzędy

weselne

Abadze-

Mierietkowa

terenu

w

prac

w
pracy,

najrozmaitszej

jeden

Tkibuli

cenny,

również

praca

ostatnich

160

z

P.

problematyce

redak­

orientację

spośród

drukowanych

zbyt

a

lakoniczne

n i e wystarczają

niedołączenie
tak

do

do n i e g o

ważnych

streszczenia

się

indeksów,

przede

przy

tego

rodzaju

Zbigniew

Przemieszanie
w

jego

i interesująca

pozycja,

niedostępna

dla

w

zamieszczone

z treścią

prac.

wszystkim

z

indeksu

w

szerzej

przy

Brakiem

zawar­

jaką

jest

niegruzińskich

wydawnictwie

którymkolwiek

rosyjskie

zapoznania

59—83).

utrudnia

artykułów

języków,

po­
etno­

dozoru

pozostaje
w

ustalenia

interesującym

tematyczne.

stopniu

streszczeń

za­
prze­

sumienmejszego

dużym
jest

o

demo­

tom,
Wiele

poczucie

zakresu

recenzowany

pozbawionych

przy­

z

żal,

etnografów.

próbę

się

ów

mówiących

Guguszwili
(s.

wyrazić

gruzińskim

Krótki

zespoły

że t a k c e n n a

budow­

nawiązujący

jednakże

jedynie

lat

brakiem
w

budzi

form

nad
„Ma­

kształtowania

Artykułem

również
w

Proces

n i m materiałów

badań
tomie

ściślej

403—409).

i

a

zakresie

nowych

w

badaniami.

artykułów

w

'omawianym

artykuł

(s.

robotniczych,

związanych

w

Dżawachiszwili

bowiem

jest

nieugrupowanie
o

G.

objętego

Gruzji

dotyczącym

jeszcze

Interesujący

okresie

w

reprezentacji

tości. W y p a d a

ficznego,

najprawdo­

—

artykułem

środowisk

grafa,

że

one
terenie

nale­

ośrodka

tylko

znajdujemy

grafii:

kułów

przez

rozszyfrowuje

Zedasze

M.

węglowego

robotników

tomie

a

kształ­

in. winnice

tego

mianowicie

n i m praca

chodzenia

Gruzji

już
się

przemysłu

czynek,

Do

na

o

były

m.

Topuria

dziedzinę

właściwej

znalazł

problematyki.
robotniczej
u

wilka,

reminiscencję
N.

ofiarne

a

Zdaniem

pozycję

Wina

oraz

się

autorki

etnograficznego

nie

tej

one

261—270).

Poważne

do

worki

wiezione

Gruzji

nawiązuje,

artykuły,

jedwabne

Bardawelidze

swoich

terytorial­

to

wilka.

jako

przedmiot

uroczystości

się

Interesującą

współczesnością

klasy

do

dawnych
zagadnienia,

arzeszeń

upowszechnienie

również

(s. 2 3 5 — 2 4 9 )

za

godła

przedostały

157—173).

przedchrześcijańskich.

Gruzinów;
Są

historii

Z

na

Wierzenia­

znawczyni

że

Ich

Wino

artykule

interesujące

wskazać

cechowych.

W.

kultem

rodziny

w

przechowywanych

również

powietrzem.

traktuje

wiejskich.

się

doskonała

Swanecji.

Uprzywilejowaną

(s.

godeł

stara

organizacji

wierzeń

czasie

się

podejmuje

poszczególne

poszerzają

w

W

Partów.

obrzędowe

obrzędowa

artykule

lwa.

Bardawelidze

wspólnot

lub

zakresu

tym kraju

religijnych
wino

z

stwierdzając,

w

ale

Bardawelidze

tu

wypełniały

silnym

systematyki

Tbilisi,

Bardawelidze,

kościołach

przyczyną

wierzeń
żące d o

w

znaków

za

Swanecji
ofiarne

prac

najczęściej

wówczas

podobniej

się W .
W.

omawianym

zwierząt,

próbie
w

rzemieślniczych

zajmuje

cenionych
w

tach

i

życiu

141—156).

nych

jeźdźców

w

i

547.

części
tomu

nazwisk

języku
znanych
z

arty-"

jest

tak­

i

geogra­

wydawnictwach.

Jasiewicz,

Maiko

Kwaliaszwili

RECENZJE

548
ČESKÝ
Pod

L I D , R.

koniec

5 0 : 1963

1962 r.

kich,

„Československé]

miała

nastąpić

od

początku

ona

za

dotychczas

na

łamach

jego

który

Powstanie

sobą

Lidu"
wzorem

słowiańskich

snym

„ČL".

dla

i

—

jak

jest

Nie

fundamentem
Pierwszy

numer

věnovaný

Slovensku,
objęcie

Čeňka

Zíbrta.

on dla

i

był

zapełniał

sprawozdania
„Wisła"

i

do

„ČL"

niego

Českého

również

działami.
prac

pierwszy

przez

cyjnej .

Czasopismo

5

rzeczy

„ČL"

ma

a

pismem

umieszczanie
na
i

w

Pradze

v

Čechách,

i cele.

Podział

oraz

dla

układzie

Podobnie

też

było

niekiedy

cennego

materiału.

na

od

5

R.

a

jego

ve

Slezsku

dwa

działy:

się

aż

jak

On

tak

tzw.

Lubora

to w

32roczniki
i Zíbrt

Bibliotekę

na

wyłącznie
dużym

recenzje,

czasopisma

Karłowicz,

а

kultu-

spowodo­

kierował

umieszczał

które

podtytuł:

mianowicie

J a n Karłowicz.

wiąże

czasopisma

a

redakcją

wewnętrznym

wiele

czasopisma,

Moravě,

jej

otwartym

przyczynków

dyscyplin,

to osobą

obok

epoki,

początkowej

—

3

ówcze­

ocenie

dwóch

czasopisma,

jego

czeskiej

czasopisma

,,Wisły"

numery

Z

jego

wielu

w

antropologiczno-archeologiczny

już

na

w

1 5 I X 1891 г.,
na

jest

naszej

w

ówczesnej

też

wielu

źródłem

czasie

powszechnym,

ogólnej

się

działalności
tym

odbiciem
pewno

zatrzymując

czechosłowackiej.

widoczny

literaturze
go

českého

po

stać

wychodzi

połączeniu
Kramaříka

ukazujące

się

się

odtąd

z

przy
co

do

tę

dzisiejszego.

współudziale

dwa

rolę

dnia

„Československa

podstawowym

przejmując

Z. S z r o m b a ,
Československá
R,
9—10:
1961—1962,
„Etnografia
s. 4 1 8 ^ 2 2 ; t. 8: 1964.

miesiące

ankiety,

czasopisma .
4

wprowadzo­

i

celem
ČL

poszerzonej

Akademie

Věd

publiko­
(Knihovna

t.

etnografii
narodni

R.
4*

uka­
reda­

50,

Rady

jest
w

1963 r.
R.

Ústav

Pradze.

Etnografii".

1—7:
1953—1959;
1961, s. 3 6 0 — 3 6 6 ;

i etnologii
w
tivot
i običaje

Redak­

przez

czechosłowackich

„Československéj

Etnografie,
Polska",

W

Etnografią"

wydawane

czasopismem

od

P o r . A . K u t r z e b i a n k a , Rozwój
1 9 4 8 ; s. 1 8 ; I . N i z i ń s k a ,
Zbornik
za
„ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 4 : 1961, s. 376.
2

w

F o l k l o r i s t i k u Československé

i folklorystów,

1

był
Na

zaważyć

Jednak

założył

Jaroslava

Etnografii

fów

„ČL"

poglądów.

uczynienia

z kilkuletnimi przerwami

jako

gowany
pro

wpływ

tak

recenzowanego

Lidu).

„ČL"
się

której

tym, czym

bibliografie.

większych

i

przedstawicieli

poszczególne

zaciążyła

w

etnograficzny
przez

Zíbrt

stopniu

wania

zakres

i

i

nymi

jego

redakcji

Niederlego

lata

tak i

a

etnografii

pierwsze

ukazał
lidu

określał

rowo-historyczny
wał

„ČL"

na

ludoznawstwa

studiu

historią

jaka

wydawnictw.

Lidem",

kreowanych

jednak

czeskiego

czasopisma,

nowo

podkreślono

siłą

to

z

czechosłowac­

reorganizacji,

etnograficznych

dla

i

zamiar

może

jest

o

z. ,.Českým

J

„Wisła",

zresztą
a

polu

wspomnianego

2

nastrojów

powodował

słabych.

Sborník

zał

to

romantyzmu,

wszystkich,

wręcz

jak

dążeń,

i

na

Polskiej" ,

przypada

periodyków

Podobnie

działalności
liryki

się

etnografów

powiadomieni

roku

związany

stała

krajach

zainteresowań

połączenie
,,Etnografii

„Českégo

która

czasopisma

zostali

przyszłego

tak trwale

„Wisły",

czołowego

Etnografii",

Pociągnęła
tytuł,

czytelnicy

Polsce,
južnih

etnogra­
Nie

jest

R. 8: 1960;
t. 6: 1962;
Kraków
Slavena,

J . V . S i m á k , Čeněk
Zibrt,
P r a h a 1 9 3 2 , s. 8.
W
1 9 6 0 г. L . К u n z w y d a ł j a k o s u p l e m e n t
do R . 2 „ Z p r a v ý
Společnosti
Československých n á r o d o p i s c ů " p r z e g l ą d treści 32 r o c z n i k ó w „ Č L " ,
redagowanych
p r z e z Č.
Zíbrta.
W
skład R a d y w c h o d z ą : J a r o s l a v K r a m a ř í k , L u d v í k B a r a n , K a r e l Fojtík,
Jaromír G e l n a r , E r i c h H e r o l d , Jaromír J e c h , R i c h a r d Jeřábek, L u d v í k K u n z , H a ­
n a L a u d o v á , Ján M j a r t a n , Ján Podolák, Oldřich Sirovátka, O l g a Skalníková, V l a ­
dimír S c h e u f l e r , J a r o s l a v a Scheuflerová.
3

4

5

RECENZJE

możliwa
tylko
J.

dokładna

jednego

ocena

rocznika.
Český

Kramaříka,

czasopisma,

Z

Lid

pewną
a jeho

jego

pomocą

nové

zainteresowania

sową

działalność

który

przypisać

mu

nie

kulturą

zadanie

„CL",

Czasopismo

chce

redakcja,

ludową

Czechów

współczesnej

tychczasowy
wiańsikiej

profil

i

i

to

będzie

współpracy
kraju,

ma

być

w

i

tylko

W

drogi

tym

też

do

do

gromadzenia

regionalnymi.
pracy

przez

oczekiwać

pierwszym

numerze.

T e n pierwszy

jak

poprzednio
artykułów,

odrębnione:

„Artykuły",

a

każdego

na

końcu

Trudna
wianym

do

ściślej

żadnego

jest

nania.

każdym

W

poprzez
klach

się

„ČL"

na

„Cesko-

działu

poświęconego

czasopisma

redagowanego

ale

ankiet,

także

do

tak

duży

kładąc

a

zmie­

zacieśnienia
nacisk

etnograficznym

i folklorystów,

na
tego

a l e także

musi

utrzymywanie

tym

„ČL"

numeru

sposobu

stopniowo

bardziej

nowego

każdego

jedynie

jej

systema­
od

idzie

dawnym

na

jeszcze

działy

ujęcia.

„Dyskusje",

i

rezultatów

Stąd

razu

postępuje
też

„Literatura",

nie

zostały

wy­

„Wiadomości",

7

jest

numerem

ogólna

drugim

dobór

problematyka

poświęconym

artykułów

wydaje

terytorialnego

przedwczesne,

razie

realizowane

a

a

na

czy

pewno

redakcja

powinna

dążyć

jednolitej

koncepcji

w

redaktora

czasopisma

brak

się

poruszana

wyłącznie
być

nie

zawsze

oma­

przypadkowy

czasowego.

do

w

folklorowi,

Stawianie
możliwe

zwartości

poszczególnych

bez

takich

do

wyko­

czasopisma,

m. in.

numerach

lub

cy­

artykułów.
także

riałowe,
też

wzorując

do­

„Bibliografia" .

ludowej,

jednak

Podkreślony
tuje

swój

ogólnosło-

piśmiennictwie

rocznik

podział
lecz

tematycznego,

wymagań

podstawowe

kultury

tradycji

będą

„Materiały",

roku

Poza

literaturze
związku

to

poznanie

różnotematycznych

w

zmian,

scharakteryzowania

roczniku.

jest

zmienić

osobnego

etnografów

redakcję

możemy

Tak

na

Nowy

odtąd
wyłącz­

więc

materiałów,

pomijane

wzorem

wątpienia

Powinno
redakcja

cennych

ludowej

jaką

na zainteresowaniach

bez

na­

badawcze.

nakreślone

tematyki

też

umieszczenia

nie

śladem.

choć
kraju.

wyprowadzenie

ostatnio

nie tylko

według

a

Słowaków,

się

placówkami

nowe

Zadania
tycznie

i

poprzestawać

celu

teoretyczne,

wytaczać

rolę,

mianowicie

nie

z

problemy

kultury

doniosłą

tym

a

rzać

poznaniu

tak

w

dotychcza­

wszystkim

planuje

Powróci

ich tle

pełnić

również

obcej.

na

przede

uwagę

Zíbrta,

a

jednak

skierować

etnografii

podstawie
redaktora

służył

w

przez

na

wstępny

m . i n . istniejące

ludową,

etnografii

Etnografii"

Č.

kulturą

profilu

chcąc

n i e może

pozasłowiańskiej.

slovenskéj

i

artykuł

omawiający

6

czechosłowackim
kraju.

działalności

przychodzi

úkoly ,

rodzie

własnego

549

w

nie

zawsze

artykuły

również

przez

recenzowanym
z

nieco

oparte

zakresu

uwagi

roczniku,
na

który

szerszym

kultury

tle

kultury

na

porównawczym.

materialnej

zagadnieniom

artykułów

zamieszcza
własnego

społecznej

teoretycznych
ogół

artykuły

W

większości

kraju,

i

choć

duchowej,

a

poku­
mate­
są

to

poświęcone
nawet

mu­

zealnictwu .
B

Setna

rocznica

1 X I 1 9 6 2 г.,

stała

kawej

placówki

istnienia
się

okazją

muzealnej.

Muzeum
do

M.

Náprstka

podsumowania
Stuchlík,

dając

i

w
oceny

zwięzłą

Pradze,

przypadająca

działalności
historię

tej

Muzeum,

tak
ujął

na
cie­
ją

J . K r a m a ř í k ,
Český
Lid
a jeho
nové
úkoly,
„ČL",
R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 1,
1—2.
W
p o s z c z e g ó l n y c h d z i a ł a c h u k a z a ł a się n a s t ę p u j ą c a ilość p o z y c j i
[„Artyku­
ły"] —
16, „ M a t e r i a ł y " ( M a t e r i á l y ) —
16, „ D y s k u s j e " ( D i s k u s e )
—
4, „ L i t e r a t u ­
ra" —
56; „Wiadomości" (Zprávy) —
34; „Wiadomości m u z e a l n e " ( Z p r á v y z m u ­
zeí) —
1; B i b l i o g r a f i a
( B i b l i o g r a f i e ) — 1.
W n u m e r z e 1 z n a l a z ł się d z i a ł : „ W i a d o m o ś c i m u z e a l n e " , i n f o r m u j ą c y o u r z ą ­
dzeniu izby tkackiej w Miejskim M u z e u m
w e F r e n š t á c i e (s. 5 0 — 5 2 ) .
6

s.

7

8

RECENZJE

550
w

trzy

okresy,

odrębna
stępnie
ki

i

w

nazwa .
9

Muzeum

Ameryki.

dzisiejszego
zwłaszcza
czyć

było

Czeskie

Powszechnej,

a od

I960

Etnografii
Muzeum

w

sztuki,

artykule

badania

na

materiale

graficznego,

kultury
które

mogą

ludowej.

T a k więc
tradycyjnego

już

które

iluminacje
Na

górniczych
a

używanych

zatrzymując
ludności
ści
I.

X I
w

się

przede

mieszkańców

do

Náprstka

i

dnia

może

podaniem
ma

stać

do

oparł

centrum

1 X I X w.

w.,

które

także

na

z nimi

chłopskiego

ikono­

historii

kultury

J . Vařece

(Teplicko
tych

Cho­

okolic,

zani­

dostarczają

omawia

w

V.

Lomič,

dając

w

l l

połowie

narzędzi
X V I

typu

1 3

.

Odbicie

Morawach

z

kontrewolucyjną

pieśń

„Quodlibet

w

1821
ve

nauczyciela

z

rawach.

Etnograf

w

pieśni

tej.

opisującej

genezę,

przebieg

upadek

znajdzie

cenne

wiadomości

do

ówczesnego

budownictwa,

i

I 2

,

w

życiu

świadomo­
r.

analizuje

Verších

przez

w.

gospodarki,

przeobrażeniach

osiedli

na

2

też

.Trkovská .

przegląd

zależności o d

współczesnych

urbanizacji

w

„CL"

do

i

ludowej

Środkowej

powstania

wyłącznie

kultury

V.

Europy

etno­

kierun­

materiału

posłużyły
Czech

uprzemysłowieniia

w

jednak
i

prawdopędobnie

Plessingerovej

histo­

uwagi

idą

rekonstrukcji

północnych

czeskich osad

wszystkim

poprzestają

do

poznania

się

nieco

autorów

ułożoną

A.

zwie­

na

się

Varyace",

1 4

się

świad­

ilości

także

Sedlská

itp.

do

zatrzymał

zakresu

poświęcono

nie

z X V I I I
terenu

XVII

rozwój

przytacza

Afry­

źródeł* a r c h i w a l n y c h

intensywnego

i związanej
wsi

który

którym

Autorzy

z

kopalniach

przedstawił

wiejskiej

Pfaff,

z

z

muzyczny,

wiadomości

Źródeł

1 0

wystaw

na­

Azji,

żywotności

rozszerzeniu

zarazem

Kultur

artykułu

zainteresowania

do

i grafika

historycznym

L . Štěpánek

kraju.
sięgają
cenne

skutek

X I X w.

w

jednak

budownictwa

rękopisów

materiale

dać

akwarele
na

z końcem

jedynym,

ale

Vojte

się

Przemysłowe,

r. M u z e u m

o którego

folklor

wiązała

pozaeuropejskich.

ogół

własnego

terenowym,

analizy

mutovsko),

był

czym

Muzeum

przez

urządzonych
i

z

omawianego

przyszłości, p o

kultur

Na

założone

Muzeum,

numizmatykę

artykuł

zbiorów,

Autor

wykaz

w

poznania

pozaeuropejskiej.

ku

zostało

imię.

działalności

archeologię,

Wspomniany

kło

jego

j e osób. M u z e u m

wszechstronnego

charakteru

praskie

zachowało

przytoczony

grafii

od

początkowo

więc

na powojennej

dzających
rię

zależności
Tak

Brtnicy

na

aneb
Mo­

powstania,

pożywienia,

rolnictwa

.

Na
skich

materiale
w

paśmie

jeszcze

z

ważną

rolę

z współczesnych
na

temat

Jawornika

początkiem
odgrywały

X X

badań

zdobywania

w.

potoki

na

terenowych

Słowacji

studnie

oparty

i zużytkowywania
1 5

.

Na

należały

tym
tylko

i r z e k i górskie. Dziś

jest

wody

ciekawy
w

górzystym
do

jednak

gminy

lub

artykuł

osadach

wiej­

obszarze,

gdzie

kościołów,

tak

sytuacja tam przedstawia

M . S t u c h l i k , S t o l e t Náprstkova.
Muzea,
„ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 1, s . 3 — 6 .
J . V a ř e k a , Grafické
listy
a akvarely
z 18. a 19. století
jako
pramen
ke
studiu
lidových
staveb
na
Teplicku
a
Chomutovsku,
, , C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 1,
s. 7 — 1 4 .
V. T r k o v s k á ,
Iluminace
v rukopisech
11—17
století
jako
národopisné
prameny,
„ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n i r 5, s . 2 5 7 — 2 6 9 .
V. L o m i č ,
Důlní
nástroje
a
jejich
použití
v
středoevropských
dolech
v druhé
polovině
16. století.
Srovnávací
studie
schwazskě
horní
knihy
a
Schnitzerova
rukopisu
s dílem
J. Agricoly,
„ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 3, s . 1 2 9 — 1 3 7 .
9

1 0

1 1

1 2

L . Š t ě p á n e k , Vývoj
a budoucnost
české
vesnice,
„ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 1,
15—20.
I. P f a f f ,
Moravská
selská
vzpoura
1821 v sociálním
myšlení
lidovém,
„ C L " , R . 5 0 : 1963 n r 3, s. 1 3 8 — 1 5 1 .
A . P 1 e s s i n g e x o v á, Získávání
a
užívání
vody
ve slovenských
obcích,
p o d Javorníky
(Příspěvek
к problematice
současných
změn
v životě
lidu,
hygieně
prostředí
a obydlí
a názorech
na ni, к lidovým
obyčejům
a pověrečnému
léčení),
„ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 4, s . 1 9 3 — 2 0 6 .
1 3

s.

1 4

1 5

RECENZJE

się

odmiennie,

więc

zajmuje

każdy
się

bowiem

budową

różdżkarzy.

Interesuje

położonych

osadach,

i

rola

i

dobry

kułu

wody

w

i

rzanny",

i

innych

obrzęd

związek

obrzęd

pochodzi
wielu
demią

która

dochodzi

dycznych,

Nim
grafia

ten

to

obrzęd

przeciwko

i

1713 r .

do

rejonu,

i

w

temat

tego

powstały

pierwotnej,

śmierci

było

mieszkańców

zakresu

gospodarczych

jak

też

dostarczają

wspomnieć

o

m.

należy

wyniki

się

w

z

ma­

o

epidemii

zakresu

1961 r .
w

części

Banatu

prowadzonych

badania

w

dwóch

przemysłu

garn-

badaniach

badań

kontynuowano

užití

też

dzia-

opublikowano

2 3

me­

etno­

Rumunii

roczniku

jed­
i

jeszcze

i

robotników

epi­

z którym

skutków

in. danych

rozpoczętych

wschodniej

Pierwsze

Czechosłowacji

omawianym

z

niszczeniem

morowi.

folkloru,

,

i

1420 r .

wsi. Autor

przyłączyła

rolnictwa

górników

z

historycznych, etnograficznych

wspomnieć

przez

kwietnia.

interesowała

symbolicznym

z

roku

18

Większość

związana,

samym

do

go

artykułów

w

kra­

teorie.

t a k silnie

Nauk

innych

wiązali

później

we

wio­

w

i

trzy

in. przeciwko

czeską.

„Ma­

Ten

inni

m.

ludność

nazwą

obrzędu

którego

które

pod

1 marca

tym

folklorystycznych

tym

od

jak

do

też

budownictwie,

1286 r . z E i s e n a c h , a

dziesiątkowała

2 0

arty­

w

Rumunii,
dzięki

w

„CL"

wsiach

tego

metalowego,

pu­

výrobě,

„CL",

.

štípaného

dřeva

v

tradiční

50:
1 7

nr

M.

,

nas

w

J a n o t k a , Příprava a
1963 n r 3, s . 1 5 2 — 1 6 3 .
V.
S c h e u f l e r ,
Vynášení
4, s. 2 0 7 — 2 1 2 .
1 6

R.

wyniki

i e

z

Geneza

źródeł

bogaty

omawianiu

Scheuflera

wiosenny,

Należy

zamieszkałych

blikując

jej

u

V.

Słowian,

jest

wspólnoty

omówienia

jest

również

chorobom,

„Dyskusje",
2 1

Akademii
W

na

ze

przy

również

.

okresie

Polski.

analizie

współpracy
2 2

w

wiosnę

przez

1962 r .

terenu

czeskich, i

1 6

przez
wysoko

zużytkowywanie

łupanego

interesuje

notowany

po

zamieszkanej
w

średniowieczu

zwyczaj

drewna

Zachodnich

na

był

etnograficznych

u

wniosku,

rybołówstwa
z

był,

zwłaszcza

„Materiały"

morowej

morową

z

i

zasługuje

podkreślić

znany

epidemią

wynoszenie

przejdziemy

1 8

śmierci,

że

czechosłowacka

carstwa
łach:

że

w

użycia

twierdząc,
do

ochrona

i

należy

wiejskich

tak

szałasach

dalej

uwagę

Autorka
jej

wody,

Na

wody.

szukania

przechowywanie
samo

na ten temat

nie tylko

morową

giczna

z

i
w

obróbki

synodalny

wywodziła

choroby,
nak

już

dokument

badaczy,

badaczy

To

się

źródło

wody
wodę

obyczajach.

wynoszenia

obchodzony

zakaz

i

własne
w

rzemiosłach

jego

europejskich,

Najstarszy

temat

już

czerpania

zaopatrywanie

i

na

posiada

sposobem

przynoszenie

wierzeniach

Janotki

Wiosenny

jach

także

ilustracyjny.

sprzętarstwie

senny

ją

materiał

M.

dom

studni,

551

smrti

a

morové

epidemie,

„CL",

R.

5 0 : 1963

M . ' R ů ž i č k a ,
H r n č í ř s t u í na Zbraslavsku,
„ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 1, s . 2 3 —
2 8 ; V . S c h e u f l e r , Problémy
lidovosti
v keramice,
„ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 пт 1, 3 5 —
4 0 ; t e n ż e , Katalog
žitavských
fajánsí
ze s b í r e k
m i m o p r a ž s k ý c h muzeí,
„CL",
R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 5, s . 2 7 9 — 2 8 4 .
R.
J e ř á b e k ,
К
studiu
rybářství
v oblasti
moravskoslezských
Beskyd
a Javorníků,
„ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 5, s . 2 8 5 — 2 9 1 .
V . B u r i a n , Z p í s e m n ý c h a hmotných
dokladů
к dějinám
oradel
na
se­
verní
Moravě,
„ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 m r 5, s . 2 7 5 — 2 7 8 .
J . K ř i v k a ,
P o p u l a č n í a hospodářské
důsledky
morově
epidemie
z
roku
1713 pro
roudnické
panství,
„ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 1, s . 2 9 — 3 4 .
1 8

1 8

2 0

2 1

„Kultura rumunských Cechů": V. S c h e u f l e r ,
O. S k a l n í k o v á ,
Hmot­
ná a duchowni
kultura;
J . J e c h ,
Lidové
povídky;
V. K a r b u s i c k ý ,
Písňový
a hudební
folklór,
„ C L " , R . 4 9 : 1962 n r 4, s . 1 4 5 — 1 8 4 .
O. S k a l n í k o v á ,
V. S c h e u f l e r ,
Základy
hmotné
a duchovní
kultury
českých
kovozemědělských
obcí
v rumunském
Banátě,
„ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 6,
s . 3 3 2 — 3 4 2 ; J . J e c h , Lidové
povídky
rumunských
Cechů,
„ C L " , R . 5 0 : 1963 n r 6.
s. 3 4 3 — 3 5 7 .
2 2

2 3

RECENZJE

552
Jak

już

numeru

podkreślono,

J . Jcch

omówił

gotowywanym
zwrotnym

folklorowi

kongresem
zakresie

prac

chosłowaccy

traktują

bardzo

słowiańskiej

literatury ludowej,

w

V.

Skrypki

M.

któirych

ludowych

i

2 6

2 7

.

Dalej

wreszcie

podania

o

ogół

wiązać

wąski

się

ty

na

O.

Siirovátka

Wspomnieć

materiał

tego

Horňácku

3 0

j a k np. artykuł

pracę

z

z

Na

2 9

temat

.

z

a

mianowicie

o pracy

gdzie

ten

instrument

muzyczny

do

X I X

w.

etnografów
wania
dach
się
o

także

o

stwo

z

akcji

3 4

.

pretenduje

tak

Pradze

od

przysłów
omawia­

stara

się

na

pozasłowiańskim.

prozy

z

Novéj

3 1

,

Lho­

natomiast
ludowych

od

3 2

.

omawianej

dud z terenu

ważne

miejsce

cyklu

10

odczytów

z

zakresu

folklorystycznego

w

Czechosłowacji

wa

się

z

działalności

W

Wo­

jeszcze

są n a

placówek

dziale

dość

przy
pro

a

liczne

naukowych

poza

Towarzy­
Nauk

politických

materialnej
w

dział

mianowicie

Akademii

i ruchu

obcho­

dowiadujemy

Šíření

kultury

badawczej
ogół

temu

Czechosłowackie

dotyczących

akcji

służy

czechosłowackich,

(Společnost

informo­

nie badaniach,

właśnie

przez

wydawnictwa

szerokiego

„CL"

československá)

wiedzy

ile informacje
notatek

tym

1 9 6 3 r.

společnost

szerzenia

przez

kongresach.
w

czołowego

obowiązek

etnografów

września

(Národopisná

do r o l i

również

prowadzonych

lub

brak

temat

Pourová

na temat

Kraczy

2 6

czeskim,

lub

L.

i

Horálka

tematycznie

zajmował

umieszczonego

popularyzatorskiej
w

znalostí)
O

na

cze­

dziedziny

Pragi

K.

opowiadaniach

K . Vetterla

organizowanych

Towarzystwem

vědeckých

czeskiego

lub

komunikatu

Ludoznawcze

wspólnie

które

spoczywa

instytucji krajowych,

Z

organizowaniu

a

czasopiśmie,

jubileuszowych

„Wiadomości".

Podania

ludowej

punktem

z

folklorystyka

pisze
o

się

tego
przy­

folkloryści

prace

artykuł

z

3 3

czechosłowackich,

o pracach

stać

materiale

odbiegającym

ludowej,

omawianym

oraz

wstępie

związku

te

można

J . Pu]ca,

katalog

artykuł

artykule

ma

Badania

na

podań

literatury

Na

.

Na

w

polsko-czeskiego

zestawiając

łoszczyzny,
połowy

który
2 4

ogólnosłowiańskim

klasyfikacji

o

2 „CL".

ludową

Czechosłowacka

dyskusyjny

trzeba

,

2 5

wyłącznie

krajowy

zamieszcza

jeszcze

pogranicza

ciasta

nr

więc

M.

analogii

opa-rty

D. Klímová,

.

Sofii,
ludową

Wymienić

talk w i e l e

artykuł

trzewikach

w

literaturą

szeroko.

znajdujemy

jący

Podejmuje

nad

cały

n a d literaturą

slawistycznym

w

кого a ,

poświęcono

czeskie badania

ludu

etnograficznego
to

odczu­

granicami

„CL",

kraju,

J . J e c h , České
bádání
o slovesném
kolklóru
a slavistický
kongres
v
Sofii,
R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 2, s . 6 5 — 6 6 .
M . J . P u l e c , Pověsti
Prahy
a Krakova.
К
lidovým
tradicím
slovanských
sídelních
měst,
„ C L " , R . . 50: 1963 n r 2, s. 8 2 — 9 1 .
K. H o r á l e k , Hero
a Leander
v slovanské
lidové
poezii,
„ C L " , R . 5 0 : 1963
n r 3, s . 1 7 5 — ' 1 7 8 .
V . M . S к r у p к a , Nový
doklad
Šafaříkova
zájmu
o slovanskou
lidovou
píseň,
„ C L " , R . 50: 1963 n r 2, s. 1 1 2 — 1 1 4 .
J . S p i l k a , Sbírka
přísloví
z Hlučínska,
„ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 nir 2, s . 9 2 — 1 1 1 .
J . K r a m a ř í k , Českě
pověsti
o střevísích
z těsta,
„ C L " , R . 50: 1963 n r 2,
s. 7 4 — 8 1 .
D. K l í m o v á - R y c h n o v á ,
Katalog
l i d o u é prózy
Nově
Lhoty
na
Hor­
ňácku,
„ C L " , R . 5 0 : 1963 n r 4, s. 2 1 3 — 2 3 0 .
L. P o u r o v á
К o'ázkám
třídění
pověsti,
„ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 2, s . 6 7 — 7 3 .
O . S i r o v á t к a , Vzpomínkové
vyprávění
j a k o d r u h lidové
prózy,
„CL",
R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 2, s . 1 1 4 — 1 2 0 .
K . V e t t e r l , Nejstarší
zprávy
o gajdoších
na Valašsku,
„ C L " , R . 5 0 : 1963
n r 5, s . 2 6 9 — 2 7 4 .
R e d a k c j a „ C L " ( n r 5, s . 320) p o d a j e t e m a t y r e f e r a t ó w , n p . c z e s k i e l u d o w e
b u d o w n i c t w o , rozwój w s i , etnograficzne
problemy
starego
r o l n i c t w a , flis,
trady­
cyjne
t k a n i n y a współczesność, k u l t u r o w e
tradycje
czeskiego
górnictwa,
żywot
emigrantów c z e s k i c h z a granicą.
2 4

„CL",
2 5

26

2 7

2 8

2 9

3 0

3 1

3 2

3 3

3 4

RECENZJE

z

wyjątkiem

jedynie

sprawozdań

z

553

międzynarodowych

kongresów

czy

konfe­

rencji.
Dział

recenzji

natomiast

czechosłowackich,

ale

Warto

uwagę

też z w r ó c i ć

rocznik
1962

„CL".

prac

pięknej,
W

z

W

nawet

w

bogaty

fotografii

i

numeru.

Spis

mieckim

i

treści

w

cenną

roczniku

tylko

tym

V.

o

najnowszych

największej

bieżącą

bibliografię,

zamykającą

zestawiła

bibliografię

Trkovská

folklorystyki,

a

także

wiążą

z

etnografią

3 6

„CL",

liczącym

384

strony,

na

opracowany

materiał

ilustracyjny,

w

„CL"

francuskim,

a

dodatkowych

drukowany

streszczenia

jest

w

artykułów

języku

„Narodna
smo

na

w

Tworcziist'

Ukrainie,

nisterstwa
1957 r .

rystów,

TWORCZIST'

jest

Kultury
1

T A

ta

Etnohrafija",

organem

USRR.

Czasopismo
jest

dla

grona

szerokiego

to

nie tylko

za

zasługuje

w

postaci

środku

każdego

rosyjskim,

języku

Folkloru

zaczęło

się

dla

nie­

niemieckim.

Szromba-Rysowa

1963

Sztuki,

i

posiada

czasopi­

Etnografii

ukazywać

specjalistów

czytelników,

rok

w

folklorystyczno-etnograficzne

Instytutu

i przeznaczone

ale

ETNOHRAFIJA,

.

literatury

uwagę

czeskim,
w

3 5

każdy

.

Zofia

NARODNA

z

niekiedy

wkładach

wyłącznie

polskich

pozycji

sposób

na

się

tych

ilości

luźny

umieszczany

publikacjach

w

roczniku

dobrze

kolorowych,

nie

a

na bardzo

etnografii,

recenzowanym

ponadto

obcych,

omawianym

zakresu

które

informuje

także

oraz

jako

Mi­

kwartalnik

—

etnografów

przeto

charakter

i

folklo­

popular­

nonaukowy.
Naczelnym
niego

zaś

redaktora
czuk,
F.

w

redaktorem
skład

naczelnego),

J . H.

omawianego

kolegium
J . P.

Hoszkio,

К.

(sekretarz

redakcji)
W.

F . E . Łoś,

P.

I.

ta

Etnohrafija"

od

rozpoczęcia

nym

zmianom.

katy

i

Przedstawiają

materiały",

IV.

„Pomoc

VI.

„Krytyka

III.

i

się

z powyższego

zadania

bardzo

VII.

zestawienia

W.

i

i

jest
I.

opracowanie

działów,

M.

H.

prócz

zastępca

M.

I. H .

HordljKunycia,

J . Stelmach.

działy,

których

ilość,

7 l a t , n i e uległy

żad­

rękopisów

VIII.

omawiane

(jako

„Artykuły",

artystycznych", V.
„Kronika",

Rylśkyj,

oraz

na

tzn. od

następująco:

T.

I. K a s i jan,

H. Nahaj

podzielona

wydawnictwa,

więc

zespołów

bibliografia",

wynika

Majboroda,

„Redakcja

dla amatorskich

M.

D. Pawlij

О. I . D e j ,

Tworczisť
chwili

P.

Husłystyj,

„Narodna
i tytuły

jest

wchodzą:

Sołodczenko

H.

I. Ł a w r o w ,

układ

czasopisma

redakcyjnego

„Pomoc

„Listy

czasopismo

II.

„Komuni­

i

materiałów",

dla

nauczycieli",

do

redakcji".

ma

do

Jak

spełnienia,

wielostronne.

Recenzowano
w i ę c n a s t ę p u j ą c e p r a c e i c z a s o p i s m a : S . I n g i o t , Śląska
lite­
ratura
rolnicza
i czasopisma
od XVI—XVIII
w. jako
źródła
do dziejów
wsi i
rol­
nictwa
( n r 1, s . 4 5 ) ; Z . P o d w i ń s k a , Technika
uprawy
roli
w Polsce
średnio­
wiecznej
( n r 5, s . 3 0 8 — 3 0 9 ) ; J . K r z y ż a n o w s k i , Polska
bajka
ludowa
w
ukła­
dzie
systematycznym
( n r 6, s . 3 5 8 — 3 5 9 ) ; J . S i a t k o w s k i ,
Dialekt
czeski
okolic
Kudowy
( n r 1, s . 4 9 ) ; „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , R . 1 5 : 1961 ( n r 1, s . 4 3 — 4 4 ) ; „ Z a ­
r a n i e Ś l ą s k i e " , R . 2 0 — 2 4 : 1 9 5 7 — 1 9 6 1 ( n r 2 , s . 124).
3 5

V. T r k o v s k á ,
a krásné
literatury
se
s. 3 7 4 — 3 8 2 .
3 S

1

skaja

Bibliografie
knižních
vztahem
к národopisu

Do roku
1957 j e d y n y m
Etnografija".

czasopismem

publikací
z etnografie,
folkloristiky
za rok 1962, „ Č L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 6
etnografów

radzieckich

była

„Sowiet­

RECENZJE

f>54

Aby

przejść

sięgnąć

do

retyczne

i

ukazał

cele

się

dujemy

do

scharakteryzowania

artykułu

wstępnego

redakcji.

artykuł

się,

że

poświęcone

wej

we

będzie

terystycznym

dla

nież

że

blikowanie

roku

miejsce

oraz

czasopisma

w

1957
łamach

okresu

Ukrainy
celem

który

pierwszym
naszej

Radzieckiej.

W

omawianego

poszczególnych

recenzowanie

nowych

wydawnictw

folklorystycznych

ukraińskich,

jak

i

innych.

Następnie

lektywnej
waniu

że

ludowej

ma

duże

twórczości
—

Jak

oczywiście

wspomnianej
w

się,

już

twórczości

zjawisk
Na

przykładzie

mniane

wyżej

czasopismo
postaram

jest
się

Przeglądając
raźny

brak

zestaw

być

tylko

fakt

zawarcia

tego

typu

opracowania

nowią

„Artykuły",

nego

lub

których

poezji.
zakres

ru

muzycznego

K.

W.

tylko

Kwitki,

Cechy

ludowych ,

А.

skich,

ukraińskich

3

Kompozycja
i

rolę

w

odgrywa

nowatorstwo .
6

W

czeskiej

folklorze
w

być

opracowaniach

opubliko­

mas

z

zakresu

pracujących
wyjaśnia­

w

jakim

stopniu

wspo­

omawiane

artykułów,

który

pieśni
lirycznej
artykuł

odnoszących

z

folkloru

stanowią

wąski .

stara

są

na

tle

tam

w

artykuły,
folklo­

porównawczym:
i

ukraińskich
rosyj­

ludowej .

Z

5

rozważyć

stopniu

się

literatury

zagadnienie,

przejawiać
ustnej,

oma­
Tradycja

J . Jaszczenki,
się

sta­

muzycz­

i V. M. Skrypki,

pieśni
Ł.

zawiera­

wykonywaniu

ludowych*,

wy­
może

jaką

zakresu

bułgarskich

jakim
do

Z

2

powiązania

w

korzystanie

ukraińskiego

melodyce

Autor

tego

grupie,

słowackiej

a

i

W

że w i ę k s z o ś ć

i

odczułam

dużej

zasługuje

tradycja,

Etnohrafiję"

Wytłumaczeniem

stosunkowo

Wzajemne

muzycznym.

folklorze

zebranych,
materiałów
rolę

ko­

wychowy­

charakteryzującą

ta

opracowane

rytmice

i

ludowej

opracowań

się p r a w i d ł o w e

rocznikach

wielogłosowych

wyróżnienie

demokracji

zamieszczonych

dziedziny

artykuły

białoruskich

na

z

się

w

zarówno

się,

Etnografiji".

wspomnieć,

I. H u m e n i u k a ,

ukraińskiej,
tematyki

nowatorstwo

jaką

г

prace

wspólne

etnograficznych

życia.

Tworczisť

poprzednich

wydaje

trzy

i

metodologicznych.

„Sowietskiej

również

T

tematyczny

pieśni

wianej

ich w

przeważają

W arto

i

pu­

omówić.

„Narodiną

teoretycznych

rów­

ludowej,

—

Cechą

tematyczny

się

systematyczne
twórczości

twórczą

zastanowić

zrealizowane.

zwraca

podstawie

się

kultury

1963 w a r t o

szczegółowo

jącej

na

skomentowanych

jego

tym

ludo­
charak­

komunistycznym

z t y m umożliwia

recenzowaną

prac

w

związku

zostały

specjalny

możliwie

znaczenie

dowia­
Etnohra-

narodu,

popularyzowanie

ukazuje

narodu,

rocznika

założenia

i

ta

twórczości

państw

ludowej

a w

historycznych

i

czytamy,

odpowiednio

h i s t o r i i społeczeństwa,

nie

bowiem

badanie

którego

w

jest

teo­

czasopisma

życiu

rodzajów

radzieckich,

podkreśla

społeczeństwa.

wanych

republik

w

artykule

dotyczących

bratnich

г

należy

założenia

Tworczisti

czasopisma

opracowań
i

pracy,

się

1 9 6 3 г.,

numerze

zachodzących

dokonującym

w

zawiera

„Narodnej

procesów

zmianom

głównym

w

zadania

na

wyjaśnianiu

współczesności

oceny

inauguracyjnego,

Aktualne

redakcyjny

szczególne

fiji"

uwagę,

Otóż

i

—

się

może

którą

bar-

I . A . D u r n i e w , Narodopisenni
osnowy
opery
M. Łysenka,
„Taras
Bulba",
n r 2, s. 3 8 — 4 4 ; D . О . К u s z n a r e n к o, Tworennta
i pobutowannia
radianśkych
narodnych
czastuszok,
n r 3 , s. 1 1 — 1 7 ; Ł . M . J a r o s z e w i c z ,
Lesia
Ukrajinka
i narodna
pisnia,
n r 4, s . 4 8 — 5 5 .
2

K . W . K w i t k a , Spilne
w rytmici
ta mełodyci
bołharśkych
i
ukrajinských
narodnych
piseń,
n r 4, s . 5 6 — 6 4 .
А. I. H u m e n i u k ,
Pro
spilni
rysy
wykonannia
rosijśkych,
ukrajinských
ta
biłoruśkych.
bahatohołosnych
narodnych
piseń,
n r 3 , s. 2 7 — 3 4 .
V . M . S k r y p k a , Pro
kompozyciju
ukrajinśkoji,
cześkoji
ta słowaćkoji
narodnoji
lirycznoji
pisni,
n r 1, s . 5 7 — 6 1 .
Ł. J . J a s z c z e ń k o ,
Tradyciji
i
nowatorstwo
w
muzycznemu
iclhiori,
n r 3, s. 1 8 — 2 6 .
3

4

5

6

RECENZJE

tizo

chętnie

zajmują

nie

spotyka

się s z e r s z y c h p r o b l e m o w y c h

kreślany

jest

się

wpływ

ukraińscy

ludowej

łeczna

jest

w

„Narodnej

tyczy

przede

wszystkim

badań

konkretnych

sytuacji.

zały

tylko

artykuły

nienie

cztery

związków

odzieży

autor,

męskiej

słowiańskich,
siadów
"W

i

a

dla

numerze

ludności
W

4

USRR

dziale

1

prac

są

danymi

Zakres
•w

przekazy

tradycji
wydaje

„Artykułów".

czące

f o l k l o r u s z t u k i

łeczna

1 7

i

robotniczej

omawianego

w

artykuł

poszczególne

odrębność

w

tym

spo­
a

w

uka­

artykule

Zagad­

innych

narodów

i

i

innych
odzieży

zakresie.

Poza

kilimiarstwa

omawiający

zagadnienie

i

1 2

krój

krajach

elementy

ukraińskiego

do­

formie

nomenklaturę

Bułgarii

7

czasopisma

W

a odzieżą

historycznym

ich

ujętych

9

materialnej.

w

wymienia

Tematyka

8

reprezentowana,

omawia

materialna

l e

i

materiały"

zebrany

literatury,

tematyczny

dziale

narodową .

Bułgarów

pracami

artykułów p o d ­

u

są­

odzieżą

budownictwa

składu

1 1

1 3

.

etnicznego

.

materiał
z

szeregu

szczegółowo

ujęciu

nielicznymi

w

słabo

łamach

kultury

odzieżą

dotyczące

„Komunikaty

stematyzowany
parte

4

poza

Pryłypko,

podkreślając

spotykamy

klasy

1963 r. n a

z zakresu

porównania

opracowania

n a twórczość
Etnohrafiji"

kulturą

między

J . P.

kobiecej

nie-Słowian,

znajdujemy

W

wzajemnych

słowiańskich™

ta

nad

również

ujęć. N a t o m i a s t

twórczości

Tworczisti

analizy
się

badacze,

555

w

treścią

terenie.

opracowań

Główną

ustnej

bądź

zaś

w

mniejszym

obserwacje

się

być

już

więc

notowane

stopniu

analogiczny

do

Przeważają

więc

dalszym

ludowej

słabiej

I 6

,

tu

w

zaś

jest

przeważnie

podstawą
na

miejscu,

źródłami

omawianego
ciągu

reprezentowana

usy­

źródłową

tych
a

po­

archiwalnymi.

wyżej,

zawartego

opracowania

doty­

jest

spo­

kultura

.

F . I . Ł a w r o w , Suspilno-polityczne
znaczennia
dożowtnewoji
ukrajinśkoji
narodnoji
satyry,
n r 2 , s . 3 4 — 3 7 ; A . M . К i n k o , Р т о d e j a k i rysy
narodnoji
poętycznoji
tworczosti,
n r 4, s. 1 4 — 1 9 .
M . S . Ł y s a k , Wykorystannia
narodnoji
satyry
w dramaturhiji
O. J.
Kor­
ni jczuka,
n r 1, s . 3 4 — 4 0 ; O . F . O s z u r k e w i c z , L e s i a
Ukrajinka
i
narodna
t w o r c z i s ť , n r 3 , s . 4 2 — 4 8 ; S . P . P i n c z u k , „Słowo
o połku
Ihorewim"
i usna
na­
rodna
poezija,
n r 4, s . 2 7 — 3 7 .
A. J . Z a l e s k i ,
W.
M.
I w a n o w ,
Rol
i znaczennia
nowych
simejnych
zwyczajiw
ta obriadiw
u komunistycznemu
wychowanni
trudiaszczych,
n r 3, s. 3 —
10;
S.
A.
M a k a r c z u k ,
Suczasna
robitnycza
simja
Prykarpattia,
n r 2,
s. 2 1 — 2 6 .
J . P. P r y ł y p k o ,
Do
pytannia
pro
wzajemozwiazky
odiahu
Bołhar
z odiahom
inszych
slowianśkych
narodiw,
n r 3, s. 5 7 — 6 4 .
К.
I. M a t e j k o ,
S . J . S y d о r o w i с z,
Wykorystannia
w
syczasnomu
odiazi
ełementiw
tradycijnoho
wbrannia,
n r 2, s . 1 4 — 2 0 .
A . K . Ż u k , Ukrajinské
dożowtnewe
kyłymarstwo,
n r 2, s. 6 0 — 6 5 .
D. I. M y s z k o ,
Z istoriji
dworyszcza
na Ukrajini,
n r 1, s . 6 2 — 6 9 .
W.
I. N a u ł k o ,
Wywczennia
etnicznoho
skladu
nasełennia
Ukrajinśkoji
RSR,
n r 4, s . 2 0 — 2 6 .
M . I . D u b y n a , P i s n i , narodzeni
w b o r o ť b i , n r 1, s . 7 2 — 7 7 ; Т . I . S i n c z e n k o , I. P. S e r e d i u k ,
Z istoriji
zbyrannia
i wydannia
folkloru
Bukowyny, n r 1, s . 8 3 — 8 6 ; P . K . J a r e m e n к o, Folklor
u „Apokrysysi"
Chrystofora
Fiłałeta,
n r 1, s . 1 0 6 — 1 1 0 ; I . W . H u t o r o w ,
Notatki
pro
biłoruśkyj
robitnyczyj
folklor,
n r 2 , s . 7 5 — 7 7 ; O . O . M o r d w i n c e w , Orhanizacija
zbyrannia
bołharśkoho
folkloru
na Ukrajini
w perszi
pislarewolucjini
roky,
n r 3, s. 8 6 — 8 9 .
7

8

8

1 0

1 1

1 2

1 3

1 4

1 5

Ł.
D. K o m a r ó w a,
Wyszywky
Kyjiwszczyny
peredżowtnewoho
czasu,
n r 1, s . 8 6 — 9 0 ; W . J . T k a c z e n k o ,
Motywy
narodnoho
mystectwa
w
tworczo­
sti
M. S. Samokysza,
n r 2 , s . 7 9 — 8 4 ; W . W . В a r b i j , Tałanowytyj
majster
chudożnoji
keramiky,
n r 2, s. 8 4 — 8 6 .
W . W . M у r o n o w , Syspilni
fondy
spożywannia
w p o b u t i hirnykiw
Kriworiżżia,
n r 1, s . 7 0 — 7 2 ; N . W . S e m e n i u k , Tradycijne
narodne
swiato
Iwana
Kupała,
n r 2, s. 7 8 — 7 9 .
Ł . W . T a z y c h i n a , Rosijśkyj
werchnij
narodnyj
odiah
druhoji
połowyny
XIX
— początku
XX
st, n r 1, s . 9 0 — 9 7 .
1 6

1 7

I B

RECENZJE

556

W

Duże

znaczenie

myśl

tez

rękopisy
z

i

zakresu

jest

posiada

zawartych

materiały

artykuły

ustnej

Instytutu

zawarte

w

ogranicza

się

dodania

własnych

uwag

momentem

jest

Dział
Omawiane
bratnich
mają

tam

charakter

z

różnych

badań

stąpić

w

w

dla

nauczycieli"

nień

folklorystycznych

nikom

amatorskich
Dzięki

Kończąc

i
—

etnografii

i

zwrócić

cyjny.

Czasopismo

na

pieśni

oraz

cennym

za

stosunkowo
Ukrainy
że

bieżąco

sprawozda­

ekspedycji,

zmianach

te

omawiających

zamieszczonych

i

innych

opracowania

sporządzane

artykułów

bogaty
i

2 1

placó­
w

tym

mających

na­

i

zespołów

szerokiej

w

koniecznych
pracy

„Narodna
na

artystycznych"

informacji
w

szkół,

pracy

świetlic,

Tworczisť

Ukrainie,

odnośnie

ta

jak

i

do

zarówno
klubów

innych

„Po­

zagad­
kierow­

i. domów

Etnohrafija"
w

i

trafia

do

krajach

so­

ludowe j.
zresztą

staranną

polskich.

szatę

Tworczisť
Można

szczególnych

działów

folklorystyki

nad

ludową

Słowian.

kulturą

materiału

poszczególnych

amatorskich

udziela

zarówno

„Narodna

etnografów

już

że

wkład

.

dla

jak

niezmiernym

uwagę

2 3

Z

których

przeglądów

wydarzeniach

etnograficznych,

d e m o k r а сji
w

i

pozycją.

działalności

dodać,

w

wypada,

na

i

ważnych

zespołów,

tu

recenzowaną

o

„Pomoc

uznać

są

szeroko

tam

zaopatrzone

Warto

dotyczących

krytycznych

konferencji.

czasopismo

opisowy,

folklorystyczne

Podkreślić

bogato

USRR.

są

wszystkim

nutowym.

należy
i

materiałów'*

przede

które

AN

zebranego

zapisem

i

czytelników

należy

dla

z

tym opracowaniom

kręgów

cjalisty сzny ch

i

działach

moc

zycją

też

folklorystyce

z

artykułów

narad
się

.

2 2

w

opracowaniach

etnograficzne

terenowych,

oraz

dowiadujemy

szerokich

wraz

związane

,

charakter

bibliografia")

zamieszczane

dziale

kultury.

tekstu
i

2 0

i

publikowane

ludowej

i Etnografii

uporządkowania

socjalistycznych

naukowych

Ponadto

do

W

pozycje

zagadnienia
„Kronice"

muzycznego

wistępu.

obszernych

W
wek

i

rękopisów

redakcyjnym

twórczości

posiadają

jedynie

(„Krytyka

narodów

szersze
nia

są

dziale

podawanie

recenzji

ukraińskiej

i folkloru

1 9

i opracowań

artykule

Sztuki, Folkloru

tym

autorów

„Redakcji

wstępnym

dotyczące

literatury

archiwum

dział

we

i

skrócie

ujęte

graficzną
ta

Etnohrafija"

t a m znaleźć
etnografii

oraz

—

omawianie

i przejrzysty
jest

materiał
źródła

czasopisma

materiał

również

ilustra­

cenną

po­

porównawczy

do

do

studiów

ogólnych

po­

Z folkłorystycznoji
spadszczyny
Iwana
Franka.
I. Nadrukowana
peredmowa
zbirky
prysliw'jiw.
Pidhotowka
do
druku,
perekład
i wstupna
zamitka
1. Deja,
n r 2, s . 9 1 — 9 6 .
Nowi
zapysy
szewczenkiwśkych
piseń.
Zapysy,
dobirka
i wstupna
zamitka
0. A. Prawdiuka,
n r 1, s . 1 1 1 — 1 1 5 ; Radianśki
narodni
czastuszky
Charkiwszczyny.
Zapysy
M. O.
fíuríoujofto.
D o b í r k a i wstupna
zamitka.
S. M.
Muzyczenka,
n r 3, s . 9 4 — 9 6 ; Ukrajinśki
narodni
pisni.
Nowi
zapysy
korespondentiw
zurnaiu.
Dobirka
i wstupna
zamitka
S. M.
Muzyczenka,
n r 4, s . 1 0 9 — 1 1 4 .
H . J . S t e 1 m а с h , Albom
u k r a j i n ś k o f t o nąrcdnoho
odiahu,
n r 4, s . 1 3 1 —
134;
J . P.
S o ł o d c z e n k o ,
Wydannia
zahadok
dla
ditej,
n r 4,
s. 1 3 4 — 1 3 6 ;
1. I w а n i o, „Ukrajinśki
piśni" M. O. M a k s y m o w i c z a ,
n r 3, s . 1 3 2 — 1 4 0 .
A. W o ł k ó w ,
S.
S a d o w n i k ,
Zbirnyk
Mołdawśkoji
narodnoji
poeziji
n r 1, s . 1 3 8 — 1 3 9 ; W .
Z i n i с z, Nowi
wydannia
slowaćkoho
nacionalnoho
muzeju
n r 1, s . 1 4 0 — 1 4 2 .
O . O s e r e ď k o , R e s p u b l i k a n ś k a konjerencija
z pytań
kultury
mowy,
n r 2,
s . 1 3 7 — 1 3 9 ; t e n ż e , Nazustricz
VII
Miżnarodnomu
Konhresowi
Antropologicznych
ta Etnohraficznych
Nauk,
n r 3, s. 1 5 0 — 1 5 1 ; A . P o r i ć k i , Etnohrajiczni
Zakłady
Polskoji
Narodnoji
Respubliki,
n r 4, s . 1 5 0 — 1 5 3 .
1 9

do
O.

