http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/1868.pdf
Media
Part of Korespondencja Kazimierza Moszyńskiego z Dymitrem Konstantynowiczem Zieleninem / LUD 2001 t.85
- extracted text
-
Lud, t. 85,2001
ALEKSANDER
M. RIESZETOW
Muzeum Antropologii i Etnografii im. Piotra Wielkiego
Rosyjska Akademia Nauk
Sankt Petersburg
ZBIGNIEW JASIEWICZ
Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej
Uniwersytet im. A. Mickiewicza
Poznań
KORESPONDENCJA KAZIMIERZA MOSZYŃSKIEGO
Z DYMITREM KONSTANTYNOWICZEM ZIELENINEM.
Z materiałów Archiwum Rosyjskiej Akademii Nauk
w Sankt Petersburgu
W historii nauki rosyjskiej imię profesora Dymitra K. Zielenina (ur. 21.10.1878
starego stylu; 2.11.1878 - zm. 30.08.1954) zajmuje zaszczytne miejsce'. Jego
liczne prace stanowią znaczny wkład do rozwoju wiedzy o ludach Rosji i świata słowiańskieg02• Był to uczony o wyjątkowo szerokich horyzontach. Do kręgu jego zainteresowań naukowych należały etnografia, dialektologia, folklorystyka, religioznawstwo, muzeoznawstwo i bibliografia. W każdej z tych dziedzin nauk pozostawił znaczący ślad; jego dorobek naukowy zachował wartość
do dzisiaj. Świadectwem tego, że jego prace nie utraciły znaczenia również
w naszych czasach, są liczne fakty ponownego wydania jego książek i artykułów, stanowiących obecnie rzadkość bibliograficzną3. W roku 1991 po raz pierwszy w języku rosyjskim została opublikowana klasyczna praca D. K. Zielenina
1 OD. K. Zieleninie patrz: Je. F. Karskij, B. M. Liapunow, W. P. Pierietc i P. A. Ławrow, Zapiska ob uczenych trudach prof D. K. Zielenina, "Izwiestija AN SSSR", seria VI, t. 19, 1925, nr 18,
ss. 879-883; Problemy sławjanskoj etnografii (k stoletiju so dnja rożdienija czlena-korrespondienta AN SSSR D. K. Zielenina), "Nauka", Leningrad 1979; L. M. Saburowa, K. W. Czistow,
Dmitrij Konstantinowicz Zielenin (k 10D-letju so dnja rożdienija), "Sowietskaja etnografij a" 1978,
nr 6, ss. 71-81; D. K. Zielenin, Etnołogiczeskoje naprawlenije wfolkłoristikie, w: T. G. Iwanowa,
Russkaja folkloristika w portrietach, (seria "Studiorum Slavicorum Monumenta"), t. 1, "Dm. Bułanin", S. Pietierburg 1993, ss. 135-167.
2 Najpełniejszy
spis prac D. K. Zielenina patrz: Problemy sławjanskoj ... , op. cit., ss. 221-237.
J Np. D. K. Zielenin, Izbrannyje trudy. Stati po duchownoj kulturie 1901-1913 (seria: Tradicyonnaja duchowna ja kultura sławian), "Indrik", Moskwa 1994; tenże, Izbrannyje trudy. Oczerki russkoj mi/ołogU. Umierszije niejestestwiennoj smiertju i rusałki, (seria: Tradicyonnaja duchowna ja
kultura sławian), "Indrik", Moskwa 1995; tenże, Wielikorusskije skazki Piermskoj gubiernU, wybór i oprac. T. G. Bieriegułowaja-Dmitriewa,
(seria: Sokrowiszcza otieczestwiennogo sobiratielstwa), Moskwa 1991; tenże, Wielikorusskije skazki Piermskoj gubiernU, oprac. T. G. Iwanowa (seria: "Studiorum
Slavicorum Monumenta",
t. 12), "Dm. Bułanin", S. Pietierburg
1997
i inne.
278
Russische (Ostslavische) Volkskunde, Berlin-Leipzig 19274• Monografia ta jak
dotąd pozostaje najbardziej znaną i cenioną w światowej literaturze etnologicznej
książką na temat Rosjan, Ukraińców i Białorusinów.
D. K. Zielenin związany był z Uniwersytetem w S. Petersburgu, na którym
wykładał w charakterze "prywatnego" docenta jeszcze przed I wojną światową. W roku 1916 powołany został na stanowisko profesora na Uniwersytecie
w Charkowie. W Związku Radzieckim pracował w Instytucie Etnografii Akademii Nauk ZSRR w Leningradzie i na Leningradzkim Uniwersytecie Państwowym, na którym wykładał głównie etnografię Słowian. W roku 1925 został
członkiem-korespondentem
Akademii Nauk ZSRR. Stał się przedmiotem krytyki naukowej i ideologicznej, w którą zaangażował się S. P. Tołstow5•
Bogaty zespół materiałów naukowych D. K. Zielenina przechowywany jest
w Oddziale Archiwum Rosyjskiej Akademii Nauk w S. Petersburgu6• W druku
pojawiać się zaczęły artykuły po raz pierwszy publikowane z tego zbioru lub
opracowane na jego podstawie7• W tekach archiwalnych D. K. Zielenina wiele
miejsca zajmuje jego korespondencja z rosyjskimi i zagranicznymi kolegami,
znajomymi i krewnymi. Przyciąga ona coraz większą uwagę badaczy jako cenne źródło do historii nauki8• Spośród polskich etnologów D. K. Zielenin prowadził stosunkowo ożywioną korespondencję z Kazimierzem Moszyńskim
4 D. K. Zielenin, Wostocznos/awjanskaja
etnografija. Przeł. z niemieckiego K. D. Ciwina (seria: Etnograficzeskaja biblioteka), Gławnaja redakcyj a wostocznoj litieratury, Moskwa 1991.
