http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/3198.pdf
Media
Part of Łańcuch szczęścia w pół wieku później / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.1
- extracted text
-
Czesław Robotycki
Ł A Ń C U C H SZCZĘŚCIA W PÓŁ WIEKU
„ T e n list-lańcuch pochodzi z Wenezueli.
Został napisany
PÓŹNIEJ
Błażej Pawłowicz wspomina o liście, który „spadł z nieba n a
przez Misjonarza. O d tego czasu list m a obejść cały świat. Proszę
Górze O l i w n e j " w swojej m o n o g r a f i i Zalasowej
(Tarnowskie) .
napisać 20 k o p i i listu-łańcucha i wysłać do k r e w n y c h , znajo
Podobne t e k s t y poświadczone są w „Gazecie
Radomskiej" .
m y c h , przyjaciół. Po p a r u d n i a c h czeka Pana (Panią) szczęście."
D o d a j m y , żo w a r c h i w u m krakowskiego M u z e u m Etnograficzne
K t o z nas w r o k u 1978 i 1979 nie otrzymał l i s t u , zaczyna
3
4
go znajduje się nieduży zbiór t a k i c h listów zgromadzony
przez
jącego się o d słów wyżej p r z y t o c z o n y c h l u b p o d o b n y c h ? H u
Seweryna
spośród nas odpowiednie
pisał" ( I w k o w a ) , „ L i s t r z y m s k i o d Pana Jezusa" (Raba Niżna),
kopie sporządziło i rozesłało:
jedni
d l a zabawy, i n n i w b r e w logice, a joszcze i n n i z pełnym przeko
„ L i s t znaleziony w R z y m i e i Sen N . M . P . " i i n n e .
5
n a n i e m , p e w n i skuteczności sposobu n a szczęście ? N i e pierwszy
już r a z „łańcuch szczęścia" okrąża świat.
Udzielę. Są t a m : „list c u d o w n y , którego sam Bóg
Teksty
t e , j a k pisze
Bystroń: ,,(...) krążyły
potajemnio
od c h a t y do c h a t y . Ulegały oczywiście przez t a k długą wędrówkę
W zbiorze tekstów J a n a Stanisława B y s t r o n i a , w y d a n y m
w 1938 r o k u , zatytułowanym właśnie Łańcuch szczęścia
1
znaj
d u j e m y t a k i e o t o wspomnienie: ,,W locie 1935 r o k u w czasie
r o z m a i t y m z m i a n o m , ale oczywiście bez t r u d u możemy stwier
dzić, że m a m y t u do czynienia z t y m s a m y m zjawiskiem p o
wracającym przez w i e k i " .
6
p o b y t u w Z a k o p a n e m otrzymałem następujące p i s m o : t o n i e
żadne bzdurne przesądy lecz możność zdobycia znacznej
O prawdziwości listów i niezwykłej m o c y , jaką miały one
sumy
posiadać, świadczy najlepiej ich treść. O t o d w a przykłady l u
pieniędzy. W y s t a r c z y zastosować się do poniżej p o d a n y c h prze
d o w y c h m u t a c j i listów ze zbiorów Seweryna U d z i e l i : „ J a Jezus
pisów: W ciągu trzech d n i przepisz w pięciu k o p i a c h niniejszy
Chrystus, s y n Boga żywego i m a t k i mojej mocą Bóstwa mego
list opuszczając nazwisko pierwszej osoby w spisie osób, a w za
pisałem t e n list własną ręką moją abyście j e m u w i e r z y l i , b o m
m i a n dopisując swoje i roześlij t e kopie pięciu osobom
spośród
w a m posłał jeden list a wyście go znieważyli... Wkrótce kapłani
swoich przyjaciół. Następnie t e j pierwszej osobie, której nazwis
wasi jeżeli go zobaczyli t o go p o t a r g a l i , r o z r y w a l i i mówili, że
k o opuściłeś prześlij jedną złotówkę".
t o nie ode m n i e zesłany. Teraz k t o b y l i s t e m m o i m pogardził
D a l e j następują: szczegółowe wyliczenie możliwości o t r z y
m a n i a znacznej
k w o t y pieniędzy, oraz perswazje
nie jest sługa Kościoła mojego. (...)"
do adresata
,,(...) L i s t z nieba o d samego P. Jezusa Chrystusa spuszczo
b y w imię własnego interesu wykonał wszystkio polecenia za
n y n a t e n świat 1856 r o k u , L e o n o w i papieżowi r z y m s k i e m u ,
w a r t e w liście. L i s t t e n , w całości w tekście p r z y t o c z o n y , Bystroń
złotemi l i t e r a m i było napisane a żaden człowiok nie mógł widzieć
opatrzył następującym k o m e n t a r z e m : „ N i e była t o t y l k o za
n a czem t e n list w p o w i e t r z u w i s i , a k t o go chciał czytać t o m u
kopiańska zabawa: w jesieni w całej c h y b a Polsco kursowały
się sam otworzył a m a zaś taką moc, k t o go słucha l u b c?;yta
te l i s t y ,
i zawodów.
z pilnością t e n człowiek dostępuje 100 d n i o d p u s t u . . . Białogłowa
Zabawa stała się powszechna; ludziska ulegali psychozie pięk
zaś ciężarna, któraby porodzić nie mogła niechaj t e n list do ręki
nego obliczenia i złudom zdobycia bez t r u d u k i l k u n a s t u tysięcy
weźmie i zmówi 3 ojcze nasz, 3 zdrowaś i jedno wierzę, wewnątrz
przysparzając
korespondentom
nadziei
złotych. Łańcuch szczęścia fascynował liczne rzesze, w listo
dozna łaski i bez bólu p o r o d z i dziecię. W d o m , w którym list
padzie 1935 r o k u w samej Warszawie
będzie a n i p i o r u n , czary, złodziej a n i rozbójnik zaszkodzić nie
brało udział w zabawie
około 80 tysięcy osób, w całym państwie ilość
uczestników
może. (...) K t o b y się o t y m liście dowiedział i k t o b y go miał
szacowano n a m i l i o n . (...) Z j a w i s k i e m t y m zainteresowała się
a d r u g i e m u nio pożyczył t a k i człowiek błogosławieństwa mieć
prasa,
nie będzie ode m n i e " .
jedne
d z i e n n i k i oburzały
się n a t e n proceder, inne
7
raczej występowały w obronie n i e w i n n e j , i c h zdaniem, zabawy,
inne p o p r o s t u śmiały się z naiwności l u d z k i e j " .