20

2 1

2 2

y

y

2 3

RECENZJE

W

związku

z

tym

sprawozdawczych
to

wydaje

między

zapoczątkowano

w

mi

się,

że

etnografami

„Sowietskiej

557

korzystna

polskimi

i

byłaby

wymiana

ukraińskimi,

artykułów

podobnie

Danuta

MUSEUM,

nich

UNESCO

pewnych

numerów

muzeów
W

i

o

W

1958 r.

tym samym

było

(Egipt

jest

jednym

tam

ok.

okresie

Inne

odpowiedzieć

Afryki,

jak

jest

wstrząsany
i

obecnej
w

że

które

zowania

podstawowym

napotyka

z

ogromnej

plemiennych,

polityki

cudzoziemcy,

ludzie

nie

więcej

tyle,

znajdowała

w

w

muzealne

od

ich

w

posiadała

Afryce

Pół­

Republice

Połud­

posiadała

ok.

Nigeria

ilości

ma

kontynentem.

ile

się

13) i w

jedynie

muzea

1 do

tego

10, a

zadania.

Na

15

wiele

dla

z

wielu

do

pierwszym
a

miejscu

więc

państw

kul­

zmian.

w

chwili
trud­

stawia

możliwość

—

zreali­

Trudności

te

mnogością

podzia­

afrykańskich.

Zmianę

personelu

zatrudnionych

i

wymienia

dydaktycznych.

brak

Czar­

kontynent

tych

jest

redakcja

się,

afrykańskim

społecznymi

się

spowodowanej

muzeom

w

na terenie

afrykańskich

celów

językowej

większość

związani

politycznymi,

porozumienia

również

się

ten ogromny

dostosowują

publiczność,

muzeum

pragnie

cały

muzeów

wielką

że

znajdują

gdy

i

zadaniem

każdego

gdyż

części

muzealnictwa

placówki

zmianami

problem

utrudnia

tej

stanie

okresie,

charakterystycznych

kulturalnej

miejscowej,

wywodzącego

się

pracowników

to

obecnie

miejscowym

środowiskiem

przełamywać

te

i

nie

rozumie­

innych

trudno­

go.
Muzea

ści

dla

przy­

informuje,

reagują

różnorodności

ludności

jący

—

i

muzea

jakie

w

nową

realizacja

znaczeniu

nie

wzmianek

Afryce

pytania:

muzea

na

ostat­

ogóle \

zachodzącymi

się

z

zagadnieniami

muzealnej,

15, M a r o k o

„Muzeum"

trudności

jak

zasadniczych

wynikają

z

szybko

nastawienie

dosłownym

łów

pokonują

znanymi

drobnych

mniej

posiadały

w

na trzy

wreszcie

Podkreślając,

Czarnej

redakcja

nas

problemom

Jeden

fachowej,

muzeów

ok. 30, T u n i s

muzeów

wprowadzeniu

u

zeszyty

państw.

w

w

czyli

Większość

60). W

swoje

liczyć

obecnym

215 m u z e ó w ,

afrykańskie

n i e posiadało

nej

ności,

(ok.

kraje

także

nie

najuboższych

Polska.

ok. 30, A l g e r i a

niowoafrykańskiej

turalnymi

z

mało

a

wyobrażenia

w

numerze

Tylkowa

Afryce.

C z a r n e j

etnograficznej,

dających

nie

niekiedy

poszczególnych

się

jeśli

Afryka

We

zajmuje

zagadnienia,

Afryki.

krajów

lub

tego

czynków

muzeów.

w

literaturze

poświęca

świata

czasopisma

muzealnictwa

dotyczących

nocnej

„Muzeum"

regionów

tego

polskiej

prac

już

t. 1 6 : 1 9 6 3 n r 3

Kwartalnik
muzealnym

jak

Etnografiji".

przy

słało

Czarnej

Afryki

starają

czynnym

udziale

UNESCO.

szereg

laniu

planów

UNESCO
państw

S .
Muzeów

budowy

pracowników,
w

Nigerii

muzealnych

w

którzy

nowych

muzeom

afrykańskich.

Szkolnictwa
ników

ekspertów,

dostarcza

kształcenie

1

misji

W

się
W

okresie

udzielają

muzeów

i

materiałów

1963 r.

zakresie

oraz

spośród
w

B r z o s t o w s k i ,
Muzea
na
świecie,
i O c h r o n y Z a b y t k ó w " , n r 2 9 : 1960.

w

lat U N E S C O

lokalnym
już
i

rządom

istniejących.

przyznaje

obywateli

porozumieniu

muzeum

administracji,

wiele

ostatnich

rozbudowy

UNESCO
przy

pomocy

naukowych

rekrutowanych

zorganizowało

kilku

„Biuletyn

wy­
usta­

Ponadto

stypendia

na

poszczególnych
z

Jos roczny

dokumentacji,

w

Ministerstwem
kurs

dla

tech­

przygotowywania

Informacyjny

Zarządu

RECENZJE

558
ekspozycji
domości

i
z

metod

konserwacji.

Kurs

zakresu

nowoczesnej

muzeografii,

fachowcami.

Muzea

wykwalifikowanymi
ich

organizatorów,

cieszą

się

chcą

wykorzystać

ten, dając
w

ogromną

słuchaczom

zasili

Czarnej

władze

ważnym

ogintiwem

w

szerzeniu

oświaty

i

kultury, i

stwarzać

muzeom

odpowiednie

warunki

do

jak najszerszej

Szczupłe
gólnych

rozmiary

artykułów,

recenzji

dlatego

szych

dla

badań

etnograficznych,

autorzy

etnografów

poświęcają

faktów,
a

bów

wykorzystania,

jego

itd. Natomiast

rystykami
szłe

nawiązania

dokładną

strony

treści

metod

Dotyczy

pomieszczeń,

ekspozycji,

j a k się w y d a j e

—

i

pracowni

współpracy

m u ­

i

sposo­

konserwator­

krótkimi

to u ł a t w i ć

którym

budynków

ekspozycyjnego

uzupełniony

może

aktualnie

zagadnień,

opisów

laboratoriów,

został

kontaktów

to

sprzętu

artykułów

poszcze­

najistotniej­

prowadzanych

czysto m u z e a l n y c h

miejsca.

się

oświatowej.

oraz

wiele

są

starają

pracy

zbiorów

innych,

ludności.
muzea

analizę

tj. istnienia

funkcji

gdyż —

swej

że

zasygnalizowanie

przegląd

autorów,

próby

i

widząc,

jedynie

szczególnie

rozplanowania

oczekiwaniom

jest

pominięcie

zealnych,
skich

jej

na

ze

wia­

wysoko-

miejscowej

zainteresowanie,

nie pozwalają

celem

wbrew

wśród

Miejscowe

zasób

afrykańskie

Afryce,

popularnością
to

szeroki

muzea

charakte­

ewentualne

przy­

placówkami

mu­

z omawianymi

zealnymi.
Bernard

E . B.

giem

i

szym

prezydentem

d'Africa

Tropioale

Zabytków

przy

organizację
kraju.
szego

(1961)
—

AMAT),

muzea

kulturalna
przez

Największą

placówką

(założone

1957 г.),

cyjnej.
żone

Muzeum

w

nistyczną

i

mieści
i

wielkie

nym.

W

trakcie

nice.

W

1964 r.

obus,

w

podlegają

a

wstęp

do

działami:

się

w

się

kompleksie

pierw­

(Assotiation

des

Musées

nich

swym

omawia

większe

muzea

w

w

Zabytków,

zasadzie

Nigerii

przeważnie

Muzeum

Narodowe

oraz

dla

bezpłatny.
w

Lagos

sztuki

trady­

jest

wyposa­

bibliotekę

afryka-

i

gmachów,

bogatą

najszer­

otwarte

jest

nowoczesnych

tym

którego

jak

są

etnograficznym

konserwatorskie

Departamentu

artykule

na

z tym muzea

archeolo­

Był

Departamentowi
opiera

znanym

UNESCO.

dyrektora

W

charakteryzuje

Nigeryjskie

w

storyczne

w

znajduje

dział,

wyżej

Kano,

Bénin

Le

Musée

konserwator

kurs

działy:

etnograficzny,

paleontologiczny,

graficzne

i

archeologiczne.

będzie

wystawy

objazdowe.

dla

techników
baza

w

dotacji

etno­

zoologicz­

poświęcony

tech­

—

muze-

Zorganizowano

(zał.

badań

i

UNESCO

muzealnych.

Ifa

dla

mieście

Z

1954),

tam

innych

mu­

etnograficzne

etnograficznych

oraz

Kaduna.
de

1908). O b e c n i e

który
z

1952),

archeologiczny,

botanicznym

—

VOuganda,

muzeum

(zał.

J o s (zał.

muzeum

jako

i

w

działy:

ogrodami:

archeologiczne

Muzeum

mniejsze:

się

dla

się

Posiada
z

muzeum

Ugandzie.

znajduje

przyrodniczy

projektowane

Posnansky,
AMAT,

Afryki

muzeum

górniczego.

organizowane

już

Fagg

1958),

muzea

oraz

będą

wymieniła
(zał.

okręgu

organizacji

którym

duże

funkcję

Nigerii.

jest

zostanie zakupiony

wspomniany

Merick

trzy

w

podstawowymi

dużego

prezydent
części

i

na dobę,

i nowoczesne

ze s k a n s e n e m

mniejsze

piastuje

związku

pracownie

graficzny

Oran

Afrykańskich

muzealnictwa

W

muzealną
z

stolicą

zeów

Muzeów

jest

etnograficzną.

Drugie

w

komisji

obecnie

odcinku

będącym

również

Autor

kilku

Nigerii

12 g o d z i n

laboratoria

Nigeria.

Nigerii

zbiorów.

publiczności

de

Szkolnictwa

w

w

na

udostępnienia

la

członkiem

Związku

muzealnictwa

w

musées

kulturalnym,

Ministerstwie

Wszystkie

polityka

Les

Fagg,

działaczem

w

w

Kampala

zostało

jest

Archeolog,

prowadzi

jednym

zmodernizowane

muzyki

historyczny

Kampala.

Kampala,

afrykańskiej

z

etnohi-

najstarszych

i rozbudowane.
i

aktualny

badania

w

archeologiczny,

i numizmatyczny. Prowadzi

tej

Posiada

badania

oraz
etno­

RECENZJE

O

pracach

Valerie
nie

oświatowych

Vowles,

z

Wydziałem

ankietowe

na

scowych

oraz

w

metod

torem
w

Muzeum

giczny.

W

łalności

obecnej

gmachu,

badawczej

Gervais

i

w

Livingstone,

nych

w

Rodezji,

ЮЗО г.,
ły:

z osobą

budownictwa

ficzne

i

je

Frank

Me

jest

dyrektora

Muzeum

ze s p e c j a l n y m
odbył

czesnej

W

ciągu

5V

łalność

ekspozycyjna

czesne

tytułów

stwa,

Wynika

miejscowej

oraz

działalność

trzy

okolo

duże

dzia­

pamiątkom

związa­

się z a b y t k i

miejsco­

ostatnio

badania

etnogra­

oświatową.

Rocznie

son

pratique.

walka

Muzycy

i Mozambiku.
i

taniec

przybyłych

z

całej

zorganizowało

koncertów.
jest

„Od Rembrandta
„Współczesne
Muzeum

wyłonienie
z

sztuki
i

sztuki

i

współ­
przybyli

i obie

Ame­

neoafrykański.

W y ­

Afryki.
wystaw,
sądzić,

wszystkim

przeglądu

muzyki.

tancerze

jednak

przede

i

europejskiej,
wpływ

45 i n n y c h

Należy

którego r a ­

tematyki

prze­

że

na

dzia­

odbiorcę

wystaw.

„Henry

malarstwo

brytyjskie",

zorganizowano

szkołę

rzeźby

spośród

czarnej

ludności

przemysłem

pamiąt-

talentów

pseudoafrykańskim

Moore",

Oto

do P i c a s s a " ,

młodych

tandetnym,

Muzeum

w

Trynidad

muzykę

Museum

1962 r.

tradycyjnej
i

jest

wyłącznie

ilustrować

tanecznych.

to m . i n . z p o d a n e g o

jest

miały

i

jest

afrykańskiej
festiwal

nastawiona

itp. Przy

neoafrykańskiej

c e l miał

Rodezji

szereg

W

funkcję

1957 r .

Afrykańskiej,

sztuki

które

Podobny

90 t y s . o s ó b
oraz

i

wystaw

Pełni

w

Poświęcone

afrykańskiej.

Kultury

école

sławie.

powstało

Afryce.

afrykańskiej

et

światowej
które

sztuki

uprawiające

japońskie",

celem

w

zespołów

Muzeum

Szwajcarii"

której

i

istnienia

ekspozycji:

malarsitwo

dzisiejszej

składają

Historycz­

powstało

posiada

Salisbury
o

Salisbury,

Kongres

Słoniowej,

europejskiej,

de

współczesnej,

zespoły

roku

sztuki

wykształconego.

dzia­

Dyrektor m u ­

Muzeum

rozpoczęło

muzeów

zachodnią.

Kości

ważnie

kilka

w

szereg

jak i

oglądnęło
2

budowy n o ­

i Zabytków

(poświęcony

n a który

muzeologiem

festiwal

afrykańskiej

Wybrzeża

i pokazy

archeolo­

i rozszerzenie

Livingstone.

szeroką

uwzględnieniem

n a sztukę

zaprezentowały

stawy

powstało

mniejszy

d o rozpoczęcia

Przyrody

historyczny

National

i

zorganizowano

muzyki

z Nigerii,
ryki

Musée

Międzynarodowy

tradycyjnej,

afrykańskiej

i

ekspozycji

1950—1961. O b e c n i e

prowadzi

sztuki

się w i e l k i

tej

to

naukowych.

Muzeum

najnowocześniejszych

okazji

Muzeum

etnograficzny

Oohrony

skansen,

Narodowego

sztuce,

zarówno

i

oraz

Le

z

Z

Dar-es-Salam.

jest

konserwa­

t y s . osób.

Ewen,

I

i

powiększenie

instytucji

latach

oraz

historykiem

zorganizowało

Autor

AMAT,

Rhodes-Livingstone,

tradycyjnego.

jednym

mach

kilku

Llvingstona)

70—80

więc

53 t y s . osób,

Dar-es-Salam.

się p r z y g o t o w a n i a

Komisji

się w

archeologiczne

zwiedza

Musée

archeologiczny

nym

Autor

Le

rozbudowywało

wego

ściślejszych,
warto

organu

w

celu

oddziaływa­

Europejczyków.

Bulettin",
dział

prezydent

członek

etnograficzny,

Tanganyika,

miej­
w

kolekcjonerskiej.

С. R . C l a y ,

zeum

10%

jest

umożliwi

lepszego

1959 r . zwiedziło

i

duży

wykorzystane

afrykańskie,

du

przepro­

językach

nie zawierają

w

badania

zostały

muzea

„Journal

prowadzi

który

w

artykuły

Tanganiki

zbiorów

te

inne

Kampala

National

Badania
zostały

wspól­

Kampala,

oraz

w

1 7 % Azjatów

w

muzeum,

latach,

i oświatowej

że m u z e u m
Musée

tego

ubiegłych

opracowanej

badań

zwiedzającej

Narodowego

chwili

woczesnego

Ponieważ

współredaktorem

1941 r. P o d s t a w ą

Wyniki

asystentka
w

College

muzeum.

publiczności

E . W e s t , Le

archeologiem,

University

dydaktycznej

środowisko.

podać,

pisze

prowadziła

zwiedzającą

angielskim.

t y m 7 3 % Afrykanów,
Stanley

Autorka

Makarerę

pracy

dotyczących,

przykładu

popularyzatorskich

kwestionariusza-ankiety,

języku

n a miejscowe

dla
w

Socjologii

podstawie

udoskonalenia
danych

i

AMAT.

n a d publicznością

wadzone

nia

sekretarz

559

„Współ­

„Architektura
i

malar­

RECENZJE

560
karskim.

W

kańskich

i

dalszej

Robert

H.

P.

naturelle

dziny

entymologii,

wstało

w

en

1910 r .

etnogarfdczny.

prowadzi
wek
w

artykułu
ich

Posiada
Autor
i

kreśli

kilka

Coryndon,

tropicale.
Muzeum

sylwetek

bogate

zbiory

nad

rolą

i

uskarża

się

na

Nairobi,

Przyrodnik,
przyrodnicze

ogromne
zadaniami

brak

et

artystów

le

autor

Przyrodniczego

podkreślając

rozważania

muzealnych

Musée

Afriąue

dyrektor

autor

role

des

wielu

w

Nairobi.

oraz

działy

musées

prac

z

dzie­

Muzeum

po­

archeologiczny

bogactwo

przyrody

nielicznych

przyrodniczych

afrykańskiej

Pablo
w

Le

Toucet,

znanym

pełni

Musée

National

archeologiem.

n i m funkcję

geologiczny,

naukami

przyrodniczymi

W

la

du

Niamey.

de

1958 r.

konserwatora.

przyrodniczy,

République

zorganizował

Muzeum

Narodowe

i

archeologiczny

Niger,

muzeum
w

etnograficzny.

w

Niamey

Niamey
Przy

Tuaregów.

Muzeum

c i e s z y się d u ż ą f r e k w e n c j ą

przeciętnie

345 osób

dziennie.

zwiedza

Lektura

afrykańskiego

szych

wniosków.

niż

innych

w

wnątrz,
tucje

je

Rozwój

regionach

przede

naukowe.

Stąd

też

technicznym

wstała

okresie

muzealnictwem

trzech

gałęzi

ambicje
jest

np.

„Museum"
kształtuje

Jest

przez
muzea

na

ogół

20

lat.

archeologii,

poparte

utrudniona

w

podstawy
Czarnej

a

także

dysponują

Zakres

dużymi
gdyż

dosyć

wąski
i

i

możliwościami

wykształconych

miejscowej
ogólniej­

nieco

funduszami
większość
jest

z

K U L T U R A

L U D O W A
8

Wybór

pracy

powyższej

został k i l k o m a

nacisk

niż

Przede

wszystkim

na

niektóre

wana

przez

jest

zespół

w

się

są

pod
po­

porównaniu
zazwyczaj

do

muzeów

ma

Większość

finansowymi,

i

ukazujące

to

założeniu

w

wielu

autorów

momencie

w

stosunku

wyznaczonego

łowych,

ich

realizacja

fachowców.

i

jej

w

został

przyjęty

P A N

i omawiany

artykułach

M.

Gładysza,

m. in. w
M.

się

w

w

„Etnografii

położyć

współcześnie

monografia

na

jej

podyk­
większy

monografie

etnograficzne.

pod
i

wspólną

przygotowy­
redakcją

archiwalnych

zakresu tematycznego .

przypomina

1

w

zasadzie

studiach prowadzonych

szeregu

Polskiej"

omówienie

wiclotematyczna,

się

terenowych

t y m zespole

przygotowanie

jaki

każą

Bujak

r e d . J . B u r s z t y , t . 2, P o z n a ń 1 9 4 6 ,

łączących

rozpoczęcia

I H K M

grafii
w

do

które

ze­

Europy

zrelacjonowania

inne

pierwszym
pracy

do

względami,

w

ganizacja

i

W I E L K O P O L S K I pod

3 0 8 , r y c . 2 3 9 , ta.bl.

towany

Polski

z

insty­

nich

Jan

Etnografia

inaczej

częściowo

zagraniczne

ogranicza

przyrody.

działy:
znajduje

kilku

i

inne

zainteresowań

etnografii

do

Afryce

odgórnie

przez

nowoczesnymi,

dużymi

brakiem

daje

się

inspirowany

"UNESCO,

europejskim

wiedzy:

on

placówkami

ostatnich

badawcze

jednak

świata.

wszystkim

względem
w

numeru
muzeów

obecnie

posiada

ludności

—

Autor
i

muzeum

się s k a n s e n , o b o z o w i s k o

as.

placó­

zainteresowania

Afryce.

jest

z

afry­

twórczość.

Le

Carcasson,

ďhistoire

i

części

charakteryzuje

kolejnych

tomów

Znamierowskiej-Prüferowej,

ten styl
w

A

więc

or­

prac

zespo­

Zakładach

Etno­

„Etnografii
A.

już

poszukiwań

Polskiej",

Kutrzeba-Po jna-

K u l t u r a l u d o w a Wielkopolski
p o d r e d . J . B u r s z t y , t. 1, P o z n a ń 1 9 6 0 , s s , 7 4 3 ,
r y c . 424, t a b . 8 (por. r e c . A . K u t r z e b a - P o j n a r o w e j , „ K w a r t a l n i k H K M " , R . 9 : 1961,
s. 4 8 7 - ^ 9 0 ) .
1

561

R E C E N Z J E

rowej

i in. Zasięg

podobnie
nej

z

jak

w

głównych

teren

geograficzny
badaniach

prowincji

niż o g r a n i c z o n e

Inaczej

Jednak

Wielkopolski
druku

do rejonów

niż

(jeśli

objętego

w

kraju,

leśnych

obejmując

więc

znacznie

studia

kolejność

w

dotyczące

przygotowywania

stopień

dokumentacji

zebranego

materiału.

i

naukowej,

po­

charakterze

po­

form

Uogólnienie

o

wyprzedza

kontynuowane

w

pracach

tych

graficzne

wybranych

tematów ;

równorzędnie

zaś

prowadzone

atlasem

etnograficznym

zaplanowanych

dotąd

jak

określić

by

można

jako

ogólne

skiej

badanego regionu

zależności
nowi

teorie

studiów

Te

jednej

wymienione

źródeł,

zakresu czasowego
oraz
w

fie

podziału

wywiadu,

Bibliotece

etnograficzne"

obecnie

kierunku

działów)

w

podobieństwa

badań,

dzące

na

i

tematy

różnice,

łączące

i

Śląska

i

Kultury

dzielące

Polskiej

Kurpiów

Puszczy
Wielkopolski,

zaplanowanych

prac.

T y m

krokiem

Ta

Wielkopolski
i

(przy

kierownictwem)
licznego
z

miesięcy

stosunkowo

regionalnej

w

pracę

swoim

profesorów

prac

archiwalnych

tomie

skiej),
dla

okresu

mniej

są

dość

rozwoju

ludności

(powiązań

—

nie­

chłop­

i

współ­

jaki

dla

sta­

jej

również

omawianą

dostatecznym

planu

naprzód

stop­

w

reali­

opracowania

opisu

t y m tytułem,

wyprze­

r o k p r z e s z ł o t. 2

monografii

a

m.

in.

luźno

realizacja

monografii

Uniwersytetu

fachowców,

relacjonowanym

oparte

autorów

artykułów

zajęć

sześćdziesięciolecia,

wyłącznie
zajęcia

tomie

i

zawie­
w

m.

tym

in.

zresztą,

do
jak

krótkim

zarysie

zawodów

ludności

chłop­

lecz

również,

jeśli

zawsze

archiwalnych
zawodu

jako

rozwoju

nie

rto n a p e w n o

dotyczące

przynaj­

wcześniejszych

na literaturze, przeważa

albo

ale

i

wiadomości

źródeł

dość

niekiedy

historyków,

(podobnie

X V / X V I — X V I I w.,

artykułach
dane

związanych

Poznańskiego,

w

nowym

pracy

i i c h przygotowanie

omówienie

(przeważnie

pod

organizacją

etnografów

w

następnie

dobrą

planu

podjęciu

wprawdzie

skład

niektórych

danego

zespołach

systematycznym

Ten

wprowadzających

historycznego

wycho­

„monogra­

krok

pod

typ

obser­

na

każdy

a o

Etnografii

szeregu

ogólne i

jak

się

w

t . 2 Kurpiów,

tematu,

różny

równorzędnie

tłumaczą

2 prac

pewno

dobrych

ostatniego

W

dwa

realizacji

na

dla bezpośredniej

składających

t.

wyboru

nacisku

Zielonej,

w

innych

na

zagadnień

średniowiecza,

artykułów

w

się

umożliwił
w

sobą

obecnej

wydanie

dawnym

1 docentów.

dla X I X w.

okresów
ba

niż

Katedrą

różnych

nie tylko

analitycznym

Siołkowice.

tak

gronie

poprzednim)

historycznego

chwili

współpracowników,

kilku
w

wydanie

szybsza

tłumaczy

organizującą

rających

jest

Nowe

nie

zespołu

nad

Kurpiach)

sprawdzające

zarówno

terenu

prac

ludowej

zacji

Stare

mono­

prace

na

mikroregionu,

położenia

między

serie

w

o parę

kultury

dotyczące

i wyboru

budzi

śląskiej

Śląsku,

wybranego

szczegółowe,

jakie

dzającego

są

(ani

kulturalnych

całości

obrębie

zainteresowanie,

wsi

na

przeobrażeń

niu

ludowej

podjęte

obrazu

n i m i objętego

Etnografii

monografię

kultury

tam

studia

wsi.

celów
wacji

prace

n a przykładzie
jej

natomiast

charakterze eksperymentalnym i

kompleksowe

dotyczące

rozmaitych

obszar

o

ma

do

i

naukowej

Nie

Kurpiów.

dotyczących

oddawania

pularyzacji

2

jed­

szerszy

uogólnienia

pularyzacji)

Wielkopolski.

został,

historycznymi

opracowaniach

została

publikacji

etnograficznymi

granicami

warszawskie

nad

o

z

Śląskiem

studiach

chodzi

badaniami

utożsamiony

historycznych

zaplanowana

różnych

regionu

Śląska,

jednakże

ilustrację

rzemieślniczego

lub

licz­
etapu
jako

P o r . T . W r ó b l e w s k i , D o m c h i o p s k i w Wielkopolsce,
jego
rozwój
i
prze­
obrażenia
(Uniwersytet
im. Adama
Mickiewicza
w
Poznaniu, Wydział
Filozof i c z n o - H i s t o r y c z n y , S e r i a E t n o g r a f i i n r 1), P o z n a ń 1961, s s . 167, r y c . 180, t a b . 3 ;
Z.
J a s i e w i c z ,
Studia
historyczno-etnograficzne
nad
kowalstwem
wiejskim
w Wielkopolsce
( t a s a m a s e r i a n r 2 ) , s s . 2 8 7 , r y c . 8 5 , m a p a 1.
2

36 — F t n o g r a i i a Polsłca, t. I X

RECENZJE

562
przykład
w

wcześniejszego

badaniach

notowanych
znacznie
tak

opisów

szerzej

dawno

zację

na

zarzuconą

charakterystycznym

na

i

pracy

w

źródłach

lub

też

odtwarzanej

Nacisk

na

powiązanie

wsi

ustnych.

ujętym

technikę

i

występowania

terenowych

ogół

dającą
w

opisem

się

rysem

łączącym

ze

sobą

na

różniące

je

indywidualne

wykorzystywanie

w

niemal

pozwalającej

na

kultury

ludowej

dzielnic

kraju.

nych

ustalanie

W

kułów

t.

pomiędzy

1. R e d a k c j a

opracowaniom

zem

zapewne

lazły
i

się

w

'(A.

Chmielewski),
(Z.

ski),

chłopski

ubiór

gospodarcze
Grycz),

(J.

Topolski),

(A.

Glapa),

stwo

(S.

układu, w
kształty

rolnicza

Łuczak),

przemysł

(A.

Glapa),
i

owczarstwo
zbieractwo
pożywienie

plastyka

T.

(W.

garbarstwo

(Z.

twórczość

z

(A.

hodowla

włosia

transport

i

ciesielstwo

Wojciechowska),

pierza

(S.

odzieży

artykuły

kułami

t . 1)

wyczerpują

„zasadnicze

dodać,

że

w

niektórych

działach

artykuły

częściowo

i

powtarzają,

do

zresztą

przyznają

się

np,

zakresie

prac

podjęte

w

tomie

t. 2 d o t y c z ą w y ł ą c z n i e

czego

kultury

zagadnienia

poprzednim,

jak

tłumaczy

jedynie

t.

w

(W.

t. 2 :

Podlew-

budownictwo
gospodarskich
ogrodnictwo
higiena

Wróblewski),

(S.

działu

wy­

i

ole­

natomiast,

ii ( ł ą c z n i e

kultury".
i

z
(a

niektóre

temat

że

arty­

Należałoby

rozszerzają

autorzy)
na

stolar­
Wojcie­

folusze

Podkreśla

2 uzupełniają

(A.

Chmielewski),

tartaki,

materialnej

tego

Sobisiak),

(O.

kołodziejstwo

wymienione

narzę­

(J. Burszta),
(T.

(J. Burszta).

i

rybołówstwo

Sobisiak),

Chmielewski),

i komunikacja

zna­
dom

zwierząt
(W.

Redak­

Burszta),

naczynia

w

łowiectwo

Jasiewicz), wytwórczość

kości,

(J.

w

plecionkarstwo
a

a
t. 1

włókienniczy

pszczelnictwo

M i c h a l a k ó w na),

tego
zara­

Topolski),

Błaszczyk);

(J. Dydowticzowa),

chowska),

(C. Łuczak),

(S.

Wróblewski),

Sobisiak),

(B.

(J.

arty­

tomów,

artykułów.

wsi

(J. Dydowiczowa),

(S. Błaszczyk),

jeszcze

wszystkim

którym

kultura

(C.

logicz­

zbyt

uzupełnieniem

chałupy

bednarstwo

i

i

nastręcza

wnętrze

Błaszczyk),

jarnie

i

innych

znalezienie

wszystkich

takiego

zjawiskami

ludową

r a m poszczególnych

osadnictwo

Jasiewicz), garncarstwo

rogu,

jakie

lite­
obcej)

wielkopolskiego.

kontynuacją

trudności,

literatury

źródłowymi

chłopa

Następną

dużej

pomiędzy

Wojciechowska),

(J. Burszta

(M.

kultury
jest

uzasadniać

młynarstwo

kowalstwo

i c h układu.

kulturą

jest

omawianym

artykułach

ułatwia

literatura

ograniczenie

zagadnienia:

w

ta

termiin/ie o p r a c o w a n i e

nie próbuje

(T. Wróblewski),

domowe

(S.

się

niejednolite

następujące

zagroda

dzia

n i e ustrzegła

artykuły

a

nie

organi­

wiejskich

analogii

przekazami

rozwój
tomie

i

terenowych)

częściowo

ze

(lub

zawodów

cechy

również

historycznych

współczesną

Wielkopolski

zanotowanymi

obecnym

współcześnie

wszystkich

powiązań

wypadkach

zespołowym

Przedmowie

w

w

tym

terenie

oświetlającymi

artykułów

typu
tor

na

niektórych

fragmentarycznie

(w

istnienia

notowanymi

powiązań

Układ

współczesnej

ii

wszystkie

wspólną

d

obserwowanej

badaniach

bez względu
historycznej

techniki
podstawie

danych

zajęć

tomie
ratury

inne

w

tradycyjnych

cechą

jest

na

systematyzującym

odtworzyć

zakresie

opisu

więc

tematy

budownictwa

odzieży.
Redaktor

tomu

L. Gomoleca,

wiejskiej.

Podobnie

zapewne

ski

artykuł

tegoż

inny

wprowadzony

obecnie

artykułów.

ten

W

słabo

zresztą

w

tyką

odrębności

t y m tomie
obrazu

jej rozwoju

autorzy

wyraźnie

—

grupy

—

pełni

rolę

zarysowujące

tradycyjnej

dopiero

w

już
się

kultury

X I X w.)

„tła

wstępny

ludowej

oraz

tornu
ludności

ludowej

historycznego"
artykuł

Wielkopol­

badawcze
lub

j a k podkreślają

podkreślonym

w

do I n n y c h

sugeruje

Wielkopolski

się —

początek
nazwy

geograficzno-historyczny,

zainteresowanie

(zaznaczającą

na

lokalne

Zarys

jak gdyby
—

i

t . 1 Kultury

w

Wielkopolska.

dodajmy

historycznego

wprowadzenia

regionalne

jak umieszczony

autora,

artykuł

sposób

rębnością

przyczynę

Wielkopolskie

artykułu

kilku

bardzo

problema­
raczej

od­

niektórzy
artykułach

RECENZJE

wewnętrznym
w

tym

zróżnicowaniem

zwłaszcza

autorów

chętnie

uogólniała

nie

w

pozornie

ten

sposób

oczywiście
ską
sób

w

i

dalszym

sadniczych
i

w

czasie)

toku

dla

odmian

całej

tomu

elementów

uchwycenia

wstały,

ich przemieszczania

w

toku

jako

i

odpowiadający

dane

źródła

powstania

i

i c h przekształcania

się

obrębie

do

2 tomy

od

w

(ulegający

przez

poznań­

Wielkopolski
W

łatwo

ten

postulat

spo­

wysunięty

jednemu

z

badaniu

regionalnych

przestrzennego

których

Ustalony

kultury

wypełni

oraz

historycznej

różnic.

sprzeczności.

etnograficznych":
w

teren

rozpoczętych

prowadzący

miejsc,

się

cały

model

różnic

kulturowych

tych

na'

wewnętrznych

etnograficznym

uchwycenie
je

się

dzielnicy

obecnie

badaniach

„dla

tych

atlasem

zespół

redaktora
w

wiadomości

uchwycić

nad

badań

przez

oraz

większość

przez

kultury

kulturowe

kultury,

że

będzie

prac

kierunków

lokalnych

tej

jednak,

się

uzupełniony

Przedmowie

w

działów

Wydaje

jednolity

etnografii

sprawdzalny

niektórych

gospodarczego.

posiadane

starając

zmianom

katedrę

geograficznym

budownictwa

Wielkopolski,

563

dwu

„za­

zróżnicowania

wytwory

kulturowe

wędrówki

w

konkretnych

inne

po­

obszary

kultur

regional­

t . 3 Kultury

ludowej

nych".
Czy

wydane

chwili

obecnej

Wielkopolski,

stanowiące

dotyczących

współczesnych

z

kolei

na

założeniom

tego

miotem

—

zdaniem

autora

towana

w

oznaczonym

towana

„jako

głębione

lecz

prace

tematów
zostaną

branych

bardziej

na

weryfikację

współczesnej

terenie,

w

innych

Pomiędzy
wej:

1)

obserwacji
woju;

2)

kultury

kultury

materialnej,

życia

okresach

a

raczej

różnych

może

typu

—
w

Być

może,

podobnie
większym

studiów.

obrazie

procesu

studia

szczegółowe

Jest

rozwoju

zbiór

j a k należałoby

dalsze

okresach

po­

opracowania

chyba

c z y też

charakterze

trak­

elementów

odpowiedzą

kulturalnych,

ukształ­

historycznych"

luźny

—

przed­

ludu,

monograficzne

sugerować,
monografie

monografie

sprawdzających

i

wy­
wery­

i rodzaju

przemian

kul­

n a w s i wielkopolskiej,

pozwolą

rów­

dotyczących

teorii

rozwoju

na podstawie

współczesnych

tradycyjnej

badań

wnioski

ogólniejsze,

określonego

dotyczących

chłopskiej
przemian
wiele

i

studiów

starających

w

innym

w

się

kultury

ludo­

w

jej

prowadzonych
coraz

obrazu

większej

związanych

współczesnych

stopniu

niż

próbą

znalezienia

te i n n e

chłopskiej

źródłoznawcze,

prace

—

miejsca

ii p i e r w s z y m
jak

ogólnej

teorii

historycznego

h i s t o r y c z n y c h , Kultura

prac

bezpośredniej

dotyczące

etapu

źródłoznawozych
a

jak

kultury

zarówno

„którego

histoiryczno-etnograficzne

studia o

ludowej

studiów

ków

giego

całość

przynoszące

typami

weryfikować

gospodarki

w

jako

m. in.

odpowiadają

konkretnego

warunkach

wyprowadzanych

skrajnymi

funkcjonowania
zajmuje

Ludowej,

nie

badań,

historycznych.

nień
polski

Polsce

etnograficznych,

etnoigraficzno-socjoloigicznych,
teorii

dalszych

jest kultura

zarazem

wniosków

chłopskiej,

szczegółowych

historyków

a

do

w n i o s k i , dotyczące k i e r u n k u

różnych

warunkach

terenowej

c z y też

—

regionów

dalsze

ogólnych

dwoma

studiów

kultury,

w

kultury

badaniach

przykładowe

obecnie

w

funkcjonalna

izolowanych

wysuwane

zapowiedziany

życia

poznańskiego

przykładowo w s i . T e
zachodzących

i

wprowadzenie

konkretnych

zwarta,

także

turalnych
i

w

szczegółowych.

fikujących
nież

w

Przedmowy

historyczne,

jako

opracowane
mniejszych,

kierunku

ośrodka

wybranych

tylko

przeobrażeń

terenie

zjawisko

kulturowych",

razie

m.

in.

roz­
przez

mierze

zagad­

z

warun­

nią

ludowa

Wielko­

etnografów

polskich,

miejsce

zbliżone

Wielkopolski

w

wprowadzeniem

do

dru­

ogólnym
w

dalsze

teoretyczne.

Anna

Kutrzeba-Pojnarowa

RECENZJE

564
B I B L I O T E K A
i

ich

kultura,

Trzy

wymienione

już

rami

Łebsko

dziś

Trzon
ków
wym
w

wstępem

również
daje
że

Kaszubach.

cytując

mapkę

„już

w

X I X wieku

określenie

nie

daje

niejsza

podstaw

wydaje

do

usytuowaniu

że „ j e d n y m

isię o s t r o ż n o ś ć ,

do

są,

<a r a c z e j

k i m byli

ostatniego

odpowiedzi.

Mogli

w

etnoriimiczna

wynikła

z

we

ciągu

kilku

rozprawie

Słowińców ,
wszystkim

o

wy­

Słowińcy".

Fakt,

a

Kaszubami",

siebie

Kaszubami ,

„odłamem

3

Kaszubów".

problemu

T.

Słusz-

Wróblewski

rozpraw.

Oto

na

które

wciąż

jeszcze

osobną

grupą

plemienną

których

odrębność

przeszłości b y ć
Kaszubami,

warunków

wsi Kluki,
z

etymologię

my

cokolwiek

dla

wsi

i

o

dla

historycznych

i

kilka

zdań:

dają

się

ująć

„Kim
trudno
lub

gwarowa

geograficznych,

te możliwości

zamieszkałej

©branym

słowa

nazwie

jej

mianowaniu".

,.Klvl-i".

rodzimej

mieszkańców

Autorka

zastrzega

czy d jakie
że

wszelkie

dostępne

równo

drukowane

od

do

i
W

w.

szkolne,

się

z nazwą

la

się

w

„u".

Po

lizy

terminu

ważania
wsi

Kluki,

te

oraz

1

w
2

zarówno
tych

zamyka
oraz

takież

jej

X X

w

o

ród

w

jakich

w

nauko­

nazwie

powstaniu

nazwisko

że

powyżej

wiekach
w

wsi

pytanie,

garść
nie

wsi

Kluki

zmiana
autorka

Klęka

ana­

polska

autorkę

wolnej

osady

jest

znaku

nazwa

słowińskiego
do

wniosku

rodowej

p r z y p u s z c z e n i a , że n a z w a
od

usta­

.,e" n a
Roz­

doprowadziła

pochodzi

połowy
spotyka

do

Kluki

występujące

z

znaczeniowych.
Analiza

do

za­

kroniki

przechodzi

słowiańska,

jako

ten

samogłoski

słowińskie".

wsi

na

polskie

wielokrotnie

nazwisko

omawianej

tym
osta­

pochodzą

w.

12 j e g o o d m i a n

„rodzima,

w

publikowane

omawianych

wie­

jeszcze

wiadomości

również
XVIII

„czy

równocześnie

rozróżnienia

nie można
niemieckie i

następuje

aż

j a k również
niej

rodzin
przede

w s i , j a k i osób. N a z w i s k o

wsi

nazwy

tego

parę

rozważa

rosyjskie,

początku

wymieniając

Kluków,

z

przez

mogła

zachodziły

jedynie

jak

na oznaczenie

stwierdzeniem,

dawnych

da

źródła
w.,

od

zmian

omawiane

przez

swojej

stawia

powstać

zagadnienia

najstarsze

już-

natomiast

ludowego

mieszkałej

czym

tych

„kluka, k l ę k a "

istnieniu w

„kluka"

przy

prześledzeniu

Kluki

podania

XVIII

księgach

1 7 2 3 г.,

rozprawie

1957 r.

n a wstępie
dlaczego

się,

rozwiązać,

w

Stelmachowska

oraz

Analizuje

XVII

w

B.

Zaraz

Kluki,

temat.

kościelne

a

jeszcze

tytułem

tecznie

10

pytanie,

ostatnich stuleci. Obie

.zgodnie

2

ki

serii

byli

sobą

do tego

byli

Dołączono

pochopne

samych

podchodzi

że

wprowadza

między

z jaką
Oto

redakcja

wsi. Nieco

są

omawianej

zna-

kilkustronico-

Słowińców.

Kaszubów

1946 r.

roz­

hipotezy".
W

O

omawianej

w

na

dotyczących

został

którym

Słowińcy

dalekiej

może,

w

Kluk

jezio­

60-stronicowa

badań

dotyczących

odłamem

zani-

nad

tematyka wpłynęła

poprzedzony

że

Słowmcy?

jednak

tle

n i e w i d z i e l i różnicy

tomu

Być

żyli

\z p r a c

twierdzenia,

wstępie

szczepową.

Słowińcach,

mieszkańców

we

udzielić

O

Słowińcy

przez

ten

zostały

okolice

stanowi

na

wyjątki

w

się t y l k o s t w i e r d z e n i e ,

oraz

i

liczne

orientującą

1958,

Słowińcy

tomów.

Kluki)

Kluki

Artykuł

poświecone

niedawna

T a wspólna

wieś

p t . : Wieś

zatytułowanym

zagadnienie,

Poznań—Słupsk

1 9 6 0 , s s . 7 8 ; t. 1 1 ,

do

wspomnianych

{Słowińska

z nich

na

Kluki,

Słupskiej

Zachodnim.

trzech

Stelmachowskiej

zwoławczych

Biblioteki

zamieszkujących

na Pomorzu

omówienia

pierwszego

Bożeny

tomy

Słowińców

i Gardna

wieś

Poznań—Słupsk

1963, s s . 154

wyżej

grupie

łącznego

prawa

Słowińców,

Poznań—Słupsk

kłej

decyzję

t. 2 , Słowiańska

SŁUPSKA:

8 9 ; t. 5, Budownictwo

ss.

wsi

za­
Klu­

zwoła wczego

zwanego.

Cytuję z a L . Z a b г о с к i m , O Siouńńcach i K a s z u b a c h nadíebskich, p r z y p .
recenzowanej
pracy.
T. Ż y c h i i e w i c z ,
Ostatni
akt,
„Tygodnik P o w s z e c h n y " ,
n r 3 5 : 1957.

RECENZJE

W

ostatnich

czego,

klaturę,
zuje

dwóch

zasięg

również

sunków

do różdżki

zaopatrzone
niewiele

załączonych
Do

B.

latach
2.

F . Tredera, W

niane

oszczepy

3.

do

R. K u k i e r a ,

podobieństwo
Tom
cÓw,

2

jakie

tomik.

Szkoda

drobniejsze

samych

W

pracy

że

do niej

choć

w

to

a

drew­

zastosowanie

kluki

i

jej

w

dotyczących

latach

i ich

wydawnicze
spodziewać

—

kultura,

stano­

spowodowały,

tytułem.

Czytelnik

że

bowiem

się, że z n a j d z i e t a m

żc w e

stanowi

Słowiń­

1947—1957.

wstępie

oddzielny,

n i e została

do

już

tegoż

wydany

podzielona

na

t y m zostaną

poruszone.

Pozwoliłoby

w

omówionych
Autorka

w

brakiem

bowiem

opiera

poszukiwań

w

istnieniem

mierze

żywych

krótkie,

zagadnieniach.

dużej

często

zastały

o

tzw.

zagadnienia:

wnętrza

ludzi

drobnej

architekturze,

ziemniaków

braci,

ojca

B.

i syna

typowego

w

do

nawiązaniu

lufo

danych

stanem
zwięzły
grupy

dla

zgodnie

terenie.
—

Wy­

się

głów­

Niewyklu­

z

w

terenie

dawna

—

To

tytułem

syntetyczne

udokumentowuje

zagrody,

tam

konstruk­

wyposażenie.

studnie,

Nie

piekarniki,

dwóch

rybacką

rybaków,

zapo­

kopce

jednorodizinne

i

—

z

i to

do

parzyste
połowa­

najczęściej

rodziny.
SłowińcÓw

zmierzała

do

głównie

na

podstawie

literatury

—

dołączone

do

tegoż

Uwagi

nad

K. Krajewskiego

dają

budownictwa
z

jej

z gospodarką

członków

SłowińcÓw

i

domy

przez

Budownictwo

historycznych, a

ludności.

architektonicznych

te o s t a t n i e

innych

zabytków
—

jak

itp. Omawiając

Stelmachowskiej

budownictwa

(rozplanowanie

chałupy

dokonywanymi

wsiach

2

w

wyniki

zostało

wiąże

nień

opisuje

obrzędowe.

zaopatrzona

pracy.

sposób

omawianej

w

ankiet

przynajmniej

się

zawsze

i

autor

artykułów

niewielka

artykule

ciekawy

rzeczowy

którym

znaczenie

t y m bardziej

albo

nawiązuje

obiektów,

może

budownictwo

z w . cezą,

współczesnym

Muzeum

t o m 1 1 , Słowińcy

w

Praca

Darłowie

względy

siecią,

dwóch

oraz

Słupsku

m a prawo

przeredagowania

Tozplanowainie

przechowywania
autorka

laski

w

polskiej

zorientowanie

tej poruszone

też

omawia

SłowińcÓw.

budynków,

mniano

mi

i

dodatki:

autorka

i

ludowego,
ta —

spowodowane

martwych

zamieszkałych

cja

kultura

jakie

i szybsze

że

na

z kwestionariuszy

wykaz

tylko

rozdzialiki

s t r e s z c z e n i e myśli,

zresztą,

a

wielkości.

kilkustronicowe

tom, pod wspólnym

zupełnie,

zatytułowane

na literaturze

czone

jeden

i ich

to j e d n a k ż e

„wielka

materiałów

oraz

chyba

też, że i r o z p r a w a

i

n a łatwiejsze

nie

i

budownictwa

nie w s p o m n i a n o

jednakowej

gdzie

czy

rozmiarów,

SłowińcÓw.

prasy

SłowińcÓw,

Słowińcy

omówienie

one

przedstawiający

zamyka

książkę

magałoby

Słowacji,

n a łamach

one jako

„mała"

trzy

być

Słupskiej

się

rysunki

są

obrzędowych, w

na

tomu

to

lasek

Kluka

całość

że

s a m podpis

słupskim,

Regionalne

Biblioteki

ukaizały

wstępne

pow.

przez

nie

również

w

Szkoda,

jakich

więcej

dołączono

używanej

nierozerwalną

nawią­

w.

sprawie

się

gdyż

mniej

r y b , mające

ukazały

znaku.

wiemy,

do kluki

wią

biorąc

są

kłucia

5, Budownictwo

Tom

niie

na podstawie

Muzeum

nomen­

—

21 r y ­

znaki

przez

się t y m p r z e d m i o t e m

te nie

Stelmachowskiej

trzydziestych X X

zwoław-

typy,

tego

sołecka

opracowanych

znaku

jego

formy

skoro

zwoławcze

podając

sołeckich i t d . D o t e k s t u dołączono

orientacyjną,

wszystkie

zagadnienie

konara,

lasek

B r z e s k i e j , Laska

i

sołeckie

skalę

n a m mówi,

rycinach

pracy
W.

różne

omawia

lub

posługiwania

weselnej,

w

autorka

gałęzi

sposób

przedstawiających

kluka"

1.

kawałka

terytorialny,

zostały

w

rozdziałach

tj. powyginanego

565

słowińskiego
—

obraz

współczesnego

przedstawienie
on

tomu

przeglądem

ustalenia

budownictwa

poszczególnych
budownictwa

zagad­

w

kilku

słowińskich.

Dodać

trzeba,

że

obie

te prace

ilustrowane

są

zdjęciami,

a

pierwsza

z

nich

HECENZJE

566
również

r y s u n k a m i , oo

przednim

przy

jest

i c h dużą zaletą. P o d o b n i e

rysunkach

nie podano

że n p . p l a n y

chałup

rysowane

kompensuje

podanie

w

Ostatni
które

z

cych

stanowią

kultury

autorka
wo

z omawianych

nich

rozrzucone

lodrożnie".

tomów

małe

pochodzeniu

bądź

że

uważa

ważniejszych

wowe

zajęcia

SłowińcÓw
opisy.

oraz

łowienia

i

zwyczaj

podziału

ciekawy

nienie

transportu

zagadnienia
mysłów

a

obróbka

skóry,

gatunków
ryb.

częściowo

garncarstwo.

rozdziały

jest

łodzi,

od

również

podsta­

niego

zaczyna
rybackich

przytacza
także

zostały

i

oraz

urządzeń

ciesielstwo,

stolarstwo,

kołodziejstwo,

poświęcono

też

nie­

zagad­

omówieniu

rolnictwa

narzędzi

kilku­

Xa

Nieco

uwagi

germańskim

Porusza

i

wie­

warunków

ii s p r z ę t ó w

poświęcone

sieci,

od

planarni.

toteż

hodowli

wsi"

bezplano-

charakterystykę

jak

nie­

dotyczą­

i

o wyłącznie

złowionych.

eksploatacji,

czym

nieplanowanych

sieci

ryb,

te r e ­

„Kształty

mierze

podaje

przegląd

łowionych

Dalsze
i

pogląd

rybołówstwo,

r y b wspólnie

organizacji

formy

ilustrowana

t y m daje

jak: wyrabianie

także

Materiał
zbyt

w

poszczególnych

właściwie

wiele

tylko

miejsca

szkody

można

wych).

Zbyt

było
mało

podstawę

niach

wydziela
niego

się

prze­

rybackich,
kowalstwo,

przeróbce

tomik

SłowińcÓw.
tomy

(5

autorka

ziarna

wydawałoby
O tytuł

później

tura

łąk"

przy

czym

i

też

omawia

się

w

obecny

tytuł:

bibliograficzny".
wienie

roślin.

dotyczącego

(żar­

piasko­

SłowińcÓw

sposobach

co

omawiałby

takich

zaliczyć m o ż n a

zmianę

przy

kulturę
do

nazwy

poszczególnych

tytułów

lub

poszerzenie

natomiast
„Łąki

i

winien

może

n i m zagadnienie

hodowli.

„Problem

słowiński

Rozdział

ten zawiera
problem

w

przez

stanowić

T.

wydaje

w

oraz

wsiach

tytułów

i

i bardziej

adekwatny

hodowla",

literaturze"

zamiast

dawnego

skoro
jest

by

też

„Przegląd

krytyczne

wydawać

„Kul­

„Rolnictwo",

„Rolnictwo

zarazem

więc

pierwotnego

brzmieć

a

to

„Osadnictwo

tytułu

się z m i a n a

Dyskusyjne

paru
się

Słuszniejsze

ich eksploatacja"

podsumowanie,

spo­

Wróblewski,

zmienił

Jaśniejszy

słowiński.

i

omawianych

obu

na

ostat­

rozdziału

zasiedlenia.

Trafna

do

(wybrane

w s z y s t k i c h okazało

ich

tych

wierze­

duchową

druku

materiałów

we

o

powodzeniem

historię

agrarne"

prac poruszających

Nie

z

jego

autorce

t y l e , że n i e

dodatkiem

również

wprowadzony.
ostatni

układ

rozdziałów.

w s i " , gdyż

podaje

przygotował

autorkę

o

zamawiania

tomu,

przez

posłużyły

słuszne

Miłym

i

w

który

i

wiadomości

jest

mogłyby

połączenie

ten

większej

wydm

Szczupłe

wierzeń.

poświęcono

powstawania

potraktowane

skład

(np.

pożywieniu

przysłowia

zagadnienia
bez

szerzej

poszczególnych

„Kultury

o

„Rolnictwo",

podania,

„Kształty

się

uprawie

niektóre

wypadkach

potrzebnym

opis

wiadomości

o

zaplanowany

najczęściej

czy

znów

pożywieniu

i 11) B i b l i o t e k i S ł u p s k i e j

szczęśliwe. D o
na

o

rozdziału

ustępu

choć

tytuły

SłowińcÓw"

tylko

do

l u b wejść

zachowując

jednak

szczegółowy

Słowińskie

są

osobny

wypadkach

dosyć

wnioskowania

łeczną
Oba

opuścić

również

Posmykiewicza),

który

ciekawym
się

nierówny;

innych

mniej

osobnego

Łomu

jest

w

opisom

nieliczne

do

dołączono

rozdziałach

zasygnalizowane,

dowiadujemy

przygotowywania;

J.

nich

przy

zagadnień

bądź s w o b o d n e

ogromnej

autorka

braki

młynarstwo).

zostały

za

rozdziale

zbytu

ich

domowych,

tkactwo,
na,

i

łąk,

Dalej
z

rozdziałów,

w

w

po­

możemy,

słowińskich.

zatytułowanym

rozrosłe

zależy

autorka

monograficzne
zwykle

kilka

tomie

się

stopniu

chałup

poszczególnych

o n a z a niesłuszny

uważa

W

na

j a k ii w

domyślać

pewnym

wymiarów

rozdziale

wsi

w s i . Większość

jednak

tylko

to przeważnie

teiż w s i e

kształt

i

1 :10. W

się

W

wsie

wielodrożnicowej.

nastu

sposobów

dzieli

SłowińcÓw.

sioła,

terenu,

wsi

skali

monografie

że: „słowińskie

Podkreślając,

fizjograficznych

w

przeciętnych

skrócone

materialnej

stwierdza,

są

tekście

wymiarów

się

omó­
mogło

RECENZJE

umieszczenie

na

„Problemem

Słowińców

den

wspólny

początku

rozdział

pracy

w

i

rozdziału

potraktować

bądź

też

poczynione

przez

przygotowującego

do

z

treścią

mimo

bardziej
że

skiemu

nie

jako

w

danych

o

nien

do

dalszych

badań

praw

—

bez

względu

na

było

zmarłej

Autorce,

która

ten

wnikliwych
nad

Słowińców

i

jako

Kaszubi",

I

i

je

omówienia

do

ściślejszego
stało,

przez

autorkę

—

zostały

bowiem

posiada

zmiany

przyczyniły

powiązania

tytułu

że

te

rozprawy

udostępnione

niewątpliwie

poszukiwaniach

dużą

i

wartość
powi­

omawianych

najlepszym

hołdem,

jaki

związana

złożyć

ginącą

—
pol­

zachęcić

wydanie

problem

je­

kultury

A

emocjonalnie

jej

w

jednak

druku

się

jest

zamknięcie

sumie

prace

zagadnieniem.

to

do

W

a

połączyć

dobrze

—

który

raczej

wstęp

omawiane

sumiennych

tym

usterki
i

obie

końca

Materiał

świadczy

grupą

i

zakończenie.

sformułowania

do

naukową,

oczach

bądź

rozdziałach.

doprowadzone

czytelnikowi.

go

podsumowanie,

precyzyjnego

zawartą

„Słowińcy

l i t e r a t u r z e " . C z y n i e należało

Słowińców,
się

567

roz­
można

była

z

tą

na

naszych

pasjonował

Ją

do

ostatnich

dni Jej

M.

