http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/3994.pdf
Media
Part of Skrzynie kurpiowskie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1951 t.5 z.4-5
- extracted text
-
SKRZYNIE KURPIOWSKIE Z POW.
OSTROŁĘCKIEGO
ZOFIA
W archiwum Z a k ł a d u Plastyki, Architektury
i Z d o b n i c t w a Ludowego P.I.S. znajduje się te
ka, z a w i e r a j ą c a d w a d z i e ś c i a k i l k a
barwnych
plansz, p r z e d s t a w i a j ą c y c h
skrzynie
ludowe
z pow. o s t r o ł ę c k i e g o . M a t e r i a ł zebrany z o s t a ł
przez Ob. M a r i ę D ą b s k ą , k t ó r a z r a m i e n i a I n
s t y t u t u b a d a ł a tamtejszy teren.
Wspomniany
z b i ó r s k r z y ń stanowi p e w n ą s e r i ę , n a d a j ą c ą się
do opracowania i p o z w a l a j ą c ą z w r ó c i ć u w a g ę
na ten dział zdobnictwa ludowego na K u r p i a c h .
Dotychczas m a m y n i e w i e l e stosunkowo w z m i a
nek, o d n o s z ą c y c h się do m e b l a r s t w a p ó ł n o c n o wschodniej Polski, tak, że nawet najmniejsza
i n f o r m a c j a z tej dziedziny, staje się dla nas
w a ż n y m przyczynkiem.
M a t e r i a ł zebrany z o s t a ł w d z i e w i ę c i u wsiach,
a m i a n o w i c i e : w C i e ń ć k u , Kadzidle, K r z y s i a
kach, Ł y s e m , N i e d ź w i e d z i u , Wejdzie, W y d m u sach, W y k r o c i e i Zalasiu. Z n i e k t ó r y c h w s i ma
m y po jednej skrzyni, z i n n y c h po k i l k a .
Skrzynie wykonane z miękkiego
drzewa,
w i ą z a n e na „ c y n k i " , p o s i a d a j ą k s z t a ł t l e ż ą c e g o
p r o s t o p a d ł o ś c i a n u o w y m i a r a c h , w a h a j ą c y c h się
w n a s t ę p u j ą c y c h granicach: d ł u g o ś ć od 90—130
cm, w y s o k o ś ć : 42—64 cm, s z e r o k o ś ć : 40—62 cm.
N a j c z ę s t s z e s ą j e d n a k skrzynie, w k t ó r y c h ścian:. licowa d ł u g a jest około 95 cm, a wysoka na
46 cm.
S k r z y n i e z pow. o s t r o ł ę c k i e g o
nakryte
są
p ł a s k i m w i e k i e m z niezbyt w y s u n i ę t y m g z y m
sem (od 2—5 cm), g r u b o ś c i około 5 cm.
Tak
gzymsy g ó r n e j a k i dolne są na ogół s ł a b o p r o
filowane (tabl. I , 1—15).
P u d ł a s k r z y ń s p o c z y w a j ą na p o d n ó ż k a c h , k t ó
re s ą w 75% dwudzielne, a t y l k o w 25% poje
dyncze, p r z y czym tak jedne j a k i drugie m a j ą
w e w n ę t r z n e k r a w ę d z i e ozdobnie w y c i n a n e (tabl.
I , 1—14). P o d n ó ż k i dwudzielne poza j e d n y m
w y j ą t k i e m (tabl. I , 10) są pozbawione kół, p o d
czas gdy p r z y p o d n ó ż k a c h pojedynczych k ó ł k a
z d a r z a j ą się częściej (tabl. I , 11, 14, 15). Szufla
dy w p o d n ó ż k a c h s k r z y ń w y s t ę p u j ą z u p e ł n i e
sporadycznie (tabl. I , 15). W y s o k o ś ć p o d n ó ż k ó w
waha się w granicach od 10—22 cm.