Według
Bystronia, listy
o podobnej
treści i s t r u k t u r z e
były w X V I I I w i e k u wydawane d r u k i e m . Cytowane w Łańcuchu
2
szcze
dwa t a k i e t e k s t y — „interdykt o d czartów" i „modlitwa do
gół, posiadający świetny warsztat h i s t o r y c z n y , potrafił każdą
Pana J e z u s a " są bardzo bliskie X I X - w i e c z n y m t e k s t o m zebra
J a n Stanisław Bystroń, badacz czuły n a obyczajowy
ciekawostkę osadzić w h i s t o r y c z n y m kontekście nadając błahym
n y m przez Udzielę i t y m , które obszernie p r z y t a c z a Bystroń .
n a pozór z j a w i s k o m głębszy k u l t u r o w y w y m i a r . P r z y p o m n i j m y
Za najstarsze polskie wersje listów z nieba a u t o r Łańcucha szczęś
więc pokrótce t o k rozumowania i tezę B y s t r o n i a , wyjaśniającą
cia
fenomen wciąż odradzającego się „łańcucha szczęścia".
przez Michała z K r o b i n a , r e k t o r a szkoły w K o w a l u . L i s t t e n ,
Zasada
rozpowszechniania
t a n i e , czy wezwanie
obowiązywała w g
B y s t r o n i a w l i c z n y c h d r u k a c h i rękopisach dewocyjnych
spo
t y k a n y c h w dawnej E u r o p i e . D r u k i t e , m i m o że nie posiadały
aprobaty
kościelnej, rozpowszechniały
k r a j a c h . Najpowszechniejszą
z n i e b a " . Posiadanie
się łatwo po l i c z n y c h
i c h formą były t a k zwane „listy
takiego l i s t u l u b jego przepisanie
uważa „list ręką Boga
p i s a n y " z 1521 r o k u ,
przepisany
9
przez kopiowanie, głośne czy
do rozpowszechniania
8
było
rękojmią o t r z y m a n i a o d p u s t u , szczęśliwego doczesnego i wiecz
długi i stylistycznie zawiły, jest, j a k pisze Bystroń, w y n i k i e m
już w i e l u przepisywań i zapewne odbiega znacznie o d oryginału.
Prawdopodobnie
także i d r u g i , X V I wieczny t e k s t c y t o w a n y
przez B y s t r o n i a t o jeden z w i o l u , jakie w t y m czasie krążyły po
Polsce, D o w o d e m
i c h popularności jest f a k t , iż stały się one
p r z e d m i o t e m s a t y r y w l i c z n y c h d r u k a c h p r o t e s t a n c k i c h ; jest
o n i c h też m o w a w znanej satyrze „Albertus z W o j n y " .
Listy
z nieba należą do zjawisk
europejskich i według
nego życia. „Himmclsbriefy", podczas I w o j n y światowej po
B y s t r o n i a dotarły do P o l s k i przez N i e m c y . B y ł y one niezwykle
pularne
popularne w czasie r e f o r m a c j i a do Niemiec
wśród
żołnierzy,
były
specyficznym
apotropeionem.
W końcu X I X w i e k u w l i c z n y c h opisach etnograficznych n a
zostały przynie
sione przez sekty biczowników. N a ziemie zachodniej i central
trafić można n a informacje o listach z n i e b a : Bystroń odnalazł
nej E u r o p y l i s t y t e trafiły z R z y m u . W V I I I w i e k u list t a k i
jo w w i e l u t o m a c h „ W i s ł y " i „ L u d u " . Cytowane t a m l i s t y p o
przesłał do R z y m u św. B o n i f a c y , który podczas swojej
chodzą z Chełmskiego, Wileńszczyzny i Mazowsza. J a n Świątek
misyjnej wśród Franków zetknął się z l i s t e m z nieba, znalezio
podaje
n y m w Jerozolimie przez archanioła Michała. L i s t ów został
tekst
takiego
listu
w swoim
„Ludzie n a d r a b s k i m " .
pracy
3
domości czy poleceń z z a ś w i a t ó w " . Za doskonałe przykłady
11
objawień treści pisanej uznaje Bystroń Księgę Mormona
i
Koran
oraz podobne idee spotykane w dziejach chrześcijańskich i ży
d o w s k i c h . O t o właśnie ideowe podłoże listów z nieba, pojawiają
c y c h się w
h i s t o r i i w okresach przełomu, wojen l u b i n n y o h
niepokojów społecznych .
13
/
- С-
l у
^
G d y więc ktoś z nas — posłużmy się p o raz o s t a t n i c y t a t o m
<г -у-
ff'S
z pracy
Bystronia —
„dostanie jeszcze k i e d y
wezwanie do
wzięcia udziału w „łańcuchu szczęścia", nieeli uświadomi sobie,
fi / с -КЛ £-
Л?'
У»
*'
f
przeszłości, także i w t y m
niepozornym
tylko
nowego,
4Ц
t
że m y n i e w o l n i c y wielowiekowej
w y p a d k u , jesteśmy
dziwnie
splątanego,
ogniwom
łańcucha
wielomilio
sprzęgającego
w i e k i cały świat chrześcijański... Osobliwa
przez
t o i zawiła
droga
od posiadania wiekuistej absolutnej p r a w d y , objawionej w pos
"o
łannictwie
niebios,
aż
do
zdobywania
doczesnego
szczęścia
wyrażającego się w sumie kilkudziesięciu złotych wyłudzonych
UJ
•
О .
У
л-j
-> >
p r z y pomocy „łańcucha szczęścia" .
14
Ostateczna teza B y s t r o n i a , błyskotliwa i ponętna, w y m a g a
/V- * "
pewnego
komentarza.
Bogatsi
o
półwieczno
doświadczenie
zwróćmy uwagę na t o , co okazało się naukową intuicją w y t r z y
mującą próbę czasu, oraz n a t o , czego już dzisiaj
utrzymać
się n i e d a .