s Por. artykuł S. P. Tołstowa, K problemie akkulturacyi (w swjazi s robotoj prof D. K. Zielenina: Prinimali lifinny uczastie w obrazowanii wielikorusskoj narodnostii, "Sbomik LOIKFUN (Leningradskogo Obszczestwa issledowatielej kultury finncr-ugorskich narodnostiej)". t. 1. 1929), "Etnografija" 1930, nr 1-2, ss. 63-87, a przede wszystkim artykuł A. Arcichowskiego, M. Wojewo dskiego, S. Kisielewa i S. Tołstowa O mietodach wrieditielstwa w archie%gii
i etnografii,
"Istorik-marksist"
1937, nr 2, ss. 78-91. D. K. Zielenin w roku 1949 odesłany został na emeryturę,
choć nie musiała ona dotknąć członka Akademii Nauk, w czym można dopatrzyć się skutków działań S. P. Tołstowa.
~ O archiwum D. K. Zielenina zobacz: Wasina A. I., Zielenin Dmitrij Konstantinowicz. Obozrienije licznogo archiwnogo fonda, "Trudy Archiwa AN SSSR", wyp. 19 "Obozrienije archiwnych matieriałow", t. V, Moskwa, Leningrad 1963, ss. 91-97. Inne materiały D. K. Zielenina są
przechowywane w archiwach: Muzeum Antropologii i Etnografii im. Piotra Wielkiego RAN i Rosyjskiego Muzeum Etnograficznego w S. Petersburgu.
7 Z. D. Titowa, Nieopublikowannyje
bibliograficzeskije materiały D. K. Zielenina (obzor). "Kunstkamiera Etnograficzeskije tietradi" 1995, z. 8-9, 55.350-355; D. K. Zielenin, Otzywo dissertacyi
B. Ja. Proppa "Istoriczeskije
korni wołszebnoj skazki", oprac. i wstęp A. M. Rieszetow,
w: Kiunerowskije cztienija 1995 - 1997. Kratkoje sodierżanije dok/adow, S. Pieterburg 1998,
ss. 141-147; tenże, Pierieżitki driewnich wozzrienij o diemoniczeskich pticach u narodow Kawkaza, oprac., uzupełnienia i bibliografia A. M. Rieszetow, "Etnograficzeskoje obozrenije" 1999, nr 2,
55.70-81.
8 Patrz np.: B. A. Bierdinskich, Iz epistolarnogo
nasledija D. K. Zielenina, "Sowielskaja elnografija" 1988, nr 2, ss. 67-71; A. M. Rieszetow, Ob izuczenii archiwa K. T. Chlebnikowa w 50-ie
gody XX wieka (po pismam B. N. Wiszniewskogo D. K. Zie/eninu), w: Otkrytije Ameriki prodołżajetsa, z. 2, S. Pieterburg 1994, ss. 277-284.
279
i Adamem Fischerem. Nieco inny jest jednak, i dlatego wymaga oddzielnego
rozpatrzenia, okres zaocznej znajomości i początki wymiany korespondencji
między tymi zasłużonymi uczonymi polskimi i rosyjskim.
Nie ma potrzeby szczegółowego przedstawiania tu biografii i działalności
naukowej Kazimierza Moszyńskiego (ur. 5.03.1887 - zm. 30.03.1959). Informują o nim liczne opracowania9• Przypomnijmy jedynie, że stanowisko zastępcy
profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego i kierownika Katedry Etnografii Słowian tegoż Uniwersytetu uzyskuje K. Moszyński w roku 1926. W roku 1930
nadano mu tytuł profesora nadzwyczajnego, a od roku 1934 profesora zwyczajnego. Od 1935 roku do 1939 kieruje Katedrą Etnologii i Etnografii Uniwersytetu im. Stefana Batorego w Wilnie, w którym przebywa do 1945 roku.
Po powrocie do Krakowa, od roku 1945 aż do śmierci w roku 1959, był kierownikiem Katedry Etnografii Słowian UJ. Członkiem Polskiej Akademii
Umiejętności został w roku 1932, członkiem PAN w roku 1952. Przyjmował
założenia tzw. ewolucjonizmu krytycznego, a badania swoje koncentrował głównie na kulturze ludowej Słowian (monumentalne dzieło Kultura ludowa Słowian, cz. l, Kraków 1929; cz. 2, z. l, Kraków 1934; cz. 2, z. 2, Kraków 1939),
studiach nad Prasłowiańszczyzną oraz historii i metodologii etnologii (m.in.
Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii, Wrocław 1958). Podobnie jak się rzecz ma z D. K. Zieleninem, stwierdzamy utrzymujące się zainteresowanie pracami K. Moszyńskiego, potwierdzone wydawaniem jego dzieł
z rękopisów i wznowieniami 10. Materiały pozostawione przez K. Moszyńskiego i jego dotyczące przechowywane są w archiwach Krakowa, Warszawy,
Wrocławia i Wilna oraz pozostają w zbiorach prywatnych II .