Pionowe k r a w ę d z i e s k r z y ń są p r a w i e zawsze
proste i g ł a d k i e . W y j ą t e k od tej zasady stano
w i ą j e d y n i e t r z y skrzynie, jedna z nich, pocho
d z ą c a ze wsi W y d m u s y , posiada na ś c i a n i e l i
cowej w z d ł u ż b o k ó w p r z y b i t e toczone p ó ł k o l u 124
CIEŚLA-REINFUSSOWA
m i e n k i (tabl. I , 10, ryc. 1), druga z N i e d ź w i e
dzia ma u g ó r y t u ż p r z y w i e k u charakterystycz
ne ścięcie (tabl. I , 13, ryc. 2). Ze w z g l ę d u na
s w ą b u d o w ę na s z c z e g ó l n ą u w a g ę
zasługuje
skrzynia trzecia, oznaczona n u m e r e m 12 na ta
b l i c y I . Posiada ona w z d ł u ż p i o n o w y c h k r a w ę
dzi przymocowane d w i e grube p r o f i l o w a n e des
k i , k t ó r e g ó r ą s i ę g a j ą wieka, d o ł e m zaś t w o r z ą
nogi s k r z y n i . Deski te s z e r o k o ś c i około 10 cm
s k ł a d a j ą się z d w ó c h części p r a w i e jednakowo
wysokich, oddzielonych od siebie p r o f i l o w a n y m
gzymsem. G ó r n a część, g r u b o ś c i m n i e j w i ę c e j
d w ó c h c e n t y m e t r ó w , jest z u p e ł n i e p ł a s k a , j e d y
nie t y l k o w n i e w i e l k i e j odległości od k r a w ę d z i
bocznych ma z k a ż d e j strony po j e d n y m żło
bieniu. Dolna część dwa razy grubsza od g ó r n e j
posiada ozdobne profilowanie.
S k r z y n i a ta zo
s t a ł a znaleziona w z a k r y s t i i kościoła w Zalasiu,
co t ł u m a c z y ł o b y m o ż e jej w y j ą t k o w ą b u d o w ę .
Z i n n y c h o z d ó b plastycznych w y s t ę p u j ą c y c h
na badanych skrzyniach k u r p i o w s k i c h n a l e ż y
jeszcze w s p o m n i e ć o p r o f i l o w a n y c h listwach,
t w o r z ą c y c h r a m k i , w y z n a c z a j ą c e pola zdobni
cze (ryc. 1). W jednej ze s k r z y ń , p o c h o d z ą c e j
ze wsi N i e d ź w i e d ź , s p o t y k a m y się z c i e k a w y m
zjawiskiem, r z a d k i m na ogół w skrzyniach l u
d o w y c h . Otóż p r o f i l o w a n e l i s t w y , b ę d ą c e obra
m i e n i e m p ó l zdobniczych są jeszcze dodatkowo
od w e w n ą t r z ozdobnie w y c i ę t e , przez co p o w
staje rodzaj kartusza, w y o d r ę b n i o n e g o ponadto
przez szafirowe tło, k o n t r a s t u j ą c e z b r ą z o w ą
p o w i e r z c h n i ą reszty s k r z y n i i listew (ryc. 2).
Ś c i a n y licowe s k r z y ń b ą d ź w ogóle nie m a j ą
wydzielonego pola zdobniczego (ryc. 5, 6), b ą d ź
p o s i a d a j ą jedno (ryc. 4), dwa (ryc. 3, 7), t r z y
(ryc. 2), a n a w e t w y j ą t k o w o i p i ę ć . Pola te m o
g ą b y ć wyznaczone w r ó ż n y sposób, a m i a n o w i
cie: o d m i e n n y m k o l o r e m t ł a (ryc. 3, 4) r ó ż n y m
od t ł a o g ó l n e g o , p r z y pomocy malowanej r a m k i ,
czy p r o f i l o w a n y c h listew (ryc. 1), w z g l ę d n i e
przez p o ł ą c z e n i e d w ó c h e l e m e n t ó w , a w i ę c k o
lorowego t ł a i r a m k i malowanej (ryc. 7) l u b l i
stew (ryc. 2). P o w s t a ł e tak pola zdobnicze m o
ż e m y p o d z i e l i ć na k w a d r a t o w e i p r o s t o k ą t n e .
Pola p r o s t o k ą t n e w y s t ę p u j ą na skrzyniach j e d nopolowych w pozycji l e ż ą c e j , umieszczone są w
samym ś r o d k u s k r z y n i i z a j m u j ą Vt powierzch
n i ś c i a n y licowej (ryc. 4). Pola w y ł ą c z n i e prosto
k ą t n e spotyka się w skrzyniach d w u - , t r ó j i p i ę c i o p o l o w y c h (tabl. b a r w n a 2, ryc. 1), roz-
mieszczone symetrycznie w z g l ę d e m
środka
skrzyni.