Г
/
' i / AJ ' ,
<//i>*
г
/V. /
* i / , ,/
/
N i e można więc przyjąć przypuszczeń B y s t r o n i a wiążących
/А
krążące l i s t y łańcucha ze z n a n y m i w religiach f o r m a m i objawień.
•^л.£jf'<*W ł&tf-~4 /s'
O b j a w i o n y c h a r a k t e r pierwszych zasad w systemie r e l i g i j n y m
przekonuje o i c h a b s o l u t n y m i trwałym charakterze. Współcześ
nie p r z y j m u j e się w n a u k a c h o r e l i g i i , że f o r m y poznania r e l i
gijnego poprzez pośredniki objawiające obecność sklasyfikować
można następująco:
— sytuacje historyczne (układ zdarzeń h i s t o r y c z n y c h ) ,
— osobowe (święte, powołane do mediacji, prorokujące),
— porządek i układ p r z y r o d y .
T y p poznania właściwy religii decyduje także o charakterze
języka objawień. Jest t o język symboliczny,
metaforyczny '.
1
T a k i c h f o r m i treści w listach z nieba nie znajdujemy, p r z y j
mując wszelkie
możliwe przekształcenia j a k i e mogły w ciągu
wieków powstać. L i s t y , które c y t u j e Bystroń, mają charakter
„agitacyjno-magiezny".
Nawołująo
do
dotrzymywania
zasad
w i a r y , są formą społecznej d y d a k t y k i . Z t y c h względów genezę
И. I . L i s t z nieba, 1826 r.
listów należy
wiązać, naszym
zdaniem,
ze
średniowiecznymi
m i r a c u l a m i . Treść i układ listów łańcucha najbliższe są opisom
zdarzeń c u d o w n y c h . Tezę tę łatwo przyjdzie uzasadnić po ana
lizie treści współczesnych listów „łańcucha szczęścia".
Z drugiej j e d n a k s t r o n y , w spojrzeniu B y s t r o n i a zawiera
potępiony przez s y n o d b i s k u p i w r o k u 745, ale m i m o t o —
się inspirująca i n t u i c j a , którą należy rozwinąć. Jeżełi
szczególnie w średniowiecznej F r a n c j i — l i s t y t a k i e były bardzo
waną
ostatnio
myśl
B y s t r o n i a przetransponujemy
zacyto
n a język
popularno. „Znajdowano j e " najczęściej w znanych ośrodkach
współczesnej e t n o l o g i i , t o o t r z y m a m y ciąg następujących zdań:
pątniezych . D o d a j m y , że znane były nie t y l k o l i s t y z nieba.
łańcuch szczęścia jest j e d n y m z l i c z n y c h odprysków dawnego
Około połowy X I I w i e k u krążył po E u r o p i e w l i c z n y c h odpisach
światopoglądu ludowego,
także i n n y list. Był t o „list prezbitera J a n a do królów euro
lorze.
10
p e j s k i c h " , zwłaszcza do F r y d e r y k a I
wyrażająoego
się najpełniej
w folk
Zasada, k o n s t r u k c j a i treść d a w n y c h i współczesnych listów
Barbarosy a także do
bizantyjskiego cesarza Manuela. L i s t przyrzekał pomoc w walce
łańcucha ilustrują
z muzułmanami zagrażającymi wschodnim p r o w i n c j o m chrześ
m a c j i znajdujących się w społecznym obiegu. Łańcuch szczęścia
cijańskim (zwłaszcza Jerozolimie). N i e z i d e n t y f i k o w a n y prezbiter
to
J a n był władcą tajemniczego bogatego wschodniego państwa.
pochodzących z przeszłości do wyrażania n o w y c h treści i znaczeń,
kolejny
doskonale
przykład
mochanizmy
stosowania
(często
f o l k l o r y z a c j i infor
nieświadomie)
form
Jeszcze w dwieście l a t później, j a k pisze J u l i a n Krzyżanowski
co j a k wiadomo pozwala etnologom mówić o trwałości i zmien
Marco Polo n a próżno poszukiwał egzotycznego k r a j u .
ności k u l t u r y . Smucić więc muszą (czy bawić) dziennikarskie
1 1
Były więc l i s t y formą dość powszechną w całym świecio
t e k s t y poświęcone łańcuchowi, pisane — z zawodową już chy
chrześcijańskim, a Bystroń znajduje wiadomości o najstarszych
ba — ignorancją nie sięgającą sedna sprawy. Grzmią różni a u t o
listach z nieba z r o k u 684 n a I b i z i o , twierdząc zresztą, że nie
r z y w swoich felietonach przeciw zabobonom i b z d u r o m , w y
pewne ślady prowadzą nas jeszcze dalej — do E g i p t u , gdzie
taczając
armaty
najcięższych
społecznych
znaleziono
wiarą n a i w n y c h
racjonalistów,
że
fragment
koptyjski
przypisywany
św.
Piotrowi
argumentów,
rzeczowymi
łatwo można zmienić zbiorową wyobraźnię do j a k i e j
z Aleksandrii.
N i e byłby J . St. Bystroń badaczem obyczaju, g d y b y analizy
przecież
f o l k l o r . Pisał n a przykład
ufni
argumentami
B r u n o Miecugow:
należy
„Pan
historycznej n i e wsparł s t w i e r d z e n i a m i o charakterze, j a k byśmy
Carlos B r e n t stracił posadę. Cóż z tego dła mnie w y n i k a ? Abso
t o dzisiaj powiedzieli, a n t r o p o l o g i c z n y m . Z tego p u n k t u w i
l u t n i e n i c . Być może w jego k r a j u t o nieszczęście, d l a mnie
dzenia uważa więc l i s t y za rodzaj objawienia — zjawisko, j a k
jednak posada nie jest n i c z y m i s t o t n y m . M a m n a t o m i a s t pracę
pisze, „powszechne w dziejach wyżej zorganizowanych
i będę ją miał a l b o w i e m gwarantuje m i to k o n s t y t u c j a i żadne
Objawienie
i
religij.
jest właśnie udzielaniem w i e r n y m na ziemi
wia
łańcuchy przeszkodzić t e m u nie m o g ą " .