9 Patrz m.in. M. Gładysz,
Kazimierz Moszyński, "Etnografia Polska" t. 3, I 960, ss. 13-30;
A. Kutrzeba-Pojnarowa, Kazimierz Moszyński jako historyk kultury materialnej Polski iSłowiańszczyzny, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R. 8, 1960, nr 2, ss. 17 I-182, Kazimierz Moszyński. Życie i twórczość, red. 1. Klimaszewska, Wrocław-Warszawa 1976, ss. 164.
10 Pośmiertnie wydano: K. Moszyński, O sposobach badania kultury materialnej Prasłowian
(do druku przygotowała J. Klimaszewska), Wrocław 1962, ss. 293; tenże, Górale Assamu (do druku przygotował L. Dzięgiel), Kraków 1977, ss. 171. Wznowiono: K. Moszyński, Kultura ludowa
Słowian, t. I, Warszawa 1967, ss. 745; t. 2, cz. I, Warszawa 1967, ss. 828; t. 2, cz. 2, Warszawa
1968, ss. 1104, a także tegoż, Ludy zbieracko-łowieckie.
Ich kultura materialna oraz podstawowe
wiadomości oformach współżycia zbiorowego, o wiedzy, życiu religijnym isztuce, Kraków 195 I,
wyd. 2. Cieszyn 1996, ss. 258; tenże, Ludy pasterskie. Ich kultura materialna oraz podstawowe
wiadomości oformach współżycia zbiorowego, o wiedzy. życiu religijnym isztuce, Kraków 1953,
wyd. 2, Cieszyn 1996, ss. 139.
II Są to: Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego; Archiwum PAN w Warszawie (por. A. Brachfogel, Materiały Kazimierza Moszyńskiego, "Biuletyn Archiwum PAN" 1987, nr 30, ss. 23-43);
Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu; Dział Rękopisów Biblioteki
Uniwersytetu Wileńskiego (tu tylko maszynopis Metody pracy terenowej, wersja w języku polskim
części artykułu K. Moszyńskiego Die Polnische Ethnologie und Ethnographie seit dem Jahre 1925,
"Baltoslavica" t. 3, 1938, ss. 136-202); Centralne Archiwum Narodowe Litwy, zespół 175, teczka
IVB 312 oraz zbiory pod opieką Barbary Moszyńskiej i Jadwigi Klimaszewskiej. Profesor 1. Kli-
280
Nie mamy jednoznacznych świadectw potwierdzających, kiedy i w jakich
okolicznościach K. Moszyński i D. K. Zielenin zetknęli się nawzajem ze swoimi pracami. K. Moszyński został dostrzeżony w ZSRR przede wszystkim na
skutek swojej pracy Badania nad pochodzeniem i pierwotną kulturą Słowian,
cz. 1, Kraków 1925, w której przedstawił koncepcję wschodniego, euroazjatyckiego pochodzenia Słowian12• W roku 1926 przekazuje D. K. Zieleninowi
cztery swoje prace za pośrednictwem P. G. Bogatyriewal3, zapewne jednak zbyt
późno, aby mogły zostać wykorzystane w przygotowanej już przez D. K. Zielenina Russische (Ostslavische) Volkskunde. Nie wykluczone jednak, że D. K. Zielenin, jako slawista i jednocześnie bibliograf, już w trakcie prac nad tym dziełem znał wczesne publikacje K. Moszyńskiego, w Wschodniosłowiańskiej etnografii, co prawda, nie odnotowane. K. Moszyński z kolei publikuje recenzje
z tejże pracyl4, a w swojej Kulturze ludowej Słowian wielekroć powołuje się na
tę i wiele innych prac rosyjskiego etnologa. Pracę D. K. Zielenina Russische ...
zrecenzował zresztą także A. Fischer. W "Ludzie" omawiane były również inne
prace tego autoral5• Z drugiej strony D. K. Zielenin zrecenzował pracę K. Moszyńskiego Badania nad pochodzeniem i pierwotną kulturą Słowian'6, cenił sobie również opinię K. Moszyńskiego o pracach swoich i niektórych innych etnologów rosyjskich. Napisał w latach 30.: "A well known Polish ethnologist
Kasimir Moszinsky has recently given a brief but a very vivid description of
maszewskiej dziękuję za pomoc w poszukiwaniu listów D. K. Zielenina, a dr Auksuole Cepaitiene
z Zakładu Etnologii Instytutu Historii Litwy Litewskiej Akademii Nauk za informację o materiałach, dotyczących K. Moszyńskiego, w archiwach wileńskich.
12 Życiorys naukowy K. MosZYliskiego przygotowany
w roku 1951 przez J. Klimaszewską dla
"Wiedzy i Życia", Archiwum UJ, teka DXL-18, ss.lO.
13 W liście z 2.07. 1926 r. P. G. Bogatyriew wymienia prace, które na prośbę K. Moszyńskiego
wysłał D. K. Zieleninowi: l. Badania nad pochodzeniem ipierwotną kulturą Slowian. cz. l, Kraków 1925, ss. 140; 2. Recherches sur I 'origine ... (prawdopodobnie chodzi tu o pracę Origine de la
magie et de la religion, w: II Session, Prague 14-21 septembre 1924, Institut International d' Anthropologie, Paris 1926, ss. 7); 3. O kulturze ludowej poludniowo-środkowego
Polesia, "Ziemia"
R. 10, 1925, nr 6-8, ss. 120--131; 4. O wewnętrznym ukladzie prac obejmujących calokształt kultury materialnej, "Lud" t. 23, 1924, ss. 38-42. Por. Pisma P. G. Bogatyriewa k D. K. Zieleninu.
przygotowanie. przedmowa i komentarze A. M. Rieszetowa, "Etnograficzeskoje obozrienije" 1993,
nr5,ss.127-l28.