W skrzyni pięciopolowej w y s t ę p u j ą
p r o s t o k ą t y w dwóch wymiarach, wąskie, smu
kłe, z n a j d u j ą się w ś r o d k u i po bokach, a szer
sze m i ę d z y n i m i . K w a d r a t o w e pola s ą z w y k l e
w skrzyniach o d w ó c h polach zdobniczych
(ryc. 3). Pola p r o s t o k ą t n e i k w a d r a t o w e ł ą c z
nie z d a r z a j ą się w skrzyniach t r ó j polowych,
gdzie w ą s k i e pole w postaci s t o j ą c e g o p r o s t ą k ą t a znajduje się w ś r o d k u m i ę d z y d w o m a
p o l a m i k w a d r a t o w y m i (ryc. 2). Wszystkie pola
tak k w a d r a t o w e j a k i p r o s t o k ą t n e są d u ż e i w y
pełniają sobą prawie całą powierzchnię ściany
l i c o w e j . Wydzielone pola m a j ą czasem n a r o ż a
ścięte b ą d ź prosto b ą d ź ł u k o w a t o (ryc. 3).
W ornamentyce o m a w i a n y c h s k r z y ń z pow.
o s t r o ł ę c k i e g o spotyka się m o t y w y abstrakcyjne
i r o ś l i n n e . M o t y w y abstrakcyjne na ogół rzad
sze w y s t ę p u j ą w postaci t r u d n y c h do opisania
kompozycji z ł o ż o n y c h p r z e w a ż n i e z nieregular
n y c h l i n i i k r z y w y c h . P r z y k ł a d e m takiej deko
racji są d w i e skrzynie z w s i N i e d ź w i e d ź , p o w
s t a ł e około 1910 г., w y k o n a n e przez stolarza M i
c h a ł a C h o r ą ż e w i c z a . Na w y o d r ę b n i o n y m sza
f i r o w y m tle r o z r z u c a ł on nieregularnie zdobi
ny, w kolorach b i a ł y m i czerwonym, esowato
l u b ł u k o w a t o powyginane. Jedna z n i c h repro
dukowana na ryc. 2, posiada w p o ś r o d k u p ó i
zdobniczych czerwone
motywy,
będące jak
g d y b y d a l e k i m echem dekoracyjnie t r a k t o w a
n y c h m o n o g r a m ó w . Do m o t y w ó w t y c h z a l i c z y ć
n a l e ż y w z ó r w postaci j a k g d y b y l i t e r y „ X " ,
w y s t ę p u j ą c e j na s k r z y n i ze w s i W y k r o t (tabl.
I I I , 13, ryc. 3).
N a j c z ę s t s z y m i ozdobami s k r z y ń są j e d n a k m o
t y w y roślinne. Spośród k w i a t ó w częstotliwością
w y s t ę p o w a n i a w y r ó ż n i a się t u l i p a n w r ó ż n y c h
odmianach i rozmiarach (tabl. I I , 23—35). Spo
t y k a się go w postaci stulonego p ą c z k a (tabl. I I ,
33), czasem nieco rozchylonego (tabl. I I , 34),
w z g l ę d n i e r o z w i n i ę t e g o k w i a t u (tabl. I I , 23, 28
do 31), z zaznaczonymi nawet p r ę c i k a m i (tabl.
IT, 30, 31). N i e k i e d y k w i a t t u l i p a n u u j ę t y jest
bardziej schematycznie (tabl. I I , 24—27). Obok
tulipanowatych form częste są też kwiaty wiel o p ł a t k o w e (tabl. I I , 7—18, 22), oraz k w i a t y p r o
mieniste (tabl. I I , 19—21). K w i a t y w i e l o p ł a t k o wc p o s i a d a j ą silnie zaznaczony ś r o d e k , w o k ó ł
k t ó r e g o rozmieszczone są l i s t k i w postaci k r o
pek (tabl. I I , 10—12, 14, 18), ł u k ó w (tabl. I I , 8,
13) i t p . C a ł o ś ć m o ż e b y ć od z e w n ą t r z o b w i e
dziona c i e n k i m k o n t u r e m (tabl. I I , 8, 10—14).
K w i a t y promieniste p o s i a d a j ą
cztery,
sześć
i dziesięć l i s t k ó w (tabl. I I , 19—21). O s o b n ą g r u -
13
Tablica
I.
125
Ryc.
1. Wieś
Wydmusy
klMyszyńca
pow.
Ostrołęka.
4
Jednoosiowe m o t y w y symetryczne przybie
r a j ą p o s t a ć k w i a t o n ó w (tabl. I I I , 5, 7), czy też
r o z c z ł o n k o w a n e j g a ł ą z k i z k w i a t a m i na k a ż d e j
odnodze (tabl. I I I , 8) albo pojedynczego k w i a t u
na dość d ł u g i e j ł o d y ż c e (tabl. I I I , 1—3), w z g l ę d
nie u ł o ż o n y c h symetrycznie l u ź n o
rzuconych
t u l i p a n ó w (tabl. I I I , 4). M o t y w asymetryczny
w y s t ą p i ł w y j ą t k o w o na s k r z y n i t r ó j p o l o w e j , pofc h o d z ą c e j ze wsi W y d m u s y (ryc. 1).