16
Podobnie, z pasją zapewnie ogromną, wystukał n a maszynie
swój t e k s t Janusz Roszko. Co celniejsze f r a g m e n t y brzmią
następująco: „ T o t e n facet o ostatecznie nieustalonej p i s o w n i
i b r z m i e n i u nazwiska spowodował, że listonosze biegają z w y
wieszonym językiem, roznosząc kretyńskie l i s t y — łańcuchy
a biedne sterroryzowano p a n i e n k i i m a t r o n у w czasio godzin
służbowych stukają n a maszynach przez kalkę (...). T o straszne,
ale t e n list nie m a zupelnio treści. M a koleje losu, ale wszystko
wskazuje, że nio mógł zostać napisany. Straszliwy bezsens,
d y k t a t u r a bezsensu... Panowie, panie, oraz t y d a l e k i m i s j o n a r z u
z W e n e z u e l i ! Wszyscy zostaliście oszukani. Łańcuch jest bzdurą.
Jest tostom na naiwność. I l e czasu społecznego n a m zmarnowała
ta impreza. O b a w i a m się, że tysiące, tysiące godzin b i u r o w y c h " .
Kil,ii
^,X«.4f*t£;
fu' Cc
<**v<ś'ś
$,гйип'эЛ1.-1'(<<
t. ГКч'
&*н$<!
'ли«
tórtji&pbfi
t'
łfe/it*
'li,''''
l( U TXLQf
,'0 t,,
-и'Ш
Satffn/uct**.:
»6t
litr
1 7
Współczesny „łańcuch szczęścia" t o nic t y l k o list misjo
narza z Wenezueli. W z g r o m a d z o n y m przeze mnie zbiorzo
listów, których rozpowszechnianie p o w i n n o odbywać się n a
znanej n a m już zasadzie łańcucha, można wyróżnić k i l k a pod
stawowych wariantów. Z a n i m bliżej je omówimy, k i l k a infor
m a c j i o s a m y m zbiorzo stanowiącym naszą bazę źródłową.
Zbiór liczy 205 listów pochodzących z l a t 1976—1979 z czego
8 0 % t o l i s t y pisane w l a t a c h 1978 i 79. L i s t y z b i o r u pochodzą
z następujących miejscowości:
Bydgoszcz
Jaworzno
L i p s k ( N R D ) Sieradz
Chrzanów
Jedlicze
Lublin
Sosnowiec
Częstochowa
Harsznice
Łódź
Staniątki
Gdańsk
Katowico
Montreal
Świątniki Gór.
Gierałtowice
Kraków
Poznań
Warszawa
Grzymalków
Krosno
Rajcza
Zbiór zawiera 11 listów napisanych w języku angiolskim. P r z y j
mując j a k o podstawę podziału treść listu i nagrodę jaką obiecuje
się po spolnieniu warunków, zbiór listów podzielony został n a
6 wariantów, któro nazwano następująco ( w nawiasach ilość
listów w poszczególnych g r u p a c h ) :
W - l Łańcuszek św. Antoniego (z modlitwą) — (94).
W-2 L i s t — Łańcuch — (62).
W-3 Łańcuch szczęścia — (26).
W - 4 Międzynrodowa gra dzieci (widokówki, znaczki) — (17).
W-5 G r a towarzyska (o pieniądze) — (10).
W-6 G r a d l a dziewcząt — (2).
całości z n a c z e n i o w e
~"
-
<4.lt a)6
t/e/'«
i •
Ć'(ttx<(
••'.ca
//a
'гш
A'
<,,</(.}t' Wxy/it
j - /
У
i.
/rt
•>>•
e>f«i*n
(et.
пина
t. mit/
• <•*•• у-'
fa
t<ye<f*:p*
''* -•''
/ 1 < 4 Г
e
I
•I ^ W - W
_y
.. - , .
iaaч
t
f
и
^/
i
l
x
e
{
(
L
' fi/j/(
f
Г v
р.'/,i
f
,»<••
-
I I . 2. L i s t z nieba, 1852 г.
W a r i a n t y listów posiadają wspólną budowę wewnętrzną,
możemy więc dokonać zgeneralizowanej analizy treści listów,
rozbijając treść n a pewne znaczeniowe całostki. Taką analizę
i l u s t r u j e poniższa t a b e l a :
war: an.
W-2
W-l
W-4
W-3
1
W-6
W-5
i
a) M o d l i t w a do św. Antoniego z prośbą o błogosławieństwo
j
d l a rodziny i znajomych, zachowanie o d choroby, śmioroi,
oświecenio młodzieży i prośba o siłę, b y w i a r y nie odstę-
j
X
pować
b) A p o s t r o f a : B i n o u t dos B o n n , l u b : W i e r z w Boga całym
x
sercem i myślą a o n będzie światłem T w o i c h d n i
c) Propozycja
i
skąd pochcidzi list , kto .jest je
1
o
tm
1. Misjonarz z Wenezueli, B r a z y l i i
3. z A m e r y k i Północnej l u b P o l a k z A m . Półn.
5. L u x e m b u r g , H o l a n d i a , F r a n c j a , A u s t r i a
7. Bez miejsca i a u t o r a
i
i
X
1
i
X
x
X
X
X
I
j
1
i
1
i
1
1
i
i
i
i
X
X
(z W i e t n a m u , N R D )
!
!
1
1
X
4. Misjonarze z A f r y k i
6. Chory chłopiec, dziewczynka
X
X
2. Misjonarz z połud. A m e r y k i
1
'
X
x
a
0
!
i
g r y towarzyskiej l u b g r y d l a dzieci
d) Bez apostrofy
2
i
l
X
X
1
5
Cel listu
całości z n a c z e n i o w e
——
_^^^j^riant
M a obejść świat x razy
M a obejść świat w ciągu 13 l a t
W-l
W-2
X
X
X
X
W-4
W-3
W-6
W-5
X
1
3
~
1. Rozesłać X (20,13) k o p i i w ciągu X (48,96) godzin
Pole cenie dla aciresata
4
I
1
!
X
1
1
x
2. Rozsyłać p o 1 k o p i i w ciągu x d n i
!
!
!
3. Rozesłać x k o p i i do osób p o d a n y c h w liście wpisująo
siebie n a ostatnio miejsce.