14 K. Moszyński,
recenzja pracy D. K. Zielenina, Russische (Ostslavische) Volkskunde, Berlin-Leipzig 1927 - "Slavia" (Praga) R. 6, 1927/1928, ss. 809-814.
IS A. Fischer, recenzja
pracy D. K. Zielenina, Russische ..., op. cit. - "Lud" t. 26, 1927,
ss. 97-99; E. Kagarow, w notach w języku niemieckim przesłanych z Leningradu, zrecenzował
dwie prace D. K. Zielenina: lmuszczestwiellnyje zapriety kak pierieżitki pierwobytnogo kommunizma, "Trudy Instituta Etnografii AN SSSR" t. l, 1934, wyp. I, ss. 75 - "Lud" t. 32, 1933 (1934),
ss. 180 oraz Totemiczeskij kun dieriewiew u russkich i bielorussow, "Izwiestija Akademii Nauk
SSSR", seria 7, "Otdielenije obszczestwiennych nauk" 1933, nr 6, ss. 591-629 - tamże, ss. 181.
16 "Etnografij a", R. 3,1928,
nr l, ss. 179.
281
modem Soviet ethnology"17. Nie mamy świadectw kontaktów między dwoma
uczonymi w latach po II wojnie światowej'8.
Dysponujemy siedmioma kartkami pocztowymi, przesłanymi przez K. Moszyńskiego z Polski do Leningradul9• Wszystkie one napisane zostały w dobrym języku rosyjskim, nie można się zorientować, że wyszły spod pióra nie-Rosjanina; pismo równe, bezbłędne, wyraźne. K. Moszyński natychmiast odpowiada na otrzymane przesyłki lub tłumaczy się z opóźnienia w wysłaniu kartki.
Kartki pocztowe K. Moszyńskiego poświęcone są przede wszystkim sprawom
wymiany literatury, niezbędnej do działalności naukowej (o niektórych otrzymanych pracach informuje zresztą również w druku20), oraz publikacji prac
D. K. Zielenina we współredagowanym przez K. Moszyńskiego czasopiśmie
"Lud Słowiański". Treść jest oszczędna w słowa, nie brak jednak wyrazów prawdziwego uznania i wdzięczności za przysłane wydawnictwa. Zawsze skrupulatnie proponował prace na wymianę. Nie ma w korespondencji pytań o wła-
17 "Ethnography, Folklore and Archeology in the USSR", za Życiorysem naukowym K. Moszyńskiego ...• op. cit., ss. 10. Wersja angielska tego wydawnictwa, publikowanego przez Wsiesojuznoje
Obszczestwo kulturnych swjazi s zagranicej, okazała się nieosiągalna. Udało się nam natomiast
dotrzeć do wersji francuskiej "Ethnographie, Folklore et Archeologie en USSR", Moskwa 1933
i zamieszczonego tam artykułu D. K. Zielenina L 'etude ethnographique des peuples de ['USSR.
(Un apen;u). ss. 108-123. D. K. Zielenin informuje w nim, że polski etnografK. Moszyński ogłosił w tomie 2 z roku 1931 "Ludu Słowiańskiego" omówienie tomu 9 z roku 1930 czasopisma "Sbornik
Muzeja antropołogii i etnografii", w którym pozytywnie ocenił dokonania radzieckich etnografów.
W "Ludzie Słowiańskim" nie ma całościowych ocen etnografii radzieckiej, są natomiast opinie
o konkretnych pracach. W Przeglądzie stałych wydawnictw, "Lud Słowiański" t. I, 1929-1930,
ss. 313, K. Moszyński, w omówieniu "Sbornika Muzeja antropołogii i etnografii", t. 8, 1929. napisał: "Najważniejsza dla nas jest obszerna praca D. Zielenina o wyrazach tabuowanych ..., bardzo
cenny materiał zebrany z cechującą Zielenina nadzwyczajną pracowitością". W takimże Przeglądzie wydawnictw stałych, zamieszczonym w "Ludzie Słowiańskim" t. 2, 1931, omawiając t. 9
z roku 1930 "Sbornika Muzeja antropołogii i etnografii", K. Moszyński stwierdził: "Czasopismo
zawiera ... m.in. drugą i ostatnią część cennej pracy D. Zielenina o wyrazach tabuowanych .... Na
szczególną uwagę zasługuje poza tym sumienna rozprawa N. Dyrenkowej o zapatrywaniu ludów
tureckich na pochodzenie szamańskich uzdolnień". Kontynuował dalej, co jest interesujące dla prób
zrozumienia poglądów K. Moszyńskiego na sposób uprawiania etnologii - "Wyznać trzeba, że
czytanie tego rodzaju artykułów, jak powyższy - albo jak na przykład rozprawa Sternberga o kulcie orła ... działa doprawdy na podobieństwo silnego strumienia orzeżwiającego powietrza przy przeglądaniu prac etnograficznych, zwłaszcza tzw. «ludoznawczych», płytko i nudno rozprawiających
na temat napisów na malowanej ceramice, krawatów, królów kurkowych i innych drobiazgów, od
których roi się etnograficzna prasa. Są tam bowiem w owych artykułach rzeczy istotnie ważne,
przedstawione w sposób inteligentny i zajmujący; tryskają z nich naprawdę snopy światła na rozwój kultury czy w ogóle na zagadnienie człowieka" (ss. 252-253).
