http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/2105.pdf
Media
Part of "Mury nasze, kanapy wasze" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2
- extracted text
-
RAVEN
i
и
Krzysztof Sabak
„MURY NASZE, KANAPY WASZE"
O graffiti, czyli napisach, rysunkach na m u r a c h , napisano tak
w i e l e u c z o n y c h r o z p r a w i p o w a ż n y c h prac z dziedziny s o c j o l o g i i ,
sztuki, e t n o l o g i i itd. tak za granicą, jak i w P o l s c e , że t r u d n o na
t e n t e m a t napisać coś o r y g i n a l n e g o i o d k r y w c z e g o , przeto będzie
t o j e d y n i e próba o p i s u t e g o zjawiska na terenie W a r s z a w y oraz
w y j a ś n i e n i a c z y n n i k ó w w p ł y w a j ą c y c h na j e g o p o w s t a n i e i roz
w ó j . J a k każda próba w s t ę p n a jest o n a z p e w n o ś c i ą niepełna (nie
s p o s ó b dotrzeć d o w s z y s t k i c h o s ó b ) i, b y n a j m n i e j , nie pretenduje
d o ujęcia c a ł o ś c i o w e g o .
M a j ą c w pamięci treść n a p i s ó w , z n a k ó w , r y s u n k ó w ( w i e l e
z n i c h zakryto ś w i e ż y m t y n k i e m lub k o l e j n y m i napisami) p o j a w i a
j ą c y c h się w W a r s z a w i e na przestrzeni o s t a t n i c h kilkunastu lat
dostrzegamy s w o i s t y ciąg tradycji: rysunki czy napisy p o w s t a j ą
w s z c z e g ó l n y m czasie, w czasie p r z e ł o m ó w , p r z e w a r t o ś c i o w a ń
p o s t a w , budzenia się ś w i a d o m o ś c i , i w szczególnych miejscach,
t y c h które p o z w a l a j ą na z a c h o w a n i e a n o n i m o w o ś c i , z jednej
strony, z drugiej zaś - u m o ż l i w i a j ą szerokie dotarcie d o o d b i o r c y :
stąd tak w i e l k i e zagęszczenie n a p i s ó w w przejściach p o d z i e m
n y c h , które spełniają o b a te w a r u n k i .
Okres lat siedemdziesiątych nie z a o w o c o w a ł szczególnymi
d o k o n a n i a m i w interesującej nas dziedzinie i poza znakami
h i p p i s o w s k i m i (...), hasłami o d n o s z ą c y m i się d o historii n a j n o w
szej, tej nieoficjalnej, jak „ 1 7 września. P a m i ę t a m y ! " , „ K a t y ń "
itp., przemilczanej w p o d r ę c z n i k a c h s z k o l n y c h , prasie, radiu
i telewizji, czy napisami k o m e n t u j ą c y m i w y d a r z e n i a ' 7 6 r o k u , tak
n a p r a w d ę nic na przestrzeni t y c h lat się nie w y d a r z y ł o . Inskrypcje,
c h o ć nieliczne, były w i d o m y m znakiem, ś w i a d e c t w e m ś w i a d o
mości historycznej i niezgodą na r u g o w a n i e z o f i c j a l n e g o życia
o b i e k t y w n i e zaistniałych f a k t ó w h i s t o r y c z n y c h .
D o p i e r o w okresie przełomu z w i ą z a n e g o ze strajkami sierp
n i o w y m i , następnie okresem legalnej działalności Solidarności,
w r a z z natężeniem życia s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n e g o , mury stały się
miejscem, na k t ó r y m bieżące działania z w i ą z k u były w s p i e r a n e
hasłami. W pamięci jeszcze m a m y hasła żądające legalizacji
S o l i d a r n o ś c i , u w o l n i e n i a Narożniaka, znaki graficzne w s p o s ó b
n i e z w y k l e s k r ó t o w y i jasny odnoszące się d o P Z P R - u , inskrypcje
p o w s t a j ą c e w trakcie w a l k i o uspołecznienie radia i telewizji:
„ T E L E W I Z J A K ł A M I E " , „ K ł A M I E TV O " .