4
Ryc.
2. Wieś
Niedźwiedź
k/Myszyńca
pow.
Ostrołęka.
p ę s t a n o w i ą k w i a t y o k s z t a ł t a c h fantastycznych
z k i e l i c h a m i p o t r a k t o w a n y m i dekoracyjnie (ta
blica I I , 36—39).
Podobnie j a k k w i a t y u j m o w a n e są i liście.
P r z e w a ż a j ą l i s t k i drobne owalne (tabl. I I , 42,
43, 45—47, 52) i esowato w y g i ę t e (tabl. I I , 41).
W jednej ze s k r z y ń i m i t u j ą liście n i e w i e l k i e
ś l i m a c z n i c e (tabl. I I , 44). L i ś c i e m o g ą b y ć poje
dyncze (tabl. I I , 40—51, 53, 54) albo p o t r ó j n e
(tabl. I I , 52), symetryczne (tabl. I I , 42, 43, 48,
49, 54), l u b asymetryczne (tabl. I I , 40, 41, 45,
50), w z g l ę d e m swej osi ś r o d k o w e j . Blaszka l i s t
k ó w posiada brzegi g ł a d k i e (tabl. I I , 40—47, 49)
w z g l ę d n i e n i e r ó w n e (tabl. I I , 48) l u b t e ż po
s t r z ę p i o n e j a k w liściu m a k u (tabl. I I , 50).
W n i e k t ó r y c h skrzyniach zaznaczone jest bar
dzo schematycznie ż y ł k o w a n i e liścia (tabl. I I ,
49, 51). W s k r z y n i ze w s i Wejdo w y s t ę p u j ą d u
że liście (tabl. I I , 54, ryc. 6), otoczone dla ce
lów d e k o r a c y j n y c h dodatkowo szeregiem k r o
pek.
Z e l e m e n t ó w w y ż e j opisanych p o w s t a j ą m o
t y w y o ś r o d k o w e i jednoosiowe. M o t y w y o ś r o d
k o w e s ą p r z e w a ż n i e z ł o ż o n e z e l e m e n t ó w ab
s t r a k c y j n y c h (tabl. I I I , 11, 12), rzadziej r o ś l i n
n y c h (tabl. I I I , 9). Jednoosiowe s ą w y ł ą c z n i e r o
i ć
ś l i n n e (tabl. I I I , 1—8, Ю), p r z y czym m o g ą one
b y ć symetryczne i asymetryczne.
Motywy
o ś r o d k o w e p o s i a d a j ą zazwyczaj w c e n t r u m k ó ł
ko (tabl. I I I , 11, 12), czasem o ś m i o p r o m i e n n ą
g w i a z d ę (tabl. I I I , 9) l u b w i e l o p ł a t k o w y k w i a
tek (ryc. 4). Ze ś r o d k a r o z c h o d z ą się na zew
n ą t r z p r o m i e n i ś c i e ł o d y g i proste, czasem rozga
ł ę z i o n e czy faliste (ryc. 4), z a k o ń c z o n e j a k i m ś
k w i a t e m (tabl. I I I , 11). W jednej s k r z y n i ze wsi
W y k r o t w y b i e g a od ś r o d k a szereg d r o b n y c h
k w i a t u s z k ó w , j a k b y nanizanych na niewidocz
n ą n i t k ę (tabl. I I I , 9). I n n ą o d m i a n ę w ś r ó d m o
t y w ó w o ś r o d k o w y c h s t a n o w i k w i a t ze s k r z y n i
z W y d m u s ó w , p o s i a d a j ą c y cztery, dość
duże
p ł a t k i u ł o ż o n e na k r z y ż n a o k o ł o
środkowego
k ó ł k a (ryc. 7).