IK W brulionie
K. Moszyńskiego
z lat 50. zatytułowanym
"Adresy" nie ma nazwiska
D. K. Zielenina. Są tam natomiast adresy innych etnologów rosyjskich: P. G. Bogatyriewa.
P. S. Kużniecowa, S. A. Tokariewa i S. P. Tołstowa. Archiwum UJ, teka DXL-18.
19 Filia Archiwum RAN w S. Petersburgu, fond 849, opis 3. dieło 287.
20 W t. 2. cz. I Kultury ludowej Slowian, wyd. 2, op. cit.. ss. 307, pisze np. o przekazanym przez
D. K. Zielenina artykule Magiczeskaja funkcya primitiwnych orudii, "Izwiestija Akademii Nauk
SRRR", seria 7 "Otdielenije obszczestwiennych nauk" 1931, nr 6, ss. 713-764.
282
sne plany naukowe D. K. Zielenina, o jego sprawy osobiste i o sytuację w ZSRR.
Nie wiemy, czy zostało to spowodowane osobowością K. Moszyńskiego, opanowanego, a nawet pozornie chłodnego w kontaktach i skoncentrowanego na
postawionych sobie zadaniach lub przyjętym wzorcem korespondencji między
nie znającymi się osobiście uczonymi, czy też wiedzą o stosunkach panujących w ZSRR. Wykracza poza przyjęty wzorzec korespondencji, kiedy prosi
D. K. Zielenina o interwencję w sprawie opóźnionej o przeszło rok, zapowiadanej przesyłki z książkami. Jest zdecydowany także wówczas, kiedy prosi
o informacje dotyczące możliwości zdobycia potrzebnych do pracy wydawnictw.
Nie można oczywiście stwierdzić, czy zachowana w materiałach z S. Petersburga kartka z 1 stycznia 1930 roku, zaopatrzona w najwcześniejszą datę, jest
rzeczywiście pierwszą, która rozpoczęła korespondencję ze strony K. Moszyńskiego. Pomocny w nawiązaniu kontaktów był z całą pewnością P. G. Bogatyriew21, pracujący w okresie międzywojennym w Czechosłowacji i Niemczech.
Z treści tej wczesnej kartki wynika, że była ona podziękowaniem za wysłanie potrzebnych K. Moszyńskiemu wydawnictw, a jednocześnie wyrazem gotowości
przesłania wydawnictw polskich. Jeśli można byłoby przypuścić, że D. K. Zielenin ze swojej inicjatywy jako pierwszy mógł posłać K. Moszyńskiemu odbitkę
drugiej części swojej nowej pracy Tabu slow (1930), to dawne czasopismo
"Etnograficzeskoje obozrienije", wydawane jeszcze przez Imperatorskie Towarzystwo Miłośników Przyrodoznawstwa, Antropologii i Etnografii przy Uniwersytecie Moskiewskim, którego ostatni tom za rok 1916 wyszedł z opóźnieniem dopiero w roku 1918, zapewne nie byłoby wysłane bez specjalnego zamówienia. Ostatnia kartka K. Moszyńskiego nosi datę 9 czerwca 1937 roku.
W materiałach archiwalnych D. K. Zielenina zachowała się tylko jedna kopia listu skierowanego do K. Moszyńskiego22• List ten jest interesujący sam dla
siebie, m. in. znamienna jest jego częściowa instytucjonalizacja. Jednocześnie
świadczy o tym, że siedem kartek, którymi dysponujemy, to tylko część,
zapewne większa, korespondencji
przesłanej przez K. Moszyńskiego do
D. K. Zielenina. Jeśli dokładnie zapoznać się z datami wysłania i treścią kartek
K. Moszyńskiego oraz listu D. K. Zielenina, to wówczas stanie się jasne, źe list
zajmuje pozycję oddzielną. Ani jedna kartka pocztowa K. Moszyńskiego wysłana po 7 lipca 1933 roku (data wysłania listu) nie jest odpowiedzią na ten list.
W Polsce nie odkryto dotąd ani kopii listów K. Moszyńskiego do D. K. Zieleni-
21 P. G. Bogatyriew
(1893-1971), wybitny rosyjski folklorysta, filolog i etnolog. W okresie
międzywojennym pracował na uniwersytetach w Czechosłowacji i Niemczech. Pozostawał w bliskich kontaktach z K. Moszyńskim, publikował w "Ludzie Słowiańskim". W Polsce ukazał się
wybór jego prac przygotowany przez M. R. Mayenową: Semiotyka kultury ludowej, wyd. I, Warszawa 1975; wyd. 2, Warszawa 1979, ss. 368 (tu bibliografia prac P. G. Bogatyriewa).
22 Filia Archiwum RAN w S. Petersburgu,
fond 849, opis 3, dieło 30.
283
na, ani też, co byłoby szczególnie ważne, listów D. K. Zielenina do K. Moszyńskiego.