1
Wraz z w p r o w a d z e n i e m stanu w o j e n n e g o m u r y prawie w s z y s t
kich miast stały się obszarem, gdzie w a l k a była r ó w n i e ostra jak
podczas k o l e j n y c h manifestacji z okazji „ p o l s k i c h d a t " . Ż y w o t
t y c h n a p i s ó w był zazwyczaj n i e z w y k l e krótki: n a m a l o w a n e p o d
o s ł o n ą nocy, rano były już z a m a l o w a n e rzędami przekreślonych
p r o s t o k ą t ó w albo „ k r a s n a l i " , k t ó r y c h ilość zgadzała się z ilością
liter w s ł o w i e z a k a z a n y m . M a l o w a n i e o w y c h krasnali, k t ó r y c h
p o d o b i e ń s t w o z „ k r a c o k a m i " b y ł o uderzające , miało na celu
przede w s z y s t k i m zakrycie symboli i haseł n i e w y g o d n y c h dla
w ł a d z y , t y m s a m y m jednak d o c z y n n o ś c i dość n u d n e j i z r u t y n i z o w a n e j w p r o w a d z a n y był element ludyczny, z a b a w a , c o w t y m
czasie nie b y ł o bez znaczenia.
O d p o ł o w y lat osiemdziesiątych o b o k n a p i s ó w w y k o n y w a
n y c h pędzlem czy farbą z p o j e m n i k a t y p u spray, p o j a w i ł y się
rysunki w y k o n a n e s z a b l o n e m . T w ó r c a m i o w y c h m a l u n k ó w była
młodzież, g ł ó w n i e ze szkół średnich, z o r g a n i z o w a n a w g r u p y
nieformalne na bazie w s p ó l n y c h zainteresowań lub działająca na
w ł a s n ą rękę. Przypada t o na okres p o w s t a n i a g r u p y „ W o l n o ś ć
i P o k ó j " ( W i P - u ) i p i e r w s z y c h działań warszawskiej Pomarań
c z o w e j A l t e r n a t y w y , c o w y d a j e mi się nie jest bez znaczenia dla
naszych rozważań. W t y m też czasie w ś w i a d o m e życie społeczne
zaczęła wkraczać młodzież nie pamiętająca stanu w o j e n n e g o
albo pamiętająca g o „ j a k przez m g ł ę " . Była t o młodzież nie
obciążona s k u t k a m i „ g r u d n i o w e j n o c y " , ale też p o z b a w i o n a
d o ś w i a d c z e ń działań k o n s p i r a c y j n y c h .
2
W y r ó ż n i ć t u można:
- różne g r u p y e k o l o g i c z n e w y s t ę p u j ą c e p r z e c i w k o energii
a t o m o w e j , b u d o w i e e l e k t r o w n i w Ż a r n o w c u , działające na rzecz
o c h r o n y ś r o d o w i s k a naturalnego i t p . , k t ó r y c h rysunki z charak
t e r y s t y c z n y m znakiem ostrzegającym przed skażeniem p r o m i e
n i o t w ó r c z y m (..), m a l o w a n y m w różnych w a r i a n t a c h ( n p . b o m b a
z p a l ą c y m się l o n t e m , k w i a t e k dla Ewy itp.) w i d z i e ć m o ż n a p r a w i e
wszędzie;
- jeżdżących na d e s k o r o l k a c h (skateboardach)
podpisujących
s w o j e m a l u n k i „ S K 8 " Rysunki w y k o r z y s t u j ą oni d o c e l ó w czysto
p r o p a g a n d o w y c h , reklamując określony t y p spędzania w o l n e g o
czasu ( g ł ó w n i e jeżdżenie na d e s k o r o l k a c h ) , ale także, szerzej,
określony styl życia. Jeżdżenie na desce jest „ d a w a n i e m sobie
41
ż y c i a " , stwarza m o ż l i w o ś ć w y j ś c i a p o n a d przeciętność w grupie
rówieśniczej, „jest t o niezły szpan, g d y jedziesz i odbijasz się o d
ś c i a n y " , a m o ż l i w o ś c i d o k o n y w a n i a c z y n ó w n i e z w y k ł y c h jest
w p r o s t n i e o g r a n i c z o n a , c o pokazują malunki z w y k l e k o p i o w a n e
z broszur i książek w y d a w a n y c h na ten t e m a t na Zachodzie,
g ł ó w n i e w Stanach Z j e d n o c z o n y c h A. P.