:
X
X
Wysłać pieniądze, w i
dokówki i znaczki
4. 3 k a r t k i do 3 dziewcząt z zamazanym
X
imieniem
leceń
1. W y g r a n a pieniężna (loteria)
od era
5
2. O t r z y m a n i e p r a c y l u b zamiana posady
ykona
chłopca
3. Szczęście, niespodzianka
«
Nagrodt
7
X
X
X
X
X
4. Chłopiec w y z n a miłość
Karti za niewykf manie polecenia
6
n a lepszą
X
:
5. Pieniądze, znaczki, widokówki o t r z y m a n e o d współ
;
X
X
1. Śmierć, l u b śmierć bliskiej osoby
1
4. Z g u b a wygranej
x
x l
"
i
•
1
J
X
X
3. U t r a t a posady
J
1
X
2. K a l e k i e dziecko
x
X
X
grających
1
i
1
!
i
1
X
X
5. Nieszczęście, nieprzyjemność
X
6. Wyrządzi się przykrość w i e l u dzieciom
1. Powtórne zapewnienie o nagrodach po spełnieniu warunków,
X
apel o zaufanie i nieprzerywanie łańcucha
1
2. A p e l o uczciwość i nieprzerywanie g r y
1
X
1
X
X
X
X
X
3. Podpis, szyfr, (święty, A l l a c h )
!
t a b l i c a , j a k wyżej powiedzieliśmy,
oddaje
Nieznane — t o postacie określane w l i s t a c h j a k o : pewien
charakterystykę wariantów w sposób zgeneralizowany.
Widać
W i o c h , żołnierze amerykańscy, oficer R A F , pobożny proboszcz,
Przedstawiona
z niej wyraźnie, że w a r i a n t y W - l i W - 2 mają najwięcej wersji.
Treść t y c h
wariantów jest najbogatsza.
Wynika to z faktu,
iż posiadają one rozbudowane całości znaczeniowe
(opatrzone
ktoś i n n y , a r t y s t a m a l a r z .
Prawdopodobne
— t o postacie
wymienione z nazwiska:
takie j a k : Constantina T i t o , Pedro D u n o , D o n H i l l a r , Generał
w t a b l i c y n u m e r a m i 5 i 6). Wersje t y c h d w u wariantów u p r a w
Denis z F i l i p i n , B r a n d t , T i t o , oraz t a k i e postacie, które okreś
dopodobnione
lono zwrotem: Polak z A m e r y k i , Argentyny, A f r y k i .
są
licznymi
informacjami
o indywidualnych
p r z y p a d k a c h osób, którym się poszczęściło, oraz opisami niesz
Postacie bliskie t o : Józef Cyrankiewicz, D o r o t a Terakowska,
część, które dotknęły l u d z i lekceważących sobie zalecenia łań
M a r i a Starowiejska, K a z i m i e r z D e y n a , Mirosław Hermaszewski.
cucha.
J a k już wspomnieliśmy, w a r i a n t y W - l i W - 2 są w naszym
zbiorze
najliczniejsze
i wszystkie l i s t y
z wyjątkiem
jednego
Postacie występujące w l i s t a c h można zgrupować w t r z y
mieszczą się w schemacie naszej t a b l i c y . Być może t e n jeden
z b i o r y , których cechy stanowią pewien ciąg. Z p u n k t u widzenia
l i s t to przykład m u t a c j i t e k s t u . A u t o r l i s t u , wyraźnie refleksyjny,
polskiego uczestnika łańcucha, jest t o ciąg przybliżeń, w którym
wykorzystał szerzącą się powszechnie
cechy zbiorów postaci nazwaliśmy: nieznane — prawdopodob
treści, które uznaje za istotne. O t o ważniejsze f r a g m e n t y tego
ne — bliskie.
listu: „Łańcuszek św. Antoniego"
б
formę d l a przekazania
-IS: W
G n x
d i d ,
d«^LSJiCtecfc
:•'-•.•..•::••••
<»*..•-'
в \ - о ~ . скг0^'%Ш1лг/Лл$х.
67^<ixoo3^t o
d
B
'•S~'- ty%i&:iJ№
^ ł d ć-d l a .
-
AQ. - ASb k c f c
,.
•e
'
£lAub , fuit
C!x; U . U Ulll'i
^ "K ~'
.'J
•tu
УУЧКЬОЙЛ „ %Sl<bL
OL
иЛлЛХ^
voejQ- o L b r o b ! U g q i ^ L - f c ^ i v ,
OJAXj
со
чЫ-олл^С
oo'tidxx-
kk =r Ш
"ftcu^SŁ
I
I I . 3. Międzynarodowa g r a dzieci W - 4 . I I . 4. G r a d l a dziewcząt, W - 6 . I I . 5. Łańcuszok św. A n t o n i e g o , W - l .
Proś gorącą modlitwą o laskę i opiekę św. A n t o n i e g o , w t a k
t r u d n e j obecnie
s y t u a c j i n a świecie i n i e u c h r o n n e j w o j n y j e
dyną ucieczką dającą wewnętrzny spokój i ukojenie t r o s k jest
m o d l i t w a . K a ż d y człowiek, zwierzę i roślina, każda rzecz m a
t e r i a l n a ulec m u s i śmiorci, więc czy n i e lepiej t a k mocno p o k o
chać! B o g a i uwierzyć" w jego miłość, a b y móc ze spokojem znosić
przeciwności losu. Więcej daje m o d l i t w a niż pogoń za pieniędz
m i i przemijającymi
uoieehami życia doczesnego.
W s p o m n i j piękne życie św. Franciszka, czy też t r a g i c z n y
;
Ма'йсшпек do 6«. h^omc-cp-,
, ,
^ .
i
io
|-
<J^p»os dla wens t t o c p s f a i o i e ^ s t ^ o Ьож,ас1»и*а
ftr-itcm*.
ттюсй
s l ą a a - n a / n u . , * й derm - r v a & z . j
los św. M a k s y m i l i a n a Kolbego. Co p o n i c h zostało ? przecież n i e
majątki i pieniądze a piękne idee: miłość i w i a r a w dobroć ludzką,
w
przebaczenie...