Rostiuoroiusica

życia.

MARIA
w

Polsce

w

krajach

sąsiednich,

Toruń—Polonia,

Toruń

1957, s s . 326

Tom

zawiera

dostarczyły
blic
i

rękojeścią

ny,

czyli

i

na

w

trakcie

darczej

kornych

drodze
i

systematyki

kultury

na

pracy

okazów).
w

(71
Nowy

zęby

z

tradycją

i

ludom.

Podział

podstawie

różnic

właściwą

podstawie

wnętrznej

techniki

wykazują

kolnych

plan

układu

i

rosyjskim.

29 f o t o g r a f i i

(tabl.

1—

żelazne

ości

kotwy,

z

drewnia­

haki

i

harpu­

obszarze

Polski

autorkę

na

Celem

pracy,

realizowanym

genezy,

funkcji

i

człowieka

gospo­

historyczno-porównawczej

wszystkich

w

i

roli

społecznej,

s w y m . rozwoju,

poznanie

oraz

ogólnych

uporząd­

praw

w

narzędzi

rozwoju

Układ
jego

i

zaproponowany

lat

zębów

budowy

kształtu

historycznej wyraźną

odmiany

decyduje

o

zębów.

Według
związaną

terenom,

kulturom

został

poszczególnych

przez

narzędzia

odrębność

określonym

dokonany

narzędzi),

pozaeuropejskich

kryterium

umocowania

(1567

ludów

kolnych,

wysuwa

układzie

zębów.

etnograficzne

narzędzia

tysięcy

na

czyli

układach

ta­

geograficznych

grupy

oraz

oraz

bądź

narzędzi

o

przez

narzędzia

pierwszy

wyrobu

setek

nazw

grzebienie,

materiały:

perspektywie

od

czyli

które

rybackich.

izostały

zachodzących

narzędzia,

dawnych

w

typów

analizy

systematyczny

I I , na

kolnę,

wyjaśnienie

metalowych)

układ

rozdziale

uwzględnieniem

autorki

ości

instytucji,

fotograficznych,

angielskim

1—52),

pojedynczego

podlegały

narzędzi

wykorzystane

archeologiczne
autorkę

narzędzi

przykładzie

jest

i

jakim

i

kolnę

Torunensis,

12 m a p .

badane

życiu

retrogresji

związków,

językach

Słowiańszczyzny.

badań,
w

tablic

(tabl.

r y b , l e c z także

rybołówstwo,

muzeów

skorowidz

w

n i e t y l k o narzędzia

przeprowadzania
na

kowanie

są

tekście,

streszczenia
oraz

wykaz

narzędzia

Soientiarum

informatorów,

465 r y s u n k ó w

północno-wschodniej

narzędzi

przekształceń

W

w

do p o ł o w u

prymitywne

poznanie

(80

ilustracji

2 tabele

pracy

służące

terenach

W

spisy

osób,

tekście,

Przedmiotem
ną

na

oraz

Soeietatis

bibliografię,

pracy,

ilustracyjny obejmuje
w

Studia

narzędzi,
do

etnicznych, skorowidz

6), 42 r y c i n y

z

indeks

materiałów

rysunkowych

Materiał

Rybackie

Z N A M I E R O W S K A - P R U F F E R O W A ,
i

przez

autorkę

na

części

narzędzia

oraz

odrębnej

morfologii

ze­

formie.

systematycznych Sireliusa

d Manninena

na

pierwszym

RECENZJE

568
miejscu

występowało

kryterium

formy,

ferowej

kryterium

znajduje

zastosowanie

w

obrębie

typów.

narzędzi.
układu
cy

to

Naczelne

AnaMza

systematycznego,
druku,

A utorka

w y od r ę b n ia

bogato
4

z a s a d n i cze

grupy

uderzanie

z

(ości

krzywe,

grzebienie,

wu

przez

uderzenie

spodu

(hak);

morskich

ssaków

W

każdej

niono

z

tych

n p . 15 t y p ó w

scharakteryzowane
rzędzi,

dla

na

podstawie
podany

omówiona

jest

w

cowywanych

narzędzi

poławianych

ryb

oraz

narzędzi

z

problemu
żenie

celowości

w

Wiosenne,
dach

za

Połowy

lodem,

głuszenie

kończy

omówienie

i

zimowe

i

mocji,

kagańce,

latarnie, żabki

W

sposobie

wykonania

cie lokalnych
ciaż

często

pomysłu,
Puck

tradycji,

kowal

gdyż

słynął

Niektóre
„na

z

kawałka

kolnę,

mimo

do

dopełniają

poświęcony

jest

hości

m.

lub w

Problem
z

na­

materiały

się

i w

z

poprzedza
życia

rybaków

technik

różnych

epo­

charakterem

opra­

omówienie

ryb.

Połączenie

umożliwia

dostrze­

połowu.

omówione

zostały

zarówno

na

i osobno

w

nocy

(połowy

ryb

na

połowy

dzienne,

wabienie

ryb

pod

bodarzami.

Problem
takich

techniki
jak:

wo­

połowu

środki

loko­

stare

kolnych

tradycje

dostrzega

autorka

odbi­

kowalskie

(rozdz.

to

nie

rybackich,
się

do

jednak

otrzymanego
rybaków

V).

był

Cho­

twórcą

zamówienia.

Np.

Półwyspu

Helskiego.

własnoręcznie,

techniką

kowadło,
z

budowy

ogóle
czyni

się

dłuto,

i

techniki

kowalskich,

ok.

2000

samo

wykonania,

lat nie

narzędzie

ulegało

(s. 1 5 3 ) . O b s z e r n y

znanych

przejrzyste

narzędzi

ości,

od

autorka,

nie zmieniało

bardziej

zdobienia

wyrobem

młot,

tym, j a k pisze

kolnyoh

również

też

prze­
dawniej

opisy

wykonywania

znaki

własnościowe

i

a

mające

na

celu

względy

techniki

wyrobu

narzędzi

wyłącznie

kolnych,

któremu

V.

narzędzi

kolnych

terenowego
stopniu

in. terminy:

(Wileńszczyana),

(mapka),

terenach

wiąże

rybaków-rolmików

ości:

zagadnienia

rozdział

znacznym

z

ryb

technik

kolnych,

ości.

w

ile

zamówienia

zróżnioowania

związane

gospodarcze,

oraz

na

Zgodnie

współczesnych

obejmują

wyróż­
odmiana

autorki.

narzędzi

przez

wyrobu

zmianom.

narzędzi

.ny)

A
i

łyżwy.

są

wyrobie

ludowe

grupie

dzień

dostosowywał

wszystkich

materiału

w

narzędzi

gląd

Nazwy

W

morfologii

zawodową

wykonawcą

przy

podstawie

ryb

zakresu

pomocniczych,

zmianom

typów

poło­

połowu

żelaza.

pewnego

zwyczaje

do

przez

do

cech

ryb

niewielkim

oiraz

koine

typ

połowy

tylko

niektórych

Narzędzia

Każdy

narzędzi

pracujących

służące

typów.

dotyczących

ciążą

pracy

do

koine

techniki połowu

zebranych

wykonywane

zasadniczym

o

n a których

swej

kowali

Narzędzia
ulegały

w

z

ości

zimno"

był

Uczą­

odmian.

różnych

śródlądowe

i

połowu

opis

połowy

morskie

III)

tekście.
A.

rybaków

i morskich

sprzętu

na

poszczególnych

obejmują:

ryb,

funkcji
nowego

kolny ch:

występowania

ogólne

ości

wiedzą

jesienne

(rozdz.

w

C . Narzędzia

szereg

zasięg

IV). Sam

obserwacji

jak

i

ramach

koine

narzędzia

ważniejszych

zarysach,

tradycyjną

letnie

śródlądowych,

jest

wnioski

ogólnych

(rozdz.

Inne

lokalnych

jest

pomocą

stosowaniu

ogień).

;

oraz

ryb

kotwy);

Priifodmian

beka).

typu

połowu

struktury
w

pracy

Narzędzia

układzie

wydzielania

narzędzi

na.rzęd z i

B.

D.

wyróżniony

archeologiczne

Technika

łuk,

góry;

uwzględnieniem

są

każdego

historyczne,

kach

grup

z

rozdział

rysunkami

(harpuny,

nowym
do

kryterium

najobszerniejszy

z

w

stosunku

ilustrowany

uderzanie

od

w

uporządkowanego

przez

boku

tymczasem

zajmuje

połowu

i

do

miejsce

materiału,

stanowi

101 s t r o n

koine

zaś

zebranego

gdy

wosc

ości,

(rozdz.

VI)

(wyczerpująco
materiału
oścień,

(Kaszuby,

opracowane
dla

dorzecza

słownikowego.

osci,
podał

osce,

ost

Lorentz),

są

przez

Wilii,

Słowiańskie
(Słowacja),
it*ości

autorkę

Niemna,
osty

(pow.

nazwy

na

Dźwiości

(Polesie),
brasławski),

569

RECENZJE

osty

(Pokucie,

podał

bodorz

spotykana

nazwa
w

Słowacji

bodlica,

żaberkłas

nia

W
pujące

formy
arpao,

we

nazwy

kłucia

ryb,

W

wymie­

arpuna)

przybiera

nastę­

arpon,

portu­

arpignone.
tulei,

ogień,

(bułgarski
w

Oprócz

nazw

zębów,

nazwy

hiszpańskim
samych

zadzirów,

kagańców

do

ościska

palenia

ognia.*

Aaleisen),

budową,

foirmą

i ilością

elementów

dostrzega

cuskim

dogue

rodzaju

fourchette)

Fischgobel,
zbieżności

oznacza

ość

ilustrują

dragę,

nazw

oraz
ości

do p o ł o w u
jaką

z

r y b i broń

narzędzie

nazwy

broni

związane

z

ma­

narzędzia,

bodarz,

dzióbek).

np.

Według

autorki

zaniim

ze­

procesu

kolnej,

pociskową.

(przebyło,

autorka
oraz

składowych

{harpun,

funkcją

nazwami

w

narzędzi

ości,

wyróżnia

widlice,

we

fran­

zastosowane

dane

zostało

rybołówstwie.
Gospodarczo-społeczna

tywie

historycznej

które

niejednokrotnie

się

z

to

nasileniem

zbierano

Na
za

cech
W

okresie
ryb;
Aby

samo

ści

łuku

drogę

Narzędzia

rozwoju

Powolny
dowie,
Na

kolnę

kultury
i

i

Polski

i

Europy

ości

do

połowu

różna

w

zależności

od

przez

istniejące

do

z krajami
u

o

czym

sposobów

sąsiadujące

mieść

i

z

Wiąże
gospo­

cech

zbieractwa.

rybołówstwa

uprawianego

to

w

stopniu

zaliczone.

zabijania

zwierzyny

pewnym
był

oraz

do

ustalić,

autorka

terenu

posiada

—

i

wiele

jakim

według

autorki
do

surowca

zespole

je na tle

przykładowo

przeszłości

zmiany

w

rozpatruje

Polski

przykładem

ludy

(Rybaki,

pokrewnych

w

lin,

jaź,

kleń,

płotka,

mate­

z

innych

—

chwili

ciągło­
obecnej.

oraz

zmian

używane

były

w

bu­

naszych

na

na

w

lat
rola

w

terenu.

ludowej

będące

różno­

rybołówstwie

hydrografii

kulturze

niektórych
ilość

fińskie),

Rybnik).

u

tych

polskich

występuje

terenach

typów

i

była

Analiza

Polski

ilustracją

hete­

prastarych

była,

według

odmian

narzędzi

rodzime,
a

także

Wiele

słowiańskich

szczupak,

rybołówstwa

ich

obecnej,

słownictwo

językach

ziemiach

charakteru

wykryła

(germańskie,

bowiem

i

wielka

bogate

poduza,

tysięcy

czym

sąsiednimi.

Rybolowy,

różnych

charakterze

Rybołówstwo

świadczy

paru

przy

chwili

Słowian

łowu,

lub

ziemiach

być

kolnych

około

ryb,

kulturowych

przez

starym

od

rybołówstwa

ulic

drugimi.

potrzebami

rybołówstwo

używany

postaci

autorkę

dokonana
elementy,

i

w

gospodarki

rogeniczne

poważna,

że

zamierzchłej

typu

materiałów

kolnych)

od

się

terenie

dość

perspek­

funkcji.

metalowe

Rola

może

narzędzi

klasycznym

rodne

związków

w

archeologiczne,

nad

wiele

prymitywnego

oszczep

historycznych

(rejestruje

narzędzi

określonymi

posiadało

były o n e stosowane,

są

ulegała

materiały

strzał.

materialnej

i c h rozwój

formie

i

z

stwierdza,

którego

rozwoju

łowieckich

jednych

związku

VII)

tym

narzędzi.

autorka
do

(rozdz.
o

rybołówstwo

i barbarzyństwa

archeologicznych

krajów.

w

współczesnego

łowiectwu,

wytyczyć

kolnych

świadczą

przewagę

użycia

kolnych

dotyczy

i n n y c h narzędzi
riałów

bez

analizy

dzikości

to

wykazują
Pierwotne

narzędzi

właściwych

narzędzi

zmianom,

ich produkcji

rękami

podstawie

pomocą

rola

różnym

darczo-społecznymi.
Ryby

i

autorka

autorka

Autorka

w

boduo,.

bałtyckich

nazw

(trójząb,

Białoruś),

brzmienie

zebranych

(np.

Estonia,

posiada

podsumowaniu

teriałem

tego

na

nazw

harpon,

francuskim

dotyczące

połowu

Wśród

harpun

wyraz

włoskim

Bułgarii

perstakie.

oraz
we

w

bodila.

Jugosławii

językowe:

(Wille ńszczy z n a ,

Kaszubach

romańskich

również

galskim
brała

w

na

i pochodne

językach

ostroga

Kolberg),

piskorz,

przejmowane

liczne

wspólnych
dla

nazwy
nazw

niektórych

s u m , świadczy

autorki,
(m.

in.

częściowo
wsi,

przed­

identycznych
ryb, jak

również

okoń,

o

pra­

ludów.
posiadało

obfitość

dogodne

zbiorników

warunki
wodnych

rozwoju,
o

na

rozmaitym

RECENZJE

570
charakterze

(morze,

ska,

bagienne

kanały,

stwie

rzeki,

kompleksy

obszary

prymitywnym

niewielkie

odgrywają

szczególną

rolę,

starych,

dla historii

kultury

a

Czynnik
nym

błot

jezior

oraz

płytkie

dostarczają

(fizjograficzny)

konstrukcję

ości

oraz

strumyki,

kanały,
używania

uwarunkowanej

świadczy

ogromne

zróżnicowanie

narzędzi

sprzętów

połowach
W
tarzu

kulturze

reliktowy,

narzędzi

rożytnej
u

Słowian

W

Rzymie

występuje

jako

oraz

stwa

wymienia
kobiety

odwagi

i

Klimat

nich
łowu.

w

poważ­
jednak

tradycję,

o

warunkuje

stawiane

daszków

czym

charakter

n a lodzie

dla ochrony

dla

oczu

przy

greckie

autorka
w

połowy

okolicy

istnienia

stosowania

rybaków

wykonania

stopniu

dzięki

prawne

u

nie

swej

ludów

tylko

różne

różne

dzięki
i

prymitywnych,

n a ścianach

a

jako

od

wy­

czasów
wy­

t r u d n i l i się

jaskiń

z

epoki

ludów

pier­

do

życia

zjawisko

w

dziejach

bodarzami

sta­

kolnymi

analogie

rybołów­

uprawiane

w

1920 r .

Osłonino).
nie

i ustroje

—•

według

specjalizacji

zrębie

pradawną

formę

ale

się j a k o

w za­

narzędzia

(tradycji),

Zachowały

narzędzia

możemy

roli

zasadniczym

konserwatyzmowi

użyteczności.

często

też o d p o c z ą t k u

ościami

epoki

sta­

indywidualnymi,

narzędziami

do g o s p o d a r c z e j

swym

całym

natomiast

narzędziami

dlatego

łowiących

na

terminologię,

kolnę

Połów

(Rewa,

odnośnie

poprzez

prostocie

były

wyjątkowe

kolnych..W

r y b zachowały

bogatą

r y s u n k i i malowidła

Puckiej

wniosków

narzędzi

świecie,

r y b wielozębnymi

Zatoki

inwen­

rozpowszechniana

rybaków.

Jako

stanowią
w

Narzędzia

malowidła,

kolnę

E u r o p i e od mezolitu (używana

i wytrwałości,

świadczą

narzędzia

X X w. centralne miejsce w

i posiada

ostatnich

historyczne.

wyciągać

połowu

nikę

do czasów

o czym
dane

przez

—

Sieć,

poszczególnych

egipskie

Pomimo

Egipcie).

formach

mężczyźni,

wotnych

i

sieć, z n a n a w

zespołowej.

zręczności,

do

autorki

in. przez

europejskich

wielu

magał

kamiennej,

krajów

pracy

własność

siły,

i

w

pierwotnej

kresie

na

narzędzi

n i e przesądza

z płótna

rodzaju

narzędzie

nowiącymi

autorki

w

X I X 1 początkach

zajmuje

wspólnoty

nim

kolnych.

n p . zasłony

z kory

Polski

końcu

połowu

Grecji,

stępuje

zasłony

m,

rozlewiska,

ościami.

ludowej

element

pomocniczych,

oraz

według

użytkowania,

zewnętrznej,

od wiatru

pierwotnych

warunkuje

sposób

formy

ochrony

rybołów­

przykładów

cennych

rozlewi­

W

wody,

całkowicie
niektórych

strumyki,

zbiorniki-stawy).

bowiem

ogromnie

geograficzny

stoipniiu

polodowcowych,

sztuczne

kolnę
i tech­

w

równym

narzędzia

pełno­

kłusownicze

u

ludów

cywilizo­

n a bardzo

bogatym

materiale

wanych.
Praca

M.

Znamierowskiej^Prüfferowej,

porównawczym
mierzeniami
w

ii j e g o

autorki

procesie

rozwoju

wszechstronnej
—'

kultury

tym

rozwojem.

Bardzo

wych

proporcji

przy

rialne

aspekty

kultury)

i

duchowe

aspekty

problem

odsłania

nierozerwalności

oraz

cenne

oparta

analizie,

ilustruje

prawo

w

pracy

M.

omawianiu

spraw

związanych

oraz

jego

i

nam —

współzależności

przyczyny

skutku

rządzące

zachowanie

właści­

z samym

narzędziem

(mate­

twórcą

i

i

wykonawcą

MARIAN

Wydanie

POKROPEK,

Materiały

do

historii

Puszczy

Zielonej,

W a r s z a w a 1962

pracy

poświęconej

zróżnicowaniu

wego

terenu

cowań

różnych

(społeczne

kultury).
Jadwiga

Kurpiowskiej

z za­
zjawisk

jest

Prüfferowej

nosicielem,

zgodnie

Kurpiowskiej
autorów,

Puszczy

Zielonej

dotyczącym

kultury

i

poza

Kucharska

budownictwa

ludowego

przemianom

budownictwa

ukazującym

ludowej

tego

się

z

zbiorem

terenu, w

terenu

ludo­
opra­

tomach B i -

RECENZJE

blioteki

Etnografii

odrębność

jego

Praca
przede

o

literaturze

jako

na

zarówno

ludowym

kultury

występujących

i

ludowej.

gię

tych

cymi

z

form
jej

Praca
jego

tacji

z

Pod

kultury

m.

rowej,

drobiazgowa

dokumentacja

odeszły

razem

ostateczna

czym
prof.

in. również

wyczerpującego

zagadnienia
zaś

położono

dających

z

kraju

i

budownictwa
jego

zdobnictwa

rozwijającej

formami

się

pokutującym

odrębności

opisuje

jednorod­

w

drzewie,

w

Puszczy

się

przegląd

wszystkich

literatura

przedmiotu

przez

siebie

zabudowy

może

wsi

jednak

nie znajduje
z

typolo­

wynikają­

stać

w

do

swoim

A.

prac

i

na

nie­

technik

archi­
Te

Kurpiowszczyżnie

najlepszego

znawcy

z

innych

kurpiowskich, za­

szerszym

jedną

dla

pewien

kurpiowskiej.

na

koncie

dokumen­

Kutrzeba-Pojna-

wsi

ludowego

rozpatrywana

zazę­

nliej

form

życia

tematu

wzorem
po

pracy

zbiorowych

budownictwa
dziełem

się

zakresie

ujęcia
różnymi

bogactwa

pozostanie

całością

tomów

sposób

pomiędzy

również

z wprowadzenia

monografia

na

chodzi o

związków

względem

uwarunkowaniu

mającego

jeżeli
jak

powiązania

prawdopodobnie

F . Piaścika,

które

materialnej,

do w s p o m n i a n y c h

genetycznym
będzie

nacisk

form

wyczerpujący

strony

Równocześnie

Jak wynika

jego

od

t y m ostatnim

dosyt.

w

tych,

zarazem

zrywa

regionów

bogactwie

dać

prekursorska,

pogłębienie

etnograficznych.

tektonicznych

o

historycznymi

sposób

oraz

dziedzinami

terenowej.

opracowań

poglądem
i

a

osadniczych.

jest n a swój
się

której

Praca

samorodnie

się

oraz

w

przegląd

obszaru.

jak

stara

zagadnienia,

historycznych. Przeprowadzoną

konfrontuje

wyczerpanie

biającymi

nawet

innych

niejako

form

okresów,

planów

tego

wszelkich

Autor

wagę

zbioru.

monografią,

drobiazgowy

budynków,

współcześnie

wcześniejszych

jest

tego

publicystycznej
do

układzie

dla

podkreślać

budownictwie

stosunku
w

się

do p r a c

charakterystycznych cechach

Zielonej

i

w

fachowej
w

zdaje

1

stosunku

sumienny,

dzisiaj

kurpiowskiego
ności,

w

budownictwie

wszystkim

zaobserwować
w

Polskiej

ujęcia

571

tle

porównaw­

tego

najlepszych

tematu,

prac

o

Kur­

piowszczyżnie .
a

Praca

M.

przeglądem
nie

Pokropka

ostatnim

zdaniem

są następującym
skiego

a

nych

na

oraz

dokonana

Należy
materiału

budowy

autora

dziedzinie.

i

Ruszczy

także

podkreślić
zagród

stan

badań

wsi, typy

organizacja

ogromny

rozdziały

nad rozwojem
terenowe,
pracy.

bibliografia

Kurpiowskiej

pierwszym

i

wkład
poza

i

kurpiowskiego,

Poszczególne

prace

obejmującego
i

stopniu

budownictwa

wyczerpująca

Zielonej

plany

pewnym

przestrzennego

.ilustracyjnego

szczegółowe

w

etnograficzne

układu

przebieg

downictwa

tej

zagadnieniom:

tle

przez

więc

dotyczących

w

współczesne

piowskiej

jest

materiałów

najbogatszym
ale

pracy

budownictwa

rozplanowanie

zapewne

poświęcone
kurpiow­

zagrody

kur­

konstrukcji

budowli

drewnia­

Na

zasługuje

również

uwagę

ikonograficzna

słowników
autora

w

wyrazów
w

zdjęciami

dobór
i

zakresie

bu­

gwarowych.
i

przygotowanie

rysunkami

budynków

Wanda

Paprocka

chałup.

Kurpie,
Puszcza
Zielona,
Wrocław
1962. T o m p o ś w i ę c o n y t r a d y c y j n y m z a ­
jęciom m i e j s c o w e j ludności (rybołówstwo, h o d o w l a
i p a s t e r s t w o ; Kurpie,
Puszcza
Zielona,
t . 2, W r o c ł a w 1 9 6 4 , o m a w i a j ą c y
zagadnienia
s t r u k t u r y społeczno-gospo­
darczej (gospodarka
r o l n a , rzemiosło, przemysł d o m o w y ) ;
Kurpie,
Puszcza
Zielo­
na,
t. 3 ( w d r u k u ) o b e j m u j ą c y p r o b l e m a t y k ę z w i ą z a n ą z r o d z i n ą .
* F . P i a ś с i k , Osadnictwo
w
Puszczy
Kurpiowskiej,
W a r s z a w a 1939.
1

RECENZJE

572
ZOFIA

Budownictwo

STASZCZAK,

{w

XIX

i XX

15

tabl.,

4 2 f o t . , 41

Celem

wieku),

pracy

Prace

jest

przeprowadzenie
budownictwa

uwzględnieniem

dynamiki

jego

zróżnicowania

ków,

które

waniu

na

uzupełnioną

ki

wcześniejsze

archiwalnych.

Ilość

fotografiami
analizy

tym

w

zakresie,

możliwie

a

następnie

uchwy­

próbę

ustalenia

czynni­

w.,

oraz

posługuje

się

zostały

źródłowym
w

zebranego

i

pełnym

autorka

przy

metodą

kartograficzną

zastosowane

omawianych

wykorzystanym

w

przez

przeprowadzanych

w

l i t e r a t u r z e , a także w

materiału

rysunkami),

opraco­

pracach

źródłach

jest

bardzo

duża

autorce

na

zjawisk

oraz
to

na

od

autorkę

latach

poizwalająca

nad

i

strony

6 rozdziałów

poprzedzonych

są

wyni­

1948—1957

(ok.

5000 o p i s ó w

łącz­

przeprowadzenie

formy

i

oraz

rękoipiśmieonych

przeprowadzenie

elementów,

składa

autorki,

indeksami,

a

się

z

uzupełnionych

spisami

rycin.

zagadnienia:

1)

niem

stosowanych

różnic

wanie
skich

i

z

szcze­

„precyzyjnej
funkcji,

opisana

oknach,

d palenisko
Każde

się

zasięgi

wnioski

m.

sy­

materiału

padkową
terenie.

Pas

teryzuje

się

wpływów
środowiska

mieszkalnego

4)

rozpla now anie

6)

zwyczaje

z

wypływające
i

danymi
różnymi

na w s i lubelskiej

w

autorki

Mazowsza
tereny
z

analizy

X I X i X X

FANZISKA
Quellen

Landeskunde
Dzięki

BECK,
von

Volfcs!ebeu

Ost-Mitteleuropas ',
;

publikacji

podstawie

Vom

1594—1814,

źródeł

Franciszki

auf

z

o

z lat

życiu

kształ­

Porównanie

trzech

i

stref:

map

wysunąć
północnej,

rezultat

ścierały

Podlasia,

budownic­

wyraźnie

kartogramy

które

przy

lub

wy­

na

tym

się

południe

charak­

wschodnie

oddziaływaniem

materiałów

etnograficznych

oraz

wyjaśnić

odmiennością
jakie

w.

der

n r 61, M a r b u r g
Beck

za­

mieszkalnego;

ekonomiczno-społecznymi,

Danziger

„Wissenchaftliche

archiwalnych

w

gospodar­

Marian

valischen

usytuo­

fundamentu

związane

stanowią

i
zaś

historycznymi
warunkami

domu

terenie.

syntetyczne

migracyjnych,

wpływ

od

dzięki > której

omawianym

według

Małopolską,

Wnioski

wnętrza

Lubelszczyzny

terenie
te

budynków
tzn.

i wierzenia

mapą,

i

budynków

wykończeniowych

na

ruchów

podbudować

prac

3

wykazuje

łącznością

do

opracować

Strefy

zasadniczych

na

i

budynek,

dachu

jest

zjawisk

autorce

geograficznego

występowały

rozplanowanie

poszczególnych

zdobnictwie;

występowaniu

ruskich.

2)

opisów
powstaje

północny

próbuje

budowlanych;

i

wschodniej.

trzech

następujące
uwzględnie­

ścian

pozwala
i

poruszono

domu

ilustrowane

Wstę­

szczególnym

jakiej

gotowania;

i

bibliografią,

ze

konstrukcje
do

w

J . Gajka

przypisami,

obróbka

jego

dokładnych

poszczególnych

ini o

południowej

rozdziałach

i

konstrukcja

zagadnienie

analitycznych

autorka

i

poszczególnych

materiałów

kolejności,

poprzez

drzwiach

piec

twem.

w

wyników,

W

3)

Przedmową

podsumowaniem

budowlany

podaniem

ich funkcji;

podwaliny

tują

materiał

zagrody

grodzie

na

morfolo-

z

Równocześnie

pełni

„analizy

Lubelskiem

X I X i X X

wpłynęły".

terenowych

zawarte

określonych

Praca

5)

lubelskim,
1963, s s . 232

konstrukcji".

pem

i

monograficzną
w

w

s t a t y s t y c z n y m i , które

badań

gółowej

województwie
t. 2 4 , W r o c ł a w

etnograficznym.
materiałem

stematyki

w

zagadnień

Podstawowym

z

rozwojowej

zróżnicowanie

metodami

metodą

chłopskiego

obszaru

etnograficznych

nie

i

to

atlasem

materiały
i

tego

poszczególnych

Polskim

w

Etnograficzne,

map

giczno-funkcj analnej
cenie

chłopskie

i Materiały

Pokropek

Nehrung

nach

archi-

zur

Geschichte

und

Beitrage

1962, s s . I X - f 353, 8 t a b l .
ludu

we

wsiach

1594—1814 l i t e r a t u r a

regionu

Pomorza

Gdańska
wzbogaco-

RECENZJE

na

została

ważną

i

o

spotykane

w

Praca
torską,
w

pozycję

20 l a t

w

swej

którą
później

w

z

pogranicza

szczególną

pierwotnej

autorka
bardzo

zasadzie

w

została,

zlepkiem

aczkolwiek

publikacji

zestawiony

chronologicznie,

mniejsze
z

zagadnienia.

kilku

nym

brzmieniu.

ślaną

pracę,

krytycznym
na

jej

na

opartą

z

na

w

wyborem

miejscu,

w

tak np.

bione

w

tekstów

jak

to

i U. Bentziena . W

i

jest

autorkę,

jak i

obejmuje

źródłową

pracy.

tworów

Ponadto

przytoczyła

kulturowych,

w

von
jej

w

ponieważ

ze w s p o m n i a n y c h

czasowy

powinny

krytycznie

uzupełniony

słowami

albo

taki

albo

według

1620" w y d a n y m

w

przemy­

wykorzystaniem
przytoczeniem

też

chciałby

sprawdzony

ogólnie

przyjętych

zdaniem

przez

K.

zostało n i e s t e t y w s z y s t k o

mankamentem

mieć

być

moim

NRD

dosłow­

dobrze
z

powinien

dobrze

w

z

potrzeby,

źródeł,

tej

podziałem

przytoczony

od

w

z

połączeniu

bardzo

merytorycznym,

to j e s t l a t a , w

4

wiejskie

zapoznała

formie

zwłaszcza

okres
Nie

został

Ten

otrzy­

tylko
2

widzieć
w

został

konsekwentnie ,

opublikowany

sądowe

mówiąc

przyjęty
( s . 1).

druku.

i nie rozpracowanego

czasem

1 5 9 4 d o 1 8 1 4 т. ,

autorka

sadniając
źródła

do

który

dok­

dopiero

czytelnik

Wybór

pracy

a

1

nowa,

zależności

—•

dysertacją

doktorat ,
to, co

materiał

—

zro­

Baumgar-

'pomieszane,
obciążającym

niepełnych

o przetrwaniu
chałup

autorka

l a t pochodziły

brała

wyznaczać

więc

ze

pod

stanem

badań
do

chłopskich.

stwierdziła

z

wyjątkiem

życia

podstawę

wsi

penetracyjnych,

gdańskiej
które

póź­

1939 r. t a k i c h c z y i n n y c h
I

tu

znowu

chronologii
tylko

tyle,

jej

zdaniem

uwagę

innych

kryteria wydarzeń

których

tego t e r e n u , , stanowiące

się

t e l n i k o w i w ą t p l i w o ś c i c o d o słuszności przyjętej

sze

nie znanej,

1 9 4 0 r.
od

najważniejszych

ostatnio

księgi

1939 r. p r a w d o p o d o b n i e
pracy

tyle

wydawcę.

okres od

r. s p o r z ą d z o n o

w

o

nieczęsto

Bo

wolałby

następnie

największym

1794—1807

niej

źródła

pracy.

archiwalnym

recenzowanej

3

chyba

Praca

w

a

„Kloster-Inventariums

zarówno

etnografii,

całkiem

całość

źródłowych.

zostało

tena
to

czytelnik

aneksu

Gdańsku,

zasad,

w

ale nie zawsze

ewentualnie,

formie

chyba

na

podany

materiale

i

nam

wprowadzającymi,

Natomiast

literatury

końcu

książkę

i

zestawia

bardzo - ciekawego,

Czasami

zdaniami

bliżej

nie przemyślanego

źródłowego,

autorki

gospodarczej

ponieważ

Gdańsku

niekorzystnie

materiału
na

historii

uwagę,

formie,

uzyskała

przygotowana

wpłynął

jest

na

archiwach.

była

za

moment
mał,

nową

zasługującą

573

nasuwają

i bazy
że

czy­

źródłowej.

Uza­

przyjęła

najważniejsze
kryteriów.

wy­

się

go
i

dlatego,

najciekaw­

Tyczasem

ispołeczno-ekonoimicznych

zasięg

lub

poli­

tycznych.
źródłowej

słuszniejsze

byłoby,

branie

W

materiału

źródłowego

badanych

wsi

gdańskiego

z

stępnie

metodą

retrogresywną

zebranie

informatorów

—

dla

odniesieniu

ostatnich

do

70 l a t

bazy

(1S38—1870)

—

i

regionu

danych

dopiero

od

wówczas

w

moim

połączeniu

zdaniem,

ze­

1939

Na­

r.

powiedzmy
z

literaturą

W
recenzowanej
p r a c y c h y b a n i e w i e l e zostało z d y s e r t a c j i d o k t o r s k i e j , j e j
konstrukcja
bowiem,
forma
i treść d a l e k o
odbiegają
od tego t y p u
opracowań,
j a k i e o s t a t n i o u k a z a ł y się w d r u k u , n p . p r z y K a t e d r z e H i s t o r i i G o s p o d a r c z e j
Uni­
wersytetu Humboldtów w Berlinie czy w
wydawnictwach
Instytutu
Niemieckiej
Etnografii D A W , np. prace K . B a u m g a r t e n a
czy J . Rauppa.
P o r . n p . s. 6, 7, 1 9 , 2 9 3 , 297 i 3 0 4 .
K .
B a u m g a r t e n ,
U.
B e n t z i e n ,
Hoj
und
Wirtschaft
der
Ribnitzer
Bauern,
B e r l i n 1963.
T j . okres, w którym b a d a n y
t e r e n p r z y n a l e ż a ł do K o r o n y P o l s k i e j .
Autor­
k a d y s k r e t n i e p r z e m i l c z a t e n f a k t , m i m o że z s a m e j t r e ś c i p r a c y w y n i k a , iż w s i e
gdańskie
należały
do P o l s k i
( p o r . n p . s . 126 i 1 2 7 ) . W
zamian
podkreśla,
iż
w 1814 r. w s i e p r z e s z ł y p o d a d m i n i s t r a c j ę p r u s k ą ( p o r . s. 323, p r z y p i s Z u r Q u e l l e n b e s c h r . 1).
1

2

3

4

RECENZJE

574
porównanie
rozwoju

go z m a t e r i a ł e m

historycznego

Mimo

tych

materiały
z

poświęcają
i

uchybień

zawierają

X V I — X I X

trzeba

kapitalne

są

jak

konewki
39—40)

Z

chrzczono

czy

Ze

łyżki.

znań

1641 r.

sporo

miejska

specjalny

iż

trunek,

oblubienicy.

ręczyny

srebrny

lara.

Z

urywków

wano

w

W

po

1747 r .

całej

tego,

niedzielą

i

potraw

wymieniano

dawanych

ograniczając

kami,

gotowaną

więcej

wypijać

i

(s. 4 4 ) . W

ciasto

ki

piwa,

po

ramach

kamieniu

wnosiła

(s.

10—20

koszul,

ilość

45) m .

Czasami

obok

tego dostawano

temat

kosztów

zmarłego

piwa

i gorzałki).

znaj du j emy

rodzaje

służby,

dane

wią

w

kłady

pracy

ubrania

dokładne

życiu
dane

procesów

o

o

czarach

czary.

przykłady

z

dwudziestu

w

W

aktach

1593 r.

branie

5

krowom

Na

mleka

przytoczonych

ubiorów

kilku

Pierwszą

czarownicę,

63 p o z y c j i

uczto­
miejska

się

wołu, po

konia

krowę,

(s.

50—52)

grabarza

i

becz­

dziewczyna
ubranie,.

lub

krowę.
łóżko.

florenów.
ceny

mięsa,

trumny,,

ryb,

organisty.

masła,

W
i

pracy

codzien­

itp. Wynagrodzenie

znane

w

lody

2

rzadziej

od świetnych

są

w

stano­

literaturze

przy­

spalono

posądzenia
go

pracy

w

dla

wartość

zgromadzono

czarownicę

bibliograficznych

owoce,

świąteczne

(chleba,

Beckowej

po­
było

migdały,

gotówkę, 20—30

zamienienie

Z

1683 r. n i e w o l n o

gospodarstwo

obuwia

1 dnia,
śliw­

rzadziej

często

do

Gdańska.
z

siebie

chłopskich

książce

przewijają

pruskiego ' t a ­
rada

stypę
dla

za­

bójek,

część

konia,

do

na

dawniej

autorka

Dotąd

w

przez

lub

głowy,

251—276).

wsi.

nowe
dla

wy­

ochoty

że

1 karczmarzy. Wyjątkową

Natomiast

sądowych

i

z ze­

domu

wieprzowinę

podawano

na

na

opisy

nakryć

w

pannie

sukno

z

z tym

jednego

swej

wynika,

skrzynię,

opłaty

(s.

dał

edyktu

1 łóżko,

zebrała

młynarzy

Z

większej

gęsi, g o t o w a n ą

(wg

zaręczyn

związku

z

również

tkanin,

rybaków,

okazji
W

trwania

naczynia cynowe

Odnotowano

kub­

nabrał

n a ucztę w e s e l n ą

towarów

srebrne

skutek

10—20 koszul,

pogrzebowych

używanych
o

również

da­

czasami

czas

weselu

narodzone

wiązarek

sobie

Ponadto
na

nowo

nie

zarę­

Na

20 o s ó b ,

ręczniki,

czy zakupionych

p o n a d to

nych,

śliwek.

iż

opi­

dlatego

chrzcin,

angażowano

piwa

dawano

np.

przy

angielskie
na

świetle

przyrządzono

weselnych
do

Inte­

poszczególnych
w

bójki.

chłopak

widocznie

1705 r. n a

płótna,

(s. 4 6 ) p r ó c z

iż

iż

in­

gdańskich.

uroczystości.

młody

sprezentował

2 beczki

i

Chłopak

Na

wypiciu

wyposażenie
łokci

tych

narzeczonemu

ucztujących

wiana

ryżu

in.

30—60

ubioru

podczas

często: smażone

W

monetę,

w

duże

i

możliwe.

również,

Muzykantów

po

weselu).

obiegową

uroczystości

świętami.

wołowinę,
na

wynika,

powodowało

w s i . Później,

zakazała

wiejskich

odnotowano,

Inny

dotyczących

dotyczące

było

aby

terenach,

szczegóły

jak

tak

jednak

innych

uwagi

ludności

spotkać

wsiach

wynika

picia

było

które

j a k to

gdańskiej

mało

życiowa

chłopskich

na

zestawione

przypuszczać,

we

nieraz

którego

ale

poza

co

przyszłemu

pierścionek.

gronie

są

złotą

źródeł

piwa,

zabroniła

wynika,

wnętrz,

spotykamy

sądowych

zwyczajem

co

<zagród

tak szybko,

tutejszym

rada

przyszłej

jakie
akt

gdańska
branki

wyposażenia

tych,

d pogrzebu.

wypijano

obraz,

gospodarczej,

stopa

można

odzieży,

opisy

że

N i e należy

kulturze

i

historii

wynika,

wysoka.

pracy

się

badacze

materiału

urządzeń
w

spotyka

zarówno

natomiast

starym

z

od

38—39)

(s.

za

Ich. Ciekawsze

wesela

ki,

Dotąd

w

nie

n a ogół

również

odbiegają

przytaczamy

wano

często.

ogół

przodującej

zestawione

budynków,

(s.

wsi

o

sprzętów,

czyn,

życia

była

narzędzi,

dziecko

że

do

przytoczonego

ilości

nie

stwierdzić,

odniesieniu

zapiskom

Polski

sów

obiektywnie

rodzaju

tego terenu

resujące

całkiem

tego

regionach

pełny

dane

na

nych

co d a ł o b y

5

których
Z

o d 1 8 1 4 d o 1 5 9 4 г.,

regionu .

w.,

etnografowie.

wiejskiego

archiwalnym

tego

w

wszystkie
Stutthofie

o

czary

(ode­

wodę,

krew

itp.).

uwzględniono

22.

RECENZJE

W

jednym

Np.

w

przypadku

1640 r.

wyleczyć.
np.

Autorce

przeklęta

się

czarownico,

spotkałem.

chyba

w

złodzieju,

Pracę
ze

uzupełniają
znanych

do z a b u d o w y

kilku

konstrukcję

zrębów

chałup.

Zarówno

autorki,

jak i

do

przytaczania

spisie

fakt,
sie

literatury.

literatury

.bibliografii

aby powołać

literatury

np.

z

i

opisem

źródeł

II.

Waldnutzung

Das

und

byłoby,

w

na

z

lub

najpierw

siły

łalności

ludności

wnętrza

i

sprzętami,

bursztynu.

Następnie

niesieniu
ce

z

wierzenia.

wytwórcze

wilkami.

tj.

do

nią, p o m o c

stosunki

nie,

że

zarówno

w

W

źródeł

Das

podają

potrzebę

jest
spi­

sporządzono

w

znajdujemy

poza

wprowadze­

in

der

Hausge-

Bernsteingewinnung,

mamy

więc

pomieszane

1 słuszniej

tradycyjny

podział

duchową,

jak

to

się

w

poszczególnych
budownictwie,

rzemiośle,

połowie

przy

szkolne,

zwykło

przytaczania

ryb,

wydobywaniu

sprawy

nabywa­

oraz

i

całości.

wszystkie

dość

subiektywnie

archiwa

są

określiła

Danziger

od wal­

magię

Czytelnik

od­

powszech­

dostępne
ich

w
w

wreszcie

Tymczasem wiadome

NRD

der

w

dzia­

wyposażeniem

pożarach, p o w o d z i a c h ,

źródeł

ro­

omówiła

gałęziach

rodziny

włóczęgostwo

być

z

społecznych
życie

—

materiału

historii gospodarczej,

stosunków

Geschichte

się w

Zgrabniej

i
się

jak w
wahre

albo

końca,

Leben

treści

autorka
„die

spo­

tekście,

pomija

do

III.

na

wzajemną

kościelne,

do

ważności

się

do źródeł jest niemożliwy.

Polsce,

nie

bibliograficznych

I.

rolnictwie,
lasu,

do

przytaczanie

wydania.

spisie

produkcji

w

odniesieniu

uzasadniono

opisie

stosunki

na

okre­

pomyślenia

się nieruchomości, s t o s u n k i c z y n s z o w e ,

w r a ż e n i e , że d o s t ę p

iż

i

sposób

w

kulturalnymi.

społeczną

również

A

rozdziały:

przyjmuje

dane

odnoszących

odnośnie

'zamieszczono

zdecydowała
to

prosty

przemyślana

samym
i

użytkowaniu
w

nosi

stwierdzając,

jak

wiejskiej,

Dalej

Niezręcznie

W

dość

już

niej

źródłowych

uwzględnianej

Dorfgemeinschaft,

materialną,

też,

do w s i : zarząd

1

daczy.

autorka

kulturę

i pozbywania

der

gospodairozymi

gdyby

etnografii,

in

1594 r.

albo

z

również

z

pretensję

mimo

pracy

zasadnicze

Leben

i

przezwiska,

ikonograficzne,

w

mieć

daty

wsiach

wzmianek

zdecydować

przypisów

została

W

6

może

źródłowego

trzy

nie

Verkerswesen .

społeczne

—

również

dane

można

następnie
i

tyoh

ilustracji

wydzielić.

miejsca

niekonsekwencji.

sporo

5

było

H I / 2 , s. 42). K i l k a

pominięciem

w

czarownicy.

chorobę

itp. Zestawiła

ciekawe

niekoniecznie

drugiej

zadać

drukowanych

można

się

się n a p r a c ę , k t ó r ą

stosunki

nia

od

pracy

niem

głupcze

wydawcy

niej

meinschaft,

szelmo,

ich podstawie

Konstrukcja
w

używane

Trzeba

na Pomorzu

umiała

zebrać

bardzo

regionu,

jedną

(przypis

niedokładnie,

bić

wsi. Na

spalanej

to, że

n a m , zwłaszcza

ślić

w

o

(s. 2 3 0 — 2 8 5 ) , o k t ó r y c h d o t ą d

najstarsze

najważniejszej

Annę"

również

się

sobu

1646 r. siostrę

„Długą

udało

0 życiu C y g a n ó w
nie

sądzono

oskarżono

575-

dla

ba­

prawdziwość

Nehrung" .
7

Tymcza-

W
r o z d z . I m a m y t a k i e p o d p u n k t y : 1. z a g r o d a w t y m r e g i o n i e : a ) c h a ł u p a
i podział
pomieszczeń, b) wyposażenie
wnętrza;
2. w ł a s n o ś ć
ziemska, prace na
rali
i
hodowla
tego
regionu;
3.
spadkobranie
i
sprzedaż
gospodarstw;
4.
czynsz groszowy
i prawo
rybackie;
5. r o d z i n a : a )
w
życiu
całego
roku,
b ) w c i ą g u d n i a . W r o z d z . I I : 1. z a r z ą d w s i ą ; 2. p r z y w i l e j e ; 3 . z a w o d y
rolnicze
w
t y m r e g i o n i e : a)
rybactwo,
b)
karczmarstwo,
c) rzemiosła,
d)
młynarstwo;
4. p o m o c w z a j e m n a : a ) w
c z a s i e p o ż a r ó w , b) p o w o d z i
i w c z a s i e z i m y . c) p r z y
n a p r a w i e ł o d z i , w a ł ó w , d ) p r z y p o l o w a n i u n a w i l k i ; 5. s p r a w y k o ś c i e l n e : a ) o k o ­
ściołach w
t y m r e g i o n i e , b)
kaznodzieje;
6. s z k o l n i c t w o :
a) b u d y n e k
szkolny,
b) o b o w i ą z e k
chodzenia
do szkoły,
c) n a u c z y c i e l ,
d) uposażenie
nauczyciela;
7. o z a b o b o n a c h ,
ciotach i innych wierzeniach;
8. p r z e z w i s k a ;
9. o C y g a n a c h
i włóczęgach. W
r o z d z . I I I : 1. b u r s z t y n i a r s t w o ; 2 . u ż y t k o w a n i e l a s ó w ; 3. d r o g i
i w i e j s k i e ulice.
6

7

„prawdę

historyczną

regionu

Gdańska".

RECENZJE

576
sem

właśnie

jący

świadczyli

zwykle

Recenzowana

praca

celowość

materiały

sądowe

każdorazowego

wymagają

dużej

dozy

stronniczo,

czasami

z

jest

swoich

braków

mimo

uwzględniania

przez

ostrożności,

korzyścią

dla

ponieważ

przykładem

etnografów

potwierdzającym

materiałów

archiwalnych.

Walerian

W O L F G A N G
zum

Beginn

Wiss.

z. B e r l i n .

Wybór

pracy
pracy

wydanych

po

kiego
nie

jącymi

nas

wojnie

pod
na

kształtowaniu
nie

cały

niowiecza

się

obszar
po

i

dotyczy
w.,

pasterstwa

i

stępowania

tych

wskazanie

Praca
nia

w

również

form

na

niektórych,
zakresie

Jacobeita

literatury

obecnie
przez

terenie

dotąd

tych

powstała

przedmiotu,

nie

dziedzin
na

wśród

ustalenie

odcinku

rozważa­

czasu, od

i

le­

(a

le­

zwłaszcza

z

docenianych

dróg

i

lepszą

motorów

produkcji

również

podstawie

skrupulatnego
niestety

na

i na

nimi

Środ­
różno­

technik
wy­

periodyzację

naszego

przeglądu

kul­

zasięgu

przemian

terenie

literatury

i

przeżytków

rekonstruowanie

pozwolić

śred­

pozwalający

związanych
podstawie

Praca

2

tematu

europejskim

brak

terenów .
swoimi

chronologii

na

utrzy­

hodowlanej

południowej

oraz

której

i

górskim

hodowli

czasu

tych

1

zagadnieniami

względnej

wyłącznie

N R D

pasjonu­

specjalnych,

porównawczy,

opracowania

ustalenie

i

Obejmując

tak długim

materiał

w

aktualnie

Karpat,

jako

tomów

Niemiec­

Nauk

pasterskiej

etnograficznej

wyłącznie -terenom

organizacji

z

górskich

górskich.

i to n a

na

się

terenów

gospodarki

dotychczasowe

odtwarzanych

wsi

30

Ludoznawstwa

Akademii

wiąże

terenów

form

kontynentu)

Powinna

dzących

roli

części

turowych.
i

najsilniej

przynieść

poświęcone

Instytutu

Niemieckiej

kultury

Środkowej,

opracowania
form

blisko

terenów

niż

rodnych

Środkowej,

spośród

'Odrębności

piej

produkcyjnych

Europy

Polskiej"

trwaniu

inne

bis

A k . d.

pasterstwu

wyłącznie

jakiekolwiek

1961. D e u t s c h e

„Etnografii

widzenia

niż

kowo-Wschodniej

d. V o l k s k u n d e ,

wydawnictwo

piej

ropa

t. 2 5 , s s . X V + 5 0 4 , t a b l . 3 6 .

rozwoju

powinna

Zentralen

f.

terenach,

Europy

X X

in

Berlin

Jacobeita

kątem

Schafer

Akademie-Verlag,

Volkskunde)

Praca

tych

und

Sobisiuk

poświęconej
w

przez

Deutsche

zagadnieniami
się

Jacobeita

d. I n s t .

Jacobeiita,

przypadkiem.

mujących

niami

W.

für

rozpatrywanymi
w

Jahrhunderts,

recenzowanej

II

(Institut

jest

20.

VeróffentL

pierwszej

SchafJialtung

JACOBEIT,

des

zezna­

siebie.

i

zacho­
kraju.

zestawie­

polskiej,

zawie-

P o r . D . S t o c k m a n n , Z działalności
Instytutu
Niemieckiej
Etnografii
przy
Niemieckiej
Akademii
Nauk
w Berlinie,
„ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 4: 1961, s . 3 8 5 — 3 9 1 ;
S.
В r o n i с z
[ r e c ] , Agrarethnographie,
t a m ż e , s,. 3 9 1 — 4 9 4 ;
J.
K u c h a r s k a
[ r e c ] , R . Peesch,
Die
Fischerkommunen
auf
Rugen
und
Hiddensee,
„ L u d " , t. 4 8 :
1963. C z e k a j ą n a o b s z e r n i e j s z e
omówienia
m. I n . prace
W . S t e i n i t z a dotyczące
folkloru robotniczego, R . P e e s c h a opisy współczesnych z a b a w dzieci B e r l i n a , F . S i e b e r a i К . E . F r i t s c h a p r a c e dotyczące u b i o r u i urządzenia wnętrza d o m ó w
lud­
ności górniczych o ś r o d k ó w S a k s o n i i o d t w a r z a n y c h n a p o d s t a w i e
źródeł h i s t o r y c z ­
n y c h oraz historyczno-filologiczne komentarze
A . S p a m e r a (w o p r a c o w a n i u J . N i ­
c k e l ) d o z n a n e j n a t e r e n a c h n i e m i e c k i c h k s i ę g i ozairóiw, R . W e i n h o J i d a
garncarstwo
i P. Nedo ubiory l u d o w e Łużyc
i wiele innych. K . Baumgartena
tradycyjne b u ­
downictwo
ludowe Meklemburgii
r e c e n z o w a n e jest w tymże tomie.
1

Por. artykuły K . Dobrowolskiego, M . Gładysza, R . R e i n f u s s a i in. w
„Etno­
g r a f i i P o l s k i e j " , t . 5 : 1961 i t . 6 : 1 9 6 2 , o r a z z a m i e s a a z a a i e b i e ż ą c o w t y m r o c z n i k u
sprawozdania
z organizowanych
p r z e z Polską i Czechosłowacką Akademię
Nauk
międzynarodowych
konferencji
poświęconych
problemom
historycznej
i
współ­
czesnej kultury ludowej
Karpat.
2

RECENZJE

rającej

przecież

dość

i

wadze

uogólnień

dużej

lat

dwudziestych

dużo

do

zagadnieniom

różnych

grup

wędrówek
i

P o l s k i c h , Oczywiście
zawarte

w

jej

łów

wyłącznie

do

terenów

du

rozdziałów,
go

tytule
w

przede

średniowiecznych

wędrówek
również

wołoskich,

skiego

8

niewyczerpania

diów

pasterskiej

na

Ograniczenie

związane

dalszych,
jest,

kiem

trudności

dium

możliwościom,

badań

Kultury

jednego

—

jak

jakie

Ludowej

są

naukę

autora

—

i

się

materia­

tego

jednak

przeglą­

terenu,

jedna

o

z

Karpat.

licznych

—

i

Kochanow­

Teoretyczne

zawężenie

itp.

9

autor

zdawał

innych
się

ograniczenie
z

Karpatach

sobie

terenów,

rów­

podejmowanych

stu­

i przeobrażeń
terenach

Europy.
pozycji

ich wykazu,
swoje

zarówno

wyni­

samodzielne

stu­

współpracujących
rozbudowy

w

Komisji

warsztatu

chyba

przede

wszystkim

powszechnych

w

Europy

trudności

w

dostępu

niedostępnej
literatura

językowo

jest
jest

technicznie

nieraz

literatury

krajów

przede

wszystkim

literaturą

również

artykuł

L.

uzyskaniu

niedostępnej,

słowiańskich.
niemiecką

Sawickiego),

w

a

języku

mniejszym

krajach

przede

Cytowana
(w

do

naukowego

Zachodniej
więc

kultury

cytowanych

jak i
a

sprawę
ale

ilości

przeciwstawiając

o

zwłaszcza

rozpowszechnionej,

pionier­

poświęcona

A.

7

kształtowania

dotyczących

Tych

wykorzystanych

Sudetach ,

problematyki

autorów

in.