Galerią dla t w ó r c ó w inskrypcji, m a l u n k ó w są mury d o m ó w , np
przy kinie „ Ś l ą s k " , na ulicy S ł o w a c k i e g o ( o d strony Wyższej
Szkoły Pożarniczej), N o w y m Ś w i e c i e ; przejścia p o d z i e m n e , np.
przy U n i w e r s y t e c i e , „ R e m o n c i e " , nad Trasą Ł a z i e n k o w s k ą , słupy
p o d trasami s z y b k i e g o r u c h u , o w i e l e rzadziej c h o d n i k i , które
z a r e z e r w o w a n e są raczej dla dzieci. M a l u n k i na m u r a c h p o w o l i ,
stają się t r w a ł y m elementem naszego o t o c z e n i a , m i m o że p o
w s z e c h n i e m a l o w a n i e na nich u w a ż a n e jest za w a n d a l i z m , i t o
niezależnie o d intencji politycznej „za czy p r z e c i w " . „ J a k można
coś niszczyć, aby lepiej się d z i a ł o ? " - zapytał słuchacz p r o g r a m u
trzeciego, a znany krytyk sztuki Andrzej Osęka pisał z o b u r z e n i e m
„ C a ł e Stare M i a s t o w W a r s z a w i e opaskudziły jakieś małpy
w y p o s a ż o n e w spray i strzępy i d e o l o g i i w r z a s k u i n i s z c z e n i a . "
A może w ł a ś n i e p o w s t a j ą o n e d l a t e g o , by przekroczyć t o , c o
zakazane?
3
4
II 2 Przejście p o d z i e m n e - W a r s z a w a , Plac na R o z d r o ż u , 1 9 8 9 .
II. 3, 4. Przejście p o d z i e m n e - W a r s z a w a , Plac na R o z d r o ż u , 1 9 8 9 .
Inaczej sytuacja w y g l ą d a na specjalnych ekranach, na k t ó r y c h
w ł a d z e miejskie (troszczące się o mury z a b y t k o w y c h b u d y n k ó w )
p o z w a l a j ą m a l o w a ć i pisać wszystko. D o z w o l e n i e zakazanych
akcji s p o w o d o w a ł o spadek emocji tak u m a l u j ą c y c h jak i u o d
b i o r c ó w , a „ s k a n a l i z o w a n i e " spontanicznej t w ó r c z o ś c i s p r a w i ł o ,
że napisy stały się nijakie i nieciekawe, raczej m a r k o w a ł y nieprzyz w o i t o ś ć niż były n i e p r z y z w o i t e . Hyde Parku nie daje się z a p r o g
ramować „ o d góry".
Warszawskie graffiti nie rozwija się w izolacji, p o d l e g a w p ł y
w o m z różnych stron i czerpie s w e inspiracje z w i e l o r a k i c h źródeł,
czego w y r a z e m jest f o r m a i tematyka poruszana szczególnie
w rysunkach w y k o n y w a n y c h s z a b l o n e m . Pierwszy rysunek p o j a
w i ł się na w i o s n ę 1 9 8 6 roku na ścianie Polskiej A k a d e m i i Nauk
i przedstawiał p ł y w a k a p ł y n ą c e g o kraulem. Na czystej ścianie nie
s p o s ó b g o b y ł o nie dostrzec i nie ulec niepozornej sile t e g o
m a ł e g o r y s u n k u . Od t e g o czasu mamy s w o i s t y zalew t y c h f o r m
g r a f i c z n y c h ( j e d n o - i d w u k o l o r o w y c h ) , które w r ó ż n y m natęże
niu s p o t y k a m y na p r a w i e w s z y s t k i c h ścianach, o d f o r m m a ł y c h ,
k i l k u c e n t y m e t r o w y c h aż d o w i e l k o ś c i kilkudziesięciu c e n t y m e t
r ó w . M ł o d z i ludzie (1 5 - 1 8 lat), t w ó r c y r y s u n k ó w , często k o p i u j ą
je z książek, jak np. w y g l ą d a j ą c e „ o b c o " na naszych murach
rysunki p o d p i s a n e „ S K 8 " , w z i ę t e z amerykańskich pism p o
ś w i ę c o n y c h skateboardowi,
czasami łączą f r a g m e n t y z różnych
o b r a z ó w , co daje efekt dość zaskakujący, szczególnie w p r z y p a d
ku r y s u n k ó w d w u k o l o r o w y c h (mała d z i e w c z y n k a - w kolorze
z i e l o n y m - zrywająca k w i a t y na tle brązowej s y l w e t k i żołnierza).