Na o s o b n ą u w a g ę z a s ł u g u j ą naczynia (tabl. I I ,
1—6), w k t ó r y c h umieszczone s ą b u k i e t y k w i a
t ó w . N a j c z ę s t s z ą f o r m ą jest f l a k o n o mocno w y
d ę t y m b r z u ś c u , czasem nie z a m k n i ę t y od d o ł u
(tabl. I I , 1) l u b s t o j ą c y na j a k i e j ś falistej po
w i e r z c h n i (tabl. I I , 2). O p r ó c z f l a k o n ó w jako na
czynia na k w i a t y spotyka się p ł a s k ą d o n i c z k ę
z d w o m a u c h a m i (tabl. I I , 4), c z a r ę o d w ó c h
n ó ż k a c h (tabl. I I , 5), a wreszcie rodzaj d u ż e g o
kielicha o s p ł a s z c z o n e j a szerokiej czarce, posia
d a j ą c e g o c i e n k ą n ó ż k ę z s z e r s z ą p o d s t a w ą (tabl.
I I , 6).
Naczynie na k w i a t y m o ż e b y ć p o t r a k t o w a n e
albo w p e r s p e k t y w i e (tabl. I I , 1—4), albo rzucie
bocznym (tabl. I I , 5, 6). W p i e r w s z y m p r z y p a d
k u g ó r n y o t w ó r f l a k o n u jest w całości w i d o c z n y
tak, że k w i a t y w ł a ś c i w i e nie umieszczone s ą w e
w n ą t r z naczynia, lecz z n a j d u j ą się po za n i m .
W y o d r ę b n i o n e pola zdobnicze s ą zazwyczaj
wypełnione jednym motywem,
zajmującym
p i a w i e c a ł ą ich p o w i e r z c h n i ę (ryc. 2, 3). B a r
dzo rzadko spotyka się dodatkowe zdobiny,
z n a j d u j ą c e się w d w ó c h (ryc. 1) l u b czterech
n a r o ż a c h (tabl. b a r w n a 2), skierowane d o ś r o d k c w o . Czasem w y s t ę p u j e r ó w n i e ż data ( p r a w
dopodobnie powstania skrzyni), umieszczona na
p o l u zdobniczym (ryc. 1).
Na s z c z e g ó l n ą u w a g ę z a s ł u g u j e
t u fakt,
że
w skrzyniach j e d n o p o l o w y c h z w y k l e pole zdob
nicze w y p e ł n i o n e jest w całości m o t y w e m o ś r o d
k o w y m (tabl. I I I , 9), a raz t y l k o miejsce jego za
j ą ł m o t y w jednoosiowy s y m e t r y c z n y (tabl. I I I ,
10). W skrzyniach o n i e w y o d r ę b n i o n y c h polach
zdobniczych d e k o r a c j ę ś c i a n y licowej
stanowią
zwykle
kwiatony
dwa
jednakowe,
rozłożyste
(ryc. 5, 6) l u b j a k i ś m o t y w abstrakcyjny (tabl.
I I I , 11). P r z e s t r z e ń m i ę d z y t y m i k w i a t o n a m i jest
zazwyczaj pusta, t y l k o w s k r z y n i z W y d m u s ó w
w i d n i e j ą w ś r o d k u u ł o ż o n e jeden nad d r u g i m
dwa o ś m i o p ł a t k o w e k w i a t y .
W skrzyniach d w u p o l o w y c h na obu polach
zdobniczych w y s t ę p u j e ten sam
motyw,
zaś
12?
7
# 4
^
*
/О
/л
w t r ó j p o l o w y c h dwa z e w n ę t r z n e są takie same
a odmienny jest t y l k o m o t y w pola ś r o d k o w e g o .
Z a z n a c z y ć p r z y t y m n a l e ż y , że wszystkie t r z y
pola m a j ą ten sam charakter zdobniczy t. zn.,
ż e są w y p e ł n i o n e m o t y w a m i albo r o ś l i n n y m i
(ryc. 1), albo a b s t r a k c y j n y m i (ryc. 2). W y j ą t e k
s t a n o w i skrzynia z W e j d ą , w y r ó ż n i a j ą c a się
u k ł a d e m m o t y w ó w . W ś r o d k u s k r z y n i znajduje
się wyznaczony p r o f i l o w a n ą r a m k ą s t o j ą c y p r o
s t o k ą t , na k t ó r e g o t ł o rzucona jest g a ł ą z k a k w i a
t o w a zaznaczona j a s n o - b r ą z o w y m k o l o r e m (tabl.
I I I , 2). Po obu stronach tego p r o s t o k ą t a umiesz
128
czone są pola k w a d r a t o w e , skierowane n a r o ż e m
w dół. Pola te w y p e ł n i a j ą w s p ó ł ś r o d k o w o u ł o
ż o n e k w a d r a t y , zrobione z p r o f i l o w a n y c h l i
stew, malowane na z m i a n ę k o l o r e m j a s n o - b r ą
z o w y m i ciemniejszym b r ą z o w y m t a k i m sa
m y m j a k c a ł a skrzynia.