Huculszczyźnie

t y m , że

zorientować

m.

problem

w

dotyczących

i

z
gdyż

słowiańskich

południowo-wschodnich,

autor

—

zakresu

przegląd

prac prof. L . Sawickiego,

wołoskich
o

udziałem

Karpat

do

krajów

Karpackiej

pracy

pisze

się

stoków

określenie

z

z procesem

można

o których

J a k zobaczymy

z rozszerzenia

wschodnich

jest

autora

teren

materiałów

tematu

braku

kultur

północnych

człowieka,
i

kowany

siebie

terytorialne

bibliograficznych

kowej

o Rusi

i zderzeniu

terenie

przez

F. Kaindla

świadczy

zrezygnować

o zagadnienia

R.

po­

niektóre

pasterzach

pracy

przez

nie mógł

o

tego

jak np. tylko

J . Krála

terytorialnego

nocześnie

2 studia

Koberga

o Bukowinie ,

zakresu
z

c z y też

5

F.

od

Dobrowolskiego,

właśnie

niego

6

liczne

przez

j e ś l i c h o d z i o .opis - k u l t u r y k a r p a c k i e j
Moraw ,

K.

znaczeniu

tylko

obejmujących

zacytowane

bibliograficznych,

dr.

na

ogranicza

wszystkim

choćby

średniowieczu

podjęty

skich

Wschodnich ,

w

Środkowej.
nie

nieprzemijającym

prof.

etnicznych

przez

terenom

pozycji

studia

zawężające

Europy

terenów

dotyczą

i

o

wspomnieć

pasterskich

grup

praktyce

pasjonujący

pozycji
by

wytłumaczeniem

4

pracy

pociąga

to

współczesnej

zawodowych

autor

i

3

chwili

święcone
Karpat

pozycji ,

teoretycznych,

577

Środ­

do

mało

wszystkim

przez

Jacobeita

niemieckim'dru­

stopniu

węgierską,

B i b l i o g r a f i a kultury
ludowej
Karpat,
p o d r e d . M . Gładysza, cz. I ,
Warszawa
( P r a c e D z i a ł u E t n o g r a f i i I H K M P A N , z. 4).
P o r . p r z y k ł a d o w o d a n e w j ę z y k u n i e m i e c k i m Die
Haupttypen
der
Hirtenwanderungen
in den Nordkarpaten
vom
14. bis. zum
20. Jahrhundert,
[w:l
Viehzucht
und
Hirtenleben
in Ostmitteleuropa,
Budapest
1961, s . 113—146, o r a z
prze­
d r u k p o l s k i : Studia
nad
kulturą
pasterską
w Karpatach
Północnych,
„Wierchy",
R . : 1961, s . 7—51 ( t a m p o d a n y w y k a z p r a c
dawniejszych).
3

1960

4

L . S a w i c k i , Almenwirtschaft
und
Hirtenleben
„Zeitschrift f u r o s t e r r e i c h i s c h e
Volkskunde",
37, 69 n .
R . F . К a i n d 1, Die Huzulen.
Ihr beben,
ihre
ferung,
Wien
1894; t e n ż e ,
Beitrage
zur
Volkskunde
„ Z e i t s c h r i f t f u r o s t e r r e i c h i s c h e V o l k s k u n d e " , R . 6:
5

chai,

6

7

R.

F. K o b e r g ,

Der

walachische

Schafer,

R.

in der
Mahrischen
21—22:
1915—1916

Walas. 1

Sitten

und ihre
Volksüberliedes
Ostkarpathengebietes,
1900, s . 226 п., 237 п.

„Sudatenzeitschirift

für

Volkskunde".

10: 1937, s . 18 n .

Por. A. K o c h a n o w s k i ,
Aus
dem
beben
der
Schafhirten
in der
wina,
„ Z e i t s c h r i f t f u r o s t e r r e i c h i s c h e V o l k s k u n d e " , R . 8: 1914, s . 108 п.,
cytowane
wcześniejsze
prace.
J . Král,
Die
Almwirtschaft
in
Karpatenrussland,
[w:]
Mitteilungen
geographischen
Gesellschajt
in Wien,
t . 71, W i e n 1928, s . 112 n .
8

9

37 -

Etnografia

P o l s k a , i. I X

i

Buko­
tam
der

RECENZJE

578
francuską;
należy

są

wykorzystane

sądzić,

niejszej,

praca

zawartej

pasterskich

od

krytycznego,
trującego
tej

że

materiałach

średniowiecza

więc

wsi, a

w

i

pisane

po

ewidencję

i

podsumowanie

najistot­

prac

problematyki

zagadnień

wnioskach

tych

etnografa-historyka
na

t l e całości

powiązaniu

również

starodruki
przynosi

ł a c i n i e . 'W

do początku X X w., t a k j a k r y s u j e

współczesnego

tę p r o b l e m a t y k ę

wsi, a

łecznej

w

również

Jacobeita

z

systemu

rozwojem

zagadnień

kultury

organizacji

umysłowej

zakresie

się o n a w

materialnej

rolnictwa,

kultury

tym

oczach

wsi,

życia

rozpa­

gospodarczego

hodowli,

organizacji

spo­

(wierzeń,

przesądów,

magü

itp.).
Jak

wynika

winięcie
i

przesuwania

ki,

z

kolejności

wysuniętej
się,

przez

zmieniającego

zainteresowania

korzyści
dacja

różnymi

związane

i produkcję

z

potem

korzyści

hodowla

owiec
których

k i

rozwoju

historycznego

owiec

właściwych

darstw

w

wych,

już

epoka

korzyści

którą

Na

(o

czym

już

podstawie

na

owiec

różnym

klasom

w.

mi

się

przynieść

może

społecznym)

rewizji

nasze

kontynuowania

baczniejszej

dowo
skich

historii

przemian

ny.

Znacznie

ich

rozwoju

isię

podjęcia

w

X I X

rolę,

1 0

jaką

interesowało
tutaj

ich

ta

epoka,

na

jakb

się

wskazać

miały

pełnić

organizacji

tej

karpackiej
produktu
w

Karpa­

form

organi­

na

i

prowadzonych

zbyt

okresie

w

dotąd
i

poro­

kilku

wy­

słowiań­
uwagi

krzyżowania

feudalnym

gospodarczego

karpac­
przykła­

krajów

dużo

migracji

hodowla
w

odtworzenia

na

te

po­
się
tere­

uwarunkowania

budowanych

A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Etapy
rozwoju
pasterstwa
w
w problematyce
współczesnych
prac
etnograficznych
(tezy referatu),
dowa
konferencja
w sprawie
badania
kultury
ludowej
w Karpatach,
1 6 — 1 9 V 1964 ( p o w i e l o n e ) .
1 0

konieczność

terenów

gospodarki

na

w

pasterstwo

Uczeni

gospodarczych

poglądy

górskiego

niektórych

dla

niego
kraju

się

epok

przez

gospodarki

w.

studiów

terenach.

korzyści,

utrzymujące

feudalnych

druga

historycznych

X X

zagadnienie

planów

na

właśnie

zestawionego

podkarpackich.
jako

ta

datuje

rozwoju

różnych

kultury

to

istarałam

ludności, n a p ł y w a j ą c y c h

realizowania

i

po­

wykopalisko­
i

epokach

tym kierunku

kultury

własnych

miast

widzenia

własności

w

dla

punktu

i

dobie­
gospo­

źródłach

w

miejscu

zachodzących
problemem

(z

w

hodowli,

wołoskiego n a n a s z y c h

dotychczas

historyków

genezy

grup

mniej
i

się

—

kierun­
utrzymy­

wielkich

Jacobeit),

pasterstwa

(gospodarstwach)

zagadnieniom
i polskich

na

też

o

od

źródeł

rozwojem

gospodarki

poszczególnych

współpracy

„państwach"

interesujący

święcali
obcych

przy

innym

uwagi

gospodarki

konieczność
i

organizacji

domenę

dodajmy

Jacobeita

określanych

Na

branych

form

w

średniowiecznej.

zumieniu

z

poddać

i bezpośredniego

i na

pisze

kolei

to —

okresu,

podstawie

z

gra­
jakie

społeczno-gospo­

gospodarstwie

na

miejscu

spostrzeżeń

słuszne

zacji

kich

w

Ta

miejsca,

stanowi

systematycznej

bardziej

zaznaczającą

tach

organizacji

ich

do X V I I w.) falę o s a d n i c t w a

archaiczności

w

się

życia

zarazem

omawianego

owiec

Jest

temat

zwrócenia

do

tylko
mięsa

przemysłowe?

organizacji

coraz

innym

wiąże

X I V

niektórych

wydaje

wyznacznikiem

przyjmujemy

intensywniejszą,

następnie

hodowla

na

wyroby

przestrzeni

gospodar­

wykorzystywanie

na

a

roz­

pasterstwa

początkowo

jest

materiał,

wstępie

dziedzin

się

owiec

chłopskim

jak

następnie

systemie

ile utrzymywanie

przemysłowych

datujemy

materiału

na

innych

Docenia

na

rozwoju

wełny

zebrany

O

występuje,

terenie

(a t r w a j ą c ą

z

itp., stanowiących

neolicie

omawianym

ogólnym

dotyczy

postępu

gruntów,

ras

feudalnych.
właścicieli
w

w

gospodarstwie

trzeb

miarę

przynosi

podstaw

produkcji.

dostarczanie

krajów,

rania

w

uzyskiwanych

uzyskuje

wania

się

praca

dotyczącej

działami

darczego
jego

rozdziałów,

tezy

użyźnianiem

mleczną,

ważności

układu

autora

na

podsta-

Karpatach
Międzynaro­
Kraków

RECENZJE

wie

rozeznania'

rosnących

potrzeb

rynku

wewnętrznego.

jakąś

zachętą

podjęcia

obecnie

studiów

w

do

tychczasowych
wnioski

tendencja

wadzi

do

na

margines

przez

form

przemian,

a

do

więc

w

charakteru

nomadyzmu
się

charakterystyczne

w.)

i

na

terenach

wsi

rolno-pasterskich

niektórzy
wania

Karpat

badacze

form

się

skąd

W

rozdziale

trzy

podstawowe

typu

alpejskiego

dół)

lato

i

wionego

tareny

do

tego

również

możliwość
lub

też

gospodarki

do
W

kiem

a przez

poprzez

tym

stadium

alpejskiej

układzie,

analizy

alpejska

nie

materiałów

się

mi

swej

Z

hodowli.
wypasu

okresu

kanów

i

wędrownej

i

żywiących

rolnictwem

związana

jest

również

dla

terenów

Północnej

Afryki

jak

wynika

Hiszpanii,
i

Azji

nomadyzmu,

z

Włoch,

Mniejszej,

się

lub

górskiego).
lecz

jak

i

wyni­

gospodar­

gospodarki

paster­

i

pośrednia

Wędrujących

pasterzy,

historycznych,

pasterstwa

charakterystyczna,

i

Viehhaltung"

z

feudalnego

Karpat,

tylko

pół-

bezpośred­

teoretyczną,

1800 l a t p . n . e .

źródłach

ku

wędrow­
jednak

koczownictwo,
mit

na

bezpo­

półnomadyzmu

konstrukcją

iroziwoju

lub

i

zesta­

rozbudowanej

półnomadyzmu

zarówno

powrót

zimę

Przyjmuje

do

się j u ż 2500 i

i

na

podstawie

rozbudowanego

gospodarki

etapami

utrzymujących

na

ze

gospodarkę

wypasu

od

„Anbauwirtschaft

naszych

ustala

na­

historycz­

porównując

pasterskich

transhumancji).

końcowymi

w

której

alpejskiego,

formy,
się

do

źródeł

koozownictwa

stadium

jedynie

wędru­

od

inne

za

dla

etapu

śred­

n a s fale

gospodarstwa

gospodarstwa

przez

tereny

rozwoju

do

byłyby

spotykamy

organizacji

kierunku
niego

występo­

obszarach

koczownictwo,

grup

wahadłowym),

odwrotnych,

będącym

transhumancji pojawiają

do

ze

Ostatnio

możliwość

propozycję,

wyższe

samych

Śląska

historycznych
pasterskich

lesistych

wędrownej:
coraz

historycznych,
jak

na

nową

transhumancji

forma

jakimi

od

(czasem

której

z

kwestionują

pasterskiej,

n i e do

skiej,

terenach

migracji

wysuwa

się

transhu-

wiosenno-letnim.

przychodzić

na

jako
w

okresów

gospodarki

(z o m i n i ę c i e m

przesunięć

nam

formy

możliwości
i

kla­

następnie

z naszych

systemem

górskiego

ostatniego

średnio

ka

różne

typu

pro­

okresie

tym

na wnioskach

się

pasterskiej

w

przecież

gospodarki

obser­
paster­

kraju.
gospodarki

się

(przenoszenie

mieszkalne,

(transhumancji),

nio

formy

(przenoszenie

materiału

koczownictwu
nego

omawiającym

transhumancję

poza

Jacobeit

opierając

i In.)

1 1

nas

zejścia

średniowiecza

okresie

pasterskiego

in. miały

koczowników.

sobą
w

m.

ustosunkować

nych.

Dunáre

nomadyzmu

przez

niektóre

okresie

krótkodystansowych
w

do­

przeszłość

niektórych

d l a 'bliższych

pastwiska

(N.

na

jest

wtórnego

przechodzących

reliktowej

form

górskie

rumuńscy

Rumunii,

pasterzy

leżałoby

formie

Polskich

klasycznego

niowiecznej
jących

w

na

pasterskich

pasterskiego,

(utrzymującą

w

Jacobeita

zrealizowania

okresie

organizacji

Karpat

i

w

gospodarczego

migracji

w

w

jak gdyby

form

kultury

jeszcze

X X

zachodzących

życia

mancję

Praca

zakresie

przenoszących

okresie

archaizowania

nas obrazie

określenia

sycznych

pochopnie

w.),

wysokogórskiego

odtwarzanym

może

procesu

(XIX i X X

Nasza
w

zbyt

z obserwacji

wowanym
stwa

teorii

tym

nie

uważa

wyłącznie

Jacobeit
produkta­

transhumancja

jako

przytaczanych

przykładów,

forma

południowej

Francji,

jak

dla

również

Bał­

terenów

Por. wypowiedzi
tego a u t o r a n a t e m a t p o d s t a w o w y c h
zajęć ludności p a s t e r ­
skiej w K a r p a t a c h w średniowieczu i związanych z t y m typów m i g r a c j i
paster­
s k i c h z a w a r t e w r e f e r a t a c h w y g ł o s z o n y c h w 1964 r. n a m i ę d z y n a r o d o w y c h
kon­
ferencjach w Krakowie i Moskwie.
N. D u n á r e ,
O nowych
badaniach
etnogra­
ficznych
nad
tradycyjnymi
zajęciami
ludności
Karpat
Rumuńskich
(streszczenie
referatu),
Międzynarodowa
konferencja
w
sprawie
badania
kultury
ludowej
w Karpatach,
K r a k ó w 1 6 — 1 9 V 1964 ( p o w i e l o n e ) ; t e n ż e , Type
pendulaire
double
dans
la vie pastorale
carpathique
(résumé), V I I C o n g r e s I n t e r n a t i o n a l des S c i e n ­
ces Anthroipologiques
et E t h n o l o g i q u e s , M o s c o u
3 — 1 0 V I I I 1964.
1 1

RECENZJE

580
południowoniemieckich.
w

okresie

stałego.
i

od

Wreszcie

w.

aż

po

niemal

wiek

Jest

to

pasterstwo

pasterstwo

w

królewszczyznach

rozwijające
wypasu

się

z

część
do

A

jako

związków

(związane

dla

terenów

Jacobeit

pasterskie

ściśle

z

niemieckich,

farmy

i

pasterstwa

pasterstwo

:

pasterstwem

kapitalizmu,

brak
typy

narzędzia

wreszcie

dworskie

gromadzkim),
nowsze

formy

(także
i

czących

bractw

Ogromna

zagadnienia

zwią­

budownictwo
miotów

(w

do

niektórych

zachęca

do

od t y p u

oddawanie

i

jego

i

weterynarza
—

i lekarza),

spis

rozpiętość

przede

w

rozdziałów,

pracy

—

mimo

w

polskiej

wszystkim

najrozmaitszych

zestaw

zagadnień,
opisy

słuszne

jest

procesów

być

rozwoju

datowanego

na

nią

źródeł
na

w

karpackiej

X V I I — X I X

wewnętrznego

1

w.,

wierze­

w

bogaty,

odniesieniu
pasterzy
jak

wnioski

historyczne,

dalece
terenów

historycznej

pasterskiej
fali

okresu

rozwoju

paster­

z wzrastającym

się

—•

dyskusji,

literaturze

innej

jak

przed­

również

do n a s z y c h

gospodarki

takich

inwentarz

związki

również

doty­

naukowej,

jak

czy

związanego

proble­

nią

podjęcia

naszej

pasterza

nieobjęcia

literaturze

kształtowaniem

w

w.

przytaczanych

pańszczyźnianego

i jego

XVIII

ich podstawie

dotąd

świąt

wiejskiej

przegląd

do

naczyń),

i

następnie

dokumentów

związany

zastosowane

wysuwane

folwarku

np.

transhumancja

złóż

i budowane
mogą

z

przykładów,

jak

dalszych

Europy,

X V I

materiały

a

opisy

miejsce

zbiór

plo­

zawodu

wyposażenie

zarazem

od

mleczna

tej

a

pracę

władz

i

bractw,

j a k również

Uzupełnia

gospo­

połowy

określenia

społeczności

za­

bliższych

układu

sąsiednich,

podstawowe

produkcja

wyczerpujący

rynku

krajach

pasterza

wreszcie

to

znajdujemy

początków

nizinnego

niektórych

rozporządzeń

przeciwstawianie

trzebowaniem

w

oraz

pracy

i

różnorodnych

i

pasterzy

czy

czynszowego

przedstawienie

pracy.

Środkowej

karpackich

wytłumaczenie

pieśniach,

zwłaszcza

w

pomocnicy),

(wesele), miejsce

przewertowania

przytoczone
dotyczące

zależności

części

nie

dotyczących

deputaty,

tej

tym

przecież

źródłach

wyłącznie

i

pasterskie,

ale

niemal

w

i

jakich

to

(czynsze

tematyczna,

do

w

Są

ustalone

pasterski

w

materiałów

obejmuje

.

J 2

pasterzy,

jako

strój

zawartej

pierwsza,
pasterza

i c h dochody

rodzinnych

matyki

zagadnień,

nam

niemieckich

opowiadaniach

niż

pozycją

„nieszlachetnego",

funkcje

niach,

obszerniejsza

pasterz

pasterzy

uroczystości

stwa

związki

okresie

społeczną

więc

dzierżawa,

różne

i

określającego

pasterza

w

pracy,

których

terenów.

darczego,
nów,

gromadzkie,

początkowym

gospodarczą

gadnienia,
nam

w

wyłącznie

X X , charakteryzuje

indywidualnego.

Druga
zane

i

X I V

krajowych

zapo­

ośrodków

przemysłowych.
Anna

K A R L

BAUMGARTEN,

demie-Verlag,

Berlin

Veroffentlichungen

Zimmermannwerk

1961. D e u t s c h e

des

Instituís

fur

im

Mecklenburg.

Akademie
deutsche

Kutrzeba-Pojnarowa

der

Die

Scheune,

Wassenschaftein

Voüksikunde,

zu

AkaBerlin.

t . 2,6, s s . 1 9 8 , 3 2

tabl.,

124 r y c .

Wśród

wielu

mniejszych

i

większych

downictwem

ludowym

książka

ta

reprezentując

dojrzałe

stadium

jednego

Jasno,

a

konstrukcji
burgii;
tensji

równocześnie
i

funkcji

od początku
do w i e l k i c h

i

z

powściągliwie,

stodoły

w
ale i

się

na

będzie

głównych

tematy

związane

niewątpliwie

nurtów

przedstawione

tradycyjnym

dla czytelnika jest
uogólnień,

opracowań

wyróżniać

dzisiejszej

tam

budownictwie

z

bu­

korzystnie,

zostały
ludowym

etnografii.
przemiany
Meklen-

rzeczą

jasną,

że p r a c a

n i e rości

sobie

pre­

szczęśliwie

unika

ciasnego

spojrzenia

na

i tak

/

RECENZJE

już

dość

że

budynki

rzucić
deł

wąski

problem.

Przez

cały

gospodarcze

będą

rozpatrywane

światło

na

pisanych,

ogólne

praca

Zajmuje

się

ludowego

budownictwa

uwagę

n a stodoły

chłopskich
pracy
i

daje

na

dwie

wielkich,

waniu.

Trzeba

też

wykryć

ciekawe

w

ich

podkreślić,

etapy

w

W

XVI

w.

przy

czym

zarysowuje

przeważać
więźba

wała,

a

-przejazdy

bezklepislkowe,

i

zagrody.

bram

łączy
do

do
w

sobie

XVII

ściowo

w.

pod

włączanie

do

a nawet

stajnia;

Nieco
śniej

Inaczej
' pod

na

aby

pisko

halowe,

pów

w

coraz

w

osi
do

w

w

całości

pod

Wpływy

stodoły

elementów

rozwój

w

wielkiej

klepisko,

w

kubatury

która

stodoły

wspierającej

pod

już

siano, j a k
(która
autor

najpierw

czę­
powo­

spichrz,

podjazd,

zbliżona

do

dolno­

która

już

wcze­

sąsiek,

następnie

słupy

podpierające

do

ale

XIX

byłaby

wysunąć

jakieś

2 połowie
uwagi

udokumentowanej

chyba

ów

właśnie

konstrukcji

tradycyjnego

nurtu

tle porównawczym,
bynajmniej

nie

brak
i

polemiczne

etnografii.

element

trady­

zmienili

dopiero

względem

Wydaje

Problem
oparta

na

się,

właśnie

naukowego,

materiale.

—

dogodna

w.

dyskusyjności,

dokumentacja

masowym

ten

we­
słu­

dachu,

słupów

była

jako

stan

pracy.

aparatu

oprócz

wiązania

nie

przetrwała

solidnie

rozbudowę

niektórych

wewnętrzna

w

dociekań

kle­

sobą

zamiast

miastach

być

tylko

poszczególne

a wreszcie

w

nowoczesnej

XIX

za

wyszkoleni

niej

w.

Meklemburgii

wprowadzono

w.

cieśle,

i

w

XVII

młodsi

trudno

połowy

pociągnąć

W

i

opracowanej

w

musiało

murowanych

ale

po­

stodoły-

odnosi

dach.

młocki,

taryzowanym,

jak

do

stodołach

wąskim

północy

dolnoniemieckie

wówczas

stodoły

dość

na

zaznaczać

brogów)

folwarcznej,

w

znawczych

więźby

Meklenburgii

n a zboże i

wbudowane

czas

na

formy

to
gro­

dachem.'

więźba

w

w.

ścianach

się

budowla

przetrwała

powszechne

całości

kalenicę

stodoły

Rozwinięta

może

o

stodoły,

takich,

halowa

początkowo

(forma,

przyjąć

usytuowane

ona, m i m o

i

więźby)

obręb

używaniem

syjny

XIV

imeklemiburskiej

typu

jakiś

leży

Były

składów

północnego

.zmleczowania.

więc

chłopów,

do

form

stodoły

dach.

niemieckich

budynku,

starych

funkcje

autora

uwarunko­
autorowi

zaczyna

nawet

Tak

dla

się

południu

dłuższej

cyjny

miennie

chłopskich,

ma

rozwinięte
na

stodołach

stolcowo-poziomą,

z

funkcji.

udało

palowej

bardziej

wzdłuż

konstrukcję

związku

Podział

autor

włączane

przyłapem

podpierających

ukośne

innych

lub
wagę

przez

stopniowo

przebiegał

konstrukcji

następnie

odnosi

powstaje

uwzględnieniu

halowego.

wreszcie

Powiększenie
wnętrznej

stodół

form
główną

skróceniu:

konstrukcji

i

Zwracając

tematu

w

i

nawiązaniu

ten sposób

zaopatrzona

usytuowane
Rugii),

w

pracy

w.,

zarówno

Meklenburgii.

społeczno-gospodarczym

podłużndklepiskowej

budynku

domu

została

(w

w

napływowych

w.

dużą

źró­

zabytkowych

stodół m a ł y c h ,

jak

zróżnicowanie:

południowego

potem

bróg,

niemieckiego

podłużna,

było

dują

o

pewne

pełniące

elementy

przyłap,

klepisk,

Równocześnie

Początki

Klepisko

spichrzy

się

powstają

do

formie

t a k wąskiego

wprowadzać

więźba

poprzeczna.

równolegle

mimo

podstawie

stodół

XIV

omówieniu

XII—XIII

bez

zaczęto

od

pokrewnej

wskazuje,

Na

inwentaryzacji

przemian

więc

Oto wyniki

osobnych

dzonych.

—

że

Meklenburgii

jednownętrzowe,

zaczyna

a

konkretnym,

ewolucji.

budowania

mogących

elementów

ludowego.

ograniczeniu

części p o ś w i ę c o n e

budowle

zaś

o

folwarcznych,

zjawisk

dachu,

w

zapowiedź,

,z

o szerokim, porównawczym

gospodarczych

zasadnicze

do

ale

j e s t 'wstępna

jeden

szczegółowej

konstrukcyjnych

nie zapomina

rozpatrywanie

Początki

i

dolnoniemieckiego,

przeważnie

przybyłych

literatury

tradycyjnymi,

budynków

spełniana

jako

budownictwa

historię

formami

tok pracy

problemy

ikonografii,

obiektów

581

do

że

tej

t o , że

na­

opisowo-po­

rozpatrywany
doskonale

Uniknięto

su­

dysku­

jest

zinwen­

rozważań

nad

RECENZJE

582
ścierającymi
do

się

jednego

elementami

tylko

'nurtu

dość

wąskim

temacie

gdyż

skłoniło

autora

warsztatu

—

z

tradycji

tradycji

zakresu

do

różnych

narodowości,

niemieckiej.

kultury

Takie

materialnej

wykorzystania

także

i

ograniczając

postawienie

miało

źródeł

jednak

i dobrą

w

STAVITEL'STVO

Práce

Národopisného

A

Omawiana

pozycja

jest

Słowacji.

słowie

wstępnym

w

W

t. 8

korzystania
turze

czasopisma

osiągnięć

wiejskiej,

obszaru

i

na

wych.

tradycji

SLOVENSKU,
Vied,

SBORNÍK

t. 1 2 , B r a t i s l a v a

przez

otwiera

w

Čičmanach

Muzeum

współczesnych

jego

nawczej

do

Zdaniem
wanie

w

V.

Pradze

zebranych

Pražák
Autor

autora

dane

z

mapce

obszaru

zdobione

na

domrc^

W

uzasadnieniu
bogatszych

okresie

wcześniej

taki

stanowiłoby

wszystkim

zaczęli

jeszcze,

belki

do

że

w

1 8 9 5 r.

podczas

które

zgro­

wystawy,

badań

tereno­
z

punk­

się r ó w n i e ż

również

z

zostały

podaje

ścian

budować
domy

domy

analizy

usta­

porów­

uwzględnione

piętrowe,

Pražák

domów

a

spotykanych

gospodarzy),

malowania).

na

też

parterowych

Wydaje

się,

że

z

piętrowe

przed

w

piętrowym

a

nie

parter,

też

pogląd

domu

tymczasem

zdaje

zdobić

się,

w

natury
i

społecz­

konstrukcyjnej

nie

malowano

że

malo­
gospo­

nadawały

faktu,

domy

stwierdzenie,

i

następnie
raczej

względy
jak

piętrowe

raczej

piętro,

malowanych

n a •materiałach

l e c z starając

rezygnuje

były

się

prymitywne

autora

parterowych,

wyróżnienia

wynika

zakresće

wszechstronnie, nie tylko

Polski,

biedniejszych.

nie

tym

(tab. 23).

pierwotnie
się

przez

nie

nej

bogatsi

w

wy­

architek­

problematyki

Z

zarówno

ornamentu,

darstwach

początkowym

porusza­

możliwość

nowoczesnej

zorganizowanej

analizuje

pochodzenie.

artykułu

(nieobrobione,

w

na

precedensy

oparty

z okazji

samego

upowszechniło
(chęć

na

ludowego

zagadnienia

wskazując

Pražáka

(s. 9 — 8 8 ) ,

form

przytaczając

załączonej

budownictwa
do

ludowego

jednocześnie

danych

lić

i

zakresu

nawiązuje

Národopis",

artykuł

materiały

widzenia zróżnicowania
funkcję

z

budownictwa

się

tom

Zgromadzone

zbiorową
J . Mjartan

Rumunii.

tu

w

NA

Slovenské j A k a d e m i e

„Slovenský

i

i

zrębowych

madzonych

pracą

powołując

Ukrainy

Recenzowany
domów
jak

BÝVANIE

Ústavu

Kwaśniewski

s s . 294

nego

z

stronę,

historyka.

L'UDOVÉ
1963,

przy

charakterystycznych dla

Krzysztof

ŠTÚDII,

się

sprawy

iż

ściany

malowaniem

parterowymi.

że

Dowód

.zdobiono

brak

się

gospodarze

takiej

przede

prawidło­

wości.
Ciekawy

na

funkcję

malowanego

z

dotychczasowymi

poglądami

np. A.

Vaclavika,

który

przeciwstawia

znaczeniu

magicznemu

mizujący
śa

—

ochrony,
cego

jest

apotropeiczny),

drewniany

budulec.

nictwie

malowano

pękanie.

Ochraniano

futryn

okiennych

rozwijał

się

by

obszaru

i

z

przede
i

w

autora

praktyczne

znaczenie

W

,z t y m a u t o r

związku
wszystkim

ten

sposób

drzwiowych,

obejmując
Polski

wreszcie

pierwsze

całe

przytoczyć

ludowym

doceniono

znaczenie

budulec

i

w

mniej

istnieją

dane

tylko

tym

pozwalające

wskazuje,

najbardziej
i ostatnie

że w

miarę

upływu

ścian.

W

wapna

danych
jako

środka

stwierdzenie

innej

budow­

gnicie

czasu
że

lub

lub

obramowania
ornament

w

można

budownic­

zabezpieczającego

malowanie
i

(środek

konserwują­

t y m zakresie

świadczących,

stosowano

ścian

na

zrębu,

pole­

Reinfus-

starym

podatne

bale

—

R.

środka

W

celu

na

jako

powierzchnie

szereg

twie

malowanych

wapna

końce węgłów.

niany

że

miejsca

ornamentu

częściowo

drew­

bielenie.

Nie­

funkcji malowanych

bu-

583

RECENZJE

dynków,
mają
ko

np.

malowane

krzyże

na

wyraźne

znaczenie

znaków

magicznych, ochronnych

względami

praktycznymi

ścian

budynków

ogół

(w

(np.

kańców

(biała

polską,

wicie

przesądzić

wacji

drewnianego

Ze
nicze

grupy.

stanowi

się

cechuje

analizowane

wokół

zrębu,

powtarzające

np.

Wydaje
jako

(chlewy)

Ostrołęki).

bielonych

Znane

też

jest

oznaczał

narodowość

się w i ę c ,

że n i e m o ż n a

środka

Tyl­

częściowo

niebielone).

chałup

tylko

wyodrębnioną

stosowany

balach
ścian

uzasadnić

komory

ukraińską).

gospodarskich
(okolice

służącego

na

miesz­
całko­

do

konser­
zasad­

budulca.

ornament

grupę

ściany

malowania

budynków

też

bielonych

formalnych

powierzchnie

się

kolor

niebieska

Pierwszą

plamy)

ostatnich

da

bielona,

że

znaczenie

względów

formie
i

izba

Rzeszowskiem),

nie

ścianach

futryn

tworzący

najprostszej

drzwiowych

i

okiennych,

na

który

wypełnia

w

które

składają

się

geometryczne

pasy,

(kółka,

motywach

na

budynku.

pierwszych

„pasowym",

układając

t w o r z ą c y c h różne k o m p o z y c j e

trzy

(w

autora

budynku
o

na

ornament

obramowanie

przez

figury

dzieli autor

stanowi

niejako

nazwany

ornament

ornamenty

grupę

krzyżyki,

rozwiniętych,

Drugą

trójkąty

figurkach

grupę

całe

się

po-

proste,

itp.).

Trzecią

symetrycznych,

i, podobnie j a k ornament „pasowy", wypełniający

całe

ściany.
Na

podstawie

dokonanej

jak

po

terenie,
a

w

z

haftów

z

wpływami

nę

przyszła

też

szczególności

analizy

po

ludowych,

autor

Słowacji

malowanych

znacznie

zasięg

próbuje

Kolejną

aż

(nawet

stanowi

południowej

waniu

opracowań

z

tego

wadził

w

części

sochowej

zakresu

rozpatrzył

tejże

k o n s t r u k c j i (socha,

strukcją

ścian

budynku,

w

Omówiono

budownictwie

także

na

dachu

ścianami

ze

sługuje
zania
z

na

sochową

omawianym

plecionymi

szczególną

wszelkich

uwagę

konstrukcji

współwystępowaniem
Pomiędzy

kazano

zależności.

dachu

nie

autor,

że k o n s t r u k c j ę

różnią

1 wewnętrzne),
strukcja
łoby

występują
wej

znana

pożądaną
w

ogóle',

konstrukcji

od

jest

c z y też w

dachu.

rozszerzyłoby

na

(przynajmniej

konstrukcji

względami

i

wozowniach.
wszystkim

istniejących

czy

autor

konstrukcji
Fakt

ten

ogólniejszego

w

krajach

urządzeń
o

za­

powią­

słowiańskich)

ogniowych

sochowej

Ponieważ

w

zastosowania

na

badanym

t a m stodołach

(sochy

wielu

z

w

nie

w y

konstrukcji

gospodarskich

suszarniach tytoniu

przede

wyraźnie,

również

do

domy

budynkach
w

kon­

ognio­

materiałów

gliną.

te­

ścian.

i lokalizacją
W

z

urządzeń

sochowej

polepionymi
przesłanek

w

elementy

n a t y m obszarze

współwystępowanie
z

chałup

Zebrane

powiązaniu

lokalizacją

kon­

przepro­

poszczególne

j a k też w

wnętrza,

jedna

o

zrefero­

autor

chałup).

wykorzystanych

stosowano

stwierdzić

(9

stosowaną

pozostałych.

sochową

Ukrai­

domy

Środkowej,

względu

świetle

tymi

i

powiązania

starannym

W

wnętrza

Pod

malarki

Čičmanach

zinwentaryzowanych

Słowacji

(grodzonymi)

szopach, komorach

soehowa

rzeczą

się

ze

słupowych

takiego

Ostatnie
Po

konstrukcję

jako

grodzonej

rozplanowaniem

żadnych

Europy

ślemię, k r o k w i e ) ,

obszarze

w

ornamentach)

89—140).

analizę

rozplanowaniem

gospodarskim.

stwierdził

obszaru

J . Mjartan

zakresu,

Rumunię

Przyjęcie

J . Mjartana
(s.

południowej

składowe
wych.

artykuł

z

badanym

przez

chałupy

poprzez

na
tego

Polsce.

dokładną

z

malowane

określonych
w

z

motywów

z Bałkanów

Słowacji

pracy

konstrukcji dachu

materiały

i

ciekawy

w

czerpania

Valašsko.

o

wołoskich

sochowej
dalszej

która

występującego

porównawczych

związać

Moravskiie

chałup

wpływów

pozycję

po

strukcji

renie

sposobów

tzw. k u l t u r y wołoskiej,
do

ornamentu

materiałów

ustaleniu

znaczenia

0

form

rozpatrzeniu

stwierdził
szczytowe

krajach

kon­

stodołach,

by­

terenie

stodoły

nie stwierdzono

nie

socho­

RECENZJE

584
Artykuł

J . Mjartana

praca

przynosząca

wanej

w

Budownictwem
i

zabudowie

różnic

zagród.

latorośli

Przedmiotem

nych

form

dom

z klecią,

gała

w

autorka

szereg

drogi.

Typ

natury

gospodarczej.

jako

zwartej,

skich

z

zamkniętej

dążono

Związanie
padkowe
tego
z

lub

typu
z

niach

okólnej
z

dane

z

zagrodach

nie­
chłop­

może

być

się

powiązanie

hodowlaną.

porównawczego

Tę

ostatnią

stwierdzono

też

w

zakresu

rozplanowania

wnętrza

domu

zmiany

zarówno

w

i

spowodowały

wyposażenie

polskiej

funkcji.

dokonały
kulturze

czy

ucieczką,

przy­

prawidłowość

nowszych

bada­

chłopskiego

przy­

Na

i

tradycyjny

zmiany

w

zwłaszcza

ulegają

zwyczaj

skupiania

stwierdza

autorka

życia

zakresie
fakt

do­

bydła,

budownictwie

prze­

hodowlane).

coraz

większemu
terenie

w

do­

ich

ograniczenia

badanym

rodzinnego

Po­

drobiu,

pomieszczenia

więc
na

tylko

trzymanie

nowszym

(piwnice,

mieszkalnych

komora),

nie

tu

domu

izb

sień,

uwagę

okresowe
w

chałupy,
wnikliwie

latach.

zasługuje

te

pod
ekono-

ostatnich

zmiany

Funkcje

przyczyny

(izba,

w

i

(np.

wsiach

autorka

ale

gospodarskie

ilości

zakresie

zwracają

wnętrz,

komory

gospodarskie

i

wnętrz

tym

ludowej

rolnych).

budynki

zwiększenia

poszczególnych
w

we

wyposażeniu

Następnie

podkreślenie

sieni

chłopskiego

pomieszczeń.

się

wyposażenia

płodów

przez

Na

poszczególnych

które

mieszkalne

jednej

rozdzia­
utrzymuje

izbie-kuchni

codzienna).

Mniejsze
pomieszczeń:
wykazanie

zmiany
tu

przez

w

zasadzie
autorkę

wnętrz,

np.

jednym

potwierdzeniem

to

sprzę­

winnic

ogólne

gospodarczych

dawny

ilości

wymagały

wydaje

właścicieli

przekonujące

autorka

urządzenia

(izba

gospodarką
bardziej

omawia

przechowywanie

od

względami

przed

wstępie

w

przebie­
podstawie

bydła

179—2Ф2).

tyczące

się

w

(s.

zmiany,

Mimo

Podobnie

domu

jak i

Funkcje

duże

wnętrza

dobnie

łowi.

w

latorośli

zabezpieczenia

stanowił

zabudowanych

Rozwój

urządzenie

są

winnej

drogi.

tej

podyktowany

wyposażone

uro­

wyróżnio­

którą

Na

zagród

Plessmgerovej,

jej

jmowane

podwórza.
był

winnej
w

natomiast

A.

które

funkcji

wyjściową,

Odmiennie

też
ta­

Polski.

lokalizacji

tychczasowej

z

gospodarką

materiału

jak

akcentując

celem

genezy

jak
typy

zabudowy.

natomiast

miczno-społeczne,

omówiła

hodowlę,

wtórne,

Szczegółowe

i

od strony

dwa

chłopskie

odmian

winnic

autorka

wyjaśnieniem

przetwórstwem

zabudowy

obszaru

Javomikiem

i

o charakterystycz­

hodowców

Švecovej

Sło­

formalnych,

zagrody

formę

Ma­

artykule

karpackich

samego

zabudowy

zwartej

zabudowy

artykuł

właścicieli

jak

na

do

uwzględnieniem

nosi

Zagrody

wg

stoso­

zachodniej

to

drogi.

zabudowa

zamkniętej

uprawą,

nastawionych

również

nich
do

w

w

zagrody

wyróżnia

się

charakterystycznych

zagrody

są

drugi

dla

pierwsza

sochowej

Švecová

względów

zagrody

ścianą

zagrodach

S.

ludowego

Ze

zajmując

wspólną

szerszą

się

osad,

stanowią

to b o w i e m

Słowacji.

autorki

ulicy.

typów

Autorka,

wskazuje

wymienionych

związanego

strony

nich

usytuowany

strony

zajmuje

jest

konstrukcji

budownictwa

małomiasteczkowe),

Zaihorskiej.

zagród

wyróżnia

tu

z

uwagę;

zakresu

obszarze

rozważań

od

geograficznego,

Pierwszy

nizinie

na

formy

(zamknięte)

(budownictwo

dzajnej

z

małomiasteczkowym

środowiska

kich

specjalną

dane

mieszkalnym

miasteczkowe

(s. 1 4 1 — - 4 7 8 ) .

nej

na

kompletne

budownictwie

łomiasteczkowe
wacji

zasługuje

tak

nowych

zamiana

trwa

zmian

komory

pomieszczeń,

na

reguły,
gdy

odnośnie

tradycyjny

do

układ.

lokalizacji

Szczególnie

poszczególnych
interesujące

dotyczących

przeobrażeń

funkcji

drugą

mieszkalną.

Wynik

że

izbę

funkcje

tymczasem

gospodarcze
stare

są

wnętrza

jest

poszczególnych
ten

jest

jeszcze

przenoszone

do

coraz

uwolnione

od

swego

RECENZJE

poprzedniego

przeznaczenia

spełniają

rolą

585

izb

mieszkalnych, a

nawet

reprezenta­

cyjnych.
Ostatnią

pozycję

w

recenzowanym

rozwoju

chłopskiego

Niektóre

problemy

Zahorskiej

(s.

ryzowany

był

wykazuje,

że w y s t ę p u j ą

i

różne

zanie

243—293).
jako

typy

zmian

Badany,

teren

upowszechniania

zakresie

mieszkalnego
domu

odrębnionymi

W
wzrost

lat

domostw

uzasadnia

badanego
części

pracy

w

położył

akcent

związanych

budową

wsi

słowackiej.

skanego

przy

obserwacji

stycznego.

Szkoda,

pokusił

przekształca

się

o

że

nie

innych

podejmując

przynajmniej
zwyczaje,

dane

na

wsi,

oraz

izbę.

jednak

życia

w

nad

wyraz

tę

wstępnego

np. w

jak

między

wy­

społeczno-

statystyczne

pocho­

w

ostatnich

latach)

a

następnie

spadek

w

zakresie

zachodzących

socjalistycznym

dziedzin

systema­

poziomego,

wynikłe

(zwłaszcza

dom

odbiegają

idzie

wyka­

budowlanych
jest

in. właściwościami

budowlanego
zmian

rzutu

na

osadnictwa.

i analizuje

wykazanie
te

m.

wykazać

współczesnym

autor

tradycyjne

zestawia

na

Dane

próbę

autor

formami

przypadającej

na

ze

materiałów
poświęcona

i

ruchu

jest

nowych

pozwoliły

zakresie

mieszkańców

a

jak

autor

1956—1957, które

nictwa,

nie

obszaru,

nastawiona

formalne

natomiast,

co z a t y m

artykułu

Różnice

charakte­

Autor
a

się

drogi.

niziny

literaturze

budulca,

zróżnicowanie

MTUŠkoviča

obszarze

glinianego.

pracy

Š.

na

część
na

typami

ilości

Autor

względu
do

aktywności

średniej

ze

część

Draga

stosunku

ostatniej
z

konstrukcją.
w

ekonomicznymi

dzące

Pierwsza

artykuł

dotychczasowej

budownictwa

w

nową

stanowi
mieszkalnego

wszystkie rodzaje

ścian.

tyce

orientację

dominowania

w

konstrukcji
z

i

obszar

tam prawie

związanych
domu

tomie
domu

planowaniem

od

ogólnego

okresie

interesującą

dziedzinie

prze­

obrazu

budownictwa

sformułowania,

budow­
i

uzy­

socjali­

problematykę
jak

rozplanowania

i

ów

postęp

użytkowania

wnętrz.
Osobna
się

liczne

wzmianka
i

bardzo

należy

dobre

się

stronie

fotografie,

ilustracyjnej

rysunki

i

tomu.

na

którą

Zofia

E M A N U E L
tastru,

„Český

Dr
grafii

z

rozwoju

poligonalnego

n i m obszarach,

niki
się

Baláš,

kierownik

folkloiristjku Č S A V

powstania,

poszukiwań
niejako

stodoly

Mnořioboké

w

indikačních

i

iw

zasięgu

działu

Pradze,

stodół

przygotowując

podsumować

na

przed

swoje

szeregu

wielobocznych

rozprzestrzenionego

opublikował

architektury
od
na

stabilního

ludowej

pro

etno­

jako

z

form

i

sąsiadujących

obszerną
kilku

jednej

kontynencie

w

nie

Ústavu

ka-

zagadnieniem

ten temat
oparte

nadb.)

się

paru

wnioski

1 (i

lat zajmuje

naszym

laty

Staszczak

skicách

L i d " , R . 5 1 : 1 9 6 4 z . 1, s . 3 3 — 4 3 , r y s . 8, t a b . 8, m a p

Emanuel
a

nictwa

BALÁŠ,

składają,

plany.

budow­

monografię.

Niektóre

wy­

artykułach .

Obecnie

stara

tylko

J

na

szeroko

podejmowa-

E . B a l á š , Organisace
výzkumu
lidové
architektury
a několik
ukázek
z
li­
dového
stavebnictví
na Voticku,
„Československá
Etnografie",
R . 1:
1 9 5 3 z . 4,
,s. 3 6 2 — 3 6 7 ; t e n ż e , Výzkum
lidové
architektury
na Voticku
a Vlašimsku,
„Če­
s k o s l o v e n s k á E t n o g r a f i e " , R . 2 : 1954 z . 3, s. 2 8 2 — 2 8 8 ; E . B a l á š ,
V.
K l í m a ,
Vesnické
stavby
v okrese
votickém,
„Český
L i d " , R . 4 1 : 1 9 5 4 z . 4, s . 1 5 6 — 1 6 8 ;
E.
Baláš,
Výzkum
vesnických
sídel
a lidových
s t a v e b г> jihovýchodních
Ce­
chách,
„ Č e s k o s l o v e n s k á E t n o g r a f i e " , R . 5 : 1957 z. 2, s . 1 8 4 — 1 9 7 ; t e n ż e ,
Výzkum
vesnických
sideł a s t a v e b Ústavu
pro etnografii
a folkloristiku
ČSAV
v roce
i960,
„ Č e s k o s l o v e n s k á E t n o g r a f i e " , R . 9 : 1961 z . 2 , s . 2 1 4 — 2 1 6 ; t e n ż e ,
Vznik
a
vývoj
polygonálních
s t o d o l , „ Č e s k o s l o v e n s k á E t n o g r a f i e " , R . 9 : 1961 z . 3 , s . 3 0 1 — 3 0 9 . 1

RECENZJE

586
nych

badaniach

nym.

Dotychczas

jednakże
z

już

Podjęte

Słomnik,
się

w

a

sce

mianowicie

okolicach

Centralnej

i

obejmujących

formą

twie

drewnianym.

obszarze

artykuł

oparty

materiałach
drogą

przedstawienie

dół.

Mimo

nie

tego

kułu

to

zjawiska

jest

ca

ścian,

nanego

wg

cych
pujące
tym
za

w

regionach
(z

archiwalnego

autorowi
stodół

liczbą

katastry.

Zachodzi

noszenia

tego r o d z a j u

nieraz

dość

było

także

błędy

szeroko

jednak

w

na

w

92 w s i a c h
W

na

ogólnym

zasadniczych
się

wacji

pobliżu

jak

już

na

wspo­

terenowych

lecz

także

na

zgromadzony

tą

artykule

zasięgów
idzie

o

Drugim

mapce

zróżnico­

zagadnienia
tych

sto­

występowa­

walorem

arty­

archiwalngo
wsiach),

w.

upo­
budul­

a

porów­

ogólniejszych

ilościowe

w

w

w.

X I X

i

badań

wsiach

autor

pod

wziął

X X

tej

.terenowych

412

przestrzennym

bądź

planów

katastralnych

stodół

X I X i X X

polskich

zjawisko

znane

z obliczeń

autora

uzupełnionych
wynika,

autor

nie

w. N a

terenie

Nowego

iż

rozmieszczonych

stwierdza

i Czeskich Budziejowic,

okolicach

ich

prze­

miejscowości

terenowych

wielobocznych

Pilzna
w

razie

wielobocznych

ciągu

Morawach

podobne

poszukiwań

stodół

okolicach Pragi,

do

czy

z

nastąpić w

ii

każdym

227

wska­

możliwość

zbadać,

W

przy

dokonano

więcej, niż p o d a j ą

uwagę

budynków,

wystę­

Zostały

Korekty

niektórych

uzyskanym

na

pewnych
różnice

katastralnych.

zatem

układzie

a

wysnucie

badań

dotyczą­

rozważone

to

istniało

Preszowa,

rezultatami
zagadnień

na terenach

Czechosłowacji.

w

z

z innych wsi. Przynajmniej

terenie

je głównie

go

niektórych

drewnianych

przeglądu
i

zmian, jakie mogły

spotyka
w

podstawie
X I X

czy

Czechosłowacji.

publikowanym

połowie

zarazem
budownic­

katastru, rodzaju

znalezionych podczas

Należałoby

dokonanych
1

a

w

ujęcie

poszczególnych

i

zostały

było w

pytanie,

budynków

materiałem
w

Pol­

powiązaniach

uwzględnienia

materiału

porównanie

materiałach

przestawiania
obszarze

i

wielobocznych

obiektów

odległych.
na

a

w

jeśli

daty

rozpatrzenie

wielobocznych

stodół

datowanych

na

z u j ą c y c h , iż s t o d ó ł w i e l o b o c z n y c h

zwyczaj

o

Cały

czy kurczenia

w

ubiegłych

poszukiwań

Czechosłowacji.

linii

wielobocznych

w.,

podanej

orientacyjną,

obiektów

W

literatury),

ale bez

uwzględnieniem

występowania

pewne

istniał

na

wspomnianego

na

znajdują

Europę,

chronologiczne

się

więcej
Śląsk

obecnym.

wszystkim

pomiędzy

pomocą

rozszerzania

z

form

południowo-

Wielkopolsce,

stodół
X X

1824—1843.

poligonalnych,

reliktowego

materiału

Przede

lat

uniemożliwia

zestawienie

wypływa

resztki

z ciekawszych

X I X i

zestawiony

wartość

pozwoliło

wykryte

stodół

oczywiście

występowania

wniosków.

autora

w

Południową

jedno

długotrwałych
z

na

zagadnień

wiadomościami

tj. k a t a s t r a c h

miejscowości

Prześledzenie

wynikach

dużą

stanem

terenowych

w

posiada

ilościowego
ze

i

sochę

gdyż

BoguminowL

typowych

Północną

zebranymi

która

imniej

ponadto

ciągu

tabelaryczne

rządkowanego

z

ku

rozmieszczenia

ewentualnego

mapa

była

dotyczy

przez

co

aż

znana

zmian

jego

archiwal­
marginalny,

Polski

wkraczając

i

rozmieszczenie

czasowego,

dalej

Bielska

i

polskich,
ziemiach

przechodzącym
i

jedno

ślemię

nie tylko n a

został

na

Baláša

archiwalnych,

ilustrującej
i

na

skrupulatnie

materiał

wania

E.

jest

(dopełnionych

zatem

Środkową,

i konstrukcją

Czechosłowacji

mniano

to

badawcza,

badaczy

pasie

Oświęcimia
Pszczyny,

materiale

charakter

autora.

obecnie

wielobocznych

in. Jest

swoją

Obecny

wąskim

obszernym

oczywiście

problematyka

studiów
jeszcze

na

stodół

się

także

mają

zainteresować

Wadowic,

Mikołowa,

forma

szerszych

musi

występują

Trzebini,

stuleciach

zarysowuje

zagadnienie

ale

artykuły

przeprowadzonych

budownictwa

zachodniej,

ankietach,

opublikowane

obecnie

gruntownie

tego

terenowych,

Jiczina.

Czech

na

Sło­

Szcze-

RECENZJE

golnie

dla

będą

nas

interesującym

tereny Śląska

giem

polskim.

X I X

i X X

na

Różnice

w.

gdzie

w

Zresztą

X X

znajdowały
na

w.

się w s i e ,

podstawie

nasileniu
nadto

w

autor

strukcyjne.

W

jeszcze

w

wice,

Pszczyna),

Czechosłowacji

stodoły

typowym,

stwierdzenie,
osiedlami.

a

że

wieloboczne

lec,

a

więc

przede

drewnianego
•oczywiście

Omawiając
iź

dla

stodół

było

to j e d n a k

je

związku

jako

budulca

już

rzemieślnik.
tendencja
Nie

iż

były

to

nie

były

były

drewno.

zastępowaniu

normalizowania

poglądów

wielobocznych

tego

typu

planu

związanych

pomieszczeń

oraz

w

drewniany

widzi

się

iż

w

iż

sto­

budu­

nich

autora

wpływy

musi

być

porównawczymi.
autor

dochodzi

do

Charakterystyczne

budowano

je

wnio­
bowiem

z kamienia,

1 połowie

X I X w.,

stodół

ogóle.

Zarzucenie

drew­

k o n s t r u k c j i , którą

wprowadza

w

czworobocznymi

względem

zaważył

też

z tymi budowlami,

i c h większej

a

odporności

a

nie

pozo­

stodół

stodoły

zapominać,

słowiańskimi

raczej

tych

zmianę

etnicznie

ubogimi

wielobocznych

zanikania
kolei

zjawi­

odpowiedzialne

poglądem,

budowlanego.
w

i

re­

obszarze

miejscowościach

twierdzenie

Wprawdzie

Czecho­

przyjętym

badaniami

nawet

(np.

względami

d o w n i o s k u , że n a

Ponadto

Powyższe

kon­

miasteczkach,' co

pewnymi

z

mia­

różnice

Polsce

przeważnie

z obszarami

stwierdzono

rolniczych

w

w

żadnych

dotychczas

jak

jakieś

związane
z

zupełnie

wielobocznych
ich

ważne

typowym,

jednak

w

ciągu

Po­

formułuje

materiału

z

pod

dochodzi

lessowymi.

z procesem

W

formy

w

niektórych

czworobocznych.

tam

się

zasię­

największym

strony

głównie

jest

o

wielobocznych

spotykało

rozważaniach
znów

zmiana

zachodziły

stodół

gruntownymi

wywołało

należałoby

tradycyjnych

istnienie

.sakralnego.

przejawem

na

dy.

niektórych

czy nie

p r z y c z y n y z a n i k a n i a stodół

wielobocznych

nież

w

są

jeszcze

wywołała

w

również

wszystkim

poparte

sku,

występowały

kontrowersji

budownictwa

i c h zupełnie,
stodół

zbadać,

stodół

z

zanikły

do

te

związane

w.,

tych
się
W

.stodół

stosunku

drugiej
w

X I X

zasięgów

nie było

A

międzywojennym

budowle

w

wsie.

w

swoich

to

typowe

X I X w.

wieloboczne

z

Pozostaje

doły

stawało

w

wielobocznych

pojedyncze

wsiach

wskazywałoby,

Autor

skiem

w

łączące

we

razie

okresie

stodół

wykreślonych

mniejszość

że

jako

nawet

tylko

prezentacyjne.

były

występowania

Opawy

chodzi o

archiwalnego.

każdym

zresztą

gdy

te

których

stwierdził,

od

występowaniu

wewnątrz

wtedy

Należałoby

reliktowego

wschód

jedynie,

stodoły

materiału

stanowiły

steczkach.

w

są w y r a ź n e

miejscowościach,
ciągu

obszarem

południowy

587

innych

budynków

rozpad

całego

dotyczących
na

inny

zaważyła

rów­
zagro­

systemu

użyteczności

działanie

warunków

atmosferycznych.
Na

zakończenie

analizy

wielobocznych,

jaka

Na

datowanych

podstawie

archiwalnych
pomiarami

zakłada,

się

wielobocznych
w.

w

Czechosłowacji

zaledwie

się

w

nych

poprawkach

2000

tych

połowy

w.

Obliczenia

sceptycyzmem,
nych
w

w

ciągu

najwięcej

niemniej

w

Artykuł

porównaniu
E . Baláša

X I X w.
skoro

i w

X X

z innymi

stanowi

nie

było

w.,

dużą

X I X

obszarami

Europy.

dobry

w.