Łańcuszek t e n przybył do P o l s k i z Wenezueli. Obiegł cały
olla
raOS*ej
-rOdVua^, dUQ
nosach
^aojorru^th
świat. N i e p r z e r y w a j łańcuszka, przepisz go 20 r a z y (...)" i t d .
W n a s z y m sądzie, iż m a m y t u d o czynienia z pojawiającą
się mutacją,
u t w i e r d z a nas treść l i s t u z nieba
w Jastrzębiej (obecnie Tarnowskie)
w roku
przepisanego
tego l i s t u , analogicznie j a k l i s t wyżej
cytowany,
schematu i przesiąknięte jest refleksją
przepisująoego:
„Uwaga:
ponieważ
-и.
odbiega o d
kościół święty n a soborach
p o d śmiertelnym grzeohem
podobnei ЬеЬск ЬцГ г п ^ с ^ а Ъ с О и з с и ч ц , ю
•«
•
'
i >i
Slbt
1888. Zakoriczonie
?o
ocW3Kirijti.
pyaC|Oi<aamj.
lechtiefa,^
zabrania
wierzyć w l i s t y z nieba, pisać j e ,
. i w ^
, a sfoixa
Cię b i e l i c a
лООоЬб
*
радосУ.
czytać, nosić i t a k dalej więc tego czynić n i e należy j a k o sprze
ciwiając się pierwszemu p r z y k a z a n i u b o s k i e m u .
T y l k o są t o wymysły chcących korzyści ze sprzedaży
—
d r u k a r z y . K t o b o i się B o g a i p r z y k a z a n i a wypełnia jest p e w n y ,
że ogień a n i powietrze a n i w o j n a szkodzić m u n i e będzie. K t o
zaś źlo żyje przekleństwa i nieblogosławieństwa Boskiego
spo
dziewać się m u s i . . . N i e l i s t o m więc lecz p r z y k a z a n i o m Bożym
wierzyć trzeba i j e wykonywać t o nie sto d n i o d p u s t u lecz wszel
kie
błogosławieństwo
Boże, a n a o s t a t k u zbawienie
'ffc^e^ p T O ^ o s x O i
'ij-|-"iOl
/łnU^c
ьреХ«^а^сь2
t ^ a n c S x i
"Ia*ijcxus3fca
^Lot«-jei*«
wioczne
o t r z y m a (...)" .
18
Interesujący jest też w a r i a n t W - 3 naszego z b i o r u . Są t o
7
Ten H e t -
łBaeuonpeenodei
łnsoniuaea
¥»Й 1 Ш mfmtejm
ТеаамааД^аоагЕа! n a j l e e a y рхгуг
a P t * . I e * e » u « l i . u < l tego e z a s u
list
1 aysłoć
ma o t « J » d с « 2 ; i n i e t J t e a a a a ;
ipUafl W ł e p l l
*age & e t "
do J t r e n n y o h ^ n a j a a y s h j p x a ^ .
l A ł , « p o рахи
ilniaalft.tka Pinia/»/
H i ł a niesjotaianlCB
Coaefcantine
l e s s e dostała t e n . П а и » 195?X. j e j
teiz
Se k o p i i
i o n a je a j s ł o l o . £ a r »
a na X o t e l l l
4Bi poaniej
2 в Ш о е д . C a i l a l e HVoaS o « | r a « a ł r 6 « n l t ó 1
Jiepoeniał,
a p oрая»
* mis
H a l a o i Шипи p i e c e .
M e r l a S t s r o « e 3 a t e 1 <mt 4 s e ' M | « t a n l i a t , l r t o « r ,
njicuoila
ten list
ge.po psxa
»г&и*81 г о
i
San P e a i o P l n o
fefceak
cli
Ntaiła. Caxiala,
to9U->«
t e s etxajnajaj
9 -go a n i *
Ust,a4»»aa
sninterpoowa:
ai.ilaal
X i a k m a bet v e l a - l a ~*20' j o p i l
go
pax» A n i p ł t e l » 4 i
dalemtkaxM
i o t r a y a a z a lapax*. p r a e *
PnseWoJa "
'
Son J i U l e e t j f n ł И М 9
jrinak
lepszą p r a c e .
4 o i » piMa%U«.4xit:.tix< р г * с * . » е с е « «
otrijrm»l
<ty)sonał
*'
.
•
~
с odxaxu a g a e l ł
»oo p r a e r a a ł H a s -
•ЧвхаХ 7 7 9 W e
.-
łoncuca,
Sen-Ł. d o e t e l l i a t z ł i l l p L
zesił,
h o r.le
list
^•toaohaVi
'S ieeŁayK n y p a d k a n i e . р х г е
Zaufajcie
t a j P a n i / и / , et>
ixst
рхевЪя
a o s % a l » P a n i /u,
bjrproasoae
t
0
z Wenezueli
одев
t&iKim
<bf§§|
aaoafani
i в Holandii,:
aOEtalfl PsnV/u/
pxayalane.
W 9> gada i n p o o t i a j c e a i u l l e « u * t 4 ł t « J M t / n / т 1 с Ц
P x o s s e «»lk.o
*2ofci4
as iopŁS. ao,.l,udŁi,k»6«aj sdar.
potisoBuJą a a o a e a o i a .
Piesze «
tyia l i ś c i e n i e sysryłgó p t e n i e d w . n i e
t e n a u o l Panl/ч/ « 96 g t d a l a p o
Lisi
I I . 6. L i s t
*guM-
etraytoaniu « j s >
łańcuch, W - 2 .
listów szczególnie popularne wśród uczniów ostatnich
tej nie m a miejsca n a sprzeczności, wszystko d a się wyjaśnić
klas szkół podstawowych. Z folklorystycznego p u n k t u widzenia
w obrębie systemu. Obowiązują w folklorze specyficzne mecha
ważne są w n i c h d w a f a k t y . L i s t y t e (wysyła je chory chłopiec,
n i z m y powstawania p l o t k i , stereotypów, podań wierzeniowych,
wersje
ogólnikowo mówią o szczęściu — p a t r z tablica) wzbogacone są
zdarzeń
dodatkową informacją. Łańcuch ,,jest dozwolony przez pocztę",
zdarzeń i słów. Są t o p r a w d y podstawowe o folklorze wyrosłym
a t y m s a m y m l i s t y zwolnione są o d opłaty. W y s t a r c z y n a k o
na gruncie przekazu ustnego, a więc w w a r u n k a c h niedoboru
percie napisać szyfr — znak szczęścia — t a k i sam, j a k i należy
i n f o r m a c j i o świecie. W m o i m przekonaniu większość mechaniz
umieścić po przepisanym tekście. Sam szyfr układa się również
mów działania f o l k l o r u odnajdziemy i we współczesnym świe
w
jego
cie — świecie n a d m i a r u i n f o r m a c j i , gdzie orientacja w nieustannie
wersję wyjściową s y m b o l n a kopercie: 2 FOT-37 n a dalszych
z m i e n n y c h sytuacjach jest równie t r u d n a , j a k kiedyś zdobycie
ciąg
przekształceń.