P o z o s t a ł a po w y d z i e l e n i u p ó l zdobniczych
część ś c i a n l i c o w y c h jest na ogół pozbawiona
j a k i c h k o l w i e k o r n a m e n t ó w (ryc. 1—3), to samo
odnosi się do g z y m s ó w d o l n y c h i g ó r n y c h . W y
j ą t e k od tej r e g u ł y s t a n o w i ą skrzynie z W y d m u s ó w (ryc. 7) oraz wszystkie jednopolowe,
w k t ó r y c h po obu stronach w y o d r ę b n i o n e g o
pola znajduje się zawsze j a k i ś m o t y w k w i a t o w y
(tabl. I I I , 1, 3, ryc. 4).
P o d n ó ż k i s k r z y ń w 60% są pozbawione wszel
kich o z d ó b . W t y c h nielicznych przypadkach,
w k t ó r y c h w y s t ę p u j ą są to t y l k o j a k i e ś nie
w i e l k i e zdobiny w postaci k w i a t k a , m n i e j l u b
w i ę c e j fantastycznego (ryc. 3) czy całej g a ł ą z k i
k w i e t n e j (tabl. b a r w n a 2), w z g l ę d n i e m o t y w u
abstrakcyjnego (tabl. I I , 61). W d w ó c h t y l k o
skrzyniach o p r ó c z pojedynczej zdobiny w y s t ą
p i ł y jeszcze dodatkowe k r o p k i , b i e g n ą c e
raz
w z d ł u ż bocznej k r a w ę d z i p o d n ó ż k a (ryc. 5),
a d r u g i raz o b e j m u j ą c e
półłukiem
trójlistną
zdobinę i podkreślające wycięcie wewnętrzno
p o d n ó ż k a (tabl. b a r w n a 1). Z d o b i n y w y s t ę p u j ą
p r a w i e w y ł ą c z n i e na p o d n ó ż k a c h d w u d z i e l n y c h
(ryc. 3, 5, tabl. b a r w n a 1, 2), a raz t y l k o na po
j e d y n c z y m , p r z y czym ornament r o z ł o ż o n y zo
s t a ł w ó w c z a s na całej jego powierzchni.
Kolorystycznie rozwiązanie s k r z y ń kurpiow
skich jest na ogół dość z r ó ż n i c o w a n e m i m o , że
skala b a r w u ż y w a n y c h do ich zdobienia nie jest
z b y t d u ż a . Wszystkie opracowywane t u s k r z y
nie są m a l o w a n e g ł a d k o
na
kolor b r ą z o w y
z r ó ż n y m i odcieniami. W j e d n y m t y l k o p r z y
p a d k u tło s k r z y n i jest b i a ł e , a na n i m obramie
nia pól (profilowane l i s t w y ) , w e w n ę t r z n e zdo
b i n y gzymsy i c a ł y p o d n ó ż e k są u t r z y m a n e w
kolorze c z e r w o n y m . T ł a w y o d r ę b n i o n y c h p ó l
zdobniczych m a l o w a n e są zazwyczaj k o l o r e m
zielonym, doskonale h a r m o n i z u j ą c y m z b r ą z o
w ą p o w i e r z c h n i ą całej s k r z y n i . D w u k r o t n i e za
miast k o l o r u zielonego u ż y t o szafirowego, a raz
r ó ż o w e g o , k t ó r y jeszcze dodatkowo obwiedzio
no n i e b i e s k ą , jednostronnie od w e w n ą t r z z ą b
k o w a n ą r a m k ą . P o m i j a j ą c kolor t ł a zasadnicze
go s k r z y ń czy też p ó l zdobniczych n a j c z ę s t s z e
są zestawienia trzech i czterech k o l o r ó w , w y
j ą t k o w o t y l k o p i ę c i u , a to: b i a ł e g o , czerwone
go, czarnego, zielonego i ż ó ł t e g o (tabl. b a r w n a
1, 2). P r ó c z t y c h w i e l o k o l o r o w y c h s k r z y ń zda
r z a j ą się i takie, gdzie w z ó r w y m a l o w a n y z o s t a ł
j e d n y m kolorem, np. j a s n o - b r ą z o w y m , czy czer
w o n y m . Na ogół w stosowaniu b a r w w i d a ć p e w
no d ą ż n o ś ć do zachowania k o l o r ó w n a t u r a l n y c h ,
co w y r a ż a się t y m , ż e ł o d y g i i liście są zazwy
czaj zielone, k w i a t y czerwone, ż ó ł t e i t d . Spo
t y k a się j e d n a k r ó w n i e ż
i tak namalowane
k w i a t y , k t ó r e z a r ó w n o f o r m ą j a k i b a r w ą od
b i e g a j ą z u p e ł n i e od znanych z p r z y r o d y . I tak
np w s k r z y n i z W y d m u s ó w m a m y
kwiatoń
w postaci r o z g a ł ę z i o n e j ł o d y g i o 9 k w i a t a c h
o k s z t a ł t a c h fantastycznych, r ó w n i e ż n i e n a t u r a n y c h kolorystycznie. W i d z i m y t a k ż e np. k w i a -
Ryc.