Korespondencja między uczonymi jest ważnym źródłem do historii nauki,
gdyż ukazuje kierunki ich zainteresowań, poglądy, warunki, w jakich pracowali, a także cechy osobowościowe. Publikując zachowaną część korespondencji
dwóch koryfeuszy nauki etnologicznej - rosyjskiej i polskiej, D. K. Zielenina
i K. Moszyńskiego, jesteśmy jednocześnie przekonani, że archiwa Polski i Rosji
kryją wiele innych jeszcze interesujących materiałów świadczących o współpracy etnologów z naszych bliskich sobie narodów słowiańskich.
Kartki pocztowe przesiane przez K. Moszyńskiego
do D. K. Zielenina23 :
Kartka nr l
1.01.1930
Wielce Szanowny Panie Profesorze,
Byłem głęboko wzruszony Wasząprzychylnością i tak uprzejmym wysłaniem
"Etnograficzeskogo obozrienija" takjak fi] odbitki 2. części Waszej pracy" Tabu
słow "24, wyjątkowo interesującej dla mnie w związku z opracowywaną obecnie przeze mnie 2. częścią" Kultury ludowej Słowian "2J.
Niepokoi mnie jednakże to, że do dnia dzisiejszego nie otrzymałem Waszej
przesyłki. W tym samym czasie zwracam się do naszego ministerstwa poczty
i telegrafu. Może także Pan, Szanowny Panie Profesorze, byłby tak uprzejmy,
aby sprawdzić, czy przesyłka nie pozostała w ZSRR?
W każdym razie serdecznie Panu dziękuję i oczywiście, na pierwsze Pana
życzenie gotowy jestem posłać każde polskie wydawnictwo, jakie tylko będzie
Panu potrzebne.
Szczerze Pana szanujący,
K. Moszyński
23 Kartki K. Moszyńskiego
i list D. K. Zielenina z języka rosyjskiego przetłumaczył Z. Jasiewicz. Wyrazy i części wyrazów w nawiasach prostych stanowią uzupełnienia tłumacza.
24 D. K. Zielenin, Tabu sław u narodaw Wastacznoj Jewropy i Siewiernoj Azii, cz. I: Zapriety
na ochotie i inych promysłach, "Sbomik Muzieja antropołogii i etnografii AN SSSR" t. 8, 1929,
ss. 1-151; cz. 2: Zapriety w domaszniej żizni, tamże, t. 9, 1930, ss. 1-166.
23 K. Moszyński, Kultura ludowa Slowian, cz. 2: Kultura duchowa, z. I, Kraków 1934, ss. VI,
722, nib 3; z. 2, Kraków 1939, ss. VII, 919; wyd. II: t. II, cz. l, Warszawa 1967, ss. 828;
284
Kartka nr 2
20.11.1930
Wielce Szanowny Panie Profesorze,
Już kilka lat bez skutku staram się otrzymać z Rosji pracę B. Kuftina26 "Kalendar ' i pierwobytna ja astronomija kirgiz-kazackogo naroda ", "Etnograficzeskoje oboz[rienije}" 1916, zeszyt 3-427•
W związku z tym, że praca ta jest mi wyjątkowo potrzebna, ośmielam się
zwrócić w końcu i do Pana z prośbą o wyjaśnienie, w jaki sposób i skąd powinienem sprowadzić odnośny zeszyt ... E[tnograficzeskogo}
O[bozrenija} ".
Z największym zadowoleniem przysłałbym za niego kilka prac polskich lub zapłaciłbym najwyższą cenę. Jeśli "E[tnograficzeskogo} O[bozrienija}" 1916 nie
ma w sprzedaży, to może udałoby się mnie wypożyczyć pracę Kuftina z Rosji
na jeden miesiąc.
Szczerze Pana szanujący,
K. Moszyński
Kartka nr 3
[8.01.1931}
Wielce Szanowny Panie Profesorze,
W końcu dzisiaj, tj. 8.01.31, otrzymałem dawno oczekiwaną przesyłkę zawierającą dwie odbitki 2. części Waszej pracy" Tabu słow" (dla FrankowskiegollJ i dla mnie) i dwa zeszyty "E[tnograficzeskogo} O[bozrenija}", 1916. Może
sobie Pan wyobrazić, z jaką radością wziąłem się za czytanie otrzymanych
wydawnictw i jak serdecznie jestem wdzięczny za ich przysłanie. Zainteresowały mnie w szczególności ostatnie rozdziały (14. i następne) Pana wspaniałej
pracy o tabu słów.
Czy nie chciałby Pan otrzymać za "E[tnograficzeskoje} O[bozrenije} ", 1916,
trzech zeszytów zbioru dzieł St[anisława] Ciszewskiego "Prace Etnologiczne"
26 Boris A. Kuftin (1892-1953),
rosyjski i radziecki etnograf i archeolog. O B. A. Kuftinie
patrz: G. F. Diebiec, Pamjati B. A. Kuftina, "Sowietskaja etnografij a" 1954, nr l, ss. 166--168;
O. M. Dżaparidze, K J OD-Ietiju akademika B. A. Kuftina, "Archeołogija" 1993, nr 3, ss. 246--249;
A. M. Rieszetow, B. A. Kuftin - wydajuszczijsja sowietskij etnoarchieolog, w: Integracija archieołogiczeskich i etnograficzeskich issledowanij, Władiwostok-Omsk 2000, ss. 45-47.