I n n y m i źródłami p o m y s ł ó w są pisma trzeciego o b i e g u , t z w .
„ f a n z i n y " - t w o r z o n e przez u g r u p o w a n i a ekologiczne, pacyfis
tyczne, p u n k ó w , które, umieszczając na s w y c h ł a m a c h kolaże,
rysunki surrealistyczne itp., przyczyniają się d o ich rozprzest
rzeniania - a także turystyka (znak i d e n t y c z n y w i d z i a ł e m w t y m
roku na murach w T e l - A v i v i e i w W a r s z a w i e ) . Napis „ S i e r p i e ń
1 9 8 0 też był n i e l e g a l n y " p o w s t a ł w okresie s t r a j k ó w ' 8 8 roku i był
o d p o w i e d z i ą na kampanię o nielegalności t y c h s t r a j k ó w (jakby te
z s i e r p n i a ' 8 0 roku były legalne?) - a w i ę c nie t y l k o k o p i e z książek.
Zakończę p y t a n i e m jakie nasunęło mi się, g d y p r z y p o m n i a ł e m
sobie a u t o g r a f w y r y t y - z a p e w n e g w o ź d z i e m lub nożem - na
w e w n ę t r z n e j ścianie przydrożnej kapliczki w jednej z w i o s e k (nie
pamiętam już jej n a z w y ) w Górach Ś w i ę t o k r z y s k i c h , w y k o n a n y
przez Stefana Żeromskiego. D o dziś nie w i e m , czy p o w i n i e n e m
t r a k t o w a ć w y b r y k m ł o d e g o Stefana j a k o akt w a n d a l i z m u , czy też
...?
PRZYPISY
W y m i e n i ć t u m o ż n a teksty T. Sikorskiego w „ S z t u c e " , nr 1 ,
1 9 8 7 ; S. Bojki, Sztuka wniepięknych
dzielnicach. „ P o l s k a Sztuka
L u d o w a " , nr 3 - 4 , 1 9 8 1 ; W. J a w o r s k i e j , Kilka uwag o folklorze
plastycznym
w środowisku
miejskim, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " ,
nr 1 - 4 , 1 9 8 7 ; A. Zadrożyńskiej, Antropologiczne
problemy
kul
tury współczesnej, cz. U, Skalane ściany, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " ( w
druku).
J . Olędzki, Konsolacja, tekst d r u k o w a n y w niniejszym n u m e
rze.
W y p o w i e d ź słuchacza p r o g r a m u III w d n i u 1 6 . 1 1 . 1 9 8 9 , g o d z
16. .
' A. Osęka, Plucie na ścianę, „ T y g o d n i k K u l t u r a l n y " nr 4 3 ,
1989.
1
2
3
45
Fot. w y k o n a ł A u t o r
42
F o t o g r a f i e w y k o n a n e przez a u t o r a t e k s t u w 1 9 8 9 r. w przejściu p o d z i e m n y m przy P l a c u na R o z d r o ż u . Z w r a c a u w a g ę m o d a , k t ó r a r o z p r z e s t r z e n i ł a się s z y b k o w W a r s z a w i e na
„ p i e c z ą t k i " i s z a b l o n y . M a ł e te r y s u n k i w y k o n a n e są b. s p r a w n i e , ś w i a d c z ą c o p r o f e s j o n a l n y m p r z y g o t o w a n i u i c h a u t o r a . W i e l e jest s y g n o w a n y c h , zwracają, u w a g ę s w ą p e r f e k c j ą
zwłaszcza podpisane „ s k i " .
43