że

w.

zapisów
przed

z 412 stodół
zostało

do

oblicza,

iż

stanu,
nawet

po

pew­

jeszcze

300

budowli

przyjmować

z

pewnym

liczbę

stodół

wielobocz­

i na

szybki

ich

obecnie

przykład

i

stodół

X I X

wybudowane

1500, a

istnienie

jeszcze

jak

miejscowościach

ponad

choć

tylko

terenie,

zostały

oczywiście
w

ilość

1 połowie

przyjmując,

92

stosunkowo
jeszcze

w

20% pierwotnego

stwierdził

należy

na

zachowanych

X I X w.

tj. ok.

takie

wskazują

Czechosłowacji
2 połowy

stodół,

wydedukować
w

Dalej

przebadanych

1 połowie

się

wieloboczne

X I X w.

80 o b i e k t ó w ,
w

stara

Czechosłowacji

znajdowanych

1 połowie

około

X X

w

iż w s z y s t k i e s t o d o ł y

znajdujących

X X

autor

znajdować

obiektów

katastralnymi w

połowy
całej

materiału

mogła

zachowało

należytego

zanik

się

ich

wykorzysta-

RECENZJE

583
nia

materiału

terenowych

archiwalnego

jako

budownictwa
o

mało

ludowego,

dotychczas

prymitywnego
py.

I

podstawy

że tego

jednego

podjęte

jako

można

liczyć

EDIT

ki

rodzaju

poważnej

formach
w

rezultatami

poligonalnych

różnoraki

sposób

współczesnych
zagadnień
pracy

w

pewnych

regionach

autorowi

jak najlepszych

oczywiście

zagadnienie

nadaje

się d o r o z w i ą z a n i a

problematyka

n a pełniejsze

i

w

głębsze

HOFER.

skali

jednego

KLÁRA

К.

tego

budownictwa
Euro­

nie tylko w

gra­

ale winno

być

kraju,

międzynarodowej.

rozwiązanie

monograficznej
z

życząc

czy nawet

badań

badawczych

wyrosłych

podnieść,

badawczego,

FÉL, TOMÁS

poświęcone

znajdują

ludowej,
z

zentowania

szerszy

zarówno

którymi

bogatego

jednak

materiału

Wówczas

jedynie

zagadnienia.

CSILLĚRY,

i

Maria

Gładyszowa

Hungarian

peasant

art,

po­

badań

naukowych
należy

gierskiej

sztuce

z

tych

działów

przedmiotów

sztu­

możliwości

zapre­

W

wypad­

materiału

w

przedstawić

proces

Klarę

ilustracyjnego.

pozostaje

rozwoju

K.

dysproporcji

czytelnikowi

sztuki

zadowoleniem

przygotowaną

i

innych

popularność

dużym

ludowej,
Hofera

do

dotyczące

j a k 1 dzięki

winien

Dlatego

niewątpliwie

n a większą

ilustracyjny

który

należą
niż p r a c e

się p o w s z e c h n i e ,

efektownego

nowszych

Fél, T o m a s a

ludowej

odbiorców

ze względu

t e n materiał

opisowego,

sztuce
krąg

stykamy

wartości.
Edit

zapowiedzią

jest

z

1958, s s . 81, t a b . 241

ludowej,

kach

należy

wspólna

które

kultury

niektórych

ale

ośrodka

Wydawnictwa
zycji,

wyświetlenia

znanych

jedno

nicach

Budapest

powiązaniu

i adoptowanych

jeszcze

wyników,

w
do

ludowej

powitać

przez

Csilléry,

stosunku

podstawie

próby

pracę

trzech

która

na
i

wielu
w

do
naj­

analizy

poświęconą

jej
wę­

autorów-etnografów:

m a ambicje

spełnić

to z a ­

danie.
Różnorodność

dziedzin

odgrywa

znaczną

branych

j e j działach.

sują

się g ł ó w n i e

czajową
w

i

której

sztuki
cym

tę

o

ności

wiejskiej,

widać

piętno

i

życia

wiejskiej,

Hungarian

pracy

w

której

peasant

ścisłym

wiejskiej.

Jest

z najefektowniejszymi

bowiem

w

do s k o n c e n t r o w a n i a

pozostającą

ludności

świadomości

o n a najdłuższą

społeczności

i

między

dążeniu

to zarówno

indywidualnego

samej

jednostki

Transdanubia.

pracy

Podział

podziału

przy
formą

do

piękna

sztuka

ludowa

się tylko

na w y ­

art

autorzy

związku

to

d najbogatszy m i

wiejskiej,

jest

intere­

ze stroną

niewątpliwie

tradycję,

jest

zwy­

dziedzina,
przykładami

odbiciem

elementem

talentu,

przyjęto

zdobniczymi

elementami

twórców

przy

różnicami

jednolity

zmian

konsolidują­

sztuki

rzesz

omówieniu

sztuki
te trzy

układu

nich

takie' działy, j a k a r c h i t e k t u r a , wnętrze, rzeźba
garncarstwo,

opisowa,

w

odbiorców.
na trzy

Płaskowzgórze
ludowej

wydaje

krainy.

zagadnień.

drzewie,

stanowiąca

lud­

pracach

geograficznego

cechującymi

rogu,

przeko­

których

Równina,

schemat

ludowej

jest

estetycznym

Wielka

w

Część

w

szerokich

podziału

i

ubiór, hafty.

poczuciu

ludowych,

wśród

zasadę

stanowią:

ten zastosowany

zasadniczymi

wytworów

a

jak i

przyjęli
jakie

analizowaniu
i wysokim

wybitnych

autorzy

geograficzne,

usprawiedliwiony
tego

dla autorów

harmonii

wrodzonym

układzie

mach

wypadku

się można

wyjścia

nanie

się

autorów

społeczność.

doskonałej

wielkie

zbiorowości

ludową

posiada

w

Punktem
oraz

W

sztuką

spotkać

ludowej,

życia

upoważnia

obrzędową

zachodzących

W

rolę,

W

ra­

Omówiono

wyroby

ze skóry

j a k gdyby

wyjaśnię*

589

RECENZJE

nie

dla

materiału

ilustracyjnego

dawałaby

podstaw

Węgrzech

i wyjaśnienia

na

rozdziałem

obcych
w

w

do

życiu

jej

ludności

postawy

wej

ludności

w

Nie

życiu

są

przedmioty
one

funkcję,

zwyczajach
wości,

słanym
do

sprawy,

roli
w

przez

swojej

Zarówno

w

uczucia
z

się w

mają

służyć,

od

ubiór

odświętny,

teru

danego

szablonu.

który

moimentu,

wpływając

Analizując

ale

na

funkcję
jej

twórcom,

zdolnościom

wybijają

się

ponad

użytek.

Z

t y m związany

rozważaniom
produkcją

nad

domową

profesjonalnym.
między
w

gólnych

Istniała

rodzajów

uboczny
go

od

przedmiotów.

rzemiosła.

określała

danego

miejsca

poświęcają

węgierskiej

okresami

sztuki

wpływów

poszczególnych

przyjęli

moment

rymi

w

stronie
wem

językowo

okresie
gór
w

kiwane,

roku

grup

Autorzy

się

plemion

Finów,

przedchrześcijańskim

Uralu

plemion

Kiedy
z

im

stylów.

oddzielenia

i

przejścia

tureckiego
już

pewne

okresu

wielkiej

migracji.

Wieki

średnie

przyniosły

te

na

swoim

wypadków

zbytu

a

między

rzemiosłem

zasadniczego

podziału

Przemysł

domowy

przy

jego

własny

podziału

źródłem
w

utrzymania
produkcji

budżecie

nie rodzaj

poza

poszcze­
gospodar­

produkcji

przynależność

rozdziałowi

epoki
w

do

róż­
cechu

punkt

wyjścia

zaznajomienia
tereny

zdobnicze

zmiany

dla

Ostiaków

się

i

tereny

życia,

i

i sztuce

przodkami

wspólnie

tryb

dotyczącemu

historyczne

kulturze

będących

zajmowali

zasadnicze

poświę­

dzięki

większości
linii

ma

a

autorzy

rzemieślnika.

prądów

na

go

w

jedynie

Estończyków,

przybyły

formy

nie

autorzy

za

będzie
charak­

noszącego

którzy

zawodowym.

jako

ją

przedstawionym

uroczystego

rynku

pozycja

koczowniczy

pochodzenia

896 p l e m i o n a

posiadały

na

że

tej s y t u a c j i

dzieląc

uroczystej

odbiegającej

na

specjalizacja

jednakże

ludowej,

i

i pracującym

dotyczy

dostarcza,

wytwórcę

prze­

stosunek

spełniać

psychikę

jak

dodatkowym
więc

w

i zwyczajach

a

założenia,

jakiego

bukiecie

,rodę

specjalistom,

rzemiosłem

W

na

lokalnego

posunięta

w

rzeczy

samą

towarzyszy

bądź

ogólnoeuropejskich

waniem

krewnych

który

Jedynie

zawodowego

Słup

wątpli­

bycia.

Obrzędach

stałym

daleko

dochodu,

Najwięcej
z

był

człowieka.

niecodzminej

wyrazem

rzemieślników,

z

a

charakter

jednoznacznie

storii

nawet

w

własne

wychodzą

węgierskich

sposób

rzemieślniczą,

domową

ro­
rolę

określoną

Emocjonalny

znaleźć

Tę

oddziaływuje

problem,

potrzeby

Autorzy

wsiach

rolnictwem.

niły

na

wytwórczością

wielu

stwa,

jest

wytwórczością

i

wszystkich

pozostawia

kwiatów

możemy

i to z a r ó w n o

ogół

ludo­

jak

we

życiu

wykonania

zewnętrznym

ludowej

rozdział

jest

sztuki

posiadają

nie

prezentu.

do

tego

postawę,

osobny

w

barwa

ilustracyjnym.

również

ludowej

zdobionych

wyraźnie

do podkreślenia

bodźce

Przykłady

jego

sztuki

miała

dążenie

jest n i e tylko

wpływów

dorocznych,

domem

ofiarowanego

materiale

roli
sztuki

wydaniu.

będzie

stwarzają

bogatym

przed

na

i

poprzedzo­

pierwszoplanową

ale

to

na

funkcji

świąt

momentami

ustawiony

forma

do

odgrywać

Widać

nie

ludowej

nie była

ludowej

uroczystości,

układzie,

sztuki

przedmiotów

czasie

dążenia.

nim panna

przedmiotu

formie

tych
i

ważniejszymi

oraz

samym
się

dotyczący

stosunku

zaczynają

uczestnikami

zalotnika

autorów

cają

wiejskiej.

ludowej

sztuki

roli
w

znaczenie

przez

człowieka,

obrzędowej

również

której

danego

oraz

wstęgami

tym

rozdział

autorów

związanych

że z n a j d u j e

węgierskiej

Natomiast

badawczej

pewne

w

kształtowania

charakterystycznych, gdyby

historii

sztuki

barwnymi

Określone

procesu

tworzenia.

niemymi

wyrażają

ozdobiony

cech

wiejskiej

wyjaśnieniem
dzinnych

jej

poświęconym

procesie

przedstawionego

zrozumienia

a

oraz

swoich

rozważań
od

po­

Wogulów,

z

któ­

po

europejskiej

następnie

obecnie

związane

je

z

przez
od

je

pano­

Węgrów

pod

z podstawami

różniące

hi­

łącząc

wpły­

rolnictwa.

nie

zamiesz­

innych

plemion

przejściem

na

cał-

RECENZJE

590
kowicie

osiadły

znaczne

z

początkiem

>na

węgierskim

ślady
w

tryb

hafcie,

tkaninie,

osiągnęły

przewagę

w

i X I X w.

XVIII

życia

i przyjęciem

wpływów

zdobnictwie.

na

meblach.

wzory
w

chrześcijaństwa.

zachodu.

Zadommował

Równocześnie

geometryczne.

zabytkach

sztuki

To

Średniowieczny
kolor

w

ostatnie

smak

czerwony

kształcie

Tego

typu

ludowej

było

równo­

pozostawił
i

wzorów

zdobniczych

zdobnictwo

spotykanych

trwałe

niebieski
przetrwało

jeszcze

na

terenie

Węgier.
Okres
150
w

lat,

następny,
zbiegł

okres

się

z

t y m czasie. Działanie

niósł

elementy

tego

i srebrnego,

nii

i prostoty,

zrodził

się

wie

roli

żadnej

XVIII

na
w.

poszczególne

style,

Omawiana

właśnie

te

i

Omówienie

do

pracy

zaprezentowali

głównie

z Muzeum

dokumentację,
w

wielu

wypadkach

i

niemieckim.

Hungarian

Praca

związany

bogatego
drugi

—

tego

renesans

MICUL

Mały

rumuński

kiego

atlasu.

nego, n u m e r y
są w

datę

dwoistego

styl

ani klasycyzm nie wywarły

już

pra­

ludowej.
sztuki

ludowej

związany

pojawiają

Się

urozmaicenie

formy

i

w

głównie

równocześnie

kolorów

XVIII

i

wsi

i

jej

art

tomik

i wykaz

badanych

poprzez

r zed zi

rolni czy ch

roślin

uprawnych.

rażenia

związane

dujemy

16

map

nazwy

gwarowe

grupy

I V , zaś

włączając

też

py

to:

VI

VII

—

mapy

—

językowy

Niewielki

części

gdyby

nie

sztuce

w

Budapeszcie

o

pochodzących

i Debreczynie.

1957. Z d j ę c i a
przedmiotu,

Najstarszy

posiadają
wieś

ukazała

się

w

języku

pochodzi
francuskim

serie

nouá,

t.

1, A c a d e m i a

jest

wersją

skróconą

obejmuje

miejscowości

map

jedynie

oraz

spis

dotyczące

p r z e c h o w y w a ni a

Grupa

II

z
V

niektórych

mapy

ogrodnictwem,
gwarowe

na

a

zwłaszcza

nazewnictwo

pszczelarstwu,

liczbie

aż

grupie
są

związane

związane
6;

do

na

III

z

VIII —

z

12

naw y ­
znaj­
różne

mapach

wmiarstwem
Dalsze

uprawą

liczna

nazw
nazw

przedstawiono

do i c h pędzenia.

słownictwo
w

od

czynności,

zestawiających

opracowane

t r u n k ó w d urządzeń

te

młyna). W

Wiel­

fonetycz­

przedstawione

plonów

których

części

owoców

przedstawia

przedstawiające

poświęcone

wykonujących

22 m a p y ,

(m. i n . n a z w y

zeszytu

zapisu

map. Mapy

sposobów

Nazwy

Republicii

rolnictwa, począwszy

części,

obejmuje

1 1 2

zasady

i ch

związanych

Paprocka

mapy

I t o 102 m a p y

14 m a p g r u p y
4

ROMÍN,

tekstowy

z młynarstwem

pre­

dokładną

skąd

angielskim,

ludzi

nazwy

proces,

ilustracjach.

ludowej

czynności,

jarzyn.

ludo­

prezentuje

przedstawić

wspomnieć

sztuki

nazwy

i

ze

rozwijają

i X I X w.,

s t a r a . się

przedmiotów

powstania

LINGUISTIC

Grupa

wpływu
za

twórcy.

1 9 5 6 , s s . 30, 4 2 4

X I V grupach.

zło­

harmo­

uchodzący

1628, n a j n o w s z y

nazwisko

atlas

islamem

elementy

okresie

niepełne,

peasant

A T L A S

Romine,

przez
dopiera

z

Wanda

Populare

w.

zdobnictwa

tym

tablic

datę

zawierającą

i

W

X V I
ludową

powstania.

241

nasi

jeden

wyniku

rozwój

materiałem

Etnograficznego

wyrób

sztuki

właściwy

regionalne,

byłoby

Autorzy

zentowany

się

się

wnoszą

ich

W

polowy

kulturę

do

węgierski

ani rokoko,

operująca

zróżnicowania

doprowadził

efekty.

ludowy

gospodarczą.

które

praca,

z których

intensywnych barw,

kształtowanie

polityczną

od

objął

skłonnościami

niebanalne

rozpoczyna

który

nurtów,
ze

i

Ami barok,

stabilizacją

który

dać

charakterystyczny
narodowy.

wej.

dwóch

wschodniej

musiało

tureckiej, trwający

renesansu,

jaskrawych

najbardziej
Od

tych

kultury
do

okupacji

wpływami

grupa

r

gru­

konopi;
opra-

RECENZJE

cowań,

złożona

z

nazw

gwarowych

ciała;

I X —

i
X

i

—

ich

map

przedstawiających

związanych

na

komunikacją

gów

40

26

mapach

lądową

części,

nazewnictwo

z hodowlą,
opracowano

na

a

wsi

okrzyki

dotyczące

sokogórskiemu

pasterstwu

owiec

oraz

do

ich wyrobu

jest

mniej

liczna,

nie

w

składająca

się

aż

z

przędzalnictwem

72

map

wodami,
wet

42 m a p ,
i

nazw

najważniejszych

są

techniką
oparciu

w

dialektach

niewielkie,
na

surowców,
nazwy

w

jednej

punktową,

przy

mapa

fizyczna,

warunków

kształtowania

ste,

barwne

czytelne.

tu,

brak

terminu
cały

Rumuńskiej

w

wykorzystane

w

Czytelnika

w

osobnych

słowiańskich

rumuńskich.

dynamice

kulturowej

powodem,

dla którego

atlasu

gwarowego

w

mogłoby

obszaru

wydaje

czasopiśmie

osiągnięcie

rumuńskich

się

rzeczą

etnograficznym.

z dziedziny

.zasługuje

człowieka,
prawie

1929—1938.
słów

fakt

mógłby

być

zakresu

ele­

ten

interpretowane

w

powią­

Nie

omówienie
on

pocho­

niezwykle

Rumunii.

Zasługuje

członka

wszystkie

ilość

dostarczyć

kartograficznej

pro­

podkreślenie

określenie

istotną

terenu
są

desygna-

latach

dzisiejszej

podkła­

rzeźby
brak

wielka
sam

słownictwo

Mapę

Sygnatury

zebrał

strukturalne

podano),

przedstawić

jednego

Już

nie

obrazują

oczywiście

w

ostatnia

leśną.

potrafiono

szczególne

jeszcze

za­
na­

Sporządzone

ludowej.

stosunkowo

przestrzennym

jednak

jako

materiały

oczywiście

a

mapki.

znaczenia

który

—

mapach

które

wobec

dziełem

Petrovioi,

gwarach

danych

wszystkim

itp. N a

różnych

wych

o

Emila

X I V

macedo-rumuńskim).

właściwie

Zwłaszcza

w

mapą,

zaznaczono

studiów.

z ich rozmieszczeniem

i

na

grupa

różnymi

1 gospodarką

cztery

znakami

gwarach

zaniu

narzędzi,

Rumunii

poza

zrozumiałe

gwarze

uderza

czynności

kultury

opracowaniu

słowiańskiego

obszar

jest

z

(skali

bo

związanemu

związanych

doskonale

właś­

liczna,

najliczniejszych

rumuńskiej

jest

Nauk,

tym

jest

się

trud

polskiego

przedmiotem

co

miejscowej

Akademii

cały

o 3 punkty

Osobnymi

ten wielki

się

spodziewać

i

wy­

narzędziom

bardzo

mineralnych;

1 : 6 500 0 0 0

i

z

z leśnictwem

istro-rumuńskim

dla

i

czym

(oraz

rumuńskich,

ok.

tego

drobiu

zwłaszcza

nazewnictwu

nazw

zwłaszcza

mieszczą

się

zaprzę­

zaprzęgiem;

jest

jedną

związane

skali

karcie

o 61 p u n k t ó w

stanowi

mentów

—

sań,

gatunków

natomiast

i c h niektórych

w

dzenia

poświęcona

XIII

by

X I I —

rzemieślników,

więc

czemu

że

grupa

różnych

poświęconych

ich

transportem

wozów,

iz n i m p r o d u k t o m

niż m o ż n a

1 części

z

kierowaniu

nazwy

związanych

Rumunii;

tkactwem;

i

26 m a p

a

są

fakt,

grupa

nazwy

przy

zasięgów

Mapy

dową

—

najważniejszych

hodowlanych
związanych

włączając

przedstawieniu

30 m a p p r z e d s t a w i a

dzięki

nazw

poświęconych

nazw

grupa

X I

dotyczącym
z

zasięgi

drobiu

na

może

zwierząt

używane

hodowli

12 m a p a c h ;

rozmieszczenie

nazw

rumuńskiej,

nawet

przedstawiono

opracowaniu

591

cieka­
to

jest

rumuńskiego

na

uwagę

przede

prezentacji

faktów

kultu­

rowych.
W

recenzowanej

stopniu

nowych

pracy

dla

tego

czoną, a l e z a to b a r d z o
tur,

a

którego

sób

wielka

jest

pozbawiona

zaś

tu mała

czona
jest

dla

mapy

wersja

d a się
typu

wyodrębnić

opracowań

czytelną

wersją

skonstruowane

wielkiego

są

z

czytelności,

a

zyskuje

atlasu, który

na precyzji

atlasu

nastawiona

jest

na

szerszego

grona

odbiorców.

Taka

ograniczenie

Jest

ona

wynikiem

bardzo

3.

Przyjęcie

za

Czytelność
celowego

podstawę

sygna­

ten

spo­

recenzowana

jakiekolwiek

punktowej.

W

dokumentacyjnej,

2.

reprezentatywnych.

nie posiada

napisów.

maksymalną

osiągnięciem.

metody

dużym
uprosz­

specjalistów,

znacznym
poprzez

w

jest

grona

oszczędna

osiągnięta

założeń,

1. A t l a s

atlasu, przeznaczona- i t a k dla najwęższego

została
dziej

ciekawych

rozmieszczonych

wersja

niewątpliwie

kilka

kartograficznych:

a

czytelność

bogata
tej

w

i

skróconej

doboru

wersja

wersji

dokumentacyjnej

opracowania

przezna­

treść

nie

ścisłości

punktów
wyłącznie

najbar­
gwar

RECENZJE

592
rumuńskich

uprościło

znacznie

nie

etniczne

Rumunii

bez

map

osobno

etnicznych.
nie

stworzono

są

one

—

przez

jest

w

występujące
one

zaginęły

umieszczenie

krótkim

ogólnie,

przecież

na

komunikatywności,

wydaje

się,

że

z

atlas

sygnatur.

mapach

zajmować

przemiesza­
marginesach

drobnych

obrazie,

—

a

fałszywego

się

A R T A

POPULARA

Dunáre,

Etnografie,
Z

t. 2 , B u c u r e c t i

wielkim

cy,

która

dostępności

odbiorcy,

w

dziedzinie

cy,

tego

zasługuje

tak

obszer­
zależy

rodzaju

na

wydawnictw,

wysoką

z

etnografii.
za

była

wydawana

lat

ostatnich

jeszcze

kultura

(Muzeul

JIULUI

(Regiunea

Hunedoara)

pod

Populare

Romine,

Filíala

Studii

etnograficznych
wielu

w

o

czym

ku

praca
były

dla

muzealne

i

kontrolne,

waniu
mie,

L.

i

Moga).
W

w

pod

Patachi,

Seria

wyłącznie

do

odbior­

różnych

regio­

naukowych

publikacji

naukowych

Rumunii
zbiory

Ponadto

krajów

szerokiego
ambicji

bogate

praca.

z

w

żywa

jest

Muzeum

Wsi

okresie

przodujących

podstawowe,
badania

sierpniu

zespołowych

Oddziału

1 9 5 6 r. w
a

kilku

badań

dokumentację
W

roku

1 9 6 2 r. o d d a n o

udział

w

badań

Akademii
etapach.

następnie

penetracyj-ne

archiwalne.

wzięli

wyniku

ludowej

1949 d o

terenu
i

w

między­
badaniach

W

leoŁe

po kilkuletniej
regionach

fotograficzną,
do

druku.

Kluż.

przerwie,

jak

ro­

zreali­

również

poszu­

uzupełniające

badaniach

i

instytucji

kierownictwem

N.

Dunáre

(S. B e l u ,

J . Bielz, J . Frunzetti, C. I r i -

P.

P.

H.

kilku

rozdziałach

Stahl)

rysowników
pracy

użytku,

budownictwa,

Studii

de

Arta

i

oraz

językoznawcy

(L.

etno­

Ghergariu

fotografów .

omówiono

3

zdobnictwo

sprzętów

ceramiki, tkanin, stroju

wydawnictwa

ośrodków

opraco­

różnych

Petrescu,

i

w

oraz

badania
W

Bada­

1 9 4 9 i 1 9 5 0 r.

sąsiednich

1956 zakończono
pracę

zorganizowanych

R P R w

pracownicy

Ponadto

pięciu

codziennego

1

a

wyników

graficznych
A.

całego

w

sztuki

badania

zowano

jednym

powstała
i

od

1955, z o r g a n i z o w a n o

kiwania

czy omawiana

była

prawie

regionach

chociażby

pra­

2

etnografii

przeprowadzono

świadczą

Bukareszcie
wsi .

w

powyższej

i tkactwa

Brak

de

wydawniczego

dla

że

socjologii

prowadzone

stroju

się

rzecz znamienna, pomimo
1

kultury

nia

opracowań

red.

ruchu

on

Akademię .

Rumunia

Sekcję

się

przeznaczonych

dotkliwszy,

ludowa,

Recenzowana

kilku

pojawienie

ograniczał

Cluj,

tabl.

rumuńskiego

tym

właśnie

przez

pory
sztuki,

wydawnictw,

wojennym
i

tej

dziedziny
do

odnotować

ożywienie

przez

był

Satului)

należy

J a k do

granicą, o r a z

T a ostatnia seria

Kwaśniewski

1 9 6 3 s s . 5 3 9 , r y c . 2 7 4 , 18 m a p . X V

z

ocenę.

V A L E A

zapowiadać

albumowych

głównie

nie

się

że

któremu

Republieii

zainteresowaniem

zdaje

publikacji
nów.

DIN

Academia

wrażenia,

merytorycznie

Krzysztof

Nicolae

grup

równocześnie

kraju.

widzenia

językowy

całe

4. N a

gwarach

połaci

punktu
i

w

ogólnym

danej

precyzji

rumuński

w

ich na
dla

omówieniu

Jednakże

Mały

przedstawić

wyrażenia

reprezentatywne

materiałem.

pozwoliło

nie

sposób

całkowicie

Trudno
nym

ten

to

spiętrzenia

uwidoczniono
W

obraz;

nieczytelnego

Editura

de

stat

oraz

i

haft

pentru

przedmiotów
i

trykotaże;

literatura

§i

artá.
U w z g l ę d n i a j ą c w s z e l k i e zastrzeżenia m e t o d o l o g i c z n e
p r a c e te w n i o s ł y
pew­
n ą s u m ę w i a d o m o ś c i , k t ó r a m o g ł a b y -się s t a ć n i e z w y k l e c i e k a w ą b a z ą d o p o r ó w ­
nań czy k r y t y k i p r z e d s t a w i o n y c h w nich
uogólnień.
Nazwiska
i c h w y m i e n i o n e są w e wstępie p r a c y , n a t o m i a s t r y s u n k i i foto* grafie
reprodukowane
w tekśc i e n i e są p o d p i s a n e
przez
wykonawców.
2

3

593

RECENZJE

praca

dotyczy

więc

wyłącznie

sztuk

dziło

wprowadzenie

redaktora

omawiające

zakres

praktyczne

znaczenie

metodę

pracy

badawczej

oraz

plastycznych. Właśaiwe

opracowanie

problematyki
badań.

i

poprze­

związaną

Redaktor

z nim

dokonał

też

podsumowania.
Założeniem
pomiędzy
W

i

w

z czym

właściwe

regionu

zajęć

regionie

przegląd

na

chodzi

o

uwagę
twórców,

czych,

przy

opisu

czym —

miotu.

Stosując

mentyki,

jak

poświęcona
pujący

warsztatu

którą

formy

sztuce

na

itp.),

użytkowych

w

tej

plastycznej

odnośnie

do

twórczości

lecz

na

analizie

w

pracy

z punktu

zdob­

charak­

regionu,

roz­

i

społecznych

Ponadto

historyczny

W

stopniu

swój

zakres

do

dolina

J i u utworzona

przez

zdobni­
este­

się

orna­

użytkowej

i

syl­

analizie

przed­

zarówno

praca

to

ma

form

w

ewolucją
założeń

bardzo

nie

interesowano

takich

chronologiczny

—

funkcji

się

i

ludowej,

pracy

estetycznej

widzenia

wyniku

sztuki
(w

podkreślono

zajmowano

poszerzyła

typologiczny

kraju.

procesie

porównawczą

przedmiotów.

obszerną

naturalne

części

odbiciem.

działom

ekonomicznych

takim samym

analizowano

metodę

materiał

w

zainteresowań
nie

warunki

zależności

jego

ludności.

j a k to wielokrotnie

przedmiotów

m e n t e m , c o formą,

zajęć

ścisłej

jest

stosunkowo

stosunków

panujących

zakres

ona

która

poszczególnym

zostały

Objęła

istnienia

ludową,

poświęcone

rozwój

pobocznych

skoncentrowano

wetek
tycznej

ludności.

tle stosunków
i

stwierdzenie

sztuką

poprzedzone

demograficznych,

głównych

Jeżeli
główną

i

a

rozważania

ludowej

stosunków

było

ludności

twórczości

terystyką
wój

badań

życia

związku

nictwa

wyjściowym

sposobem

orna­

w

zasadzie

przynosi

wyczer­

wielu

działów

kultury

dwa

ramiona

rzeki

ma­

terialnej.
Miejscem
Rominesc,
z

badań

którego

Siedmiogrodu.

myka

je

znajduje
królestwa

doliny

Retezatu, a

się

na

więc

regionu,
Oltenii
ten

który
(XIII

jest

się

w

Oltenii,

otoczone

są

górami.

na

Ten

Siedmiogrodu

należał

do

Pomimo

że

rzeka

wykazały,

przez

przybyszów

miejscowości

że

(np.

J i u łączy

począwszy
z

okolicy

itp.).

Największe
do

Nowi

od

osadnicy

pastwiska

natomiast

w.

w

od

dawna

do

losach

politycz­
rumuń­

okresowo

zaś

etnograficznym

północy

Tara

Hategului

XVIII

do

wchodzącej

do

uprawiane

z okolic

może
Hateg,

w

nasilenie

tego

gospodarkę

Pochodzenie

na

zimowisko

z owcami

w

dolinę

pojawiają

się

osady

zakładane

trudniącą

się

głównie

faza

Początki

38 - E t n o g r a f i a

węgierskiej,

eksploatacji

zaś r o z w ó j

przez

pasterstwem,

osadnictwa

doliny

świadczą

osad­

kolonizowana
m. in.

kolonizacyjnego

ze

do

ją

z

licznych

górach.

W

nazwy

przypad­

przybyszów

z

względu

to, że

na

„Ungureni",
się

X I X w. W

z

n a południe

czyli

na lata

powstających

od

oni

Karpat

Ludność

Siedmiogród

rozwojem

pasterza­

schodzili

Siedmiogrodu.

J i u łączy

przypadają

w.

roz­

Hunedoary,

kontaktów

nazywano

z

wykorzystując
regionem

XVIII

J i u , równocześnie

przemysłowej

na 2 połowę

P o l s k a , t. I X

ruchu

wiązało

okazję

właściwy

pasterstwo

monarchii

czym

była

Jiu-Uricani. Livadia-Livezeni,

pastersko-rolniczą

ludności
samych

częścią

o

dolinie

tych

Następna

naddunajskimi,- badania
i wcześniej)

w.

prowadzili

górskie.

ziemiami

dawało

wego.

się

za­

Dolina

względem

w

czas

zaliczanych

odbił

zachodu

Paryngu.

Pod

wypasali

nawet

i

J i u :J i u
płynącego

w.).

O l t e n i i , którzy

z

ziem

(XV

(a

Hateg-Uric,

X V I

okres

z

X V

Siedmiogrodu

w

Petros-Petroceni

mi

i

południowego
Wulkanu

Siedmiogrodu,

na

dolinę

od

ło

ległe

do

leżącej

Od

charakter

czy Wołoszczyzny

zaliczany

Jiu Transylvaneau

masywy

przejściowy

okresowo
w.)

i

Hunedoary.

nicze

na

południu

pograniczu

rumuńskiego.

skiej

obszar

Obie

znajdują

masyw

nych

regionu

była

źródła

był

tę,

wów­

Węgrzy.
górnictwa

węglo­

czterdzieste X I X w.,

kopalniach

węgla

zna-

RECENZJE

594
lazła

zatrudnienie

dowości

(Węgrzy,

ludność

ze

Niemcy,

Czesi,

doliny

przekształcają

tereny

wyższe,

się

trudniej

utrzymała,

miast

w
z

w

i

innymi

dostępne.

prowadzono

gorszych

warunków

—

i

że

płacy

w

hodowlano-pasterska

z

okolic

w

ramach

ilości

gospodarki

ludzi

w

górnictwie
rozważania

oraz

Obiekty

te zostały

niczy,
W

opisie

że

co

W

badanym

krótkim

sca

poświęcają

nym

regionie

Podregion

j e s t dość

wschodni

budowanych
nictwo.
rach.

przez

Domy

W
z

ganek

z

Gorj.

przodu

Na

parterze

dza

więc

piwnica,
się

jego

czym

szczególną

teorie

ciągu

kilku

zamkniętą,

dotyczące

wniosku,

że

i

genezy

i

z

przy

czym

Odnośnie
dolina

do

braku

złóż

gdzie

to

gliny

było

że

zachodni.
często

tamtejsze

budow­

ganek

wsparty

na

z

arkadami,

drewniane

piętro.

Często

wnętrz

w

środku

obu

typów

górze

charakter

majstrów

fasady

pokoje

fila­
z

Wzdłuż

domów

budownictwa

omawiają

osadom

znajduje
jest

po­

domu
się

podobny.

mieszkalne,

do

regionu

potwier­

i

Jiu

któ­

sezonowe,

składającym

ogrodzeniem

na

przystosowania

prowadzonej
mogła

i

N.

niewielu

okupacją
Dunáre

domu

tworzących

razem

Omawiając

różne

zastępowano

dochodzą
do

do

warun­

w

Rumunii

kilku

ośrodkach,

rozpowszechniła

się

węgierską.
i J , Bielz

regionów

się r o d z i m e

przy

z

pastersko-leśno-rolni-

niezależnie

dzisiejszej

się

budownictwa

gospodarki

powstać

terenie

ceramicznej
z

się

budownictwo

półstałym

połączonych

wynikiem

nie wykształciło

możliwe,

i

bada­

przypominających

podtrzymuje

archaicznych przed

jednym

miej­

w

kamienia

przez

wchodzi

powyższym

sztuki

J i u jest

i

zamkniętych

rozproszonego

że

wschodni

cegły

zagród

W

czasach

z

więcej

które

r o z p r z e s t r z e n i a n i a się

osadnictwa

w

Stahl

bramę.

czej.

jeszcze

H.

wysoką

jest

przypuszczają,

zewnętrznych

przez

ków

związku

P.

budowane

autorzy

szop

której

taka

funkcjo­

stwierdzają,

charakter.

do

zagroda

analiza

zdobnictwu,

domów

kuchnia, na

Ogólny

rol­
itp.),

autorzy

domy

balustradą.
i

i

mają

Rozkład

poświęcają

stajni

Hateg

dominują

artykułu

uwagę

i

podregiony,

przewaga

Irimie.

wnętrza

wpływów

dwa

spichlerz

ganku.

przejściowy

dalszym

mieszkalnego,

z

Petrescu

C.

pasterski,

archaicznych.

Wyróżniają

parter

balkon.

cech

jego

frontu

zdobioną

licznych

wiele

ściśle

okolic

wzdłuż

Murowany

W

zagrodę

z

zajmuje

konkluzji

mimo

P.

(sprzęt

większej

zdobnictwa
i

wyposażeniem

miejsca
W

przegląd

J . Frunzettiego

niż

zachodnim

wysunięty

wchodzi

budownictwa

murarzy

drewnianą,

do

samo

jeszcze

budownictwa
ubogie.

piętrowe

tyle

rozwoju

coraz

mieszkańców.

drewnianych

charakteryzuje

podregionie

łudnia,

rych

przeglądzie
rodzajom

przyniosły

możliwości

otwiera

pożywieniem,

re­

trady­

przyciągała

pełne

z ich zastosowaniem

naj­

która

zatrudnieniem

pióra

ko­

z

radykalną

regionu

ornamentem.

obszarze

z

była

gospodarce

życiowa

zgodnie

nad

lesie,

Zmianę

znalazło

użytku

zaopatrzenia

odgrywała

stopa

przedmiotów

rozważania

w

W

rolę

ludową

domowym,

przedmiotów

na

się

codziennego

z tkactwem

zdobnictwo

zachowało

podnosi

zgrupowane

poszczególnych

formy,

praca

Bihoru.

górnictwo

n a d sztuką

przedmiotów

związany

nalna

tutejsze

oraz
czy

znaczną

socjalistycznej. Równolegle

Właściwe
sprzętu

Mararnuresz

w.

na

ogóle

tutejszych

kraju.

gospodarka

to

w

całego

cyjna

kiedy

międzywojennym

X I X

dnie

gospodarczym

górnictwie

końcu

naro­

na

zostało

potrzebą

J i u słynna

drwali

powojenne,

w

—

powiązaniem

dolina

obok

lata

jeszcze

wyparte

a

gionu

odległych

autorów

eksploatację,

obcej,

położone

pastersko-rolnicza w

słabym

okresie

nawet

osady

rolnictwo

gospodarka

zdaniem

W

często

Stare

przemysłowe;

kraju.

pracy

kraju,

Polacy).

spotęgowaną

rabunkową

górnictwa

stron

nawet

Fakt,

był

surowce,

częściami

palniach

a

osady

spowodowany

żywność

regionu

się

wszystkich

stwierdzają

Rumunii,

garncarstwo.

drewnianymi,

a

w

którym

Naczynia
niezbędne

na

wstępie,

z

powodu

gliniane,

tam

sprowadzano

RECENZJE

z

ośrodków

omawiają

garncarskich

spotykanych

mało

zdobionych.

wanych

i

miejsca

poświęcają

cami

profilami

z

Trzecią
pie
i

N.

przy

naczyń

tradycyjną

ostatnie

od

miejsca

badanego

zdobnicze

w

niej

fazie

nie

ludowej.

N.

pełną

naczelną

stara

czym

ży

w

Omawiając

pracę

jako

zakres

i

górników
się

lub

tkactwa

fabrycznej,
ludowej.

co

Nie

świąteczne
regionów

samo

przez

strój

ludowy
też

wanym
podobnie

wnętrzu,

nie

pojawiają

rumuń­

trzeba

realistycznej

w

części

tu

ostat­

pracy

w

jego

stosunku

typologicznej
wyniki

między

ludowych,

mówiąc

co

praca

latach.

już

nieco

uwagi

tej

referują

nim

jednak

raczej

i

podo­

sąsiednich,

chronologię

różnych
że

z

względ­

danymi

doty­

regionami

części

w

pomimo

buduje

i typów

odzie­

się

za
nie

górników,

gdy

j a k ubierają

regionów
zmian

czy w

funkcji

o

nowych

na

wsi

się

miejski?),

osiągnięcia

to

rozdział

budownictwa

jej
po­

zagranicznemu,
stroju

ludowego
u

ludności

ograniczają

się

produkcji
twórczości
jest

w

dni

przybyli

z

innych

czy znane

są

formy

zdobnictwa,
o

i

badanie

ludowej

Jedyne

sztuce

noszony

górnicy

tkaniny

formach

w

zuboża

wyposażeniem
o

we

zmiany

górnictwie

Autorzy

ludowy

rumuńskiej.

problematyce,

w

co

czy tylko

chodzi

strój

zmiany

sprzętu,

górniczym

zrozumiałe,

sobą

zwłaszcza

hodowlano-rolniczą.
się

głębokie

zajmuje,

przemian

tradycyjnego

domach

stwierdzenia

powoduje

omówienia

czy reprodukowany

również

nad

regionów

rozważań

Czytelnikowi,

zajmować

się

rozważania

ustalić

pociąga

prawie

formy

również

swych

więc

Rumunii.
ludności

omówienia

męskiego
tema­

poszczególnymi
się

i

poza

do

tych

strojem.
twórczości

przedstawia

w

całej

się

kobiecego

ozdób,

zajmują
stroju

zaznaczyć,

przez

nad

dziedziną

J i u wykraczając

analizy

mas

rozważania

ewentualnych

życiowa

poświęcono
w

stylizacja

sztuki

doliny

w s z y s t k i c h górników,

Brak

ze­

motywy

a

Nawiasem

interesującą

musimy

jednak,

(w

natury,

narodową

tematyki

stopa

będą

przejściowe.

wszystkie

z

ludowego

gospodarkę

jest

wiemy

że

ogóle.

zajmują

rozpowszechniania

spotkać
nie

w

wszystkie

formy

czy nowsze

że

cechą

do

pracy

pełni szerokiego

tradycyjną

stwierdzenia,

nawrocie

oraz

ostatnich

można

prowadzącej
do

w

wzorami

zdobniczej

najbardziej

omawiana

zorientować,

stwierdza,

całość

się

i nie uzasadnia w

łożeniu

o

jest

terenie

świadomości

trudno

sztuki

zestawiając

przebiegu

t y m procesem

konkluzji

kontaktów

na

kulturze

formę

miejsca

oraz

haftu

ludowej,

porównawczo-geograw

W

wyniku

podnosząca

zdobni­

która

badanego

osadnictwa

iż

z ich

motywów

ustalić

stroju

Wiele

czy typów

wstępie,

bawełnie.

wraz

hafcie,

szczegółowo

Następnie

obraz

miejsca
tkanin

omówienia
metody

wstę­
wełny

pozwala

omawianej

wpływów.

hipotetyczny

ustępują

Na

surowców

motywów

niektórzy,

kroju

w

trykotaży.

poszczególnych

twierdzą

omawia

się

i

i

inspirowane

strój

różnicami

dekoracyjnych.

ludowej.

w

autora

pracy.

przy

czącymi

sztuki

dużo
tabli­

tkactwie

mówi

monografię

i

tych

dalej

z podaniem

bieństwami
ną

jak

szczególnie
uzupełniają

w

były

rozwojowym

Dunáre

wraz

ornamentów

ornamentu.

miejsca

bowiem

tykę

przedstawienie

autor

Zdaniem

właściwie

na

jest,

rozwoju

Najwięcej

ubioru

przeznacza

fazie

swe

haftu

w.

szczegółowego

badania

Autorzy
niepole-

sporządzanych

do

początkowej

etapem

X I X

rodzajów

Zarand.

większości

podstawowych

przechodzi

nazewnictwa

pierwotną

połowy

tkackich oraz

nazywa)

z analizą

użytkowaniu

i

w

wstępnym

w

te

z

Gorj

Wywody

zmiany

technik

że

założeniem

omawia

ją

oraz

z

zastosowaniu.

motywów

(jak

wspomnieć,

i

tkanin,

Dużo

lecz

Zgodnie

zestawami

czych.

skiej,

glinianych

omówienie

ficznej

geometryczna

H a eg,

naczyń

stanowi

funkcją

stawieniu

regionów

terenie

ich formom

czym

wyliczeniu

w

pracy

część

Dunáre

konopi,

Po

okolicznych

typy

595

w

zmodyfiko­

które

miejsce,

prawdo­

w

którym

budownictwie.

Autorzy

publicznego,

natomiast

RECENZJE

596
nie

objaśniają,

zmienionych

jak

przebiega

warunków

stwierdzenie

zmian

konstrukcji,

o

surowca

których

bym

uwzględnieniem

oraz

mody

nimi

szczególnych
linie
w

jest

proces

adaptacji

(chodzi

zwłaszcza

budowlanego
w

pracy

zagadnienia

rządzącej.

przejawów

J i u nie spotyka

Nie

zmiany

zdobnictwa.

się,

Tu

podobnie

za

sobą

określenia

nasuwa

gustów

nasilenia

się

pytanie,

jak u

n a s , twórczości

pracy

zagadnień

do

a

nie

pewne

zmiany

są

in. sła­

B r a k i te spowodowane
tradycyjnych

prób

budownictwa

adaptacje-funkcjonalne,

pociągającego

mowa).

ma

tradycyjnego
o

m.

ocen

i

ludności

występowania

czy w

po­

górniczej

amatorskiej,

np.

do­

rzeźby

węglu?
W

miejsce

ambitne
o

życia

najstarszej

wykażą
rowych

narodu
Cennym

jest

stwierdzenie

lecz

Na

przeciwnie

szacie

danie

graficznej

części

funkcjonalnie
najlepszej

niczym

jakości

przestrzeni

wieków

silnych

a

Wołoszczyzną
której
się

się

nie

do

pracy.

tłumaczy.

co

Część

co częściowo

J E A N - M I C H E L
Paris

Studia
ła,

a

w

dzin

nad

określonymi

również

najbardziej

i

sposobami

nad

tańcem

zaawansowanych.

przyczyna.

fotografii

Na

(szczególną

wypowiadania
ludowym,

Na

ten

uwagę

stan

z

trudności

analizy

ruchów,

dzinie

choreografii

właściwie

dopiero

pod

to

figur
się

zapisu

wszakże,

dla ruchów
że

tanecznych

od

X V I

znakowe

w.

odpowiadający
Na

tej

zapisu

w

1926 r. p r z y c h o d z i

W

jakim

nad

stopniu

tańcem,

retyka

i

XVIII

tańca

na

tych

stanowiły

staran­

i

traci

jest

po­

książki,

lecz

wiskutek

nie

fotografie

kolorowe.
ska

de

Basse-Bre-

sposób

danse

en

tzw.

traktującego

jego

życia

bytem,

zapisu ruchu
ruchu

człowieka,

ciała

metoda

ludzkiego

się

jako

pozostający

posiadają

jest

jedno­

datuje
pismo

Poszukiwania
X I X .

Wreszcie

Choréographie.

pt.

potrzeby

studiów

choreografowie.

określany

w

jednak

jak

w

teo­

specyfice

najściślejszej
i

z

wszystkim

poddania

ich dalszym

w

dobrze

nauce

Dla

swej

środowiska

przede

zna­
Zapis

melodii

wieku

zaspokaja

Nie

zwłaszcza

w

Labana

służyła
celu

taktom
Desahca.

i społecznego
w

dzie­

metodę

wcześniej.

1

specjaliści

taniec

ciała l u d z k i e g o

lub

etapem

von

oporów,
W

i dla tańców.
już

cia­
dzie­

niewątpliwie

kategoria

ustalono

także

frazom

się

do

systematyki.

tym kierunku

kinetografia,

Labana

ta

i

ruchów

etnografii

złożyła

X I X w.

nasilają

intelektualnego

w

jednak

Feuilleta

się

za pomocą

zapisu

Rudolfa

wypowiadali

działalności

teorie

przez

Labana,

ze strukturą

uformowanym

w.

system

kultury

się

zaznaczonym

zdecydowanie

niejednokrotnie

historyka

ile

—

kultu­

Kopczyńska-Jawor

należą

a więc

w

poszczególnym
mocno

pracy

celowej

O

w

koniec

prób

wydania

łączności
cyzyjny

wygląd

nieco

rzeczy

ich

ludzkiego,

do

przejaw
nie

drodze

wprowadzone

uniwersalnego

ciała

nie podejmowano

nie

zasługuje

wynikają

czy

efektownej

liczne

populaire

które

znacznego

nie

eksperymentem

urozmaica

rekompensują

tradition

kontaktów

1963, s s . 615

tym

niejedna

La

GUILCHER,

prawdziwe,

kontaktów.

B.

tagne,

są

sobą

wiedzy

niewątpliwym

Karpat

niezwykle

Dyskusyjnym

papierze,

przed

prowadzonej

górskie

nasilenia
o

już

wskutek

tereny

wspomnieć

na kolorowym

papieru,

ich

się

i ilustracyjnej

rysunków

hipotezy

i wydaje

przy

jeszcze

Czy

postawili

etnograficznego

—

przyczyniały

należy

autorzy

materiału

rumuńskiego.

na

pasterskiej,

zakończenie

podstawie

natomiast

Siedmiogrodem

gospodarki

zapory,

w
na

badania.

pomiędzy

terenach

pominiętych

uzupełnienia

przeszłości

dalsze

osiągnięciem,

nej

tych

zadanie

aktual­
za

pre­

studiom.

rozbudowane

597

RECENZJE

powiązania

ze

ludowym,
na

ogół

mniej

pejskich
czą

symbolice
ruchem

ku

gestów,

zupełnie

ludów

w

się

uogólnienia

na

Właśnie
tańca

do
w

tego

G u i l c h e r a La

małżeństwo
Taniec, a

tego

nad

teriałów

do

analiza"

(s.

ludów

pisze

ruchu

„substancją
s. 7).

Tytuł

sugeruje

tańcu,

a

więc

tańców

ludowych

szcza

w

autor

tego

autor.

i

z

danse

Jest

ilustrację

tej

pracy

wyrazu

tańczonych

i

i c h porównanie.

Cały

specyficznych

Bretanii

wiążących

tańców

się

Tak

czysto matematycznym)

zależną

od

jedynie

poprzez

analizę

da

z dwóch

podstawowych

problemy

gospodarczo-społecznych
prześledzić

zmian

tych

Dolnej

a

analiza

elementów.

grup

odrębności

ewolucję

warunków.

rozwija,

zagadnień:

i specyfiki

z

rozumowa

w

ma­
ich

jako

okre­

pewnych

oko­

rozrywką,

ce m o y e n

ďexpres-

tradycji

ludowych

znajomość

dawnych

problemów

całym

taniec

zespołu

ciała
dzie­

teoretycznych

dostarczenie

warunkach

więc

umie­

geograficzno-

procesem

staje

się

elementów

two­

funkcją

kulturowych

zmian

tej

funkcji

możliwa

jest

Dlatego

też

omawiana

praca

skła­

pierwszej,

położenia

Bretanii i ich zmiany,
ruchów

de

z

prostu

zespół

nierozerwalnie

terenie.

i

po

form,

ten

przyczyn­
ruchu

rozumieć

lub

wspólnie

jedna

lecz

poszukiwań

tym

stworzyła

na

jako

niewiel­

to

będących

człowieka

autora,

jest

ogólnych,

więc

poszukiwań

pracę

zagadnienia

to s t u d i u m

substance...

dla

—

tańców,

zwyczajami

dziedzi­
tu

analizuje

nie jest

należy

w

do s t o s u n k o w o

publikacji,

współcześnie

wreszcie

ciekawe

Basse-Bretagne.

autorzy

za

(la

syntez

potraktowany

ludowy

ekspresji"

np.
nau­

Schurtza

omawianą

metodologii

opisywanych

środkiem

w

również

en

przykłady

został

wierzeniami,

chociażby

Henryka

pewnych
trzeba

kierunek

która

mnianych

do

znajomość

form

go

pracę

Dla

tematycz­

form.

kilka

„Celem

tańcu.
i

teoretycznych

uwzględniającą

właściwie

i posłużył

w

pierwotnych,

omawiana.

ludowy,

będący

grupy,

omawiającej

a

etnograficzną,

problemowym

nurtów

de

sobą

Taniec

środka

-gospodarczo-społecznych,
rozumieniu

za

nauczania

konkretnych,

zmian

już

ruchu

zaliczyć

j a k obecnie

stricto.

np.

ciała

dążącego

Autor,

taniec

ciała,

teorii

współczesnej

zagadnienia

związanych

sion

i

bazie

sensu

na

ludów

populaire

rzadziej.

myśl

jego

generalny,

nie

umie­

kształtowały

kapitalną

i

a

tzw.

pierwotnych

Bretanii.

ściślej

138) —

będący

próbuje

tzw.

takie,

transmisji

etnograficznych

kontekście

wymienić

mają

efekcie

ku
nad

zainteresowań

podstawowych

tych

pracy,

ruchem

sposób

się

jakim

badawczego,

praktycznego

licznościach

(w

temat

tradition

—

obszernego

rozważań

rzenia

na
w

na

ludzkiego.

—

które

S c h u r t z a , ograniczając

do t a k o b s z e r n e j

ślony

szkół,

poznaw­
tańce,

nad tańcem

dziedzinie

która

pracujące

w

środkami
studia

przez
Dolnej

nad

się
euro­

dociekania

znacznie

w

niegdyś

terytorium

dających

się

w

uwagę

występują

itd., natomiast

przyczyn

to p r a c a ,

poruszone

kami

kostiumom

tańcem

bardziej

wszystkim

którymi

etnografii

ludów

tańca

z

tańcem

poświęca

wykształciły

występują

dwóch

nurtu

sposób

Jean-Michel

dzin

tematy

i przede

związku

się

się

wystarczy

kultury

które

tańcu

i

nad
się

zainteresowaniach
teoretycznej

się w

refleksje

prace

w

ułożyły

bowiem

kierunkach

skrzyżowania
całości

w

zastanawianie

kierunków

etnologicznych,

Jest

tej

tańcami,

analiza

oraz
sposób

dojrzały

dotyczącą

w

W

jakich

rozwijały

kiego

tańcu,

tyle

stronie

najczęściej

muzycznej,

odmienny

wcześniej

okresie

nie

w

głównych

orientacji,

kach

nad

oprawie

pierwotnych.

podstawie

nym

studiach

chłopskich,

ruchowe

o

chłopskim,

odpowiedniego poruszania

W

dużo

W

klasycznego,

tańcem

okolicznościom,

ludzkich

rozwiązania

jętności

w

miejsca.

się

ciał

tańca

ściślej

środowiskach

kieruje

inne

studiami

mówiąc

tanecznych

w

znacznie

obszerniejszej,

geograficznego,
oraz

drugiej

zależności

od

—

stosunków
gdzie

wyżej

autor
wspo­

RECENZJE

598
M e t o d y
pracy,

gadnień.

t e c h n i k i

p r a c y .

pozwoliłyby

Względnie

łecznych,
dego

i

które
gdyż

w

badania

warunków

dziedzinie

istnieją

wypracowane

tych

zagadnień,

pozwalające

zmiany.

Poza

pracą

źródłami,

i rejonów

tyczącej

nad

sąsiednich,

całokształtu

autor

w

samego

Podstawowym

prostszej,

a

zarazem

zastosował

podział:

przekazywania.
zbiorowym.
określają.
cech,
ich

które

dotyczą

przesunięcia,

uwzględnia
z

Jeżeli

taniec

relacje

prawie

Obydwa

zentowany
ność

nie

tańcom

Tu

podstawą

były

Nie

terytorium

dotyczyły

wcześniejszych
analizując

innych

grup

starczyły

nia

na

na

terenie

ich w

ficzna

ludowym,
„cecha

prawie

o tańcach

sobie

możliwa

momentu

pierwszych

treści

prób

w

do
po

zasięgi

oraz

obcych.

odkryć

Natomiast

Dokumenty

odnalezione

do

Zastosowano

ludowych
i

archiwa

w

ogóle

się

się,

zmian

konieczność

i

czy

niej

prześledzeniu

zetknięcia

się

człowieka

i c h powtórzenia

do

zupełnie

to

tego

perfekcji

dla
z

także

kraju

do­

od

X V

ludowego,
form

tań­

rozpatrywa­
jakaś

specy­

nazywamy

podstaw

pewnego rodzaju
dokładnym

repertuaru

które

porów­

ale

ewolucji

czy istnieje

form,
u

całym

etapów

rzeczywistości
leży

w

i jego

analizy

narzuca

X I X ; dla

metodę

bretońskich,

biblioteki

najodpowiedniejszej

jest jedynie

pierwszego

jest

folklorique)

ludowym

kroków

mówiących

ogólnej

czym

tańcu

i

historii.