Przyjmijmy
d l a przykładu
jako
cudownych,
pierwotne
przekonanie
o
prawdziwości
s p o t y k a m y : 2 FOF-37, Z F O F - 3 7 , Z FOF-137, FOF-137, 2 F O F -
i n f o r m a c j i . Treści ulegające f o l k l o r y z a c j i są oczywiście zmienne,
23, 2505-73, 2 F O F - F 3 F .
ale m e c h a n i z m działania t e n sam. W listach łańcucha szczęścia
W listach pojawiają
się także k o m
binacje, których s y m b o l e m wyjściowym może być n a przykład:
T-46, K L M - 7 5 i i n n e .
Występujące w listach m o d l i t w y i inwokacje, przekonanie,
W %variancie W - 5 (gra o pieniądze), t a k j a k pisał Bystroń,
znajdujemy
szczegółowe
łatwo t o zauważyć.
wyliczenie
czekającej
nas w y g r a n e j ,
że łańcuch zjednoczy l u d z i — t o f r a g m e n t y m i t y c z n e j %vizji
świata, w której zawarte jest przekonanie, że świat jest całością
jeżeli uczciwie do g r y przystąpimy. Zapewnia się t a m również
ciągłą i celową a wartości mają charakter trwały. Rozpowszech
w niektórych
niane przez łańcuch t a k i e przekonania nie podlegają d y s k u s j i .
wersjach o istniejących
możliwościach
kontroli
Kontynuacja
grających.
W a r i a n t W - 6 — g r a d l a dziewcząt w w y n i k u której chłopiec
łańcucha j a k o czyn p o z y t y w n y
(podtrzymujący
opisaną wersję świata) jest nagradzana. Przywoływanie
przy
w niedługim czasie w y z n a miłość — t o n a j m n i e j liczna g r u p a
padków szczęścia i nieszczęścia n i e m a w listach c h a r a k t e r u
listów. Interesująca w' n i c h jest i n f o r m a c j a , że g r a pochodzi
d o w o d u prawdziwości. Jest t o konsekwencja pierwotnego
z... F r a n c j i . O t o stereotypy naszego myślenia!
konania, że dobro zawsze r o d z i dobro, a zło nie ujdzie karze.
Scharakteryzowane
wyżej l i s t y wprowadzają nas w świat,
którym rządzą reguły f o l k l o r u .
W t y m sposobie zbiorowego
myślenia ze względu n a specyfikę przekazu %vszelkie nowe i n
prze
Wiedzą doskonale folkloryści, j a k wiele miejsca zajmują w p o
daniach „oczywiste przykłady" zdarzeń p o d o b n y c h
do t y c h ,
o j a k i c h mówi opowiadający . Jest t o t e n s a m m e c h a n i z m ,
19
i a d a p t a c j i . T o co nowe
który z n a m y ze średniowiecznych miraculów. Z b i o r y miraculów,
i n t e r p r e t u j e się t a k , b y nie burzyć uznanej w i z j i świata. W wizji
których zadaniem było „przekazanie potomnym pamięci o w i -
formacje
8
ulegają
przekształceniom
—,
i*.,
ci i l e « « I t t r . c <? ł t e *
* dertne s e i ' : <
^ . « « « Ш м
'.-•3. " . e r d r o
«WI.-ne
'era т е » » « « . '
z*b«e.
.<5f»i*l<3«-
г,-., т г --гняг мат.
f «nwbSti«j .1?3
-
1 , V : w l M > ' -ioV'.Jdnle *re*'5 » t r 7 "
»<li> - o - -> s f • пя " t e f - m
«№.<>«<*« t M 4 ń «
:
.< .«",.., < ... ,
.ft, -t'
-•!
*ę*»J<» п . d r o r l .
Л Л • > » . . * - " « c H T ' » ••"Ł—
v s S ^ j z t r : " C h « Л п г ob o t . '
/ -.
Т.
-•>. * FV»B»
,r«.1 " e r . - " , > 1 ' г » r r r r w ł e ~ — i - . l » * o
1 t% „,^r\f v c V - > ' z t * • I T " Н ' О » !
V-^icirwizelso f l a i r i j e c i r a ?T H e t
гсЦ-в» u l e r w *
TV.
.
'i
1 -rzeefcodM.
\
ГП-.1 ' <«I-'<J S l « -
- ,cr*»> n » n i t * * .-.•«Ли*
1
1 » ОЛН-Л
">.rb<fl-*!
:
?„ w e « ! «
^
<V»*6«ul.