3. Wieś
Wykrot
kjMyszyńca
pow.
Ostrołęka.
Ryc.
4. Wieś
Krysiaki
kjMyszyńca
pow.
Ostrołęka.
Ryc. 5. Wieś Wydmusy k/Myszyńca
pow.
Ostrołęka.
tony, w k t ó r y c h liście i ł o d y g i w y k o n a n e są
k i l k u k o l o r a m i nie o d p o w i a d a j ą c y m i rzeczywi
stości j a k : b i a ł y m , niebieskim, c z a r n y m i t d . , zaś
k w i a t y promieniste m a j ą otok np. niebieski,
a środki białe lub odwrotnie.
Od opisanych poprzednio r ó ż n i się skrzynia
ze w s i C i e ń ć k , gdzie c a ł a ś c i a n a licowa z o s t a ł a
p o k r y t a wzorem, w y k o n a n y m przez szablon w
kolorach b i a ł y m , c z e r w o n y m i szafirowym.
Na koniec n a l e ż y jeszcze w s p o m n i e ć o w y k ł a d k a c h do z a m k ó w t. j . ż e l a z n y c h ozdobnych
tarczkach, k t ó r e p r z y b i t e są na l i c u p r z y d z i u r
ce od klucza. W y k ł a d k i te m o g ą p o s i a d a ć f o r m ę
k w a d r a t u . p r o s t o k ą t a prostego czy t e ż o ś c i ę t y c h
n a r o ż a c h (tabl. I V , 1—3),
rombu, romboidu,
p r z e c h o d z ą c e g o n a s t ę p n i e w deltoid (tabl. I V ,
4—6). F o r m ę złożoną ma w y k ł a d k a oznaczona
129
n u m e r e m 8 na tabl. I V . Posiada cna zasadniczo
k s z t a ł t r o m b u , k t ó r e g o n a r o ż n i k i s t a n o w i ą czte
r y mniejsze r o m b y . O p r ó c z f o r m czysto geome
trycznych
występuje
w y k ł a d k a w ozdobnej
postaci stylizowanego k w i a t u (tabl. I V , 9), zna
leziona na opisywanej w y ż e j s k r z y n i ze wsi K a
dzidło oraz inna w k s z t a ł c i e schematycznie po
traktowanego d w u g ł o w e g o o r ł a (tabl. I V , 10).
W e d ł u g podawanych i n f o r m a c j i przez obec
nych w ł a ś c i c i e l i s k r z y ń m a j ą one b y ć na ogół
stare, p o c h o d z i ć p r z e w a ż n i e z p o ł o w y X I X
w i e k u . W i a d o m o ś c i o m t y m nie m o ż n a jednak
w z u p e ł n o ś c i z a u f a ć , g d y ż i n f o r m a t o r o w i e prze
s a d z a j ą zazwyczaj w podawaniu ilości lat po
siadanego przedmiotu, aby przez to p o d k r e ś l i ć
jego d a w n o ś ć . N i e m n i e j na d w ó c h opisywanych
t u skrzyniach k u r p i o w s k i c h m a m y , z n a j d u j ą c e
się na p o l u zdobniczym daty
(1862, 1866 —
ryc. 1), k t ó r e w s k a z u j ą , że s k r z y n i a r s t w o na
K u r p i a c h na p o c z ą t k u I I p o ł o w y X I X
wieku
s t a ł o j u ż dość wysoko.