źródeł

wcale.

form

określe­
i

jedynie

estetycznych, zastanowienie

określonej

celu

o n e ustalić

czynników

następujących

znajomość

(qualité

na

repre­

oryginal­

dostarczyły

tańca

przeprowadzenie
po

monotonne.

wiadomości

nie tylko

dotyczącego

kolei

stylów

jest
takie

jest

tańców, i c h geografii

niepełne.

etnicznych. Archiwa

kolejno

i

X X , nieliczne, lakoniczne w i e k u

—

te p y t a n i a
i

one

miało

równo­

składają,

nadaje

on

gesty

rzadziej

typ, gdzie

proste

autora. Pozwoliły

byłyby

to

przewagę.

to

źródeł

jeśli

do

gestów

istniały

niego

właśnie

go

zespół

w

drugi

wpływów

wykształcenie

ruch w

od

wieku

—
rąk,

posiada

jest

są

badawcze

tańców

ograniczyć

na

jej

które

występuje

różny

i

tańcem

wykonawców,

Bretanii, lecz

form,

na

dopasowanie
ruchów

odmiany

wiadomości

i

że

terenowe

wynikiem

głównie

istnieje

się

figury

w

poszczególnych

pozwalająca

folklorystyczna"

tańca

które

postępowanie

tańca

ruchy

elementów

jego

może,

wywiadach

było

to n a

kategoriach
a

w

materiału

ustalenie

doprowadził
na

będące

Bretanii, Z

cecha

Być

wywiady

społecznych

Pozwoliło

ponadto

ca

i

się

wzmianki

obszernego

w.

zespołu
spotyka

grupowe

nie

figury,

Układ

Dalsze

można

nawczą

a

i

forma

z tych

tańców

B r e t a n i i , gdyż

Bretanii

przez

oraz

autor

zazwyczaj

ustawienie

tańca

Rzadko
jeden

i

naj­

Tu

jest

muzycznymi. Drugie

krok

badanie
jak

z a s a d n i c z y c h faktów,

tancerzami. Diametralnie

częściej.

zanotowanych

1 biblioteki.

X X

określony

własne

terenowe,

historii

do

wszystkim

tego rozróżnienia

modyfikacje

epok

z frazami

r u c h tułowia.

typy

lokalne

dla

i

istnieją.

geograficzne,

o

przede

bretońskim.

na podstawie

0

liczbę

akcji

zmian

do­

terenie,

się

tradycji

grupy:

i

w

badań.

się

jego

literaturze

bretoński

z

zdecydowanie

nie

taniec

t y m określa

między

wymienione

analiza

że

każ­

i

miejscowe,

okazało

metody

sprawę

tych

za­

dla

opracowanie

Mianem

być

relacji

oraz

i

sobie

struktury

archiwa

natomiast

rezultaty,

było,

techniki

materiał

wywiadach

określenie

ruchu

i

grupami

odrębne

obszernej

własnych

tańca.

więc

może

na

najlepsze

k r o k i e m t a n e c z n y m . Częściej

wynikiem

tak

wyjątkowo

było

jako

metody,
prześledzić

zdać

zgodność

A

na

metody

geograficzno-gospodarczo-spo-

dysponowały

oraz

założeniem

sobą

wymienionymi

to f o r m a

się p o s t a w ę

wadze

jak
tańca

więc

—

się

problemem

dającej

Należało

nad

1945—1960. N a j t r u d n i e j s z e

analiza

Pierwsze

którymi

Bretanii

Podstawowym

indywidualne.

on

latach

-studia

systematycznie

oparł

zagadnień

prowadzonych
tańca.

obejmuje

były

z

jak

ta

dokładne

łatwe
tej

Część

na

tańcem

właśnie

procesu,

owa
który

i pozwolił

formy.

na

Odpowiedź

ewolucji

samych

określonym

systemem

wykształconych

odruchów

RECENZJE

jako

reakcji

przykładzie

na

doprowadzić
słowa,

i

pewne

studiów
do

to

reszty

powinien

autor

etnicznej
charakter
mująca
po

prostu

i

kilka

ośrodki

rzemiosła.

szych
cyjną

i społeczną

tych

dwóch

Pomoc

zrozumiałe

tylko

jako

autor

zgrupowania

rodzin

przejawów

cująca

zamienia

założenie
łowy,

taniec

grupy

cerzy

społeczne

taniec

W

sytuacji

takiej

automatycznie.
jają

sobie

Dzieci

W

ten

od

posiadać

wspólnie

uwypuklających
że

przy

tu

analizie

elementu

społeczności
tańca:

handlu

odróżnieniu
należy

i

stanowią

między

tańczącej

gesty

nie

staje

fakt,

że

w

ramach

jest

jednym

wspólnie

więc

pra­

podstawowe

charakter

zespo­

ekonomiczno-społecznych.
dla

jednej,

włączanie

generacjami

sobie

polowych
więź

Taniec

na wiek,

i forma

—

odrębnej

prac

grupa

charakterystycznego
Poprzez

jest

nową

powiązań

wyłącznie

nie

ona

się

Tak

nie

społeczności

stanowi

życie.

na

rodzina

Jednocześnie

zespołowość:

mniej­
produk­

rozpatrywać

szerszej

wzajemnych

bez względu

od

komórką

wzmożonych

jego figury

przyswajają

Nieco

centrum

czynników

społecznego.

łącznikiem

uprawiają.

nie

posiada

obej­

zgrupowania:

które

do

i

specjalny

gmina

lokalnym

odpoczywającą.

taniec bretoński

odrębności
środowisko

niewielkie

zrozumiały

pracę

ową

wspólnie

tle

jej
jest

Ekonomicznie

powiązań

kątem

na

i

do

płeć

określo­

zespołu

czy

grupami

tan­

stanowisko

społecznymi.

zostają

przekazane

grupy

tak, jak

prawie
przyswa­

dialekt.

Przedstawione
repertuaru

odrębnego

stanowi

rolnej.
ją

podczas

wzajemnych
pod

się

na

specyficznego

ludowy

krainy

w

natomiast

rozpatruje

tradycja

taniec

Najmniejszą

włącza

współdziałanie

grupę

się

produkcji

Tam

c z y środowiska
staje

to

stosunków

tym

w s z y s t k i c h członków

10).

Jest

ruchu"

a co z a t y m idzie,

społecznej.

Na

nie stanowi

jak

(s.

tylko

bourgs)

więc

partnera.

uzasadnienie

wieku

tak

pól,

stają

społeczną.

Guilchera,

znajduje

Więcej:
nej

pracy

w

historię

administracyjną

i

kolei

i

tej

(les

z

organizujących

się

przecież

powstania

nie

(les v i l l a g e s ) .

całokształt

t y m systemie

z

najlepszych

miasteczek

planowi

zjawiska

powinno

to p r z e w a ż n i e

ekonomicznej

i

do

pośrodku

To

lecz

ewolucję

Bretanii jako

polega

merostwo;

wsiami

rodzina;

—

efekcie

samym

osadnictwo,

Są

zespołowemu

gospodarczą,

wszystkie

miana

sąsiedzka

w

ferm.

gospodarczo.

parafii

w

etymologii

specyfiką

jednostkę

kościół,

nazwano

jest

tym

Francji

mieszkających

płaszczyznach:

lub

a

Główną

rodzin

żadnemu

jednostki.
są

reszty

celtyckie).

one

tę

co

odrębny.

od

i grupy

samowystarczalna
gminy

wystarczające

fermy

Noszą

mają

zrozumienia

ludowej,

Podstawową

s k u p i s k , które

podlega

warunki

posiadają

śledzić

g o s p o d a r c z o - s p o ł e c z n e .

. z w i ą z a n e .z n i m r o z p r o s z o n e

rolnictwa.

się

tańca,

się o m ó w i ć p r o b l e m a t y k ę

charakter

zaścianki,

większe

gestów.

warunkiem

kultury

Bretanii

(dziedzictwo

geograficzne,

„Gesty

Istnieją

również

Odrębność

stara

historii

postarał

charakteru

autor

tradycji

podstawowym

gdzie

kraju

więc

g e o g r a f i c z n o -

której

terytorium,

A

przekazywaniem

poznania

jest

W a r u n k i
część, w

sytuacje.

nad

599

—

powyżej

rodzaju

sposób

wyniki

tańców,

omówionych

badań

jego form,
zostało

stanowią

tło

do

melodii, tempa

kilkanaście

szczegółowej

i podstawowych

tańców

z

terenu

analizy
rytmów.

całej

Dolnej

Bretanii.
Na
i

zakończenie

dokładność.

nych

wywiadów,

Jean-Michel
dologiczne,
cyzją

należy

Piętnaście

podkreślić

lat

kilkaset pozycji

G u i l c h e r a , która
natomiast

wzbudza

własnych

od

najwyższe

wyjątkowy
badań,

literatury, mapy

wprawdzie

strony

może

materiałowej

walor

kilka
—

pracy

tysięcy

oto solidne

nasunąć

—

z

rzetelność

zweryfikowa­

podstawy

określone

opracowana

jej

dobrze

książki

refleksje

podziwu

meto­

godną

zainteresowanie.
Anna

Zadrożyńska

pre­

RECENZJE

coo
P L A C I D E
Vieux

en

Książka
czesnej
cy

Economie

et

(Colin)

1962

Paris

Placide

socjologii

autor

gleby

RAMBAUD,

Maurienne,

Rambaud

osiedla

szczegółowo

i roślinność

poświęcona

górskiego
czynniki

de

jest

doliny

charakteryuje

jako

sociologie

la

historii

Maurienne

warunki

montagne.

i

w

ekonomice
Alpach.

geograficzne,

kształtujące

Albiez

charakter

oraz

W

le

współ­

części

klimatyczne,

i styl

—

I

pra­

strukturę

życia

mieszkańców

tytuł:

Permanence

gór.
Część
et

I I , najobszerniejsza

vicissitudes

niczej).

de

Składa

nach

(całość

dążeń

do

górali

III

w
nie

ma

górali
w

poświęca

jednak

bez

nie w

od

—

ich historii, lecz

we

stro­

X I

w.,

okres

i

miejscowym

i

przeszłość

zasadzie

tłumaczy

ekonomicznych

współczesnym

problemy.

górali

biedy

hołduje

okresu

demogra­

z nią

ekonomicznej

przemyśle

problemów

198

płynności

problemów

Rambaud

przeszłości

rozwiązania

do

roi-*

na

X V . , historię

i związane

polityki

roli,

pracy,

historię

X I I do

2 wieków

niepokojących

uprawy

społeczności

omawiających

wstępem)

historię

nosi

zmienność

sytuacji obecnej

założenia

szuka

i

perspektywom

kultury

i

wiekach

1 7 6 8 г.,

rozwiązanie

przyszłości

I I I autor

w

obraz

zasadnicza,

rozdziałów

przedmową

1536 do

z samego

i

(Ciągłość

głównych

końcu

podniesieniu

części

5

pracy

komunalnej

od

i w

widzi

wynika

tej

rurale

s s . 284 p o z a

autor

Autor

już

mu;

nią

poczynając

Część

W

liczy

na

(1758—1958)

cuskich.
Jak

się

w

communautě

samodzielności

odrodzenia
ficznej

la

fran­

zacofania
turystyce.
historycyz-

teraźniejszość.

i

socjologicznych

przemyśle

i technice

oraz

turystyce.
Anastazja

LUCIEN

BERNOT,

d'Ethnologie),

mi

Paris

RENÉ

Monografia

opracowana
de I'École

przez

Lucien

Pratique

metodologii

względem

wej

Instytutu Etnologii

i stanowi

jeden

pod

nazwą

mémoires

de

Travaux

Nouville,

miasteczko
Somme,

nografii

za

nego

kulturalnego

i

nych,

village

w

z

René

frangais

z tomów

l'lnstitut
w

(L'Institut

powodu

porównaniu

z

pozycją

serii

wybrane

niezwykłego

swego

opis

ekonomikę

rolniczą

Le

de

demografię

i

Instytut

na

krańcach

przez

miasteczkami

wyczerpujący

miasteczka,

jest

nauko­

przez

autorów

zacofania

w

obejmuje

działalności

wydawanej

cadres

Nouville),

auspicja­

UNESCO

Seine-Inférieure

zostało

innymi

pod

pomocy

d'Ethnologie.

okręgu

Bresle,

Blancard

przy

charakterystyczną

normandzkie

badań

i

Etudes

d z i e l i się n a t r z y c z ę ś c i . P i e r w s z a , - Les

życia
historię

badań

przecięte rzeką

przedmiot

Monografia
(Warunki

et

Beirnot

des Hautes

pod

departamentu

un

1953

V I

Section

Nouville

B L A N CARD,

Kojdecka

sąsiednich
de

okręgów.

vie

nouvilloise

warunków

geograficz­

i

la

mo­

ekonomicz­

przemysłową

oraz

handel.
Część
życia

druga,

osobistego)

znacznie
jest

obszerniejsza,

oparta

na

Rozschach,

Murray'a

i Raven. A

monografii

zawiera

rozdziały

i

charakteru

czajów

dzieciństwa,
rzy

dają

mieszkańców

panujących
poprzez

obraz

w

wiek

więc

pod

społeczności

młodzieńczy
rodzinnych

cercie

testowych

badania

poświęcone

Nouville

małej

stosunków

badaniach

i

metodą

la

vie

individuelle

trojakiego

psychometryczną.

analizie

kształtowania

wpływem

otoczenia,

miasteczka.
dojrzały

i społecznych

aż
w

(Krąg

rodzaju:
się

do

T a

starości

Nouville.

od
i

część

świadomości

obyczajów

Poczynając

testów

i

zwy­

wczesnego

śmierci

auto­

601

RECENZJE

Trzecia
podział
innej

Nouville

na

wolnego,
W

tej

cuskiej

do

zjawiska

służyć

recenzowanej
—

nomicznym,
pracach

jest

też

temu

inicjatywy

steczka.

tomie

„tu

konsekwencji

wyjścia
ten

poza

nic

badań

testowych

dla

jak

OLDEHOGGE,

i s t o r i i kultury,

ostatnie

To

czemu

bowiem

miasteczka?

W

pracy

świetle

Placide

ani pod

społeczności

rozdrobnienie
—

w

Hambaud

wiejskiej

Występująca
ostatnio

wyraźnie

szłości,

szczególnie

częściej

owocnie

Olderogge

wadzony
miki

krąg

na

Tytuł

(s. 1 4 — 1 5 ) ,

nim

się k r y j e .

ce)

D.

nej

przykładem

wsi lub

Nouville

jak

też

jest

wciąż

to

naukach
lub

Kojdecka

Oczerki

różnych

po

istorii

metod

poznania

historycznych.

uboższej

źródeł

Badacz

coraz
praca

sposobów

sobą

założeń

przekazy

się
prze­

pisane,

ze

w

badaw­
daje

h i s t o r y c z n y c h . Interesująca

różnorakich

dziejami

podjął
w
zaś

tego,

brak

nich

z

się

postępowania

zestawianych
cały

ów

i
w

na

weryfiku­

proces

metodologicznych,

1

razem

XV—XIX

го.

zbyt

może

j a k również

szkiców

praca

tak żywiołowo

problematykę
zakreśla

przepro­

toku

stosunku

formy,

którą

w

źródeł

wiedzy

składa

się z

poświęconych

do

ujął

pisanych

stan

i

pole­

wszechstron­

zachodniej

terytorium

wąsko _ w

ilości

niedostateczny

Omawiana

siedem

Afryki ,

tym

dostatecznej

jeszcze

Jedná

w.

swego

t e są t y m c e n n i e j s z e , że

Zachodni

problematyki.

N.
P.

mia­

zilustrowany

zachodnio-europejską.

chronologię

Olderogge,

w

słusznych

zajmujący

Przyczyną

w.

integracji

kompleksowo

Ustalenia

przezeń

1

N.
S.

dobrym

Sudan

do

zamierzchłej

rozwijającej,

roko

także

różnorodnych

podstawie

XV—X/X

przedmiotem

do

literaturą

się

w

tendencja

historycznego,

szeroko

obecnie

okresu,

to­

kulturalne,

1960, s s . 267

zbliżonych

bardziej

wzajemnie.

z bogatą

Czarnej.

obu
i

pozaeuropejskich

Sudan

zaobserwować

jest

został

Autor
nie

nauk

sięga

poznania

jących się

Zapadnyj

współcześnie

współpracy

drodze

eko­

w

gospodarstw

sobie

ma

jednak

względem

zacofanie'

monografii

ludów

Moskwa—Leningrad

czych,

D.

fran­

bierność

testowymi.

Etnografia
D.

wsi

np.

Anastazja

i

czasu

udaje".

ubóstwa

w

tej c z y

nie

zamknięty

obraz

do

zainteresowań

nietypowe

Polskiej"

rolna,

groupe

monografii,

bowiem

kultura

występuje

wynikach

się w y j ą t k i e m

obraz

co do

Nouville,

się

nietypowego

„Etnografii

w

na

ce

wykorzystywania

pewne

obszernej

nie wydaje

zacofana

i możliwości

na

że

tak

małego

zubożenie,

głównie

mieszkańców

przeświadczenie,

socjologicznym,

Jaskrawiej

badaniami

wśród

Nouville

podobny;

się

odpowiedzieć

de

administracyjną,

przynależności

i c h wykształcenia,

opierają

tymże

ani

warzyszące
brak

w

le Vieux,

się i n f o r m a c j e

autorzy

jednego

l'extérieure

o

organizację

dotyczące

itp.

uzasadnieniem

et

omawia

znajdują

Nouville,

się

groupe

nią)

i opinie

zaś

występujące

monografia

o Albiez

poglądy

starają

jedynym

leur

poza

obcych

fatalistyczne

chyba

i

końcu

mieszkańców

podstawie

apatia,

jest

społeczne,

stosunku

dans

grupie

społecznej. W

podsumowaniu

na

i

w

grupy

grupy

kulturalnych

i

L e s nouvillois

część,

(Mieszkańcy

z

dziejom

za

treści,

jaka

swą

dla

pracę

sze­
za

(szki­

wcześniejszego

zakresu

dwóch

Afryki

nieco

rozwiązywa­

odrębnych

różnych

części.

społeczności

D.
O l d e r o g g e ,
I.
P o t e c h i n
[ r e d . ] , Narody
Afriki,
Moskwa
1954;
C z e b o k s a r o w , Narody
Afriki,
[ w : ] Oczerki
obszczej
etnografii,
pod red.
T o ł s t o w a , M . G . L e w i n a , M o s k w a 1957.

RECENZJE

€02
Sudanu
tury

Zachodniego,

starożytnego

graficznym
fia),

w

mapka
ców,

Afryki

którym

których
Silne

dostarczyć
dem

są

z

w

są
nie

żelaza.

jedynie

znad

ok.

500

r.

od

Semitów.

metalem

poznanym

zdaje

domości

ludów

ideologii

islamu.

Siady

i

wyobrażeń

Sudanu

początków

neolitycznych
południa

kultur

były

(o

Herodota

•groidalne

na

technikę

o

jest

ludnych

łatwe

uprawę

roli

Bliższe

zajęcie

się

ludy

żelazo"

białe .
3

dość

szczegółowy
roślin

kowala,

zacofanym

klimatyczne
typu

i

co d o

(rzekoma

geneza

malajsko-polinezyjska,

Analiza

podstaw

nieliczne

źródła

z

świa­

z nią

nad

niskorosłe

Nigrem

19—26)

Pewne

w

porównawczej

ry­
może

(zestawia­

natomiast,

gospodarki

pracy

(liczne

5

zastrzeżenia

determinanty,

nei

Słusznie

charakterze

zbieżnego
ludy

środkowym) .

obejmuje

narzędziowy

nad

protomiej-

chronologicznie
przez

idącej

zetknęła

pole­

kopieniaczej,

które

wykluczają

europejskiego.

zagadkowym

pisane)

(tumba)

typami).

swego

pochodzenia

ustalenia. K r y t y c z n a weryfikacja

związki

songo

metodzie

glebowe

w

stanowiska

inwentarz

etnograficznej

funkcje).

bytujących

już

uprawnych.

i c h współczesnymi
o

(s.

in.

przynoszą

(zapewne

kopieniaczej

omówienie

uleganie

Libii

i

16—17).

wpływem

zamieszkałych

od

(s.

pod

antropologiczny

eliminuje.

jakieś

a

Fulbe

przemianom

aspekt

gospodarki

wykazuje

sprzężajną

istotnie

możliwość

Songai,

społeczna

terenie
zaś,

szcze­

Wykluczają

„czerwone

miastach

zachód

uprawy,

nowe

czarnej,

autora
początki

wykopalisk

przekonaniem

również

tym

wywodów

poświadczają

Hausa,

później

się

zewnątrz,

archeologiczne,

językowe

(pozycja

z

Wobec

neolitycznych z

nosi

na

późnokapskich),

j a k również

Olderogge

świetle

z kowalstwem,

dopiero

jeśli

się

zbyt

D.

W

grupy

pojawienia

która

nie

z

i obróbki,

ludów

ujęcie

językowej

sprawa

drugiej

wzbudzać
motyk

Dowo­

odmiany

omówienie

i opisy),

może

jak i historyka.

kultury

południowy

Szerokie

przez

zbadanych

jest

i określonym

takie

roślin

omówione

jeszcze

Nosicielami

ciekawy

przekazu

U

związanych
miał

uprawy

ludy

Nok

ulec

pokrótce

stratygrafią,
Dane

2

(por.
tubyl­

archeologicznych.

tradycjach

kultury

później

się p o t w i e r d z a ć

przekonań

p.n.e.

hydrogra­

gospodarki

istocie. W y k o p a l i s k a

pewnie

opady,

plemionach

Śródziemnego.
w

z

równoleżnikowym

dość

jego w y t o p u

żelaza

Zespół

mizując

Morza

datowane

na

tam

zagadnieniem

Znajomość

kul­
geo­

jest rodzaj

marginesowych

czy tak było

Nok,

już

o

Osobnym

historii

środowiskiem

klimat,

tak dla lingwisty,

znajomości

Etnografia

sunki

Mande.

wątpić,

żelaza

materiału

Olderogge

i

dolinie

zarówno

cennego

D.

Mossi

w

jest

związany

powiązania

gólnie

skiej

środowiska

ze

układzie

językowych

musiała

Nigrem

terenu,
o

grup

jednak

z

(ukształtowanie
strefy

szkic

wstępie

wyraźne

języki,

można

miedź

Pierwszy

na

rozsiedlenie,

Zachodnim

przejęcia

źródeł.

zaznajamia

przemieszanie

przyjść

obróbki

się

charakterem

wnioski

Sudanie

publikacją

Zachodniej

czasem

atlantyckiej

jest

(s. 5 — 3 6 )

zarysowują

n a s. 7). Z

autora.

druga

Sudanu

źródłowych

żydowska,

hyksoska

(antropologia,

pozwala

stwierdzić,

że

ludami

chamickimi,

choć

ludem

istniejących

lud

oczywiście

przy­
teorii

itp.)

etnografia,

pasterski

Fulbe

dotychczas

skutecznie

je

językoznawstwo,
Fulbe

wykazuje

rasistowska

„teoria

H . A l i m e n , p r z y j m u j e n a w e t 1000 r . p . n . e . — p o r . e d y c j ę r o s y j s k ą
Doistoriczeskaja
Afrika,
Moskwa
1960, s. 263.
A 1 i m e n , I. c .
H e r o d o t ,
Dzieje,
e d . S . H a m m e r , t. 1, W a r s z a w a
1959, s. 133.
O b a d a n i a c h n a d technologią i ewolucją narzędzi afrykańskich por. r e c e n ­
zję
K. M a k u l s k i e g o ,
A.
Leroi-Courhan,
J. Poirier,
Ethnologie
de
1'Union
F r a n c o i s e , t . 1: Afriąue,
P a r i s 1 9 5 3 , „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 6 : 1 9 6 2 , s . 4 4 0 . O s t a t ­
n i o i w P o l s c e t e n t y p badań zyskał wartościową monografię: Z . P o d w i ń s k a ,
Technika
uprawy
r o l i w Polsce
średniowiecznej,
W r o c ł a w 1962.
s

3

4

5

RECENZJE

chamicka"

(Chamici

wych)

nie wchodzi

skiej

szkoły

nosicielami

w

śródziemnomorskiego
wa,

iż

tworzy

dziejowych

i

swobodne
na

odpowiada
Bazą
łatwo

określony

Hausa

63—77).

źródeł

(s.

oddala

pisanych

ze

ideologiczne

ności,

ukształtowanie

nych

dziejów

za

i

priori

i
I

są

narodowości

Hausa

języka.

przezwiskowy,

nadany

jego

nosicielom

znaczy

obcy,

jednoczenia

się

ten dobrze

zestawień

i

której

—

Hausa

o

legendzie

(s.

W

się
„o

mu

siedmiu
walce

się

po

Jednakże
w

już

że

porozumienia

1 0

.

miastach

Hausa"

politycznych

i

(pocz.

podań,

z których

względnie

wiernie

odtworzyć

filiacji

można

Tradycje
Hausów

starszej
—

Lud

państwowości

wzory,

znalazły

prze­

procesie

Songai

69—76).

to

(hau­

przezwiskiem

z

tego

ma­

jest

ten

typu

źródłowe

raz

uważa

znaczeniu

wyraz

zwykle

jed­

wspól­

człowieczeństwa

układach
w

zabar­

Poczucie

przemawiać,

się

przyj­

Olderogge

języku H a u s a
więź

legenda

praojcu

się

o

gruncie

Berber

8

konkretnej

Mity

pojawia

plemiona.

państwowo-organizacyjne
o

to

i

na­

migracji

wyraźne

na

„Hausa"

obdarza

dawnych
Hausa

w.

społeczną

odmawia

szczepów

kolejnych

czerpali
w

itp.) l u b

X I w.

arabskie

zdaje

9

Swoi.

sposób,

powszechna

miast—państw

inne
—

typu

uwypukla
nie

X V I

Wtedy

przez

tego

ilustruje wartości

śledzenia

odzwierciedlenie

co

wiadomości

wszystkich

Przykład

ugrupowania

ale

wiernie

inny

zrozumieć
Niemy

zapisana,

dość

też

w

sfal-

pochodzeniu

dan Fodio.

Etnikon

Barbaros

L u d z i e , Nasińcy,

język"

mowy

Bełkoczący,

Późno

jak

rodzaju:

„mowa,

którego

(czasem:

kazuje

w

(greckie

Hausa.

o

noszące

Osmana

łatwo

koncepcje

sięgających

wyrosło

wspólnoty

które

językoznawczych

kronikach,

z powstaniem

plemion

barbarzyńca"),

w

rzeczywistych

antropologicznemu

szkic

wysuwane

i hausańskich)

dla

„obcy,

typowi

sensie).

nazwa

samonazwanie

założenie,

jest

zapisane

30—33).
szkodli­
teorii

każdemu

argumentów

(s.

tyle

hipotez

przyjęto

gołosłownie

o

uproszczenia

do

zbliżony

późno

jest

7

pol­

domieszką

Nieprecyzyjność

szerszym

tutaj

z

podstawie

(w

(arabskich

przytoczony

na

(B)

Olderogge

tematyką

podstawie

świadomości

że

zbiorcza

przezeń

z

A

kultura

związane

teriał

sa)

na

wschodu,

wienie

pierwszy

i

przyjmuje

doprowadziło

poneolitycznym,

język

oo

archeologicznych

państwo­

terminologii

berberyjski

antropologiczne).

metodyczne

metodyką

Hausa

i

organizacji

najnowszej

interpretacyjną

i etnologicznych.

Olderogge

analizy
ściu

konstrukcję

materiale

(N),

źródłach

(archeologiczne

źródłową,

rodowości

na

twórcami

to w

element

negroidalnego

podejście

antropologicznych
syfikować

i

Fulbe

głównie

6

odrodzona

błędną

faktów
zbyt

(E)

teoria

kultury,

rachubę. P i e r w o t n i

antropologicznej

Neochamioka

wyższej

603

X V I

w.).
drogą
całe

(Bornu),
podobne

Bawo.

P r a c e ośrodka łódzkiego i w a r s z a w s k i e g o :
T. H e n z e l , Badania
struktury
rasowej
ludności
Afryki
Środkowej,
Ł ó d ź 1 9 6 3 ; A . W i e r c i ń s k i , Analiza
struk­
tury
rasowej
ludności
Egiptu
w epoce
przeddynastycznej,
Warszawa
1963. Zresztą
właśnie
wykrzyżowanie
się
elementu В
z E
daje
komponent
B E , tj. tzw. t y p
6

chamicki
К . H . H o n e a , A History
of the Hamitic
peoples
of Africa,
„Wiener V o l k e r k u n d l . M i t t . " , R . 4: 1926 n r 2, s . 2 1 1 — 2 1 2 .
C. R. N i v e n ,
Nigeria
Past
and
Present,
„Afričan
Affaires",
t. 56: 1957
n r 225, s. 265—274.
L .
K r z y w i c k i , Społeczeństwo
pierwotne.
Warszawa
1957, s. 43 n .
P r z y p u s z c z a n o podobną genezę n a z w y : Słowianie. N i e m i e j s c e t u n a s z e r s z e
rozważania, trzeba
jednak
z n a c i s k i e m podkreślić
ogromną
rolę
języka
jako
nosiciela, t r a n s m i t e r a i k a t a l i z a t o r a r o z w o j u odrębnej, p l e m i e n n e j , a p o t e m i n a c j o n a l n e j k u l t u r y , t a k p s y c h i c z n e j i b y t o w e j , j a k społecznej. A . S c h a f f ,
Język
a poznanie,
W a r s z a w a 1964.
U
Słowian np. Psiogłowcy. A . B r u c k n e r ,
Słownik
etymologiczny,
War­
s z a w a 1 9 5 7 , s . 4 1 1 . D o b r y m m a t e r i a ł e m p o r ó w n a w c z y m s ą też s t a r o ż y t n e i ś r e d ­
niowieczne legendy
geograficzne
od Herodotowego Cyklopa
poczynając.
7

8

B

1 0

1 1

RECENZJE

604
Powstanie
wie

X I X w.

nym

i

Osmana
przez

czynnemu

łecznych

i

cechy

rodzimego

wyżej
wg

zauważalne
śladowani
łeczny

przez

ulotnych

(także

najeźdźców
Hausa,

przez

wszystkie

i

tych
Naukę

kretnych

postanowieniach

cytaty

cieli

Dużo
dlowym

z pism)

dobrą

swej

Stosunki
(wypar­

się w

za

silny

w

przez

obcych
ludów

Wyrazicielem
po

zawarta

religijnej

swym

w

formie

kon­
(język,

polityozno-ekonomiczne

rozporządzeń

wciąż

spo­
listów

społeczne

ii r o z e s ł a ł

zabytku,

są

prze­

akcent

możnych.

napisał

przedstawionych

stabilizować

prorocy,

dokonany

ręce

tego

zbiorem

Zachodnim

Podobieństwa

rozpowszechnianych

który

wymowa

jest

Sudanie

antagonizmy
w

1 2

oddziaływującą,

później.

panującej

oddał

spo­

niezwykłą
.

polityczny

dan Fodio,

Europy

s e k t y , krążą

drogą

wewnętrzne

Nauka

tkaniny,

wów

ożywionego

paciorki
hadlu

ówczesnej
położyła

równowaga

polityczna,

wschodowi

w

etnograficzne

bez

wymowa

faktów

verbis

pracy

w

w

dla

jeszcze

przedstawi­

burzliwą

i

różnorodne

temu

—

rozboje

na

wtedy

Sudanu

rozwojowym.
się

przytoczonych

z

jego

przez

nie spotykamy.

Z

Badania

miedź,
wpły­

w.

handel

i

był

potężnym,

historyczne,
byłyby

sformułowania

expressis

płacidła,

muszle

kauri

granicznych,

myt,

czy

takiego

tzw.

opłat

wszech­

językowe
Jest

pośredniczące,
(systemy

go

chybione.

historii

wymiany

Ma­

Zachwia­

skierowały

rozważań

organizacji

Son-

agresja

X V I w.).

badacza

towary

państwo

uporczywa

faktyczne

szczególnie

(Kumbi,

dobroczynnych

każdego

z

wy­

solanek

szerszy:

siłą

przyciągnie

z

miastach

nieodpartą

handlu

Bogactwo

Sól

Hausa.

Zachodniego

—

Związany

nieustannej

był

(schyłek

osłabiły

i

rolnej.

X V — X V I

problematyką

autora

ma

południe

Dopiero

zjednoczeniu

han­

wymagał

towarowy
w

drogom

ekonomicznego
(el-Bekri).

uprawy

świetności

szlakach

w

dziejach

zapoznania

Timbuktu.

w.

ziarno.

korzystało

okresowi

X I

na

Maghrebu,

handlowi
żyoia

gospodarki

hodowli

asortyment

bodźcem

jego

od

wysuniętych

krzepnących

dalekosiężny

działającym

już

choć

wymiany

na

ręce

w

dalekosiężnego

kres

strona

układ

produktów

zboże,
z

Olderogge

Ta

źródłową

koczownicy
na

D.

37—52).

strefowy

pożądanych

ku

Handel

poświęca
(s.

dokumentację

głównie

centrum

rokańczyków

pracy

środowiska

złoto,

o

tworząc

religii

przyniósł,

mającej

w

wymieniali

stronnie

ludu,

mu

wielostronnie

nieco

poło­
socjal­

ideowo-religijna

i scholastycznej kazuistyce, wyraża

panującej.

Zachodniego

Gao),

z

lecz

ideowa

prawnych

miejsca

Saleh,

gai

i

1

warstwach

nadał

heretyckich

konstrukcja

wykrystalizowały

Obiektywna

Sudanu

wzajemnie

Sahary

ruchów

Europie,

Osman

w

powstania

w

konfliktom

społeczną.

charakterem

miany

był

Braci.

państwowej

szczególnie
z

dla

warstwy

władzy

sytuację

ostatnich

niższych

itd. Przewrót

które

Hausa

najeźdźcy

duchowieństwo
haseł)

korzyści,

państwie

tendencje

w

wykorzystujących

interesów

uczone

islam)

państw
dzięki

im

propaganda

wierszy

Fulbe,

podbój

uniwersalistyczną

jak

i

nauk,

i

niewątpliwie

charakter

-szczegółach: w ś r ó d

państwo

głoszonych

znaleźli

ludowych

religię —

w

się

religijny

do

prawidłowości,

nawet

78—91)

odpowiadająca

pogaństwa

zorganizowaną

podobnej

i

zbliżone
i

(s.

powiodły
jakie

Społeczny

ekonomiczno-społeczne
cie

Fodio

Fulbe

poparciu,

Hausa.

dynamikę

dan

lud

D.

Olderogge

pieniądza
itp.

1 3

organizacja

to

),

czy

(sól,
też

instytucji

Najnowsze badania
z tej p r o b l e m a t y k i : T . M a n t e u f f e l ,
Narodziny
he­
W a r s z a w a 1963.
W l i t e r a t u r z e p o l s k i e j n a t e n t e m a t z n a j d u j e się n i e w i e l e : J . C z e k a n o w s k i , W głąb
lasów
Aruwimi,
W r o c ł a w 1958, s. 1 5 0 — 1 5 1 , 3 4 3 , 3 8 9 п.; z e s t a w i e n i e
materiału
porównawczego:
J . L i p s ,
U
źródeł
cywilizacji,
Warszawa
1957,
s. 218—243. T e o r i a płacideł i pieniądza n i e k r u s z c o w e g o
została o m ó w i o n a o s t a t n i o
u R. K i e r s n o w s k i e g o ,
Początki
pieniądza
polskiego,
Warszawa
1962, r o z d z . :
„ P ł a t k i l n i a n e , sól, s k ó r k i k u n i w i e w i ó r e k
s. 102 n .
1 2

rezji,

1 3

RECENZJE

"targu).

Pozwoli

wionych

ono

faktach

z

chodnioeuropejskiego
na

prawna

(o

władzy

się

obcych

kupców,

jeszcze

na

metrologiczne

cyzyjny

system

conymi
niego
w

późnego

państwie

Sokoto

w

X V

i

X V I

Renta

przekonująco

darczej

przekształcający

z

warstwę

ziemią

(chłopi).

państwa
grup.

szerokie
wolnych

do

„Dzieci

z

urząd

języka

hausańskich.

Podbój

przyjmowana

jest

proces

niewolnicze

aparat
ustroju

ewolucji
(o

niewolniczego

różnej

związanych

genezie
z

zastępów

tytuł.

dokonany

wojowników.
niemal

tzn. wzorowano
przez

władcy,

nadawanej

Całą

to

dworem

im

władcę,

rozwinięta

feudalną

na

ustroju

daje

więc

społeczna

statusie
przez

Fodio

składała

arystokracji

zaś

grupy

tu

gospo­

dan

feudałów

niższa

tytulaturę
się

koczowników

bardziej

przez

i

Osmana

Obie

i

uprawianą

przedstawiciele

z

jest

prawnej

sarki)

(yan

również

państwowy

Prawidłowością

wojen

ziemskiej

nich

.

raczej

specjalności
jak

Warstwa

Hausa,

przez

1 6

a

producentów

według

przez

w.

socjalnych

Klasa,

wyniku

związanej

i

struktur

lub

faktami

X V — X V I

92—114).

własności

określony

w

robociznach,

przerastania

i

się

w

wielkiej

był

powołana

zabytkach
z

bezpośrednich
i

państwa

politycznie

konfrontacji

setniczy

źró­

115—136).

niewolniczej.

naturze

baza

niewolnicze)

(s.

pały

wzięto

(s.

wzorce

warstwą

w

Zachod­

powstałego

z szeregowych

koto

pracy

poświę­

Sudanu

feudalnego

Hausa

własne

zależnych

władcy"

Fulbe,

pre­

tematów

szkicami

grupy

steukturą

europejskim

rzesze

listy

autorowi

(różne

Rozwijające

Olderogge

ludzi

ciekawe

miedzi,

feudalnego

wyrosła

zany

przez

ludów

tendencyjnych

okres

średniowieczu

(barori)
z

kasuwa

dzielących

nadzwyczaj

osobnymi

ustroju

system

ministeriałów

Sokoto

rodowo-plemiennej

w

przyśpieszony

zbliżony

za­

ochro­

sarkin

dopełniają

wytrzymują

był

odbierana

ukazany

w

dwóch

i

w

bowiem

charakter

i

nie

zastosowaniu

państwową

gdyby

i

(bilali)

cegiełek

Dostępna

53—62),

późnych

niewolniczy

gruntowa

służebników

Ustrój

na

(s.

rodowego

dworskiej

szerokim

wczesnofeudalny

miał

w.

przeżytkami

prawne)

jak

są

niewolnictwa

tworząc

organizację

się

sprawą

samoistnie

przez

siebie

pracy

wyrastało
na

przedsta­
kręgu

wymiany.

części

urzędnicza).

ujętą

prawnym)

historii

oraz

dirhemie)

tytularna

ramy

przepominają

arabskim

rodzina

(ścisłe

czuwa

soli,

współczesność.

stan

organizacja

i

się

budowane

produkcyjnej.

na

niemy)

kruszów

po

zająć

historiografii

głównie

(tzw. h a n d e l

rozmiarami

średniowiecza

najazdu

opartych

którym

W
do

przywileje

pośredników

polityczno-społecznej

Teorie

Songai

nad

instytucja

i

oraz

państwo

targowy",

(złoto),

ustrojowej

Songai

językowe:

kopalnicze

pierwszej

92—114)

(źródła

we

oparty

(s.

sokotańskiej

regale

;

natury.

grupy.

rozdziały

pozwoliła

1 5

ł 4

(określone

problematyce
od

dłowa

instytucjonalne

„pokój

numizmatyki

trzy

szerszej

analogie

prymitywnej

wagowy

pojętej

Pozostałe

wnioski

pewne

sądowniczej),

poszczególne

wymiany

kwestie
szerzej

i

budować

można

feudalizmu

porządkowej

Problem

z

pewnością

zauważyć

605

—

swą
z

„sługi"

siłę

czer­

czym

zwią­

państwa

podbitych

zbliżone
struktura

So­

państw

rezultaty

—

instytucjo-

J , K u l i s z e r , Powszechna
historia
gospodarcza
średniowiecza
i
czasów
nowożytnych,
t . 1, W a r s z a w a
1961, s. 9 5 , p a s s i m .
N i e mógł on jeszcze uwzględnić cennego w y b o r u
źródłowego T . H o d g i n ,
Nigerian
Perspectives.
An
Historical
Anthology,
L o n d o n 1960.
P o r . kwestię późnoantycznych
kolonów, przejściowych
form
niewolnictwa
w e w c z e s n o ś r e d n i o w i e c z n e j S k a n d y n a w i i ( S . P i e k a r c z y k , Z zagadnień
kształ­
towania
się feudalizmu
w Szwecji
do końca
XIII
w., „ K w a r a l n i k
Historyczny",
nr
3 : 1 9 5 9 , s. 7 8 0 — 8 1 7 ) , c z y też p o ł o ż e n i e
średniowiecznych
serfs
we
Francji.
I. J a w o r s k i ,
Zarys
powszechnej
historii
państwa
i prawa,
Warszawa
1961,
s . 84 i n .
1 4

1 5

1 6

RECENZJE

606
ludu

podbitego

Przeciętnie

nalna

feudałowie

dowódcami
władcy

swoim

nad niewolnikami

w

patriarchalnych
—• s .

odrobkowa,

naturalna

dole

tej

i

wyzyskiwanych
zanych

do

połączyliby
jednak

z

się

tę

w

określone.
i

feudałowie
od

powierzając

im

ny

trzon

część

w

dążyli

jej

formie

neofitów

powierzchowna.

nymi

przychylnie

zbliżoną

ludności

na

form
z

europejski

samym
protestu

chłopów

talakawa

były

przywią­
pewnością

skomplikował

przyjęły

eksploatacji
(por.

i

były

walki
islamu

dość

1 7

.

precy­

europejskie

osadnictwo

komendację

poszczególnych

własnych,
również

państwowe

nieustanne

nie

rodowych

opierali

chętnie

włości

się

na

je­

(dukiya),

niewolnikach,

formując

z

też

z

nich

głów­

(s. 1 1 5 — 1 3 6 )

zamy­

podobnie

źródłowe)

etnograficzna
z

zwyczaj
się

oceniane

przez

jak

pozwolił

również
ono

niecenie

ognia,

ogólnej

zabawy)

mające

zapewne

kopieniaczej,

t z w . małe
instytucja

z

Hausa.

wielkiej

rodziny

kąpiele

w

co

zresztą

ideologię

jeszcze

według

była

przed­

klasyfikacyjnego.

.obraz

wielkich

ro­

się,

różnym

stopniu

pod

w

(iyali).

Z

ustrojem

obdarowywania

U
i

pobudzić

płodność
dowodzi

poświadczają

dzień

spokrewnio­

stwierdzić
i

można

obrzędy

nowo­

ogień

podczas

przyrody.

Charak­

przez

roślinną,

rodo­

w

uprzywilejowane

Songai
skoki

się

między

zwyczajach

patriarchálně]

źródłach

magicznie
wegetacją

długo

118—1,26)

małżeństwa

tradycyjnych

mu

rysują

rodziny

wzajemnego

odpo­
jedynie

przedmuzułmańskie).

charakteru

wydzielają

społeczeństwo

pozostałości

związany

w

nie m a

(s.

wyraźnie

czasem

(shara)

odpowiadającą

Hausa

i

zachować

chrześcijańskich,

pokrewieństwa

teksty

Jest

gospodarki

ekonomicznej

wierzenia

zumutu).

obrzędów,

Hausa

podstawy
i

gospodarczej,

Zachowała

u ludu

Rozwój

pierwotne

których

wiązać

rodowego

społeczny

(rytualne

dycji

w

i

ustrój

System

(schematy,

instytucję:

tych

różnych

gospodarcze,

roczne
ter

i

które

socjalno-politycznej

rzeczywistość

Roku.

(aurem

kategorie

wojennych

się

przyjmując

pracy.

miniony

niezależności

trzeba

Nowego
i

i

patriarchalnych,

wym

rodo­

cucenawa

formy

Władcy

ustroju

muzułmańskich,

autora

względem

roz­

sadyb

niewolnikami

stworzenia

stanowiska

obrzędy

Wiara

dzin

(renta
admini-

wiejskie

Rozliczne

Zachodniego,

lub

lenn.

strukturacji

rodowe

Terminologia

do

omawianej

bardzo

stawienia

gospodarkę

chłopstwo

stosunki

roboczą

niewolnicze

rumde,

o przeżytkach

szczątkowej

(zwyczaje,

—

żyjącym

rozrzuconych

Kolonializm

wyzwalanie,

nadawanych

badawczą

wiadającej

z

(talakawa)

armii.

Rozważania
kają

handlu
Sudanu
osady

tzw.

wysokie

swej

podległy

i sądowniczej

interwencjonizm

przekształcały

rozwojowej

osobiście

wspólną

niewolników

siłę

społeczną.

i

Zakładając

branieckie),

talakawa

formując

na

wyższymi

wolne

oraz

(Fulbe).

i

ewolucję.

niewolników,

niezależnych

kauri)

wczesnofeudalnej.

popytu

grupę

chłopstwem

prowadziły

warstwę

Afryce

ekonomicznej

sfeudalizowały

zibiegoistwo)

niewolnictwa

nieckie

tzn. w

po

perspektywie

tzn. plemionami

zyjnie

100). F e u d a l

obciążających

władcy

wsi

Źródłem
prawny

(s.

czy w

duchowieństwem

władzy

które

rodziny),

1 0 6 n.)

poganami,

Status

i

(wielkie

jedną

z

j a k też w o l n y m

wpływem

naturalną

pełnię

—

(powstania,
W

lennami

pieniężna

(s.

(Węgrzy),

łącznie

(gida),

możnych

pod

ziemi.

4

jednak

terytorialną

drabiny,

Europie

podatków

i

zależnej

w

grup,

Wielkość

rodowy

wspólnotę

niewolniczej

miał

wspólnotach

stracyjno-gospodarczy
wych

jest

(cucenawa),

102—105).

ustrój

to

władali

lennie

tak

sadzając

czy

wszystkich

wojskowymi,

w

(gandu

—

wielowiekowej

również

źródła

tra­

archeolo-

M.
M a ł o w i s t , Niewolnictwo
staroafrykańskie
jako
czynnik
stagnacji
społecznej.
Referat wygłoszony
1 2 I X 1963 r. n a S e k c j i s p e c j a l i s t y c z n e j
„Historia
kolonializmu"
zorganizowanej
w
ramach
I X Zjazdu
Powszechnego
Historyków
Polskich
w
Warszawie.
1 7

RECENZJE

glczne.

Instytucja

Zachodniego
związana
nych

była

z

nie

systemu
tría).

Zapewniają

świadczenie

to

odrębna

wybór

12

dokonany

z

logicznym

zdarzeń,

edycji

część
G.

D.

Olderogge.
tą

po

tłumaczenia

zestaw

literatury
całości

pierwsze

indeksy

X V — X I X

z

powodzeniem

źródeł

sistowskie

rodowymi

w

pierwot­

i

drugiemu

małżeńskim;

zależności

gospodarczą

pracy

(fra­

(zwyczajowe

D.

czynią

Afryki

dostarczają

oraz

z

pod

Dzia­

kierunkiem
autor

wy­

interpretacyjne

udo­

i

doku­

językową

ich podstawie.
nazw

publi­

Obszerny

geograficznych

(języków

Sudanu

Zachodniego)

do­

Należy

jedynie

żałować,

dwa

pracy
w

D.

natury:

o

zasób

sięgnięciem

etnograficzne,

językowe,

i

zinterpretować

badawcze
ale

także

w

połączony

autora
nauce

ze

pracy

konkretnego

te

cenny

materiału

pisanych
czy

Mark­

kompleksowo
na

tle

bogatej

Wielostronnie

publikacją

w

innych

dziejowy.

radzieckiej.

wkład

Zachodnim

archeologiczne

zostały

walory,

róż­

szereg

rodzaje

nie tylko

staranną

Wszystkie

po

z

też

źródeł

proces

zastosowane

opracowanie

jak

Sudanie

Szczupły

że

tematyka,

opracowania,

wprawnym

odtworzyć

omawianej

Pionierska
i

Olderogge

literaturze.

naśladowania.

niedostatkach,

na

imienny,

poznania

krytyczny,

godny

ZSRR,

wyrazów

skompensowany

aparat

chrono­

Olderogge.

k o r z y s t n i e wyróżniając

jest

porządku

p r z e k a z a c h , które

badawczą
indeksy:

szybkiego

metody

1 3 7 п.).
(sokoto),

Faksymile opracowanych

łacińskiej.

pozwoliło

(s,

Hausa

pracowników

paleograficzną

transkrypcji

różnej

w

możliwości

się

zachodnioeuropejskiej,

aneksie,

pracę

one
zespół

Nauk

tych

badaczy.

pozycję

i

w

weryfikację
także

są

Akademii

źródłową

dialekcie

dokonał

grona

a

publikacją

Uszeregowane

wielkie

na

zapewniają

został

jest

zachodnim

jeszcze

samodzielną

trwałą

co

.

1 S

w

zawartych

kryje

mają

założenia

umiejętnie,

realiów

245—254),

nie

w.

rozbudowany
w

plemion
obrzędach,

rodu

wzajemnych

kooperację

Tłumaczenia

komentowanych

historycznych

literatury

wielu

różnych

jednego

normami

i

u

w

funkcjonującymi

łańcuch

Olderogge

Krausego

domagająca

antropologiczne,
i

oraz

ustaleń

w

D.

szerszego

cennej

względów

nowych

więź

napisanych

pozwalają

(s.

etnicznych, spis

pełniają
nych

silną

Instytutu Etnografii

dla

210—244)

kacji,
i

określonego

opisują.

części,

drogą

(s.

A.

Bogactwo

tylko

mentów

się

podporządkowania

zamknięty

pracy

które

Afrykanistycznego

stępnione

z

widomie

tekstów,

łu

korzystał

lecz

spotykana

przejawiająca

małżeńskimi

związki

tworzącego

one

żywo

usług).

Druga,
Jest

podboju,

społecznego,

i

formami

Zwyczajowe

z

pokrewieństwa",

(s. 1 3 0 — 1 3 6 )

określonymi

fratriach.

wynikają

„żartobliwego

Sudanu

607

źródłową

przy

pewnych

badania

nad

historycznego

do

tylko

dziejami
szerszych

uogólnień.
Jan

P R O B L E M Y
dowego
Warszawa

Afrykanistów,

Akra,

grudzień

z

Pierwszego

1962, p o d

Międzynaro­

red.

S.

Strelcyna,

1963, s s . 246

„Wkroczeniu
towarzyszyły

w

Afryki

i

nomicznym...

nigdy

się

problematyką

zu

G.
Berlin,

A.

jako

ostatnich

noafrykańskie

1 8

materiałów

A F R Y K A N I S T Y K I , Wybór

Kongresu

Tyszkiewicz

nowej

latach

światowe,

poświęcone

natomiast
Afryki.

K r a u s e , Hausa
B e r l i n 1928.

siły

liczne

politycznej

konferencje
głównie

nie zwoływano
Takim

właśnie

Handschriften

na
i

problemom

dotąd

sejmu

sejmem
in

arenę

kongresy

der

międzynarodową
regionalne,

politycznym
uczonych

miał
Preussischen

się

ogóli

eko­

zajmujących,

stać

Kongres
Staatsbihliotek

RECENZJE

608
w

Akrze"

—

wyborem

czytamy

Kongres,
wersytecie
świata.

jak

Myśl

r.

W

o

w

imprezę

ciele

tylko

nie

zentujący

jego

Afryki,

ria).

Głównym

kanistów

rodzimych,
delegatów

skich

(73)

mieli

opłaconą

toczyły

Czarnej,

szonych

przez

światowej

rodzimych
że

sławie,

forum

dla

wisk

umysłowych.

całego

reprezentował

w

rok

Kongresie,

w

opracowaniu

o

Twórcom

kresu

Studium

Wybór

ów

znaczeniu.

Dzięki

amerykańskiego

dnie

Sahary,

od

dziejów
oraz

ostatni,

obecny,

Nie

ciekawych

miejsce

Afry­

Ustalono

zaktywizo­
więc

z

delegatów

Ponadto
ilość

wystąpień
ich

góry

afrykań­

Afrykańczycy

uczonych

spoza

nie było

nie

miał

się

stać

szeregu

dla

jak

całej

j e g o też

referatów
najszybszego
pracy

bogaty

środo­

redakcją

wygłoszonych

Uniwersytetu

szybkiej

imprezy

najszerszym

afrykańskich

międzynarodowej
więc

dziw­

bynajmniej

jak

Strelcyn. Pod

wybór

i

były

wtłaczanie

szczególności

cel

wygło­

afrykańskich

przedstawicieli

charakter

w

tej

problematyki

referatów

artystycznych. Nic więc

Akrze

badań

na

Warszaw­

dostarczenia

do

imprezy

naukowej

zespołu

redakcyj­

wybór

tematów

ludność

roku

jej

na

trzy

Afryką

wśród

naukowa

myśl

europejska

uczonych.

o

jakiej

dostarczały

Europie

z za­

i

tylko

M.

in.

dekolonizacji

obszernego i

zaznaczyć,
takiej,

mówi,

że

niekiedy

dlatego

nie

relacje

żeglarzy

i

do

że

a
w

całość

Pierwszy,
roku

zawierającego

innej

1950,

stawia

mnó­
kilka

ewolucji

zainte­

najwcześniejszym

okresie

interesowała

kupców,

połu­

dzieli

afrykańskiego

Herskovits

nie

zainte­

na

okresy.

„kolonialny"

znakiem

przyczyny

Herskovits

Ame­

dyrekto­

położonymi

zasadnicze

1890, d r u g i ,

pod

Warto

obszarami

murzyńską.

t u n a s t r e s z c z a n i e tego

wyjaśniających

w

J . Herskovitsa, byłego

A f r y k a n i s t y c z n y c h . Kreśli o n ewolucję

przez
do

afrykanistycznych

Melville

szczególności

przebiegający

resowań
Afryce,

Kongresie

zagadnień

w

afrykanistycznych

wystąpienia.

hipotez

i

niedawno

Badań

zamieszkałymi

wiadomości

na

całokształt

znawców

energicznej

a w

„przedkolonialny",

kontynentu.
stwo

Afryką,

zainteresowań

najdłuższy,

(Nige­

Obok

Afrykanistycznego

Rozwój

referat

Programu

naukowych

obejmowały

dr Stefan

z

Ibadanie

liczba

współczesnej.

a

histo­

w

największe

znaczna

repre­

znany

obserwatorów.

otrzymaliśmy

przez zmarłego

resowań

sumie

uczeni

afrykańskiej.

otwiera

ra

i

przyświecał

Afrykanistycznego

wygłoszony

w

reprezentatywny
Studium

jak

nieafrykańskich.

Kongres

materiałów

ryce

i

przedstawi­

został

College

intelektualnych.

jak

prof,

również

zgromadzenie

organizatorów

Akrze

później

opracowania

problematyki

było

i

świata,

lecz

Prezesem

University

widownią

czytelnika

wyjątkowym

nego

Ameryki.