27 B. A. Kuftin, Kalendar'
i pierwobytna ja astronomija Kirgiz-kazackogo naroda, "Etnograficzeskoje obozrenije", księga 111-112, 1916(1918), nr 3-4, ss. 123-150.
28 Eugeniusz Frankowski
(1884-1962), polski wybitny etnolog i antropolog. O E. Frankowskim patrz m.in.: T. Dziekoński, Prof dr Eugeniusz Frankowski (Nekrolog oraz wykaz ważniejszych prac naukowych), "Lud" t. 48, 1962(1963), ss. 563-570; A. Kutrzeba-Pojnarowa,
Wspomnienie o profesorze Eugeniuszu Frankowskim. Bibliografia prac, "Etnografia Polska", t. 7, 1963,
ss. 425-439.
285
(I. 1925; II. 1929; III. 1930)?29 Być może one u Pana już są? Z niecierpliwością
będę oczekiwał okazji. aby odwdzięczyć się Panu za tak uprzejmą przysługę.
Szczerze Pana szanujący,
K. Moszyński
Ps. Czasopismo nasze "L[ud] S[łowiański} "30.1,zostanie wysłane do Pana
w lutym.
Kartka nr 4
30. VIlI.193I
Wielce Szanowny Panie Profesorze.
Dziękuję bardzo za przysłanie nekrologu Wiery Nikołajewny Charuziny3/.
Oczywiście. z chęcią umieszczę nekrolog w "L[udzie] S[łowiańskim] ". Wydrukowanie tego nekrologu na pierwszych stronach "L[udu] S[łowiańskiego] 11.
2 okazało się jednak niemożliwe. a danie petitem nekrologu tak wybitnego etnografa jak Charuzina byłoby niestosowne. dlatego też zdecydowałem się artykuł zamieścić w "L[udzie] S[łowiańskim]" Ill, l, a na razie dać tylko krótką
notatkę o śmierci i zawiadomić o przesłanym przez Pana nekrologu32.
Szczerze Pana szanujący,
K. Moszyński
Poprawka Pana odnośnie moich spostrzeżeń o szulikunach zostanie opublikowana w "L[udzie] S[łowiańskim]" lI, 233.
29 Stanisław Ciszewski (1865-1930),
polski znany etnolog i folklorysta, autor m.in. Prac etnologicznych, t. I: Mazowiecki sibirat, mazowiecka część imazowiecka szlachta cząstkowa, Warszawa 1925, ss. 219; t. 2: Płacidła pierwotne, Warszawa 1929, ss. 167; t. 3: Przenosiny. lasa, obora,
okno, szyby, Warszawa 1930, ss. 166. O S. Ciszewskim patrz m.in.: A. Fischer, Stanisław Ciszewski, "Lud" t. 29, ss. 174-176; K. Moszyński, Stanisław Ciszewski, "Lud Słowiański" t. 2,1931,
ss. 131-132.
JO "Lud Słowiański", czasopismo założone i wydawane w Krakowie przez K. Nitscha (dział
A - Dialektologia) i K. Moszyńskiego (dział B - Etnografia), t. 1-4, z. l, Kraków 1929-1938/9.
JI Wiera Nikołajewna
Charuzina (1866-1931), ceniony rosyjski etnograf. O W. N. Charuzinie
patrz: Je. N. Jeleonskaja, W. N. Charuzina, "Sowietskaja etnografij a" 1931, nr 1-2, ss. 153-155.
J2 Nekrolog W. N. Charuziny mimo wszystko opublikowany
został w t. 2 z 1931 roku "Ludu
Słowiańskiego". Por. D. K. Zielenin, Wiera Nikołajewna Charuzina (1867-1931), "Lud Słowiański" t. 2,1931, z. 2, Dział B, ss. 275-281. Honorarium za artykuł K. Moszyński próbował przekazać D. K. Zieleninowi za pośrednictwem P. G. Bogatyriewa. Por. Pisma P. G. Bogatyriewa
k D. K. Zieleninu ...• op. cit., ss. 129.
JJ Uwaga D. Zelenina. Od redakcji ••• Lud Słowiański" t. 2, 1931, z. 2, Dział B, ss. 275. Uwaga
ta jest odpowiedzią na ,,Przypisek redakcyjny" nr 3 dołączony do artykułu D. K. Zielenina Zagadocznyje wodjanyje diemony ••szulikuny" u russkich, "Lud Słowiański" t. I, 1929/30, z. 2, Dział B,
ss. 220-238.
286
Kartka nr 5
8.III.1935
Wielce Szanowny Panie Profesorze,
Kartkę Pana z 12. I. tego roku otrzymałem z opóźnieniem, dodatkowo sam
opóźniłem się z odpowiedzią z tego powodu, że byłem chory dwa tygodnie.
Serdecznie i szczerze dziękuję Panu za przesłane przez Pana bardzo dla mnie
interesujące Pańskie prace.
W tych dniach poślę Panu tytuły książek. w których opublikowane zostały
dane o składzie narodowościowym ludności Polski według spisu 1931 roku34•
Szczerze Pana szanujący.