Opisane w y ż e j skrzynie z pow. o s t r o ł ę c k i e g o
na pierwszy rzut oka bardzo z r ó ż n i c o w a n e pod
w z g l ę d e m zdobniczym da
się s p r o w a d z i ć do
d w ó c h zasadniczych t y p ó w . Jeden to s k r z y n i e
o ś c i a n a c h g ł a d k i c h , nie p o s i a d a j ą c e w y o d r ę b
n i o n y c h pól zdobniczych, ani
profilowanych
o b r a m i e ń , ozdobione na ś c i a n i e licowej n a j c z ę ś
ciej dwoma
rozłożystymi kwiatonami o syl
wetce m n i e j lub w i ę c e j n a w i ą z u j ą c e j do f o r m
przyrodniczych, j a k k o l w i e k czasem fantastycz
ne w s z c z e g ó ł a c h ( k w i a t y ) i barwie, d r u g i zaś
s t a n o w i ą skrzynie o p o w i e r z c h n i urozmaiconej
p l a s t y c z n y m i ozdobami (profilowane r a m k i ) ,
z w y z n a c z o n y m i p o l a m i zdobniczymi, w y p e ł n i o
n y m i motywami abstrakcyjnymi względnie ro
ślinnymi.
S k r z y n i e g r u p y pierwszej, r o b i ą c e
wiażenie prymitywniejszych
są zapewne w y
r o b a m i m i e j s c o w y m i , k t ó r e p o w s t a ł y bez spe
cjalnego o d d z i a ł y w a n i a w z o r ó w obcych, m i m o ,
1
2
z
«
S
1
1
) Roman Reinfuss: Skrzynie zdobione z okolic K r a
kowa —• część I I I , Polska Sztuka Ludowa, rok I I I , nr
1—2, str. 9 i n.
6
Tablica
IJO
że z b l i ż o n e f o r m y w y s t ę p u j ą i na i n n y c h tere
nach Polski, j a k n a p r z y k ł a d w L u b e l s z c z y ź n i e ,
K r a k o w s k i m (skrzynie czernichowskie) ) , Ż y
w i e c c z y ź n i e i t p . D r u g i t y p bardziej pod w z g l ę
dem k o m p o z y c y j n y m r o z w i n i ę t y n a w i ą z u j e w y
r a ź n i e do s k r z y ń znanych z M a z u r ó w Pruskich.
Jak w y n i k a z m a t e r i a ł ó w , z n a j d u j ą c y c h się w
a r c h i w u m Z a k ł a d u P l a s t y k i L u d o w e j P. I . S.
skrzynie mazurskie c h a r a k t e r y z u j ą się obfitoś
cią o z d ó b plastycznych w formie
profilowa
nych ramek p ó ł k o l u m i e n e k , p o d z i a ł e m ś c i a n y
licowej n a j c z ę ś c i e j na p i ę ć pól zdobniczych, w y
p e ł n i o n y c h k w i a t o n a m i . W ś r ó d t y c h s k r z y ń za
r y s o w u j ą się d w i e grupy, z k t ó r y c h jedna o bo
gatej i technicznie bardzo p o p r a w n i e w y k o n a
nej ornamentacji n a l e ż y zapewne do meblar
stwa m i e s z c z a ń s k i e g o , druga zaś o w y k o n a n i u
p r y m i t y w n i e j s z y m posiada charakter bardziej
l u d o w y . W ś r ó d t y c h ostatnich znajdziemy sze
reg p r z y k ł a d ó w n a w i ą z u j ą c y c h do s k r z y ń k u r
piowskich z a r ó w n o , jeśli idzie o o g ó l n ą k o m p o
z y c j ę (podział na pola i s p o s ó b ich w y o d r ę b n i a
nia), j a k też i o szczegóły o r n a m e n t u
(formy
k w i a t ó w i ich e l e m e n t ó w ) . Zdaje się nie u l e g a ć
w ą t p l i w o ś c i , że p r y m i t y w n i e j sze skrzynie ma
zurskie wzorowane na tych, k t ó r e o k r e ś l o n e
z o s t a ł y m i a n e m m i e s z c z a ń s k i c h , s t a ł y się z ko
lei w z o r e m dla bogatszych s k r z y ń
kurpiow
skich. Wskazane t u p o k r e w i e ń s t w o m i ę d z y j e d
na z g r u p m a l o w a n y c h s k r z y ń k u r p i o w s k i c h ,
a s k r z y n i a m i m a z u r s k i m i nie stanowi
faktu
odosobnionego. W i e m y b o w i e m , iż tereny te
p o z o s t a w a ł y ze sobą w bardzo ś c i s ł y c h z w i ą z
kach, k t ó r y c h
w y r a z znajdziemy w r ó ż n y c h
dziedzinach ludowej k u l t u r y j a k np. w b u d o w
nictwie, t k a c t w i e i t d .
IV.
?
3
3
i
a
Дус.
7. Skrzynia ludowa. Wieś W$dmus$, k. MyszgAca pow. Ostrołęka.
Skala I