Natomiast

jak

był

bowiem

afrykanistów

polskiego

i

charakterze

Przeciwnie,

w

rąk

dziejach

tak, by

referatów,

się

skiego.

w

zasiedli

szeroką

niejednokrotnie

poziom

szablon.

pierwszą

sekcjach

Kongres

X X V

tę

delegatów

9

Plenum

skalę,

tak

środowisk

dawnej,

Uni­
całego

przygotowującym

intelektualnych, literackich i

Zamierzeniem

Polskę

w

uczonych,

zarówno

jednolity

ukazał

się

zarówno

na
z

sierpniu

Afrykańczyków

w

osób

Afrykanistyozna

afrykańskich,

Kongres.

Kongres

środowisk

jednolite.
w

na

na

1962 r.

450

w

rektor

kraju

liczbę

podróż

przybyła

Obrady

nego,

każdego

ok.

Moskwie

organizatorów
ilości

ogółem

Afrykanistów.

w

na

Dike,

11—17 grudnia

Sekcja

będących

Kongresu

obradujących

Europy

afrykańskich

przewyższyła

Afryki

wysunęła

uniwersytetów

Onwuka

dla

dniach

zgromadził

Orientalistów,

badawcze

największej

liczbę

w

i

zakrojoną

wysiłkiem

jak

wanie

o

К.

się

organizacyjnym,

szeregu

afrykanistyki,

Problemów)

Międzynarodowego

(Akra)

zwołaniu

naukową

prof.

wstępnym

odbył

Kongresu

środowiska

ryk

słowie

Pierwszego

Legon

komitecie

Afryki

Afryki

z

wiadomo,

Ghany

Międzynarodowego
1960

w

materiałów

się

ponieważ

bliżej

wiedzą

wiadomości

te

609

RECENZJE

nie

bardzo

zgadzały

się

z ogólnymi

pularnymi

wśród

uczonych

kowane

nazbyt

wielu

pod

i

naiwne

połowie
tywne

cechy

mocarstw

dostarczały

schematy.

X I X w.

X X

badań,

Herskovitsa

afrykanistycznych
czasopisma

choćby

P l a n pięcioletni

dyńskiej

Szkole

w

opublikował
dla

Afryki.

którzy

wyszli

ze

obserwacje

naukowe

w

Bagandzie),

z

badań

na

S.

tyce

w

(autor

ówczesnym

Złotym

są

odrębnionych

dyscyplin

nauki

i techniki

w

w

Afryce).

autorzy

mogli

przez

Sporo

Poruszane
je

Kongresu,

tynentu

afrykańscy

mało

rii

i

Z

i

choćby

takich,

Wilson,

prowadzący

L. Mair

Fortes,

jale

(badania

znany

potem

i in.

czarnym

konty­

się u c z e n i w

prak­

przedmiotem

badań

wy­

historycy. O m a w i a
dalej

też

rolę,

Fafunwy

(Oświata

a

dynamika

nazbyt

obszerne,

i

historii

sposób

ludów

zwięzły

czerpać

archiwa,

ustną,

i

wiedzę

ogólnie

dziejach

niezwykle

bogatą

w

przed­

swego
w

pochodzące
materiały

kon­

zasobne,
społeczeń­

tylko

z

wy­

lingwistyczne.

traktowaniem

t y m względzie

Wy­

przewod­

systematyczny

z „europocentryeznym"

odegrania

referat

nadspodziewanie

i

przed­

afrykańskich

afrykańskich.

o

nadal

(Rola

znane.

afrykańskich

wykopaliskowych,

do

nawet

mało

zarówno

zerwania

jaką

są n a t u r a l n i e

T y m niemniej

archeologiczne,

kampanii

konieczność

Babs

interesujące

tradycję

Potie-

Baffoura

społeczeństw

W

I.

R. P.

współczesnych

winni

omawianym

ZSRR,

Afryki),

Problemach

Dike.

z których

w

Nauk

krajów

badaniom
w

reprezentują

miałyby

histo­
uniwer­

afrykańskie.
referatów

wzrostu

ogólnych

wydawnictwie,

Greenberga
Roberta

(Historia

poruszających
należałoby
i

G. Armstronga
będące

środowisk

ciekawe,

gdyż

Etnografia

obecny
(Rola

wyrazem

zainteresowań

kańskich

39 -

Onwuka

prowadzonych

wystąpienia
i

Kongres

materiały

wianym
H.

K.

doniosłą

lon­

uczonych-afry-

I. S c h a p e r a

się

w

mono­

G.

Akademii

zagadnienia

niezwykle

jak

podkreśla

staje

Na

wymienimy

nowoczesnych

zainteresowań

społeczną

A.

problemy

wykorzystywane,

rysuje

sytety

nich

zamieszczony

źródeł,

i

wyczerpująco.

murzyńskich,

rywkowo
Autor

węzłowe

poświęcił

on rodzaje

stwach

Afryka

że

afryka-

M.

Wagner,

wzrostu

oraz

w

omówić

t u należy

stawia
a

G.

badań

Malinowski.

nad Pondo),

Bysantium),

przedstawiciela

Afryki)

czytelnika

uwagi

więc

niczącego

(badania

ekonomicznej

rozwoju

nich

polskiego

mienić

Black

Czarna

wystąpienia

niezależności

dla

Hunter

The

wywodów

naukowych.

[Problemy

są

M.

przedstawicieli

Spośród

Rodezji,

2

nega­

przyszłych

wymieńmy

północnej

polityczno-gospodarczą

materiałów

stawione

w

rozmiary

świata.

china

aby

opracowania

w

jak i

Malinowskiego

kuźnią

terenowych.

Malinowskiego,

Wybrzeżu,

doprawdy

części

Problematykę

społeczna

zasady

przez

były

połowie X X w. D o badań a f r y k a n i s t y c z n y c h włączają

wszystkich

zbiorze

Niassie,

Nadel

Imponujące
nentem

w

szkoły

artykułów,

po­

podciągnąć

Afryką

naukowych

szereg

Prowadzone

badaniach

lud Bema,

planu

i

skompli­

uzupełnić

Bronisław

seminaria

powstawały

przez

nie

rodak,

on

było

pozytywne,

głównie

miejscu

nasz

Ekonomicznych

J . Richards, badający

zarówno

początkowo

Anglii

Tam

kanistów,

ukazuje

opracowaniem

szczegółowych

A.

je

można

zainteresowań

r.

nistów-terenowców.
na

aby

wzrost

1928

grafii,

opartych

zbyt

tym

się
badań

Nauk

były

w

od

„Africa"

przyjętymi

murzyńskie

sposób

że

zajął

łamach

Herskovits

Nie

wzmianką,

szybki

prowadzonych

kolonialnych.

filozoficznymi,

Kultury

niespodzianek,

Przedstawiając

i 1 w.

tych

koncepcjami

europejskich.

własną

poruszające

P o l s k a , t. I X

stan

się

kulturą.
i

znowu

zagadnienia,
wystąpienia

afrykanistycznych

lingwistyki

budzenia

literackich

szersze

wymienić
w

badaniach

świadomości
Są

to

nas

badań
narodowej

wypowiedzi

zupełnie

nie

w

oma­

Josepha

lingwistycznych)

afrykanistycznych).

a r t y s t y c z n y c h . Materiały
u

zawartych
lingwistów,

Dalej

Afrykańczyków

przedstawicieli
to

znane

dla

nas

problemy

afry­

szczególnie
z

zakresu

RECENZJE

610
murzyńskiej

literatury,

Afrykańczyków

w

zarówno

językach

tradycyjnej,

miejscowych

jak

i

i

nieraz

wypowiedziach

takich

uczestników

Kongresu,

kombo

Bambote

Ezekiel

Maphalele,

widzimy

inteligencji
roli

w

czy

afrykańskiej ' n a

temat

kierunków

życiu

społeczeństw

czarnego

Niemniej

interesujące

były

szkolnictwie

(Philip

E.

murzyńskiej

(J. H .

Kwebena

Odrębną wreszcie
tworzą

referaty

wych.

W

tej

grupę

grupie

rozwoju

z

rodzimej

ogólne

wygłoszone

Tanganiki),

referatów

a

także

na

zamieszczonych w

szczegółowych

właśnie

znajduje

temat

zjawisk

się

i

referat

lingwistyczny
Pankhursta

sumie

na

rozmaite

tematy.

ryczną.

Pochodzą

przełomowy

w

BASIL
szawa

kilka

referatów

społecznych

a/rj/kanistj/ki

źródło

badań

nad

języ­

(Tradycjonalizm

przyczynkarskich

oraz

nauko­

przedstawiciela

na

temat

obrzędów

religijnych

itp.
na

afrykanistyki

zawarto

20 r e f e r a t ó w

Prócz

poznawczej

posiadają

dziś

wartość

który

może

z

treści

Kongresu,
nauki

być

już

będzie

w

one

histo­

przyszłości

uznany

Leszek

Dzięgiel

za

afrykańskiej.

wydana

Polsce

autor

łeczną

Konga

zakresu

tajemnic

Matka,

Państwowy

Instytut

wyżej

Wydawniczy,

zgoła

wiącej

budzi

się

i Stara

Ajryka

na

dokładniejsze
w

niezwykle

nie tylko

w
już

niektóre

jest

rozwinięciem

nia

na

autor

przyszłych

Davidsona

za

szukaliby

latach,

książkach

chowa

War­

uznać

uwaga

ujęcia

ze

lub

—

czytelników,
dalszych

przy

dla

elementów

przed

wiele
prze­

tez

baczne

europejskiemu

przez

dyskusyjne,

zwłaszcza

częściach

reprezentowanych

rozpatrzenie

co n a j m n i e j

drugiej

etno­

jeżeli

pozycji

już

stano­

Afryki.
zaczynamy
na

fakt,

ktoś

że

woli

—

wybranych
tej

pracy

zainteresowani
wiedzy

o

od

wspomnienia

omawiana

następnych

pisaniu

którzy

nami

rekonstrukcję

Wiele

na

spo­

problemów

wyzysk.

jeśli

determinujące

szereg

jeszcze

Pol­

sytuację

znana

przeanalizowanie

założenia

trafnie

prawidłową

pierw­

„Etnografii

wszystkich

Matki

względu

7

poprzed­

dwu

niemal

za

historii

W

o n a bliżej

dotyczy

Czarnej

t.

Davidsona

dwiema

w

gdy

zasługuje

należy

jedynie

poprzez

Takie

w

imperialistyczny

1 poszerzeniem

uznał

Lądu.

nadal

nie była

ale

w

rozpatrywał

czasach, kiedy

ostatnia

to

oraz

Basila
z

odkryta.

i nadzwyczaj

zupełnie

omówienie

historię A f r y k i

Czarnego

razie

nowo
można

na

synetetycznego

pozycji,

szczegółowo
która

na

z nich

Ta

znaleźć

wyzwolenia

kontynentu,

kolonizatorowi,

niniejsze

poprzednich

omówienie

przededniu

fałszywe.

próbę

Jeśli

książka

tematycznym

wspomnianych
choć

latach

związku

zorganizowano

grafów,

ostatnich

ścisłym

historii

i

w

w

nie pozwalających

odkrywcy
Afryki

w

pozostaje

omawiał

szłości A f r y k i

dować

muzyki

Problemów;

z Ajryka

czyli

które

afry­

afrykańskim

246 s t r o n a c h

Matka

skiej",

nie

oraz

instytucji

Czarna

których

w

Etiopii)

dziejach

szych,

z

wystąpienia

DAVIDSON,

Trzecia
nimi,

jej

1963

Czarna

pt.

sztuki

obserwacji

jako

W

i

Problemach

wyników

Richarda

historii

literatury

syntezy

medyczne

dalej

afrykańskich

Manowej

Nketia).

E . S t r e l c y n a , p t . E t i o p s k i e traktaty
w

Dadie,

na temat

staroamharskim,

innowacje

przez

poglądy

estetycznego w

kiem

tradycyjnych

B.

się

Polski
i

pisanej

kontrowersyjnych

Bernard

ścierające

realizacji wychowania

Njau

dotyczące

jak

W

kontynentu.

referaty

kańskiej, j e j t r a d y c j i i iprogramu

współczesnej,

europejskich.

Afryce

obecnie

pogłębieniem

dwu
praca

spojrze­

zjawisk

historycznych,

okresów

historycznych

mogłyby

jedynie

poprzednimi
i jej

historii.

zbu­

pozycjami
Dlaczego

RECENZJE

używamy

tu

zamierzenia
do

zarzutów,

wianej
i

trybu

przypuszczającego,

autora

nie w

które

książki,

dziejowe
skich

—

z

druga

autora
z

(w

sensie

w

okresie

zniekształciło

ten

bogacenie

kulturowe

rozwój

pozycji

w

w

tów

zmieniły

ludów

afrykań­

z wielowiekowego

stanu

powolnej

okresie

się

tego

w

kontynentu.
i

rozpoczął

poszukiwania

nowych

rozmiary

tego

i

i

prawie
względu

poczęli
z

pierwszym

wszystkich

handlowców,

Ze

którzy

na

Hiszpanie,

najwięcej

t y m okresie

ukazały

które

i

w

mniejszym
odtworzenie

w.,

w

istnieć, m i m o

Davidson

dyskusyjnej

w

inteligentny

ka

potrafi

fałszywej

w

z

obiektywności.
a

oczach
X X

znacznie

tzw.
w.

lektury

tych

łatwiej

swoistym

opinii
w

tych
Afryką

podróżników

sytuacją

krajach.

pojawiają
w

i

Afryki.

Afryki

właśnie

roz­

zaczerpnął
W

się

nie­

również

opisy

podróży

okresie

od

XVI

Afryki

w

zasadzie

z

ilości

do

niewolników

zupeł­

sugestywny

i

trafny

widzieli

biali.

zniknął.
niezwykle
jak

ją

wówczas

sobie
po

właśnie

pisana

zdanie

prostu
jest

omawiana
realia

się,

może

jego
że

książ­

od

prób

autorów.

skąd

wypływa

Europejczyka

być

tylko

wyzysku

bynajmniej

do

założenia,

przeciętnego

Odpowiedź

co

ówczesnych

zorientować

jest

z

odróżnić

przez

usankcjonowanie

nie

wszystkich

przez

autor

wychodzi

Lądu.

która

najlepiej

pamiętniki

wyrobić

możemy

na

jak

opisów

Afryce

charakteryzujący

Czarnego

publicznej,

i

jedna,

grabieży

wynalazkiem

XIX

że

wprowadzić

w

błąd

tę

opinię

w

w.

było

czasach

obecnych,

ale

właśnie

dlatego

obecnie

mamy

do

sprawa,
niż

i

sugerowanych

środkiem

mogłyby

przejrzenie

p r z y t a c z a n y c h cytatów
łatwo

Ameryk

ówczesną

w

nie

nam

obu

eksploatowanie

to m n i e j s z e j

Autor

realiów

mieszkańcami

Inna

z

z

sposób

aspek­

krajów

było

Liczne

dla takich

wyższości

czy

się

XX,

pozwalający

rzeczy

w

które

że

„niewol­

działania.

cytatów

barwach,

czytelnik —

jest

do

wydawanych

w

kompleks

z

wszystkich

materiału

układowi

ten

wyjaśnienia

w

takiemu

stosunkach

celu

niewolników

przedziwny

kompleks

Afryki,

eksportu

takich

Widać

o

problem

coraz

na

afrykańskiego.
historii

handlu

wieku

tej

wskazując

wiedzy

najwcześniej

Francuzi.

Afryce
W

pogłębienia

w

tego

na podstawie

niewolnictwa

panującej

sposób

Interpretacji

pojęcie.

sytuacji

Afrykę

niekiedy

każdy

stopniu

początkach

korzysta

jednak

arenie

iż s a m w y w ó z

w

czytelnikowi

to

na

którym

jeszcze, nawet

malując

ten

czasie

na

XIX

przestał

w

to

bezpośrednio

i

pozwalają

Dzięki

się

—

Proble­

wylansował

problematykę

okresu

Portugalczycy

Anglicy

—

zapoznali

Afryki.
Starej

poszukiwań

tego

chronologicznie

stosunkowo

Czyni

tych
z

autora

nieprzerwane

do

niszczącego

że

publikacji,

nie

etapem

publikacji

ale
w

materiałów,

jego

dotychczasowych

etnicznych

niewolników

fakt,

długim

końca

zjawiska

jej

kulturowej,

zdaniem

wolne,

kontynentu

w

W

eksportu

oddać

Naturalnie

oma­
autora

Davidson

problemowi

społeczny

autor

czy

i

że

w

—

choć

grup

powiedzieć,

przywiązywać

Afryce

zmiany

poświęcił

Davidsona

on

i

i dyferencjacji

które

na,

ludów

miejsca

n a rozwój

zaczął

historii

„niewolnictwa"

hamująco

poświęcił

zagłębiania

uwagę

niemal

„niewolnictwa",

można

miejsca

rozwoju

całkowitej

sporo

wpływy

miarę

większą

niczym"

które
się

poszczególnych

której,

wiele

dezintegrujące

coraz

rewolucje,
zapoznania

wpływając

rewolucji

odkrytej,

jednak,

dwie

wynikiem

przeżyła
była

ten kontynent

nastąpiła

jego

się

przez

dynamicznego

rewolucja

samej

ustosunkowanie
reprezentowane

element

nowo

do

że

inne

wyrwało

się

dlatego,

przejdziemy

tezy

które

pierwszej

Chyba
jednak

nie

wprowadzając

zaś

na

a

Zanim

przedstawić
—

nich

warunkach)

mowi

afirmującego?

uzasadnienie.
Pierwsza

żelazem,

ewolucji

nie

zrealizowane.

takie,

uprzednio

zdaniem

oblicze.

a

zostały

spowodowały

należy

ich materiałowe
Afryka

pełni

611

XVIII

RECENZJE

612
czynienia
jeszcze

ze

wzrostem

choćby

Drugim

rodzajem
są

jących

stałe

kontakty

rały

Europy

się

zapiski

które

autor

poczynione
między

(głównie

z

w

Europą,
Anglii)

podniósł

księgach
Afryką

do

Ameryki

dochodziła
zapoznać

wywoziły

niekiedy
się

z

kapitanowie,

żywy

towar.

i

w

one

A

księgach

były

inaczej
w

do

Anglii

i

dotyczące

zgoła

niszczone.

Warto
W

pod
do

wpływem

przedstawiające

materiałem

zrozumienia
czynników
gach

stan

prawideł

interpretacji
wówczas

postaw

etnografów

dane

oryginalnych
jest

tej

sprzed

kilkudziesięciu

pierwszym

otwierające
do

czy innych
jest

atrakcyjny
tez i

pracy
i

hiszpańskich;
tylko

ale

przede

chociażby
Tak

w

więc

w

i odpowiedzieć

do

lepszego

tym

odniesieniu

na

i

na

statków

należy,

zakresie

tych

dwu

okrętowych)

pytanie,

jakie

już

udział

w

tego

w

podró­

zasługą

autora

sposób

szczególnie

łatwo

zorientować

rodzaju

materiałach

h i s t o r y c z n y c h , które
n a m się

autor

w

nieczytelne

omawianej

angielskich,

pozostało

jeszcze

admiralicji
rodzajów

Można

dotąd
i

nie­

przez

nas

portugalskich

bardzo

historii kontynentu

rozmiary

poszukiwań
nie

na

Davidson

jeszcze

Ostatecznie

d o i n n y c h części ś w i a t a .
zbiory

słabo

księ­
próby

współczesnych

niewątpliwą

archiwów

fragmentów

i

danych.

Davidsonowi

że

wielu

Davidson

biorących

procesów

od

się w

dziedzinie

te materiały

możemy

część

ciekawe

podstawie
ksiąg

w

bez­

Naturalnie

rodzaju

Jednakże

pewnych

zrobienia

głównie

tego

Dzięki

oprzeć

dodać

zrekonstruowania

i fragmenty

możliwości

historycznych wydawały

jednak

bogate

z

pożyteczny.

znikomą

wszystkim w

są

etnograficzne
dla

źródła

lat

i

z tubylcami,

egzotycznej".

wykorzystać

jedynie

niezwykle

podróżników
rycznej

do

celu

nowe

tendencje

zależności

stanowią

źró­

topnieć

rodzaju

czy kilkuset

opisy

lub

rodzaju

wyraźne

kultur, w

wysp,

odkrywców.

odkryć

materiałów

wykorzystał

nie

i

nowych

Natychmiast

tego

wszelkiego

kontaktów
i

okrętowe

n a m one z r o z u m i e n i e

innych

zrozumiałe.

czasie

lądów

księgi

potrafił

czytelnika

świetle

ukrywane

ogólnoludzkiej

bezcenne

korzysta

wielkich

t o , że

jak

w

różnych

„etnografii

wydano

się,

i j a k ułatwiają

w

zupełnie

który

dla

wiele

niekiedy

tzw.

autorem,

żach

Matki

rozwojem

prze­
doku­

zaczynają

zdradza

kultury

okręty
rodzaju

tę k u l t u r ę k s z t a ł t u j ą c y c h , z a p i s k i z n a j d u j ą c e

napotykanych

lat temu

Cooka

przeszłości

Europejczykom

kilkadziesiąt
Czarnej

poznania

rządzących

źródeł

wartością

kultura

przynoszące

znanych

nad

latach, gdy

indywidualnych

okrętowych,

przemyślnie

Nieco

niewolnictwa

ścigały

być

w

przyczyn,

przeznaczone

zniesieniu

prymitywnych

jak
ten

skrupułów

nie

wszelkiego

ich

mógł

przewożono

że

wojskowe

formy,

do

statkach

czy administracji.

względów

na

Afry­

więc

wszelkich

bardziej

tradycyjnej
kultury

zabie­

ich zdobywania,

których

oficjalnym

się

na

lepiej

nie mieli specjalnych

tym

ludów

a

te

pokupnych

liczba

Któż

pozbawieni

musiały

grupy

na

towarzystwa

zastanowić

cywilizacji,

których

sposobami

jednostki

niewolnikami

Statki

szczególnie

tysiąc.

też

po

zrozumiałych

odizolowane

Amerykami.

pod­

w s z y s t k i m broń palną, a z

i

cokolwiek,

władzami

t y m miejscu

swojej

obu

okrętów,

przedstawiać
ze

zabezpiecza­

ludzie

to specjalne

ekspansji

zatracania

poza

się

Odtąd

w

mówić

źródła

ponad

zyskiem, więc

zatajać

kiedy

kiedy

było

niemalże

towarów

i

armatorzy

poza

handlu

chyba

epoce,

cennym

to

nikogo

zaczęła

Francji,

trudno

statków

niewolnikami

zazwyczaj

byli

względy

do

niewolników,

że

niewolników.

czym

rangi

i przede

nawet

i

wglądu

menty

deł.

handlu

okrętowych

sprawa

wożące

wyłącznie

kilkuset, a

właściciele

nieczuli n a inne

by

do

systemem

nie

o

okrętowych
a

ładunki

k o n t y n e n c i e afrykańskim, a więc alkohol
ki

Afryką,

temu.

źródeł,

stawowego,
z

zainteresowania

100 l a t

dużo,

i

to

afrykańskiego,
by

wspomnieć

holenderskiej.
źródeł

próbuje

przybrał

(opisy

dojść
handel

ówczesnych

prawdy

histo­

niewolnikami

RECENZJE

w

Afryce

i

pierwszy

jakie

został

zainteresowania
oświecenia,

w

się

a

ruchów

Francja.
tego

Nic

handlu

niewolnikami

liberalistycznie

w

oficjalnych

oświadczeń

jej

stosunku
przez

strat,
Nie

ulega

pansja

w

efekcie

nych

n a obronę

cych

o odwrotnej

byłe

wątpliwości,

że

gros

tej t e z y

medalu,

pióra

działaniu.

Anglika

Niewątpliwie
skich

odegranej

Zawdzięcza
stuje,

Toteż

to

zajmuje

nowemu

rodzajowi

źródeł,

jasności

swoich

w

poprzednich
starannością

opracowanie

procesu

,,dehumanizacji"

nastąpił

wyniku

rozwoju

i

mieszkańcy,

jej

świata

przyszłość,
jak

zdobywają

która

obiektywnie

nowy

oręż

Europejczyków

swoje

prace
ze

micznego
:yskuje

słusznej
jest

ich

i

zrozumienie

płaszczyźnie

eks­

mówią­

dezintegru­

przystąpić
gdyż
i

do

wyszła

poglądy

potrzebę

Murzynów

nur­

ulega
tej

rasy

walki,

to b a r d z o

konsekwentnie

i

się

jego
że

stając

Afryka

do

Nowego

rozwoju,

praca,
stanowi

stronie

bardzo
poprzez

tych,

przed
dyna­

i e n t u z j a s t y c z n i e , dzięki

czemu

w

efekcie

tego

rodzaju

społeczeństwu

i

umożliwi

na

nowej

i wyzbycia

przed

kiedy

Davidson

po

który

dziś

szczególnie

Afryki

poszanowania

Afryce,
ma

świecie, k a ż d a

perspektywy

sytuacji

afrykańskimi

rozpra­

historyczne

c z a r n e j , niegdyś t a k

przyniesie

krajami

w

przewiezionych

wątpliwości,

rozwijają

razem
że

okresie,

i drogi

rewo-

problematyki,

tym

Ameryki,

miejsc.

wykorzy­

wprost

temu,

współczesnym

o równouprawnienie
uczestników

ale

chwili. W

historię n i e w o l n i c t w a
Nie

—

międzyludzkich
do

celu

on do

dzięki

niewolników

we

tym

niekiedy

rozwijanie

wzajemnego

i

pierwszych

w

powraca

współczesnej
z

że

zachodnioeuropej­

z

jakie

może

stosunków

pozycję

krajów

jedno

Rozbudzenie

stosunków

się

przytoczo­

danych

nastroje

naśladowców.

dalsze

ilość

biologicznie

pozycjach,

względów

zwolenników

sowań

swych

Czyni

z

innych

Matce

potomkowie

upośledzanej.

jednym

rozwoju.
wielu

lepsze
nie

walce

zrozumiałych

do

tez i i c h —

pasją,

bowiem

sobie

przedstawia

przez

którymi

w

również

i

swoich
i

eksportu

stanowi

zasłużoną

Anglii

Czarnej

w

szczególną

wielką

stosunku

stopniu

Davidson

wspominaliśmy,

sobą

ale

Matki,

roli

podkreślił

wykazanie,

postęp,

należy

Afryki

dzięki

w

jakimś

jednak

imperialistycznej

uwagą

obiektywizacji

nie t y l k o

ze

w

Dziś

według

zajmować

d o Czarnej

historii

J a k już

ją

większą

a zwłaszcza

honor

rozkwitu.

narzuconych

celu

w

najwcześniej

wątpliwy

jedynie

na

była

zaanga­

(przynajmniej

wyniku

niszczącym

w

również

silnie

tym

handel

krajach

w
i

w

ale

cowuje

ma

Ojczyzną

angielskiego.

lucyjności.
którą

z

i reprezentuje

społeczeństwa

prac

jest z n i k o m a

Davidsona,

ten

przypada

może

cywilizację

tzn. o jej

handlu.

politycznych,

kolonie

początkowo

niewolnikami

w

Anglia

już

rzecz

największego

stosunków)

Afryce

argumentów

stronie

w s z y s t k i c h książek
część

posunięć

jej

społecznie

spod

nastawiona

pewnych

na

tych

jego

okresie

okresu

w

w

Afryki

przyniosła

właśnie

Anglii,

poniosły

lektury
tujące

to

raz

sięgają

mniej

zwłaszcza

układ

jącym
ona

do
i

że

im, a

po

Afryce

handlem

stosunkowo

nie

Początki

agitację

z

ten

literaturę.

podobnego

walki

aktualny

jakie

ekspansji.
ta

i

Temat

bogatą

w

zakrojoną

rzecz

choć

mocarstwu

niewolnikami

dziwnego,
i

Lądu.

niezwykle

zaprzestania

na

Anglia

więc

Czarnego
już

szeroko

handlu,

w

obliczaniem

handlu

całkowitego

burżuazyjna

zakazano

dla

z a sobą

rozpoczęto

później

żowana

temu

skutki

1 ma

intelektualnych

XVIII-wieczna

przodowania

jego

problemem

którym

ograniczenia,
tych

były

poruszony

613

się

temu

angielskiemu
krajowi

płaszczyźnie,

dawnych

zaintere»
ułoże­

czyli

konfliktów

i

na
nie­

nawiści.
Omawiając
szczególnie
Jest

na

kwestię
trzech

rozwoju

regionach:

to

zrozumiałe

ze

osiągnął

największe

rozmiary.

względu

niewolnictwa
Afryce
na

fakt,

Historia

w

Afryce

Zachodniej,

autor

Kongu

uwagę
i

Afryce

że

właśnie

tam

tego

handlu

pokazana

handel
jest

swoją

skupia

Wschodniej.
niewolnikami
w

Czarnej

RECENZJE

614
Matce

w

sposób

poszczególne
całość,

historyczny

fakty,

wskazując

i

nie

tylko

a

nie

innego

kolejne

wywody

autora,

które

wyżej,

warto

jedynie

i

rolą,

wiadomości
W

jaką

o

szczególną

oraz

jących

się

jasne

ze

jest,

dzięki

w

niewolników

stan

ludów
na

i że

Europejczykom,

i

turalny.

Autor

i

rujnując

odpowiedzialność

sądów

Davidson

jeszcze

muszą

on

refleksje

gdyby

nie

refleksje,

za

że

kolonizatorów

prostu

niemożliwe.

przyniosła

Afryce

ono

pióra

spod

jednak

niemal
autora

dlatego

gdyż

kolonizacji

inne

co

podkreślenia
jest

więc

względy

tej

książki

znacznie

powtarzania
materiału,

się
jaki

nie

potrafił

niku

czego

żący.

Nie

tylu

stron,

autora.
odkrył,

nam

chcąc
bo

temat

wysunąć

sugestię,

kułu,

przytoczeniem

z

sztuczne

niekiedy

traci

zwartości

na

w

że

znacznie

takiej

swoich

inaczej,

tego

rodzaju

też

nie

bo

jest

to

ekspansja

zmuszą
już

po

europejska

uwagi,
z

dziś

umieszcza

zupełnie

się

kul­

które

dzieła

że

wyszło

nacji

są

mającej

że

swego

autor

w

podjęcia

bardziej

najcelniejszych
klarowności.

podobieństwo
tak

jego

do

celowe

byłoby

cytatów

epizodycznych

wrażenie

zasugerował

a

całe

choć

w

się

typem
w

wy­

nawet

nu­

i poświęcenia

tomy,
w

ma­

niemal

jednocześnie

entuzjazmu,

miejscami

napisanie

zawartych
partii,

związany
Matka.

problematyki

napisania

ostatniej

jest

przerost

ilością,

t y m zakresie
tej

Davidsona,
w

Czarna

czyni

jej

zapre­

można

jak

zarzucić

prze­

tezy

prac

jaki

jej

potrzebą

można

wysiłku,

pozycji,

o

za

główne

znaleźć

n a m przytłaczający,

jeszcze

pomyśleli

z poprzednich

Matce

można,

się

rozbudowywanie
i

że

Polsce

jakie

nas nadmierną

słuszności

ten

postęp

niewolnikami

ani

bowiem

Czarnej

całości

ten wydaje

zaprzeczać
na

by

obdarzył

przekazać

nadmiar

tego,

tak wielkiego

wzajemne

Sądzić

bezpie­

Niestety

zasadzie

o elementy,

wydaniem

widzenia

że

W

uzasadniać

których

między

poczucie

swego

przemawiają

się

opisowych,

bogactwo

wojen

wyglądałaby

w

nie w y d a j e
punktu

efekcie

Obiektywność

słabiej

c z y t e l n i k t e n z n a już

teriałów

polskiemu.

i luksusowym

wpojona

statystykami,

strat,

na

Ta

handlu

historii,

tutaj

polowań

zahamować

i

czytel­

jest

Afryki.

wydawcy

zakresu

naukowego

niszcząc

t y m godniejszy

tego

Z

mu w

wywodzącego

Matce

tłumaczeniem

z

afrykańskim.

wyrównania

z

z

uczynienie

nieustannych

cofną

wiedzy

książce,

przeciętnego

Europejczyk

niewolników.

Czarnej

jego

zaznacza­

koniec

zentowane

w

silnie

tak

Dla

europejskie.

czytelnikowi

pogłębienie

dotąd

działanie

udostępnienia
a

drażliwego

musiało

pod

nie

a

w

zajmuje

tego

jest

na pewno

straty,

udział

tej

Davidsona

przynosząca

że

wyłącznie

głównie

wartościami

Basila

dokumentami

angielskiego,

Chyba

dziełem

eksport

fakt

tu

omó­

omawianiu

państwami,

dziwota,
i

materiałami,

naszych

właśnie

powodem

wielkodusznego

Sam

to

metropolie

humanitarne,

największy
tłumaczeniu,

Nie

przy­

poszerzania

kontynencie

się

historia A f r y k i

do

w

destruktywne

na

europejska

najbardziej

byłych

na

licznymi

n a s przerażać.

choć

to

to s k ł a d a

na temat,

to j e g o

gospodarkę,

widzi

nad

rozpatrywać

dziele

Afryki.

że

ówczesnymi

gwarantuje

ekspansja

dzieła,

stała

tradycyjną

świetnie

również

ogólnymi

w

książka

na niewolników,
i

nad

wiązać

zorganizowaną

Afryki.

zajęcia

zachłanność

czeństwa

się

próbuje

miejsce

bogatymi

odegrać

dotyczących

tego

z

plemionami

on

się

i

europocentrycznych,

lekturze

oskarżenia

Davidson

wewnętrznie

czas

obiektywizm

pracach

Afrykańczykowi
poszczególnymi

Nie

niewolnictwa

najintratniejszego

i c h sprzedaży

ona

więc

zastanawiając

zastanowić

pozycji

wszelkich

ale

rzeczy.

powinna

względu

porzucenie

w

podbudowywuje

czarnych

we

postawiony

i

biegu

dotyczącej

pozycję

tematu
nika

może

historii

literaturze

pewną

procesy

skutki,

takiego,

książki

tak

i

na

czynami
wionymi

dialektyczny,

wydarzenia

można
dłuższego

tej

wyniku

arty­

książce,
czego

jej

jedynie
niż

całość

RECENZJE

Dla

etnografa

książka

wolnictwa

przedstawia

lecz

to

czyni

zawsze

ze

,,feudałów"

afrykańskich

choć

należałoby

wielu

podobieństw

wyjaśniają

nizmu
Nic
a

niekiedy

nawet

bogactwo
w

choćby
i

że

z

(w

zasadzie

pobudzająca

do

sposób

niepełny

lektura

panujących

w

tym

że

feudalizm

społeczeństwa,

przybrać

praca

te słabe
opisów

omawianej

opuścić

cudzy­

afrykański

mimo

identyczny)

bez którego

jest

dość

Czarnej

strony

podróżników

etnografów

dworach

rozmiarów.
wyrównuje

marynarzy,

dość

trudno

dostępne.

książki

będzie

dla

C H E I K H

niego

myślenia.

A N T A

Omawiana

DIOPE.

poniżej

mające

dziedzinach
Napisana

L'Unité

książka,

za zadanie

życia

przez

ambicję

culturelle

de

opublikowana

przez

upowszechniać

l'Afrique

Makulski

Noire,

politycznego

i naukowego,
etnologa,

zreformowania
na

afrykańskiego,

lecz

wstępie

jednak

zaznaczyć,

szoną

w
a

nych

należy

książce

przede

jedność

,z d z i e d z i n y

problematykę.

wszystkim

kulturalną

i

że

Paris

1959,

Presence

Afri-

kontynentu

w

Główną

tezą,

której

autor

broni

przeciwstawienie

sobie

dwu

zupełnie

zaś

północnego

była

zawsze

Afryka

społeczne
kania,
tych

i

co

za
u

na

inne

ludów

istniały

między

nej

bowiem

za

je

tytułu

w

—

tereny

więc

na

w

zwartą

całość

interesującej

uzasadnia

autor

jedynie

poru­

pracy

mate­

tej

udowadniają

jedynie

swojej

do

pew­

pracy,

jest

kulturowym
Pierwszy

domeną

Egiptem.

Dwa

z

drugiego
te

światy

odmiennych

musiały

być

założeń

instytucje

etapie

rozwoju

opierały

zmiany

terenów

zamiesz­

zasiedziałych

różnice.

od

stosunków
Właśnie

dawna

tym

różnicom

Diopy.

pracy

problem

matriarchatu,

kultury

ludów

Ideę

poprzez

na

społecznych

element

względem

książki.

w

Na

oddaje

afrykańskiego.

dziedzinie

Anta

omawianej

pod

stałej

zasadnicze

Szeika

najcharakterystyczniejszy
tej

że w

kon­

tylko

i Azji;

Inne

rolniczych,

dziwnego,

nie

względem

się

pierwszym

wymagającym

praca

zajmuje

zrodziła

ideologicznych.

strefami

jest

Europy

kulturowym,
która

euro­

pośrednio

rozdziałach

ma

poglądów

starożytności.

stosunku

południowego

excellence

par

dwiema

miejsca

uznaje

sens

tymi

i

w

pod

które

pasterstwie

poświęcona

Najwięcej

wa

ludów,

ziemiach. Nic

i c h genezie

jednoczący

u

przepaść,

to

zwykłą.

Sorbony,

nie najlepiej

tylko

wszystkich

rozległe

t y m idzie,

egzystencję
zaś

i

i

—

okresu

przedstawiony

wszystkich

etnologii

kulturalnej
z

odmiennych

pracentrum

sobą

kulturowe

samych

autor

swoim

między
a

we

aryjskiego

obejmował

ze

dzieliła

ekonomicznych,
swoją

—

koczowniczy,

i

wnioski,

w

we

paryskiej
autora

bynajmniej

afrykańskiego,

części.

nich,

społecznej

niej

jego

światów:

zdaniem

zasadzie,

zawarte

widzenia

pozycją

europejskiego

tytuł

W

nie jest

—

historii

również

punkt

wychowanka

fałszywych

tynentu

riał,

kwestie

wielu

wydawnictwo

afrykański

afrykańskiego

pejskich

i

też

odkrywcza

200

caine,

z

które

Dlatego

Krzysztof

ss.

zaw­

mecha­

powierzchowna,

Matki
i

nie
to

t a k zastraszających

Davidsona

nie

na

miejscu

z nim bynajmniej

nie­

X V I I I — X X ,

metodologicznie

by

z

dla

i

można

mógłby

problem

wiekach

podkreślić,

Jednakże

są

poprzez

w

stosunków

etnografa

zaczerpniętych

względu

w

bo

Afryki

opisy

nie jest

nie

dla

warunkach

tego

i

cenna,

obraz

funkcjonowania

dyskusyjna.

danych

dzisiejszych

przyczyn

jednocześnie

niewolnikami

dziwnego,

bardzo

sposób

fakty

z europejskim

więc

jest

jakiś

Same

mechanizm

handel

w

zrozumiałych

najsłuszniejszy.

słów,
sze

Davidsona

nam

615

kulturowym.
jedności

Stąd

kulturowej

wyodrębnienie

jej

od

który

afrykańskich
chyba

wypły­

Afryki

Czar­

innych

stref

RECENZJE

616
kulturowych
logiczne
w

wyrosłych

zwolniło

autora

na

innych

od

pogłębienia

łonie

kręgu

afrykańskiego.

większy

nacisk

na

takty

łączące

pewne
na

te

dwie

tę

kwestię.

bazie

Może
przez

materiałowej

glądami,

sobą

jest

to

z

nowym

się

razem

wybitnie

tutaj

praca

Zresztą
chatu

jako

nych
nymi
sce

i

to

warunkami

w

główną

bazą

j a k pasterstwo,

ność

co z n a t u r y

skim,
i

któremu

gdzie

tylko

pod

musiano

rzeczy n a

był

zwrócić

dla

starczało

ziemi

(co

wykluczało

głównie

kobieta,

ustalił

się

porządek

grała

kobieta

będąca

oczywisty

społeczeństwa

gwarantką

wydaje

się

afrykańskiego

i

wypadku

królowej

Hatszepsut

Jednakże

te

światy,

od

siebie

przepaścią,

w

których

nawzajem

wzajemnych

dwa

wręcz
się

kontaktów,

patriarchálně

mieszały

jest

określić

niekiedy

należy
I

tak w

nocnych
ty

do

wpływów.

wypadku

„matriarchalne"

Ale
również

u

niektórych

pochodzeniem

życie osiadłe
odmienne

tych

państw.

I

takich

wa­

węgielnym

politycznym,

np.

Candace.
nie

były

oddzielone

sobą

w

wielu

punktach,

czasu,

wraz

z

rozszerzeniem

przejściowe,

w

co

i

to

w

stanowiło

na

poparcie

ptolemejskiej

widzi

typowy

substrát

ludów

starożytnej

ludów,

bądź

i koczownicze,

typy

W

zaj­

pierwszą

ze

cytuje

się w

którą

którym

życiu

królowej

afrykań­

się

matriarchalnymi,
pewnością,
Diope

wojen),
w

spraw­

klimatyczne

kamieniem

matriarchalny,

strefy

wkomponowujących

południowym

i

się

z epoki

potrzebę

społeczny,

i

stykały

wytworzyły

Anta

Egiptu

świecie

w

warunki

w

biegiem

z

kolei,

nawet

patriarchalny

miej­

element

siłę

mu

odwrotnie,

zmieniać

społeczeństwie

być

czy

trud­

na

ona

Egipcie

lecz

z

w

i sprawiedliwości.

Z

całą

uwagę

mogła

przenikały.

się
z

w

walka

wówczas

że

przewodzić

w

oba

odmien­

geograficznym,

dobrobytu

fakt,

czasie

t y m , że

wysuwało

Z

każdego

matriar­

dwu

i stała

rolnictwa

się

tym

omawiana

swoim
z

łonie

nieustannie

dla

runkach

w

niepewny

gdzie

rolę

czasie

w

tak

mowała

że
teorii

się

było

prawa.

Afryki
zapo­

metodologicznej.

musiała
zgodzić

miejsce

rozwoju

odmien­

ogólnoludzkiej.

największą

pierwsze

po­
moż­

europejskich,

dyskusji

względem

trzeba

największe

przychylne

i

w i e c z n y niepokój

gdzie

już
iż

możemy

XIX-wiecznej

ludzkość
więcej

egzystencji

przyznano

panowały

że

mniej

nie

niej

wątpliwości,

powinniśmy

panował

gdzie

ekonomiczny,
mężczyznę,

kultury

dzieł
takiej

kulturalnej

dzięki

ciekawej

rozwoju

Tam

ich
przy

sprawia,

Jedności

więc

krytyki

odmiennych

materiałach

prawdopodobieństwa

afrykańskich

od

tym samym

na

do p o d p a r c i a

stopień

gdyż

ulega

bardzo

patriarchatu,

środowiskowymi,

gdzie

fizyczną,

spraw

przyjmować,

do

komentarzach
z ugruntowanymi

uwagi,

pracę

stadium

zamiast

i społecznym.

pobytu,

swą

głównie

używać

musiały
spojrzenie

na

starożytnych

autora

obiektem

przynieść

prawidłowe

sprzeczność

przez

Nie

naj­
kon­

J a k wiadomo,

w

widzenia

położyć

historyków.

materiałów

szczególnej

różnicami

i prześledzić

się
i

reprezentowane

się

się

opiera

jaki

rozpoczyna

zrodziły

światów,

również

autor

metodo­

i

mógł

czasu

dziś

tego,

matriarchatu

systemy

biegiem

od

punktem

autora

Diope
światów

sposób, a t y m s a m y m

godna

stać

z

Anta
obu

starożytnych

jest popaść

jednak

przejściowego

od

które

nieeuropocentrycznym.

może

Zdaniem
te

tezy

tym

założenie

podobieństwami

utrudniające

pisarzy

różny

praca

sam autor

przejść

w

Niezależnie

Czarnej,
znać

strefy,

fragmentaryczność

przedstawiają

z

naczelne

nad

charakteru

dlatego

z

nietrudno

ponieważ

hipotez.

związku

zapożyczenia

właśnie

To

studiów

X I X - i XX-wiecznych

je interpretować

nych

i

zaczerpniętych

opracowanych

W

ogólnego

odrębne

przemieszania

źródłowych

na

zbadanie

kontynentach.

obok

t e n sposób,
bazę
tej

tezy

on

napływ

Europy

wpływami

północny

że

rodzimą,

południowy,

odmiennych

t a k świat

których

typów

a

wiele
a

dziś

trudno

co

zaliczyć

materiałów.

elementów
z kolei

tłumaczy
strefy
rodziny,

wytworzył

w

się

elementy

pół­

elemen­
on

bądź

afrykańskiej.
wytworzyło
starożytności

RECENZJE

typ

państw-miast,

tradycji

i

państwa

układu

czuć

mógł

w

on

którymi
gdy

bez

specjalnie

było

t o , że

rzeczy

bezpieczny

jedynie

zachować

całkowitą

stron.

sferze

dzinnych

patriotyzmu
tywnego

W

ludów

miejsca

aryjskim

(koczowniczym)

południowego

wszystkich

całą

ludzi

autor
w

z północy

w

sca

na

pesymizm

i

rozterkę.

w

tragediach

i

dramatach

afrykańskich

jest

i

opowiadania

u

ludów

w

wypadku

daną

bajkę

c z y opowieść

że

o

0

w

Afryce

społecznie

ile

ulega

wszystko

więc

naukowe
i

opozycję

w

cyjną

pozycję.

Wiadomo,

że

swej

wyższości

kulturowej

celu

etnologii

1

które

najmocniej,

niesłuszności

cjalistą
mniej

w

w

teorii

polu

tyle

nienia

wyboru

do

a

które

dzieła,
dla

co

ludów

bajki,

legendy

twórczości

autorstwem,

o

tyle

stanowiące

w

po­

więc

kiedyś

w

należy

również

w

dla
miej­

rozmiłowani

wypadku

który

tego

przeszłości

świecie

pod­

północnym,

kolektywny,

a

więc

analizę

na

Diope
tego,

opiera
a

się

nie innego

Jest

to

próba

scha­

wchodzi

na

arenę

poli­

rządzili

nim taki

ład,

rzeczy

że

się

w

się

w

imię

im

od­

na

wiele

ludów

ukła­

charakteryzowane

były

różnych

obecnej

teorii

w

afrykańskiego.

Ciekawe,

że

i przekazów

antycznych, którym

poświęcono

Niestety,

zabrać

przez
do

autora,

czego

się

udowod­

podstawach
stosunkowo

by

czuły

przedsta­

celu

nienaukowych

którym

i

to

trady­

najbardziej

chwili

tych
na

kontynentu
na

swoją

powoływano

kultury

rewizji

już

uczynić

„aryjczycy''

jaki

afrykańskie

się

Najłatwiej

one

pełnej

na

światem

polu,

przeszkadza
do

bardzo

posiadających

opiera

h i s t o r i i starożytnej,
Nie

swój

zespołów

dziwnego,

przeszłość

prob­

ma

chwili.

teraz

elementów

podejmują

referująca

czasów,

miejsca.

ludy

Nic więc

Diopy,

własnego

układu

których

tomów.

jeszcze

Anta

dopiero

w

tez reprezentowanych

daleko

Anta

w

t y m miejscu

Szeika

który

niedawna

teorie

tysięcy

nie pretenduje.

często

praca

europejskich

przedstawia

dziedzinie

kulturalnej...

kolektywu,

świecie

materiałów

lub

anonimowe,

świat
świecie

ma

wielkości

rodzaju

że

konkretnej

tzn. na

Europie

fakt,

potrzebom

te

w

wszelkiego

zamierzchłych

zaatakował

już

tej

bardziej

poprzez

afrykańskiej

większość

Diope

pozy­

w

nie

Rzymianie

wiele

uzasadnienia

nieprawidłowo

Anta

i

czynienia z konkretnym
dzieła

że

do

i barbarzyńskie.

że

więc

również

wprowadzali

rozwojowe,

wiciele

Grecy

dziedzinie

o

stosunku

poprzez

nienia,

południowym

i dotyczące

służy

można

zacofane

przykład

najcharakterystyczniejsza

charakter

tym

jako

tej

tyle
a

świecie

silnie

w

naukowych,

w

bardzo

1 szuka

łańcuchy

ro­

charakterystyczną

W

tyki

dały

i

pierworodnego,

ideologiczną

się

kontynentu,

teorii

grzechu

Na

zainicjować.

wątpliwości,

wydźwięk

W

dzielących

pojęcie

całego

„ducha"

powiadał.

różnic

i religii.

jest

rakteryzowania
światowej

swych

partykularnego

omówienie

rozwinął

ma

daleko

od

Afryce

pozytywny.

jak najbardziej

współczesny

musiał

indywidualizm

bardziej

na

w

o

do

mógł

w

chętnie)

starożytni

należący

obywatel

postaci

ideologii

tworząc

do

typ

natomiast

bardzo

O

mamy

się
w

się

konsekwencją

autor

gdy

to najczęściej

twór

kreślić,

Nie

są

używa

chwili,

epiczna,

Dalszą

północnego

to

zespołem

Afryki.

się

Ciekawy

zawsze

Afryki

tubylców

lemy

twórczość

się

całym

wytworzył

miasta,

znajdując

nadbudowę

Sofoklesa,

komiczne.

jęciu

tyle

czy

północnych

tego

ile

typu

odbiło

również

zrodziło

granic.

własnego

nawet

dziedzinie

pesymistyczną

Ayschylosa

państwach

(terminu

byli

tragedie

w

granicach

uświęcone

południowym

ustalonych

mieszkańców

poświęca

od

granice

świecie

swobodę

aryjskich

północny

ukształtowało

w

w

ideologicznej

kosmopolityzmu

Wiele

istniały

chwili

terytorialnego

takiego
się

między

wierzeń,

617

głos

na

temat

trzeba

być

poważnym

autor

niniejszej

recenzji

to j e d n a k

z a u w a ż y ć , że i a u t o r o w i

erudycji

w

materiałach
autora.

z

t y m zakresie.

drugiej

Powstała

w

ręki

spe­
bynaj­

Jedności

Zaskakujące

bez podania

t e n sposób

słuszności

jak

uzasad­

kompozycja

jest

RECENZJE

fJ18
niezwykle

interesująca

pracowana,
nych

tej

by

nie

książki

fundamentalne
do

i

efektowna,

powiedzieć

należy

zaliczyć

zagadnienia,

jak

p a t r i a r c h a t u , nie próhuje

rykańskiego.
dla

niego

Tak

dokładnie
ników
leży

autora

tej p r a c y .

które —

choć

sposób

było

pominąć

mających

zaniepokojenie

książki

L'Unité

tezy

propozycje

się b y ć

wysoce

do

li

z

tak

problemy

te

metodologiczne

culturelle

de

u

l'Afrique

a

nie jako

prawdopodobne

—

dalekie

są

jeszcze

Ta

niewielka
dość

książeczka

różnorodne

a zwłaszcza
stią

popularyzacji

istnieją

k u temu

zagadnień

dotychczasowej

obdarzają

nas

albo

objętością),
a

razu
mości

z

na

zainteresowaniem
Romana
wieści

jakiś

Stopy,

Mali

Sienkiewicza
ludach

ziomem

seria

źródłem

wielu

a

Świato­

codziennego

tych

.najbardziej

go

się

szczególnie

z

uogól­

nazwać

kwe­

bardzo
te

jeszcze

literatury
jednak
W

daje

uwagę

wyniku

poszerzają,

nam

Pod

biednych

wojną

Azji

z

większym

na

tym
które

elementy
rzeczy

zapo­

książeczka
tytułu
już

na

po­

liczeb­

prymitywnym
na

czy

to

była

Autor

oraz

miałyby

Afryki,

dzisiaj

najważniejszych
układu

europejskich

trawestacją

i niezbyt

szczególnie

zwracając
takiego

zacofanie,

też

Pigmejach.

przed
opis

dotyczącą

pozycją
tą

od

wiado­

tzn.

Światowida,

puszczy.
się

kwestię

językiem, które

Dlatego
taką

niekiedy

niekiedy

etnografii

serii

i

o

jako

czytel­

Dodajmy

dawniejszych

np.

mało.

Buszmenach

przeciętny

egzotyczną,

Pierwszą
o

zaszeregować

etnografii.

barwnym

pozycje
i z

przytłaczają

które

polityki

po­

zazwyczaj
się

chodzi

rzadko

wydawnicze

wielowiekowe

zakresu

opowieść

poczynionych

ludów,

jej

tematu,

firmy

książkach

zwanej

swoje

pustyni

o

(które

dziedzinie

charakteryzujących

mianowicie

interesował.

nad

tę n i e c o

by

niezwykle

dającymi

w

zaspokajają.
z

z

sprawę

Zazwyczaj

materiałów,

było

spotkać

ludzie

obserwacji

reflek­

zastanowić

można

spotykamy

napisanych żywym,

ukrywa

zaczerpniętych

Gdyby

wiele

wiadomości

sposób

domości

przedstawienia

rodzaju

popularnie

dotychczas

własnych

formą

zakresu

kolonizatorskiej

się

się

kwestię

łatwo

tego

nadganiających

pozycji

tę

stać

wiedzy

wypadku

afrykańskich,

życia,

w

tym

mogą

w

całą

tego

jego

nasze

kontynentów

z

znajduje

z

nad

etnografii.

zakres

często

Jednakże

trzebowanie

Tronu,

trzeba

publikacji.

pozycjami

etnografii

poszerzyć

innych

wszystkim

powojennej

Naturalnie

w

ludów

bardzo

celu

nych

że

dotyczących

współczesnych
metropolii.

się

zakresu

młodzież,

wstępie,

wynikłe

może

Makidski

etnograficznych.

licznymi

podświadomie,

na

formatu

podstawy,

tłumaczeniami

albo

zwłaszcza

wprost

Złotego

porusza,

literaturze

przygodowo-podróżnicze.
nik,

Kraj

Przede

którą

pewne

popularyzatorskie

swą

—

n a d z n a c z e n i e m tego r o d z a j u

a
W

małego

tematy.

problematyką,

nić,

zycje

do i c h

1 9 6 3 , s s . 211

na

nad

Aszanti

ZAJĄCZKOWSKI,

Warszawa

treścią,

na­

naukowe,

przyjęcia.

ANDRZEJ

sji

czytel­

Noire

teorie

Krzysztof

wida,

danych

kontakty

Niestety

dyskusji,

ame­

elementów

bogatych

liczne

aryjskim.

tak

czasowego

z kontynentu

koczowniczego

pewne

jako

paruszając

stosunku

materiałów

wzbudzając

raczej

autor

jego

do­

metodologicz­

życia

światem

niezbyt

braków

że

i

autora

wydają

bezspornego

do b o g a t y c h

charakteryzowaniu

to,

przez

T a k więc

potraktować

wszystkim

matriarchatu

nie

badacza

poważnych

centralnoazjatyckich,

rozpatrywanym

uwagi

wymagającego

Do

przede

właściwych

społeczeństw

dla

kwestię

nawiązać

przy

najbardziej

dotyczących
uszły

samo

ale

gołosłowna.

po­

podstawie

podstawie

wia­

elementów

życia

folkloru,

który

czytelnik

otrzymał

RECENZJE

ciekawą

,i l i t e r a c k o

zasługujących
w

na

najistotniejsze

ma

jedynie

w

serii

przybliżone
Może

z

okresie

wym

oporem

przed

ekspansją

Aszantowie

umożliwiał

im

w

społecznym

rozwoju

szą,

na

że

prowadzenie

wszystkie

mnieć,

są

czyni

wówczas

przeciętny

czytelnik

pierwsza

tym

zachodnioafrykański

kolonialnych,
Opór

ten

wsławił

mógł

wysokim

od d a w n a

wojen.