K. Moszyński
Kartka nr 6
17.1/1.1935
Wielce Szanowny Panie Profesorze,
Jak zdołałem się do tego czasu dowiedzieć, dane ze spisu 1931 roku zostały
umieszczone w 16. zeszycie wydawnictwa periodycznego •. Wiadomości Statystyczne Głównego Urzędu Statystycznego" za rok 193235• Będę jeszcze starał
się dowiedzieć, czy nie zostały wydane uzupełnienia do tych danych. Jeśli Panu
nie spieszy się szczególnie i może Pan poczekać do pierwszych tygodni kwietnia to ja, będąc w Krakowie, na miejscu kupię wszystko, co jest Panu potrzebne i wyślę do Leningradu. Jeśli jest inaczej. proszę zwrócić się pod adres:
Warszawa. Główny Urząd [Statystyczny}. Al. Jerozolimskie 32. Oczekuję szybkiej odpowiedzi.
Oddany Panu,
K. Moszyński
J4 Zainteresowania
D. K. Zielenina statystyką narodowościową Polski związane były z prowadzonymi wówczas w Instytucie Antropologii i Etnografii AN ZSRR w Leningradzie pracami nad
"mapami etnograficznymi". Pomoc w zakupie materiałów do "etnograficznej mapy Polski", w trakcie planowanego przejazdu przez Polskę, obiecał D. K. Zieleninowi również P. G. Bogatyriew
w liście z dnia 15. 09. 1934. Por. Pisma P. G. Bogatyriewa k D. K. Zieleninu ..., op. cit. ss. 130.
H "Wiadomości
Statystyczne Głównego Urzędu Statystycznego", R. 10, 1932, z. 1-36, z. specjalne 1-7.
287
Kartka nr 7
9. VI.1937
Wielce Szanowny Panie Profesorze,
W posłanej Panu kilka dni temu odbitce mojego artykułu "Niektóre przyczyny zróżnicowania kultury ludowej w Polsce "36 zapomniałem poprawić pomyłkę na str[onie]1l3:
wiersz 17 od dołu wydrukowano "już ", winno być" w użyciu już ";
wiersz 16 od dołu wydrukowano
"płn. zachodzie ", winno być "płn.
wschodzie"
Z prawdziwym poszanowaniem,
. K. Moszyński
Kopia listu D. K. Zielenina do K. Moszyńskiego.
7. VII.1933
Do Profesora d(oktora) Kazimierza Moszyńskiego
Instytut Antropologii i Etnografii Akademii Nauk ZSRR z wdzięcznością
potwierdza otrzymanie od Pana nr. 1, tomu 3 Pańskiego cenionego czasopisma37• Dla wymiany przesłano Panu nr 5/6 czasopisma "Sowietskaja Etnografija ". W związku z Waszym bardzo interesującym artykułem o Kaukazie
i Bałkanach38 mógłbym sam napisać notatkę na pół arkusza drukarskiego" Paralele kaukasko-słowiańskie "39, w której przytoczę cytaty świadczące o całym
szeregu zbieżności w obrzędach i wierzeniach Słowian i ludów Kaukazu. Jeśli
znajdzie się u Pana miejsce dla takiej notatki, to proszę mnie zawiadomić.
Z serdecznym pozdrowieniem,
(D. K. Zielenin)
36 K. Moszyński, Niektóre przyczyny zróżnicowania
kultury ludowej w Polsce, "Lud Słowiański" t. 4, 1938. Dział B, Z. l, ss. 65-117, odbitka ss. 53.
37 "Lud Słowiański" t. 3, 1933/34, z. l, Dział A, ss. 160; Dział B, 146.
38 Wskazano tu artykuł K. Moszyńskiego,
Znaczenie etnografii Kaukazu dla badań etnologicznych na Bałkanach, "Lud Słowiański" t. 3,1933/34, Z. l, Dział B, ss. 99-107.
39 Nie znamy odpowiedzi K. Moszyńskiego
na propozycję D. K. Zielenina. Artykuł Paralele
kaukasko-słowiańskie nie ukazał się w "Ludzie Słowiańskim".
288
Aleksander Reshetov, Zbigniew Jasiewicz
CORRESPONDENCE
BETWEEN KAZIMIERZ MOSZYŃSKI
AND DMITRI K. ZELENIN.
FROM THE ARCHIVES OF THE RUSSIAN ACADEMY
OF SCIENCES IN SANKT PETERSBURG
(Summary)
The article contains and discusses correspondence between Kazimierz Moszyński (1887-1959), an eminent Polish ethnologist, and Dmitri Konstantynowicz Zelenin (1878-1954),
an eminent Russian ethnologist. The publication is based on a collection ofpostcards writ·
ten by K. Moszyński in 1930-1937 and a copy of O.K. Zelenin 's letter from 1933, kept at
the Archives of the Russian Academy of Sciences in St. Petersburg. O.K. Zelenin 's letters
to K. Moszyński were not found in Polish archives and for this reason only part of the correspondence between these two scholars is available.
K. Moszyński and D.K. Zelenin have never met in person but through S.P. Bogatyrev,
who in the interwar period worked in Czechoslovakia and Germany. Both scholars were
interested in the folk culture of Slavs and other ethnological problems.
K. Moszyński 's postcards are mainly about the literature needed for scholarly work books that he wanted to get from O.K. Zelenin and books and articles that he sent to him as
well as O.K. Zelenin's publications in "Lud Słowiański", a periodical edited by K. Moszyński. They are not personal. The same can be said about the only letter sent by O.K. Ze1enin
to K. Moszyński.
The correspondence between K. Moszyński and O.K. Zelenin, despite being incomplete, is a valuable source of information about the scholarly interests of both scholars and
conditions of scholarly work at their times.