. ' . И У*-*** * « 4 * « w v i
e z l » l « r « * K U C , ЬО / *
' nVr» 7 7 / 602
Xl. 7. G r a towarzyska o pieniądze, \ Y -
domych
znakach
wszeohmocy
Boga"
zawierały
liczne
opisy
Przepisywanie listów uznr.jomy za C z i s t o w e m
21
za technicz
„zdarzeń niezwykłych" wraz z p o d a n y m i n a z w i s k a m i , miejscem
n y sposób k o m u n i k a c j i . P r z y j m u j e się, że s t r a t y j a k i e ponosiły
o u d u , treścią zdarzenia. N a d t o piszący z czasem włączali w treść
t o k s t y pisane w s t o s u n k u do p r z e k a z y w a n y c h ustnie zachodziły
zapisków pewne opinie nie dotyczące bezpośrednio f a k t u o u d u .
przede w s z y s t k i m w sferze emocjonalnej. Współczosny rozwój
B y ł y t o kwestie d y d a k t y c z n o o zbawczoj r o l i c h r z t u , odpustów,
środków t e c h n i c z n y c h doprowadził do tego, że wtórne systemy
wiecznej
nagrody
semiotyczne
modlitwy
itp.
i k a r y , wartości i h i e r a r c h i i
cnót, gestów
2 0
E c h a t y c h treści, w l i s t a c h współczesnych bardzo już prze
stają się coraz
bardziej podobne do n a t u r a l n y c h ,
między i n n y m i dlatego, że t a k wszyscy do środków technicznych
przywykliśmy. Środki audiowizualne nie dają j e d n a k
podsta
tworzone, są j e d n a k n a d a l czytelne. Sam f a k t przepisywania -
wowego e f e k t u k o m u n i k a c j i n a t u r a l n e j t j . współuczestnictwa,
p o w t a r z a n i a p r a w d z a w a r t y c h i m p l i c i t e w l i s t a c h nadaje i m
t a k charakterystycznego d l a dawnego f o l k l o r u . S w o i s t y m subs
sens. L i s t y zawierają b o w i e m treść, w b r e w w y k r z y k n i k o m c y t o
t y t u t e m t y c h s t r a t jest, według m n i e , pisanie listów z określoną
wanego wcześniej Janusza R o s z k i . Niepisaną treścią t y c h listów
intencją do kręgu z n a j o m y c h i przyjaciół. W t e j działalności
są intencje, wyobrażenia i przekonania piszących •— t o również
o d n a j d u j e m y p r z y n a j m n i e j namiastkę emocjonalnego
związku.
s t a r a p r a w d a znana etnografom. Zauważmy n a d t o , j a k bardzo
F a l a „łańcucha szczęścia" w t e j c h w i l i już opadła. Można
zmieniły się w l i s t a c h „znaki szczęścia". O i l e w j e d n y m z w a
się spodziewać, że p o j a w i się teraz więcej wariantów listów —
riantów jest t o jeszcze magiczny szyfr, t o w i n n y c h z n a k i e m
gier d l a dziewcząt, gier w znaczki, widokówki, może powstaną
szczęścia jest w y g r a n a n a l o t e r i i , o t r z y m a n i e p r a c y l u b lepszej
nowe
posady. Niezmienne jest n a t o m i a s t nieszczęście, którym pozos
zjawisko ze świata dorosłych przejdzie
w a r i a n t y wymyślone
przez
uczniów.
Prawem
kultury
w świat dziecięcej za
tała śmierć, k a l e c t w o , samotność. Zniknęły też z listów k a r y
b a w y . Możomy być j e d n a k p e w n i , że z a l a t k i l k a , g d y nastanie
i n a g r o d y eschatologiczne. Czy t o „ p o s t ę p " w świecie f o l k l o r u —
jakiś społeczny niepokój, z n o w u o t r z y m a m y l i s t
zaczynający
czy też opad zjawiska n a niższe p o z i o m y świadomości — t r u d n o
się o d słów: „(...) t e n l i s t łańcuch pochodzi (...)
sporządź 13
jednoznacznie
k o p i i tego l i s t u (...)". T o też p r a w o k u l t u r y .
rozstrzygać.
9
P R Z Y P I S Y
J a n S t . Bystroń, Łańcuch szczęścia i inne
ciekawostki.
W a r s z a w a , 1938.
J . Bystroń, tamże, s . 10, 1 1 .
Błażej Pawłowicz, Kilka
słów z życia ludu tv Zalasowej,
„Materiały Antropologiczno-Archeologiczne
i
Etnograficzne",
Т . 1, 1896, s. 229—266.
J . Bystroń, op. c i t . R. 3 0 — 3 4 .
A r c h i w u m M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e , T e k a
rękopisów, sygn. 56/11.
J . Bystroń, op. c i t . s . 30.
A r c h i w u m M . E . Kraków, Тока r k p . , sygn. 56/11.
J . Bystroń, op. c i t . s. 4 0 — 4 3 .
podaję za B y s t r o n i e m , op. c i t . s. 2 1 .
Bystroń, op. c i t . s. 4 7 — 5 0 .
J u l i a n Krzyżanowski, Słownik Folkloru
Polskiego,
War
szawa 1965, s. 323—324.
Bystroń, op. c i t . s. 5 1 .
tamże, s. 52, 53.
1
2
3
4
5
6
7
8
9
1 0
1 1
1 2
1 4
1 5
tamże.
Z o f i a J . Z d y b i c k a , Człowiek i religia,
L u b l i n 1978, s. 146,
147.
Bolesław Miecugow, Strachy na lachy, „Dziennik P o l s k i "
n r 37, 1979.
Janusz Roszko, Łańcuch bezsensu, „Gazeta Południowa'
marzec 1979.
A r c h i w u m M . E . Kraków, T e k a r k p . , sygn. 56/11.
Z o b . D o r o t a Simonides, Bajka i podanie jako
podstawo
we gatunki tradycyjnej
prozy ludowej, „Zeszyty N a u k o w e W S P
w O p o l u " , Historia
literatury,
z. 5, Opolo 1969, s. 2 3 — 2 6 .
A . W i t k o w s k a , Miracula
średniowieczne — funkcje
prze
kazu ustnego i zapisu literackiego,
{ w : ) Kultura
elitarna a kul
tura masowa w Polsce późnego średniowiecza, Wrocław 1978,
181—7.
K . Czistow, Specyfika folkloru
w świetle teorii
informacji,
„Literatura L u d o w a " 6/1977, s. 4 2 — 5 2 .
1 6
1 7
1 8
1 9
2 0
2 1
1 3
UiWcś* Л марш wV
\
щ Ш
Ь ш я
w
*
vo
tow
V
f
* F
7
w
*
>
\^tomu
Ш
m
o
*
I I . 8. Łańcuch szczęścia, W - 3 .
F o t . : Z . F I J a k , I I . 3 - 8 ; J . K u b l e n a , U . i , 2 . I I . 1, 2 ze z b i o r ó w S e w e r y n a
10
Udzieli, A r c h l w u l m Muz. Etnograficznego
w
Krakowie.