Fakt

których

bardziej

skomplikowane

i

przygotowania.

Ponieważ

nasz

przeciętny

przygotowanie

etnograficzne

i

socjologiczne,

tych

w

kwestii

ści

wykładu

tum,

skomplikowaniu

nie

zadania

wybrnął

autor

godny

i

omijaniu

sytuacji,

w

Zajączkowski

zapoznaniu

się

z

społeczeństwa
bieństw,

jest

doprowadził
niniejszą
jednak

by

tu

się

swój
to

które
od

książka

mi

tylko

jednocześnie

świata.

Używając

w

tym

zwrócić

uwagę,

ma

on

z

że

przymiotnikiem

turę

przez

wielu

w

się,

swych

danego

ludu

etnografowie,

którzy

dziedzinie

zbliżenia

jesteśmy

już

czytelnik

ma

zazwyczaj

więc

przedstawienie

też

rzeczą

najłatwiejszą.

pochwały.

Dzięki

jasno­

per

igno-

czytelnik

po

ignotum

się

zrozumieć
mimo

Zajączkowskiemu

możliwe

wiedzę

o

ludach

na

problemy

nie

walczą

o

na

też

afrykańskich

lud

i

ich

kul­

socjologowie,

aktualności
i

lub

etnograficznej

popularyzatorskiej

afrykaniści

wykazanie

pragnąłbym
synonimiczny

jakiś

z

ale

współczesnego

atrybutem

Dlatego

się

faktowi,

afrykańskich,

charakter

spojrzenie

tylko

udało

dzięki

„socjologiczny"
i

podo­

murzyńskiego.

jedynie

spojrzenie

specyfikę

licznych

to

kultury.

wspo­

czytelnika

cechach,

nieodłącznym

trudniej­

szkicu

sposób

radzi

ludów

o tyle
od

było

również

który

zaawansowania

takim

dobrze

przymiotnika

kultural­

społecznej,

było

wypadku

czy

będą

rozwoju

jaki

popularyzująca

tym

krwa­
dzięki

społeczeństwa

że

miejscu

i

jedynie

modelu

socjologiczne
w

Aszantowie,

nie przygotowany

zupełnie

jest

również
w

może

Socjologiczne

Zajączkowskiego

grafii

nawet

reprezentowaną

książeczki
i

w

że

ksią­

wymagają

tłumaczyłoby

„etnograficzny".

niego

charakterystyki

tego,

zastanowić,

nie

sposób

uproszczonego

cel. W y d a j e

popularyzująca

do

w

których

książeczką

aszanckiego,

odbiega

Warto
osiągnąć
że

ich rzeczywistym

trudnego

—

ludu

w

strony

jest

długim

tego

tego

należy

pozycja
ze

omówienie.

zaistnieć

stopniu

scharakteryzowania
o

jaką

się

system organizacji

nawet

się

dokładniejsze

nienajlepsze
tego

rodzaju

„etnograficzna",

uprzedniego

Z

tego

spotkałaby

jest

społeczne,

znacznie

sięgającą

nasz

których

bo

lud

naprawdę

o

stosunkowo

próbę

ludów
głęboko

na

długich

instytucje

życiu

zasługuje

angielską.

i społecznego i wykształtowali

o

niezbyt

pozycja

podbojów

stali

opowieść

opowieść

zainteresowaniem

druga

pozycji

czasu, w

że

szkoda,

Zajączkowskiego,

swego

nego

A

większym
dlatego

omawianej

ale

etnograficzne,

który

faktowi,

opracowaną

pojęcie.

tym

właśnie

Andrzeja

Tematem

ładnie

.egzotycznych,

zagadnienia

Światowida

etnografów.
żeczka

bardzo
miano

619

wysiłków

kultury

do

ale.
etno­

czytelnika

polskiego.
Skoro
mnieć

będzie

o

popularyzacji
książeczki
wiają

przy

problemie

popularyzacji,

tak ważnym

elemencie,

jak odpowiedni

dobra

ilustracja

Zajączkowskiego,

sporo

do

życzenia.

zabezpieczyć

ze

względu

ale

przede

jest

pozycji
niego
dza

wszystkim

ilustrowanie
związku

mają,

a

w

z

Nie

tu

o

i

wyrazistość
Nie

skalnej

omawianymi

w

gdyż

z Sahary,
książeczce

czytelnik

publikacjach

która

wiem,

dziele

w

wypadku

ilustracje

pozosta­

którą

trudno

jest

papier,

najodpowiedniejsze

okładki)

jak wiadomo

omawianej

—

bezpośred­

ma.

Wprowa­

w i e , co te r y s u n k i

oznaczać

problemami

nie bardzo

należałoby

czy

wspo­

W

i nienajlepszy

fragmenty
—

rzeczy

Niestety

zdjęć,

dobór.

ozdobniki,

od

ilustracji.

Stopy,

ich odpowiedni
(winiety,

nie

sukcesu.

jak

poligraficzną

sztuki

rodzaju

chodzi

połową

zresztą
bazę

zamieszanie,

tego

niemal

samo

n a nienajlepszą

graficzne

elementami

to p e w n e

o

jest

tak

to

dobór

raczej

stosować

nie

żelazną

konsekwencję

RECENZJE

620
logiczności,

zwłaszcza

w

czytelnika.

Tak

należałoby

ilustracje
w

więc

n i e osłabiały

serii

Światowida

dziedzinie

ilustracji,

w

t a k przecież

w

książeczkach

która

przyszłości

o

całości

tym

żywiej

baczniejszą

pozytywnego

charakterze

przemawia

zwracać
zdania

o

R.

N.

ISMAGIŁOWA,
charaktieristika,

R.

N.

Ismagiłowa,

afrykanistycznej

Nigerii,

który

drukiem

cenną

stania
z

W

trzech

znajdujemy
20
3

wydawanych

tury

we
i

książki

plemion

przyjął

i

się

podział

wreszcie

w

Przy

do

plemion.

ona

się

również

się

na

tylko

W

i

Hausa.

ustrój
jące

Ludy

te

państwowy.

okoliczne,

już

mniejsze

odrębność

w

ugrupowaniu

żej

kilkaset

lat temu

Analizując
administracji

proces

1

właśnie

Autorka

określa

tworzenia
rolę

jest

procent

czynniki

jako

tło,

jest

na

przekształcanie
bogatego

mate­

złożonych

ugrupowań

—

kulturę

Joruba

wypadkach

stanowią

nie

Wskazuje

tym

systemami

Etnografowie

autorka

przy

plemion
i

najczę­

Olderroge.

sukcesem

wysoką

(Benin)

A.

niewątpliwym

bardziej

swymi

licznych

językową.
duży

Ibo

D.

Wykorzystanie

posiadały

państwa
w

się

badaczy

jedynie

jakim

największych

obejmowały

które

Joruba

narody.

liczbo­

etnogenezy

Nigerii

autorce

naukowych

do

rozwojowego.

rejestrując

służy

zagadnienie,
i

uogólnień

ludów

przekroju

przemiany,

średniowieczu

Ibo,
i

(Oyo),

plemiona,

posiada­

administracyjnymi

całkowicie

zgodni

Joruba

rozwinięty

są

co

które

zatracały

do

tego,

co

że

najwy­

asymilacji.

integracji

narodowej

polegający

B . W. A n d r i a n o w ,
E t n o g r a f i j a " , n r 6: 1960.

wykładu,

radzieckiej,

afrykanisty

różnych

jednego

opisowy

szczególną

uległy

kul­

typem

stanowiska

etnografii

radzieckiego

narodowości

i

konfrontuje

przedstawicieli

kulturze

kulturę,

kolonialnej

autorka

tradycyjnej

plemiona,
i

określonym

etnograficznych.

głównych

znanego

kulturową

Ibo

się

odnośnie

Średniowieczne

rozwiniętą

Wschodniej,

omawianiu

hipotez

procesie
w

Nigerii

Przy

ugrupowania

osadzone

widzi

Ib o w

Północnej.

wyodrębnić

szerszych

autorka

plemienia

się

przedstawienia

w

Ismagiłowa

dające

mniejsze,

kultury

nigeryjskim

wysoko

własną

do

N.

na

poglądami

nigeryjskich

R.

Nigerii

t y m miejscu

więcej,

poświęca

dane

prace

do

ludom

przeszło

miejsca

lud, podaje

zostało

społecznych

regionowi)

etnografii

dany

którym

autorki.

materiałem

przez

w

opisowego

również
innemu

monografiach

materiał

plemion

wykorzy­

zamieszkiwane

zachodzące

się

ogłosiła

obok

poświęcony

posługuje

Co

mocno

się

ludach

ostatnio

tej

dotyczących

autorka

zmianotwórcze.

riału

na

pracy

rozdział

omawiania

W

z

omawianiu

ogranicza

l

W

ency­

o

wiadomości

w

licznych

lerytorium

przechodzi

powołując

w

artykułu

Etnografii" ,

posiłkuje

i Hausa

plemion

zachodnioeuropejskich
ściej

etno-

ZSRR

niedawno

Andrianowym

tytułem.

Najwięcej

miainowloie

wewnętrzny

poszczególnych

kratkaja

wydanej

„Sowietskoj

(każdy

Nigerii.

Zachodniej

charakteryzuje

i

M o s k w a 1963

autorka

najważniejszych

poszczególnych

który

w

sostaw

S S S R , Institut Afriki,

z B. W.

podanym

przedmiotu

rozdziałach

Nigerii

konsultantek

wyżej

najliczniejszym grupom,
w

z

etniczeskij

Makulski

terenowych.

przegląd

największych

Joruba

i

pod

literatury

badań

—
Nauk

i współautorka

opublikowany

pracę

bogatej

własnych

Nigerii

Akademia

jedna

klopedii

został

Narody

by

etnograficznym.
Krzysztof

graficzeskaja

do

uwagę,

R.

N.

na

autorka

stosowaniu

I s m a g i ł o w a ,

uważa,

że

brytyjski

„rządów

pośrednich",

Narody

Nigerii,

system
w

zasa-

„Sowietskaja

RECENZJE

dzie

sprzyjający

nął

w

sposób

padku

dwu

objawów

na

największych

integracji

nowych
nego.

utrzymywaniu

decydujący

ludów

z

metod
na

pagowanie

sztucznie

stworzonych,

wiele

drobne

omawianiu

miejsca

odrębnych

dla

pomiędzy

kultury

Hausa

na

zasadzie

różnią

się n i e t y l k o

tury,

również

pod

względem

się

w

śledzi

plemionami,

Katsina,
du

—

pasterskie

w

ciągu

odłam
dwa

następnych

trzech

Na

Sokoto

i

nie tylko

licznych

podbojów

rozprzestrzenili

potęgi

Fulbe

utworów
W
ma

Język

i

pisał

Należy

jowym,

wyższe

zamieszkałych
N.

stanowiska

pomiędzy

które
Fulbe

na

wicie

kulturę

cja

kilka
i

itd., którzy

znajomość

stwo

z

turę.

W

swych

ustrój

feudalny

rozwinięty
i

Fulbe

były

całkowitą

tak

pod

h a u s a ńskich

kulturalnym.

—

Górne

zależnych

warstwy

sprzyjały

procesowi

Fulbe

dzieli

język

Hausa,
język
w

i

biorąc

fulańska

dużym

stopniu

tej

posiadacze

niewielkich

coraz

większym

stopniu

koczowniczym

Hausa.

Najmniej

stopniu

hausanizacji

nazywają

zarówno
ten

pod
—

uwagę

kupcy,

stad

grupę

Fulbe

ustro­
zajmując

miastach

Sokoto

ostatnich.

Toteż

i

rozpatruje

stopień
która

zachowując

układ

stosunki

ich

„hausani-

przyjęła

jednak

wiejska
własną,

bydła,

się

kontynuacją

rzemieślnicy,

ludność

zachowała

stają

liczną

—

dwo­
chło­

współczesności.

Hausa,

„Na'i"

z

nich

występowanie

arystokracja,

Fulbe"

kulturę

fulfulde,

na

narodowej,

płaszczyźnie

..miejscy

języka,

która

—

uwagę

integracji

w

autorka,

„Torobe"

przejęli

najbaczniejszą

od

względem

jak

grup:

C h o d a k ,

większość

zwracając

ich

S.

Fodio,

w

otaczających

2

Hausa

feudałów

państwa

i

dokonując
twórca

tych

tradycyjnym,

w

istniał

klasami:

i

także

tworzyli

lecz

przez

wpływom

Hausa

Fodio

stworzyli

literatury;

i

zwłaszcza

rolnictwem,

podkreślając

terytorium

najsilniejszym

w

O

poza

i

feudałowie

administracji,

utrzymania,

,,Na'i"

Hausa,

w

własnego

grupie

fulańscy

uległy

i

dan

hausańskim.

Fulbe
że

znaczny

kulturę

Osman

państwa

bardzo

i

daleko

pomiędzy
wscho­

że

język

kul­

zainte­

jeszczr

Djufcun,

Hausa,

Współczesnych
zacji",

i

dan

państw-miast
jak

Nupe

ludu,

niego

podkreślić,

przez

Ismagiłowa

czynników,

i

dla

już

tym

i

Hausa

Osmana

administracji

i

języka

ze

terytorium

język

tego

to przykład

przybysze

wodzą

lite­

poświęca

szczególnym

stanowią

plemion
Mimo

się

językiem

arabskim

jednak

pod

języków

autorka

stosunków

ów

pisarz

przedtem

w.

Fulbe

pro­

na terytorium

się

największy

administracyjnym,

wszystkie
R.

stał

X I X - w i e c z n y c h państwach

istniejących

XVIII

przejęli

w

charakterystycznymi

pów.

sami

Hausa

językach

w

Ganda.

rządzącą,

na

w.

państewka

ze

to

pojawili
oni

do

przypomina

Jest

historyczną

Hausa,

i

X I X

Toteż

plemien­

zmierzającego

pod względem

X I V , kiedy

stuleci

warstwę

zamieszkiwane.

analizę

wieku

Przenikali

emiraty,

emiraty,

od

Fulbe.

początku

hausańskie

własne

autorki

rolniczych

plemiona

ludności.

podbili

pracy

przez

Fulbe.

antropologicznym.

wyprowadzoną

zamieszkałego

plemiona

Fulbe

się

wprowadzania

plemienia

i

wy­

nasilenie

okres

autorka

każdego

te w

resowaniem

Fulbe,

w

partykularyzmu

Hausa

że l u d y

tymi

i

na

plemienne

wpły­

Przeciwnie,

kolonialnego

ciekawszy,
lecz

wpływom

ugrupowania

stosunków

Hausa

właśnie

systemu

nie

2

podtrzymywania

angielskiego

podziału

Przy

i

społecznych ,

narodowej.

Północnej,

przypada

administracyjnych

jedną

struktur

konsolidacji

Nigerii

utrwalenia
rackich.

tradycyjnych

postępy

narodowościowej

podziałów

Jako

się

621

nie

rolnikami,
stanowią

całko­

inteligen­
najczęściej

łącząca

paster­

tradycyjną

kul­

wystarczających

do

upodabniając

się

do

zajmujący

się

Bororo,

pasterstwem.
dwu

„Torolbe",

pierwszych
jak i

sposób,

że

utracili

Systemy

polityczne

grup

„miejskich
już

oni

czarnej

mówi

wiele

Fulbe"

—

wszystkie

Afryki,

fakt,

„Hábe"

że

Fulbe

(Hausa)

charakterystyczne

Warszawa

1963.

—
dla

RECENZJE

622
Fulbe

cechy.

W

nowią

tylko

72 t y s .

Wpływ
jest

w

prowincji

kultury Hausa

Środkowej

Sokoto,

tym

ok.

30

40

tys. H a u s a

plemion

Hausa

widać

i

się t y l k o

zamieszkiwanej
W

prowincji

gwarę

również

w

na

wzór

takich

tam

do F u l b e

przez

180 t y s . F u l b e ) ,

swoistą

tam

396 t y s . ż y j ą c y c h

nie ogranicza

Nigerii,

językowo i kulturalnie plemion.
(w

na

liczbę

liczącej

fulfulde

i

„lingua

franca".

Silny

jak

sta­

widoczny

zróżnicowanych

1200 t y s . l u d n o ś c i

języki

dziedzinach,

,,Na'i"

i szczególnie

wielką

Adamawa,

Fulbe,

hausa

stanowią

wpływ

budownictwo,

dla

kultury

strój

i

zdob­

nictwo.
Wśród

czynników

podkreśla

rolę

rozwoju

miast,

toriami

plemiennymi,

że d i a l e k t y

plemion

rozwinięte

stawę

do

0 sobie
1

kształtowania

się

jak

Ibo,

masę

niektórych

komicie

zarobkowymi.

już

jednego

obecnie

języka

ludności,

np.

prowincjach

procesu

wymiany

przedstawia

się

wykorzystując
Wydaje

się

konującej,
ściślej

w

inaczej. A u t o r k a
się

odpowiedni

cytat

również,
gdyby

że

w

z

argumentacja

przytaczanych

ności

wynika

z przytaczanych

określanej

w

Nigerii

to

z

rzadko

mówi

po p r o s t u I b o .

Mapy

stwierdzają,
określonych

tym terminem

Północnej

niemożności

zaś —

przez
sięga

takie

terytoriach
reprezentują

pracy.

Niemniej

działania

przy

takich

czy

też

czynników,

analizie

samego
znacznie

zachodzą­
często

charakterze.
na

określenie

jak

sprawa

faktu,

ogólnikowym

zyskałaby

zna­

naświe­

przemysłu,

nie poddaje

5 milionów.

Wyjaśnienie

określonej

plemienia,

w

jakim

jedynie

danej

prowincji,

byłoby

cennym

Nigerii.

Jeżeli

bowiem

jącego

procesu

w

uwagę

określa
w

się

na

płynna

detrybalizacji,
czynniki,

dziś

sile

„inni"

prze­
zostało

sytuacja
tę

bardzo

braku

w

może
dużą

kilkuset

пр., w

stopniu

danych

składzie

się

siłą

co

etnicznym

w

kształtowaniu

etnicz­

wynika

postępu­

jak

z

najbaczniej-

ludność,

określonej
się

całkiem

którą,

sytuacji
odrębnej,

nigeryjskiej.

A N D R E W

SHARP,

GODLEWSKI,

Problem
odkryć

jakiego­
etnicznej

Andrzej

L.

wynika

do

stosunków

Wszak

wyniku

lud­

tysięcy,

struktury

zwrócić

powodują.

stać

do

obrazu

należałoby

w

jakim

Nigery jeżyków

uzupełnieniem

detrybalizację

„inny",

czasie najbliższym

ludności

z

statystycznych liczba

prowincjach

liczby

to n i e w ą t p l i w i e

które

mianem

danych

niektórych

zaklasyfikowania
a

autorkę
w

kolwiek

A.

że

danych

s t a t y s t y k a c h ludności

nych

już

Hausa.

Ibo

o równie

autorki

pod­

czy

Nigerii

zacytowania

literatury

Joruba

tych

drożnej

do

gospo­

naturalny

Wschodniej

najczęściej

jedynie

najbardziej

publikowania
w

strony

sieci

tery­

powoduje,

sprecyzowane.

Jak

szą

Nigerii
Sposób

od

rozbudowy

ograniczając

Ibo,

na

szybkiego

ludności

sposób

wyraźnie

stanowią

szczególnie

tym

poszczególnymi

Wschodniej

przedstawioną

narodowej

handlowej,
nieco

Kanuri,

wypadku

tezę

konsolidacji

zjawisk,

czy

w

literackiego
np.

z

terytoria

tworząc

autorkę

9 5 % ludności.

zasadniczą

rozwój

między

c z y A r o , a najczęściej

przez

autorka

Przemieszanie

znane,

mieszkaniec

opracowane
Hausa

tlaniu

cych

handlowej

powszechnie

Joruba,

wspiera

narodów
związanego

n a j l i c z n i e j s z y c h i zamieszkujących

statystyczne

główną
w

wymiany

migracjami
się

z tym

konsolidacji

ekonomicznej,

j a k o o członku p l e m i e n i a A b a d j a

dane

ludy,

się

stają

związku

do

wspólnoty

nasilającej

darczo
W

prowadzących

rozwoju

zaludnienia

europejskich

poglądów,

Ancient

Drogi

synów
wysp

Voyagers
słońca,
Pacyfiku,

n a t y m obszarze,

reprezentowana

przez

in

Pacific,

do

różnych

London

1957,

oraz

czasach

pierwszych

1963

powstały

pozostał

autorów

the

Wrocław

Woźniak

już

dziś

w

aktualny.

dyscyplin

Rozbieżność

naukowych,

zaś
szkól

623

RECENZJE

teoretycznych
rozwiązań,
o

czy

często

pochodzeniu

teoria

sympatii

ludności
w

ników

i

przeciwników,

blemu

w

ramach

kacji

podkreśla,

1

często

trzy

Pacific.

Wybitny

antropolog

za

ocean

dalsze
z

w

pomocą
Ameryki

były

kierunku

której

wyspy.

przy

różnych

propozycjach

the

zachodnim,

z powodu

strzenienia
hipotez

na

o

Polinezji
(156

sposób

tak

ogromnym

zaludnieniu
James

pozycji)

Cook,

próbuje

A.

Sharp

odbywała

się

odnosi

się

wyłącznie

zresztą

drogą

wodowana

była

przyrządów

nawigacyjnych),

Kartagińczycy,
nie

pozwalała

późno,

niskim
Grecy,

na

morskich
gaskaru

(Madeira,
i

hipotezę,

w

do

Sharpa

odbicie

łodzi

na

woli

żeglarzy

osadników,
uciekinierzy

się
z

zdaną

własnej

specjalne

były
na

jeśli
łaskę

wyspy.

A.

G r e n f e l l
P r i c e ,
O x f o r d 1963.

The

(m.

brakiem
jak

Hiszpanie,

nastąpiło

bardzo

ustalonych

szlaków

wyjątkiem

Mada­

(z

publikacjach
owych

przyjmowano

ludów

żeglarskich

Wysoko

oceniano
fizycz­

miarę swoich

czasów.

kierunku.

Autor

ten uważa,

łodzie

jedynie

z prądem

połowy

swego

ocean
i

ich na nieraz
nich

i

sztorm

mężczyźni

—
—

prądów,

wszystkie

Invasion

te

zakładające

wia­

powrót

podróże

jedy­

przypadkowe

powodowały

zaś
nieza­

m i l odległe w y s p y ,

tworzyli

mową,

wymierali.
stanowili
twierdzenia

of

że

pomyślnym

ewentualne

o paręset

kobiety

nieznanych

i

zamieszkania,

niespodziewany

Western

z

in.

spo­

żeglarskiej,
lub

wysp

nie

a

ponad

penetrujące

Sharp

wysp

i wytrzymałość

się

sami

badacz

łodzi

odbywali

wśród

i

świata,

tradycji

wyróżnienie.

podbojów

innym

lub

wysp

reguły

osiągnięciami

miejsc

morze

społeczność,

również

od

wyrzucenie

Jeżeli

z

wielu

z

podróże

wyspiarze

szerokie

W

na

poruszania

celowe

Stąd

wyspy

pierwszych

najdalszych

morskiej

derywacji

z

rozprze­

przypadkowość

wielu

odkrycie

i słońca, s p r a w n o ś ć

zupełnie
do

do

Owa

starej

ludność

jej

bibliograficznym

Stąd

i m na dokonanie

w

były

zestawem

wszystkich

odmienny,

odkrywca

Portugalczycy

zamieszkałe.

gwiazd

odległości

pozostawali.

rozrastającą

' A .
Continents,

wyjścia.

niewielkiej

leżnie o d
których

idzie

zdolne

uniemożliwiało

punktu
w

według

jednej

późniejszych

odkrywane

zasługują

na

ekspansja

o

Choć

sposobu

znany

żeglugi

ludom

przypadkowych

porównaniu

pozwalające

polinezyjskie

nie

a
były

Polinezyjczyków

ną w y s p i a r z y ,

co

Azory),

że

Koncepcja

czasach

skutek

lecz

nau-

c y k l u hipotez.
napłynęła

się

u nas

za pracę

jakiego

zasiedleń.

rozwoju
nawet

odkrywcze.

na

właśnie

stopniowa

Books)

rozważaniu

autora

uważana

nieco

z

coraz

ekspansję

charakter

doskonałym

Pacyfiku,

która

w

nie

zdolność o r i e n t a c j i

trem,

a

Nikobarów)

poczynania

do

stopniem

podróże

i to wyłącznie

że

nosi

the
szły

morską,

argumentów

Sharpa,

istniejącym

postawił

przypadkowych

z

A.

He-

ludnościowe

sposób

Pelican

Opierając
jaką

operując

udowodnić,

oceanu

jednym

kierunku,

poświęca

Pacyfiku,

migracje

Praca

poprzednimi,

obszarze.

wysp

in

przyjmowało

w

uwagę

Т.

Voyagers

Heyerdahla

czym

kategoryczny

najbardziej

celowy

ogniwo

Polinezji, lecz główną

za
Sunrise,

flotą

poważne
z

uważa
o f the

w

serii

rzędzie

w

przy

publi­

doskonałą

na tratwie.

pro­

swej

zaludniali

i

oraz
stron­

rozwiązań

Ancient

dysponowały

jej w

równym

nie osądza

że

prac

że

(teoria

zagorzałych

najnowszej

Sharp,

wydania

postawiona
wyspy

A.

stanowisk©

odbywane

nowe

w

i

w

Vikings

twierdził,

zdobywali

kierunku

(zapewne

oraz

Buck

znane

stanowi

gdyż

Buck,

Peter

kowopopularną,

na

wydanych

to: Peter

wschodnim

podróże

Price

ostatnio

Powszechnie

w

Grenfell

Pacific,

Polinezyjczycy

jego własne

niesłusznie

zresztą

teorii.

kierunki

amerykańskiego

znajdują

Są

in

azjatyckiego,

proponowanych

dyskusji

spośród

Indians

główne

trzy

stale

dla problemu.

American

obfitość

Powstałe

się

poszczególnych
że

spowodowała

z kontynentu

toczącej

yerdahl,
przez

odmiennych.

Polinezji

autochtoniczna)

reprezentatywne

politycznych,

zaskakująco

the

na

z

wolna

Drugą

grupę

wygnańcy

lub

dokumentuje

Pacific

and

its

RECENZJE

624
szeroko

za

czących

Polinezji,

aczkolwiek

i

pozwala

domyślać

faktów
Z

przyjętej

nienia

przez

oceanu.
Wysp

Hawajów,
Nowe

A.

tj.

W

amerykańskiej

łańcuch
i

materiałów

naczelnego,

wyspach
i

pomocą

dużej

dozy

subiektywizmu

się

wynika

też

ustalenia

dróg,

jakimi

fale

literaturze przedmiotu

przyjmowali

4)

i

utworzonych

Austfalii

azjatyckiego,

to

za

niewłaściwe

przyjęcie

nader

sceptycznie

do

stwierdza,

że

„poparcie

lub

lub

skądś

jakiejś
w

—

a

ich przemieszanie

z

kulturowych

zbyt

by

tych

poglądów"

powstałym
dalsze

Wyspy

(s. 9 4 ) . R o z w i ą z a n i e

lokalnym

szerokie

centrum

owo

m. in. na

świadectwach

przyjmowały

jako

istnienia

wczesny

takiego

wydaje

umieszcza

ośrodek

centrum

się

być

ze sposobem

widzenia

przez

pryzmat

niepewności

i

kawszych

należy

np.

dość

wczesnych

kultur

na

wyspach

bowiem

uważa,

lagów,

zaludnione

przez

taktów

z

Innymi

wyspami

wytworzyć

własną

nymi
to

posagami

dahl,

ani

aktualna
wanej

i

sporna,

formie)

Cały
tywny

ciąg

kich

towane

w

wyspiarzy

a

się

wyłącznie

do

ich

wzbogacana
zebrane

po

założenia

się

zbyt

być

wyżej

postaci

o

przez

od

Ponope

dużych

czy

archipe­

wyrażała

się
Nie

byłoby

owo

zjawsko

Heyer-

przybyszami

z

wysokich

kultur

choć

ta

pozostaje

nadal

budowlami

jak

interpretował
z
I

Sharpa

sprawa

(podane

zresztą

w

ogrom­

niedopraco­

uproszczeniem.
pisarza

tradycji
jest

cechuje

wyspiarzy,

nega­

Się

do ' ich

właśnie

wyrazem

odrzucenia

wszel­

uważa,

że w s z y s t k i e

zano­

polinezyjskie

(a

zapożyczone
jak

zdecydowanie

odnoszących

itp. S h a r p

Europejczykami

takich,

Pitcairn,

rozwoju

kamiennymi.

najpóźniejszych

badaczy

przyczyn

sztuki

przekazy

elementy

cie­

do

dziedzinie

tradycyjne

migracji
była

wiele

tak

kon­

dużym

z

stawia
I

mogły

opowieści

kontaktu

pracy

izolacji

legend,

okresie

widzenia
świetle.

jest

w

następnie

Buck.

przykład

kluczowych,

swej

omawianego

ewentualnych

Przy­

powstania,

pozbawione

kontaktach

jednak

literaturze
w

podania

i wzorców,

to

podany
w

w

teren

dzięki

wielkimi

Peter

do

już

i

idei

rozumowania

„obciążeń"

która

jego

poruszanych

zdała

a

opie­

ten

właśnie

kontynentami,

c z y też

właśnie

językowego.

dotycząca

osadników,

zasiedlenia

Tonga—Samoa,

punkt

leżące

lub
skąd

Wielkanocna,

wyspy,

przyjmował

wydają

stosunek

pochodzenia,

i

pozostałością
jak

jak

owe

Mikronezji

Polinezji,

źródeł

nowym

koncepcja

takich,
że

mikrokulturę,
obcych

nawet

polinezyjskich,

oryginalna

z

Hebrydy

,samej

problemów

Taki

za

uważane

charakter

zagadnień

zupełnie

przypadkowych

z kamienia,

zaszczepieniem

autora

przypadkowości.

-

być

widzi

obszaru

przez

poszcze­

szczególności

Nowe

wysp

rozwiązania

w

w

problemu

obrębie

zespole

Odnosząc

poparcie

l i n g w i s t y c z n y c h , które

wszystkich

zagadnień

eks­

przypadkowych

owego

noszące

prób

unikaniem

zgodne

Sharp

w

wysp

do

one

zaś

polinezyjskiego

bez

jednak

dyskutowanych

w

rozproszenie,

do

raczej

ekspansji.

—

do

Salomona

Ameryki

p r z y s z l i skądś

Salomona

przez

się

za

mogły

—

Centrum

Kusaie.

silne,

z

tej

świadectw

jest

1)

japońskim

zasiedleń

kierunku

że P o l i n e z y j c z y c y

zresztą

dawna

tylko

teorią

5)

cytowanych

rając

z

z

Gwinea

dopiero

aczkolwiek

oraz

przychyla

po

azjatyckiej

Gwineę, W y s p y

Zelandii

się

kierunki:

z prądem

dowodów

przypadkowego.

jęcie

Nową

poglądu,

Nowa

dla ekspansji

2)

zagad­

posuwały

następujące

zaprzeczenie

przypuszczalnie

się

problemu.
do

areału

kombinacji

nastąpiło

jednego

widzeniu
stosunek

zasadzie

zgodnie

wszelkich

zasiedleń

w

w

możliwe

przez

doty­

przykładów

określony

Gilberta,

Nowej

autor

uważa

kierunków

do

Aczkolwiek

z

gólnych

i

źródłach

zestawionych

ludnościowe

badacze

Marshalla

pansji
się

kontynentu

jako

poszczególni

Wyspy
wysp

z

Polinezji.

najwcześniejszych
starannie

teorii

Karolin

Hebrydy,

w

owych

Sharpa

3) z ł a ń c u c h a

wschodniej

zawartych
dobór

więc

tworzone

1 zawierają
najmniej

z

kultury

Grey,

White,

były

dane

istotnych),

europejskiej.
Laval,

przez

odnoszące
a

treść

Legendy

Fornander

i in..

RECENZJE

osądza

autor

jako

nader

wych

informatorów,

tania.

Przy

legendy

ukryte

pod

ustnych

Właśnie

tę

zbierane

badaczy

fantastyczną

przekazów

metodę

przyjął

formą.

A.

przez

czytelnikom

Sharpa)

wybór

został

z

całą

języka

twórców

L.

Polinezji
przyjęcia.

Godlewski

w

pracy

Drogi

jakiej
ten

bardziej

od w e r s j i oryginalnej.

syjnego

—

nie

drugi

od

odtwarzaniu

rodzaj

złożoności

Hawaje

i

ku

Wyspom

Gilberta

głównie

na

P.

Bucku)

przypisuje

przez

śmiałków

Wiek

X I V

mierza

i

miał

odbywającą

zagadnienie
cie

przybycia
regres

całą

Sharp.

cytuje

i

o otaczającym

mieniu

zaledwie

stu mil, a

samych

wisk

„emocji

miennych

wniosków.

wszystkie

dane

zebrane

o podróżach

eo więcej
co

między r o k i e m
Pomimo

uwagę

zafascynowanie

ideą

z

samych

Przydatność
wielka

liczba

szłości

jakiegoś

ustnych
ludu.

skrajnie

zyjskich,

lecz równie

Porównywanie
może

stawia

Do

negatywne
ostro

prac

tych

przebiegać

na

się

—

i

przy­

To

w

samo

momen­

zapomniane?

które

świadczą

o

archipelagu,

Byłby
stano­

ograniczeniu

nieraz

w

pro­

zdobywania

przestrzeni"

przypisuje

żeglarzom

polinezyjskim

że

obu autorów
pomijając

te o s t a t n i e

przekazów
się

stano­

do a b s o l u t n i e

treść

od­

„przygodową"

jednego

wypadku,
—

t a k rozbieżnych

w

jest

tymi

dość

a

więc

na

pewno

nie

tylko

zresztą

w

Sharp

wniosków

niepewnym

materiałami

Godlewski,

w

zaś

stosunku

duża

świetle.
i

istnieje

śledzeniu

prze­

reprezentuje
do

podań

sta­

poline­

m. in. wartości historyczne s a g s k a n d y n a w s k i c h .

autorów

niewiele

z uwagi

płaszczyźnie

Ukazuje

grafii

P o l i n e z j i li d l a t e g o t e n i e l i c z n e d o b r z e

kiem

etnografii

prac

n a różny

charakter

i nie ono było

polskich

autorów

jest skonfrontować

ich publikacji

celem

niniejszych

poświęconych

etno­

z bieżącym

dorob­

światowej.
Barbara

Icnografía

to d l a c z e g o

nie kontaktach obustronnych

uwag.

40 -

państewek.

swojego

A.

jednakowej

jednak

bogów.

poparcie

należy

atakuje
dwu

lub

węzłami

Na

naczelną, wyciąganie
także

posługiwania

nich

coraz
celowo

w i ę c t e g o , że b e z w ą t p i e n i a w z i ą ć n a l e ż y p o d

tradycyjnych

zwolenników

nowisko

nie

autora

bohaterów

1890 a 1910, z w y j ą t k i e m
a

poline­
na

że niezależnie o d p o w y ż s z y c h

uważa,

jednokierunkowych,

Samoa,

„instynktu

doprowadziła

bowiem

one

związaną
—

do własnego

z kolei

im

całkowicie

wyspiarzy,

interesującą,

materiałów

materiałów

były

o braku

miały c h a r a k t e r p r z y p a d k o w y .
tych

te

i c h świecie

Sharp

rozważał

—

dokonywane

wszystkich

niewytłumaczalny.

zaś rzeczą

analiza tych samych

mówią

t a k było —

odkrywczych",

(s. 1 5 ) . J e s t

przymiotami

delegatów

wypowiedzi

wiedzy

Godlewski

i Hawaje,

umiejętności

zasięgu
dla

zjazdy

niczym

szereg

Amerykę

„skolonizowaną",

Ellice

emigrantom

Pozwalały

legendzie

Jeśli

Europejczyków

niespotykany

Sharp

w

Polinezję

uroczyste

podnosił

to

wiska

obdarzanych

zastać

—

żeglarskie.

Antarktydę,

dysku­
Poli­

na

po

tak

i Sa­

się

i odkrycia,

Polska,

t. I X

—

charakter

na Tonga

(opierając

podboje

bowiem

coraz

autor

południowym

północnym

nowe

którym

całego

druko­

nas

kierunku

oraz

umiejętności

oddala

ludności

Godlewski

i

trudnego

pochodzenia

moa

zdolności

w

dokonany

ma

z drogą

duże

Indonezji

ten

jest wstępem, w

azjatyckiego

ostro

przekazał

tłumacza

przekazów

naszkicować

na

słońca.
tak

i c h ze źródeł

(praca

teorię

synów

badaczy

wybór

należy

nezji

zyjskim

wyspy

w

do

Godlewski

zagadnienia

niestety

Przyjmując

poprzez

własnych,

Zbiór poprzedzony

próbował

problemu.

przez

Niewątpliwie

zwłaszcza

popularny)

zebranych

oczekiwać

aczkolwiek

dostępności

zapy­

znaczenie

historii

wanych,

większej

i

nie

polinezyjskich.

więc

treść

Sharpa

j a k i troską

dla

istotną

niewłaści­

znakiem

A.

opowieści,

może

i od

pod

dla

tych

być

czasami

poszukiwaniach

odpowiedzialnością,

metodami

materiałów

Odtwarzanie
jest

(m. i n . także

oraz

legend

tych

pomijała

tubylców

się n a s t a r y c h t e k s t a c h

osądzonych

niewłaściwymi

wiarygodność

t y m interpretacja

podstawie
Opierając

często

co s t a w i a

625

Matuszewska-Kohutnicka

RECENZJE

626
В . F J N C Z E N , Mongoł
Mongol

ardyn

W

goel

ardyn
chee

zainteresowaniach

nauki

mongolska

reprezentowana

gują

albumy:

dwa

ornament
czena.

Autor

zarówno

łalnością

przedstawia
sztuki

w

drobnej

rzeźby

starożytnej

czo

innym

głębione
rzesz

ludności

Aby

natury),

strzeni

też

dziejów

nowożytnych

wartości

postępuje

formą

treścią,

Jak

zagadnienia

Mongolii?

Ludy

zróżnicowane
tajdżich

i

warstwy

Należy

dalnej

układały
W

czej

gospodarki

nie

1 mieszkaniec

wielkiej
się

na

darki

wypas.
do

bowiem

o

teorii

o

i

po­

szerokich

wielonurtowym

niewolniczych.

będę

powszechnym

w

lite­

rozwojowych

w

iż

interesującej

sztu­

dystansu
Europie

mimo

feudałów
klasa

istnieniu
się

nas

między
na

prze­

wzajemnego
zarów­

kulturze

socjalistycznej
—

aratów

dość

różni

ludów

były

wyraźnie

chanów,

wangów,

—

szerokich

znacznie

mas

zróżnicowanej

rzemieślnicy,

gospodarki

społeczne

wyjątkowo

obsługa

kara­

ono

własności

ziemi

dotykało

tych

się

do

terenów,

(obec­

rozciągało
gospo­

na

których

w

zakresie

czy

miejsc

to

wodopojów

feu­

zarazem

prowadzeniu

obszarów,

własności

67) i

produkcji

—

w

koczowni­

zaludnienia

71, N e p a l u

służące

samej

społeczne

aniżeli

właściwości

środków

sprzęty,

stosunki

gęstości

Chinach

własności
i

rolnej

zależności

określały

niskiej

135, w

prawo

obejmowało

mosty).

hodowanych

przez

pasterzy

zwierząt

a n i też n i e

ograniczało
trwałości

dla

płaszczyźnie

narzędzia

(brody,

wierzeń

innej

Indiach

stad

gwarancji

surowych

Wobec

prawo

magią

zupełnie

sprowadzając

pomieszczeniami,

stwarzało
czasie

Jeśli

przepraw

Utrzymywanie
kolwiek

nie

zasadni­

wnikliwe

klasztorów.

zgoła

uprzęż,

minimalnym,

dogodnych

rowanych

ale

w

oraz

mieszkańców

o

stałe p o g ł ę b i a n i e się różnic,

klasa

2

opartej

wiadomo,

rewolucji

zaliczali

skromniejszym

z

się

Wystę­

równocześnie

lecz również

Śledzenie

tam

1 km , w

zwierząt,

pasterskiej,

zupełnie

w

na

znacznie

artystycznej

lamaickiego,

zależności

pasterskiej.

tylko

i

dzieł.

się

okresem

mnisi

na

kamieniu

ludowego.

funkcją

prawie

się

w

(nie

rozwojowe,

społecznych.

nurtów

tych nurtach

której

Mongolii

ruchliwości
stada

prowadzono

nie

do

warstw

zróżnicowa­

nurty

głównych

jak

wspomnieć

pomniejsi

niewystępowaniu

Europie.

oraz

występowała

środowisku

określone

społeczeństw

twórczości

też

przed

kościoła

pośredniej,

Mongolii

w

w

w

odniesienia

wskazuje,

jak

również

sztuka

związkiem

dwu

przedstawiają

klasowo:

itp., w r e s z c i e
Przy

w

te

Mongolii

dygnitarzy

pasterskich.
wan

i

dzia­

posługiwać

oficjalnego

no

między

bliskim

rozwojowymi

przenikania

doty­

też

rzeczywistości

punktów

czy

w.,

i jego rozmiarów,

europejskich

nurtami

B. R i n -

jak

nie

się

surowca

wywodu

ludowy

kraju,
X X

cechującej

rozróżnieniem

do

tego

połowy

rzeźby

wreszcie

prowadzenie

XVIII

zasłu­

Mongolski

i

etnografa

istniejących

szukać

elitarnego
dwoma

iż

czasach

ułatwić

problematyka
uwagę

uprzywilejowanymi,

przemian

już

w

Azji
więc

monumentalnej

przedstawiania

92

ludowych.

i potrzebom

użytego

marksistowskiej

—

tymi

warstw

pozwala

sztuki

raturze
ki

sposobem

od

s . 8, t a b l .

ludów

artystyczne

warstwami

procesie

Grecji

zakresie

studium

rozwoju

w

terakotowej,

w

z okresu

z

wydania,

szczególną

czołowego

przyjmować,

się

możliwościom

powanie

zamierzeniem

materiał

podstawy

rzemiosło

przez

i roku

sztuką
Na

is. 1 5 , t a b . 8 4 ;

i roku wydania,

miejsca

słabo.

ludowe

związanej

formuje

odpowiadające

bardzo

najszerszych

wszelkie

społecznie

bez miejsca
bez

europejskiej

jest

opracowane

artystyczną

Mamy

urlal,

ugalz,

Mongolskie

dekoracyjny,

czący

nym

gar

czingijn

udział

posiadania

zim kontynentalnych

w

stanie

na

chronionych

siły

roboczej

tych

stad.

powodowało

pół
w

do

dzikim,

czasie

minimum,

Masowe

częste

ich

wypadki

nie

zimy
a

dozo­

jakimi­
zarazem

wymieranie
pauperyzacji

RECENZJE

najzamożniejszych
pomyślny
łecznej

Nie

Skupiało

miejskiego
dzenia

mieślnicy
czy

w

ci

istnieli

jak

Mówiąc

o
na

docelowym

Mongolii

Interesujące
korzystały

z

i

docierały

Autor
nią

brązu,

kolejne

Wśród
chodzi

A

o

i

ważnie

obrazy

płótnie

tworzywa,

tyka

i srebro.

odnosi

się

Obok

przystroję

rzeźbiarskie
przedmiotach,

i

takich

o

samych

wyroby

aratów

nie

znajdujemy

materiał

zawarty

do

samych

wytwórczości

rzemieśl­

aratów.

w

grę

kości

surowców
skóra,

sierść
W

rogi.

z

przeważnie

(najczęściej

dalszej

które,

w

rozmaite

naczynia,

przed­

sztylety,

uprząż),

fajki,

wyrobów

i

religijnej.

drewna,

muzyczne

w

rodzaju

Według

Rinczena

przenikające

Dzieła

poprzez

sztylety,

drzwi

są

stanowiące
hafciar­

jurty,

malarskie

rzeźbiarskie

kamienie

wymienić

zwierzęcych

krzesiwka,

Prace

przedstawione

Należy

motywach

zasłonach

malarskich.

kraju
cennego

do

łóżka)

w

kolej­

szczególnie

wzory

z butami,

na

rzemieślniczego):

drewna,

rzadkiego

się

właściwych

i

pochodzenia

wyroby
do

Składają

szafki,

instrumenty
B.

kulturowych
przez

(stoły,

dewocjonaliów

jak

Mongolii

również

do życia c o d z i e n n e g o .

na

irańskiego.

sprzęty

tematyce
od

zarówno

z przyborami

rzeźbiarskich

począwszy

pochodze­

i

t y m materiale

odzieży, łącznie
o

Rinczena

przeglądając

(głównie

odnajdujemy
rozmaite

rozmiarach

zachód

stwierdzenia.

awansuje

to

wreszcie

do

handlem

wytwory

prowadzone

B.

futra,

wreszcie

na

poza

dóbr

tu będą

metali

drewno,

namiotów),

po brąz

z

w

pod­

przebiegających

wytwórczości

wykorzystania

oraz

(np. k r z e s i w k a

ciach

się

o

wschodu

społeczne

jakich

przez

wchodzić

stali,

tych

rze­

ustalenie,

zarówno

warstwy

pracach

bazie

użytku

i a p l i k a r s k i c h (w

rozmaite

na

bezdrzewnym,

skich

aż

w

odnoszący

wyroby

Tybetu.

bowiem

indyjskiego

futrzarskie

W

wełniane

Znajdujemy

na

oraz

prowadzonej

więc

wyrobów

jurty.

omawianej

ze

rozmaite

poszczególne

feudałów.

tkaniny

Istnieją
docierała

mongolski

nepalskiego,

pytanie,

powstałe

mosiądzu

zupełnie

codziennego

jeśli

miejsce

obszar

miejscowej

także

Niemniej

wymienić

należy

urządzenia

a

pewne

ności

a

przemierzające

przyjąć

hodowlanej.

i

aniżeli

istotną

wspomnieć

handlowych

pytania.

wytwory

araci.

rzemiosła

należy

szlaków

ludności

materiał

Chin

umiejętności

pocho­

aratów.

mierze

wytwórczości

rzemieślników

niezwykle

korzystali

te

wojłok,

surowca.

rzeczą
tego

istniało

wszystkim z

wyższe

samemu

wielbłądzia),

mioty

przede

Byłoby

rzemieślniczej

wśród

wszystkie

można

głównie

srebra,

mas

przedstawicieli

też

miejscami

przybysze

niewątpliwie

tkackie, sukiennicze

przedstawia

gospodarce

bardzo

w

na

jak

typu

w

tym

lamaickich. Obok

jednak

albumach

niczej,

n i e l i c z n y c h ośrodkach

wyłącznie

wytworów.

do

odpowiedzi
w

nie

wielkich

się

wyrównanie

Mongolii.
rze­

Karawany

rodzi

na

spo­

łącznie

jedynie

w

tutaj

niewątpliwie

to

Mongolii

importowanych

aratów.

Wszystko

przedrewolucyjnej

jest,

zajęcia

strony

hierarchii

kraju

tych

Najważniejsze

aratów.

feudalnej

znów

w

w

wytwórczość

jakiej

drugiej

W

tybetańskiego,

zajmowały
I

wpływało

rzemieślników
że

szerszych

pozostawiały

pasterzy

klas

Z

awansowanie

iż

miejscowego.

północ.

chińskiego

i

klasztorach

wytwórczości

terytorium

południa

nia

też

—

stwierdzimy,

również

obcych

na

przemysłowych.

prawie

przypuszczenia,

feudałów,

przez

ono

pochodzenia

do

jeśli

reprezentowali

z wytwórczości

stawy

społeczne

niektórych

miejscowego

Rzemieślnicy

najniższego

ośrodków

się

oraz

mongolskiego.

niekiedy

poszczególnych

przesadą,

jakichkolwiek

miosło.

i

różnice

nabywczych

będzie

wpływał

ze s z c z e b l a

istniejące

możliwości

społeczeństwa

hodowli

jednostek

stępiało

było

warstw

rozwój

627

pokry­

to

półszlachetne
wyroby,

przede

(koń,

jeleń,

uprzęży,

(nefryt),

których

wszystkim

okucia

prze­

spożytkowują

ptak),

tema­

rozmaite

występujące

wreszcie

szachy

dyspozycyjnych

wyżej

skrzypiec.
wzorce

z

ośrodków

RECENZJE

628
rozwiniętych

cywilizacyjnie

twarzane

Mongolii

w

jak

można

tych

przetworzonych

sądzić,

społecznych.
pełne

się

np.

sztuki

nie

wcześniej

dy

(nie

kwalifikować

jako

się

odnajdujemy

w

jurcie

jak

mistrzostwem

też

W

w

powszechnie

też

ważnego

faktu

obydwu

pracach

stykamy

wania

wielkiego

bogactwa

stycznej

oraz

w

najnowszej.

dobie

włączenia
Trzeba

do

Z

tym

propozycji

chociaż

skromna,

Na

osobną

zupełnie
W

stosowanych

jemy

tam

Jako

odrębny

tej

w

rozwinięte
do

motywów

wskazuje

druga

Imperium,

tytularnego

sztylety,

Mongolii,

krzesiwka,

z

okucia

interpretować

wysiłkiem

zabytków
o

udokumento­

twórczości

żywotności

tej

sugestie

naukowej

arty­

dziedziny

konieczności

zapisu

filmowego.

przedstawianych

typografia.

tablic

Strona

edytorska

prac

poświęcona

z recenzowanych

starannie

w

motywów

widzi

punkt

Nepalu

Indii.

Każdorazowo

tywów,

co

zebrane

aratów

meandra,
w

stopniowanie
w

i

wszelkiego

orna­

Odnajdu­

rodzaju

plecionek.

układach

pasowych

barwnych.

Rinczen

dla

twórczości

Scytów.

Dla

kulturach

Iranu,

Chin,

starożytnych

rodzimych

licznych

rzemieślników.

tradycji

podkreśla

wzory

rozmaitych

walorów

odległej

wyjścia

o

Mongolskiego

władcy

barwna

występuje

źródło

mówić

to

swastjki,

innych

pozwala

Bud­

formalną),

odnajdujemy

wyrobach

Tybetu,

i

szukać

przedstawienia
konwencją

dokumentacyjna

się

rozmaitych

przedmiotu)

wypadku

należy

zastrzeżeń.

znajdują

zdobienia

i

dokumentacji

zasługuje

motywy

sposób

(dostosowanych
wielu

pracy

stolicy

świadczących

nich

nie budzi

uwagę

same

wszystkim

badawczych

z

początków

istniejących

wartość

Większość

całości,

ornamentowi.

że

społeczności
W

sztuce.

przede

środków

obydwu

obcego

środowiska.

a r a t ó w . R i n c z e n n i e s t a r a się

przykładów,

znajduje

elitarnego,
jej

lamy

warstw

Mongolii

zetknięciu

odnajdujemy

rozmaitości

podkreślić,

niezaprzeczalna.

się

konsumentów
klas i

ilustracyjnym

stosowaną

dawnej

dla nauki o

dotychczasowych

przy

mentów

i

wydobycia

w

prze­

pierwszym

takie

i

były

Jednocześnie,

przy

tradycji

Niemniej

przez

niezwykle
W

w

w.

pierwszego

używane

materiale

lamiaizmem,

inwentarzu

artystycznej

nurtu

wykonania

Iran)

wartości.

ograniczanie

które

z

Erdeni-Dzu

pałacu

jego

Rinczena

osadzone

się

Indie,

uprzywilejowanych

kultury

elementy

X V I — X V I I

klasztorze

Bogdo-Gegena.

jest

w

kręgu

wytwory,

słabiej

wiążącej

aniżeli

różniące

uprzęży —

przez

Nepal,

oryginalne

towarzyszyło

rozwojowa

ludowymi

religijnej,

arata,

nie

mianuje

one niewątpliwie

Tybet,

bardziej

do w ą s k i e g o

zgromadzonym

chciałoby

(Chiny,

lub

temu

wartości

w

Autor

tego

procesowi
specyficzność

odbicie

Są

krajów
mniej

Owa

albumów.
aratów.

w

znaczne

osiągnięciach

B.

przetworzenie

tych

mongolskich

hodowców

mo­

bydła.
Na
nych

szczególną
wzorów,

Mongolii.

uwagę

zasługuje

próba

określenia

ile

Wkraczamy

abstrakcyjnych

form

figuralnych.

Jak

abstrakcyjne

znaki,

znajdują
np.

zupełnie

sprawy,

wierność,

iż w i ą z a n i e
nie

jest

jak

męstwo,

tutaj

serca",

lecz

ogniwo

nawiązuje

kowana

linia

ich

szerszy

zdobniczych oraz

wynika
do

z

określone
długie

przemawia
do

ciągnąca

przyjaźń,

w

np.

nie

kategorii

z

motywy

w

się

licznych

i

dopiero

życie

załamaniach

one

in.,
takie

„czystość

serca",
uwagę,

c z y też

męstwa

lub

pośrednio

symbolizować
meandra.

owe
i

t y m zwrócić

celami,

symbolizować

Długie

Rinczena,
meandra

Symbolizują
przy

ludów
wymowy

konkretnych —

B.

szczęście,

i in. Należy

przyjaźni

szczęścia.

przez

znaczenie.

określo­

życiu

dotyczących

plecionki,

wymienionymi

może

pojęcia
w

zagadnień,

powodzenie,

myśli"

zdobin-znaków

Plecionka

powstawania

funkcji

udostępnionych

zaliczylibyśmy

„jasność

dróg
—

i c h s t o s u n k u do przedstawień

symboliczne

życie,

odwagę,

śledzenie

znaczenia
krąg

materiałów

jakich

określonych

dowolne.

w

nie tyle

treściami
„czystości

poprzez
ma

Wydaje

to

skompli­

się,

iż

nic

RECENZJE

nie

stoi

widzieć

na

przeszkodzie,

jako

symbole

Materiał
dotychczas
ludów

różnorodne

każe

nad

wla

bydła)
ludu

jednego
można

wniosków

z

głównych

rozpatrywać

w

teoretycznych

Podobnie
w

w

te

udostępnił
które

jak podstawowe
ludów
aspekcie

działalnością

załamania

człowieka.

Rinczena, pierwszego
który

sprawami,

historii

szerokim
nad

B.

nauki,

wielu

wkomponowane

uczuciowych

przez

mongolskiej

myśleć

barwy

stanów

przedstawiony

artystyczną tego k r a j u .

tego

łowania

ilustracyjny

przedstawiciela

Mongolii,

z kulturą

aby

określonych

629

wiążą
zajęcie

się

sztuki
tylko

(masowa

hodo­

tak

sztukę

przyczynek

artystyczną

jedynego
nie

koczowniczych,
jako

i

skarby

i

do

sformu­

człowieka.

Jacek

Olędzki