-
extracted text
-
„Etnografia Polska", t. X V I I z. 1
WANDA P A P R O C K A
P R O B L E M A T Y K A WSPÓŁCZESNYCH P R Z E M I A N
W KULTURZE LUDOWEJ W OSTATNICH PRACACH CZESKICH
I SŁOWACKICH ETNOGRAFÓW
P r o b l e m a t y k a z m i a n y k u l t u r o w e j znajduje się w kręgu zainteresowań
etnografów w w i e l u krajach. W państwach socjalistycznych, w których
r a d y k a l n e z m i a n y polityczne, ekonomiczne i społeczne wywołały d y n a
miczne przeobrażenia wewnątrzkulturowe, p r o b l e m t e n musiał stać się
pierwszoplanowy w badaniach n a d współczesnością *.
Jest rzeczą zrozumiałą, że w procesie współczesnych przemian zacho
dzących w t y c h krajach, w określeniu podstawowych wyznaczników
zmian, j a k i w stopniu powiązania i c h z procesem i n d u s t r i a l i z a c j i i u r b a
nizacji, występować będą znaczne różnice wynikające z o d m i e n n y c h w a
runków r o z w o j u historycznego każdego z państw, a więc zależne od t y c h
układów, które poprzedziły stan a k t u a l n y analizowanej rzeczywistości .
N i e można n i e podkreślić różnic w i n t e r p r e t a c j i zjawisk związanych
z procesem zmian k u l t u r o w y c h , wynikających z o d m i e n n y c h założeń m e
todologicznych i różnych t e c h n i k badawczych stosowanych w poszczegól
n y c h krajach.
Porównanie ukazujących się w o s t a t n i m 15-leciu prac etnografów
polskich z p r a c a m i czeskimi i słowackimi wyraźnie wskazuje na istnienie
t y c h różnic. N i e można jednak, śledząc powojenną literaturę etnograficz
ną w Czechosłowacji, n i e zauważyć i p e w n y c h analogii z b a d a n i a m i p r o
w a d z o n y m i w Polsce n a d zagadnieniem współczesnych przemian, analo
g i i wynikających z znacznych podobieństw w r o z w o j u myśli etnograficz
nej w o b u k r a j a c h .
2
3
1
P o r . Zmiany
kultury
chłopskiej.
i metody
Problematyka
p r a c a z b i o r o w a p o d redakcją K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j ,
* P o r . W . D y n o w s k i , Etnografia
społecznych,
* Por.
i czeskiej
w aktualnych
prac
etnograficznych,
W r o c ł a w 1973.
tendencjach
rozwojowych
nauk
„Etnografia P o l s k a " , t . 1 1 : 1967, s. 15, s. 15-32.
A.
K u t r z e b a - P o j n a r o w a ,
kultury
ludowej
w świetle
Analogie
opracowań
i
różnice
syntetycznych,
rozwoju
polskiej
maszynopis
referatu
w y g ł o s z o n e g o n a k o n f e r e n c j i w L i b i c a c h w 1971 r . (Czechosłowacja).
96
WANDA
PAPROCKA
Zarówno w e t n o g r a f i i czechosłowackiej, j a k i polskiej po I I wojnie
światowej ulegają zasadniczej zmianie założenia teoretyczne i metodo
logiczne badań. Następuje stopniowe odejście od istniejących w e wcześ
niejszych okresach zainteresowań archaizmami k u l t u r o w y m i , poszukiwa
n y m i na terenach wyróżniających się zachowawczością, od i n w e n t a r y
zacji j e d n o s t k o w y c h wytworów zlokalizowanych w czasie i przestrzeni,
na rzecz analizy przemian zachodzących w h i s t o r y c z n y m procesie roz
w o j u k u l t u r y . J a k k o l w i e k przyjęcie tego stanowiska skierowywało uwagę
i na zagadnienie współczesności t r a k t o w a n e j j a k o ostatnie ogniwo h i s t o
rycznego procesu rozwoju, t o szczególnie w p i e r w s z y m okresie (w Cze
chosłowacji trwał o n dłużej niż w Polsce, p r a w i e do końca l a t 60-tych)
w sposób niedostateczny analizowano sam proces współczesnych zmian.
Ograniczano się często do genetycznej i n t e r p r e t a c j i zjawisk k u l t u r o w y c h
bez dostatecznie całościowego widzenia badanej rzeczywistości, wzajem
n y c h sprzężeń między elementami s t r u k t u r y , j a k również f u n k c j i t y c h
elementów w ramach całości. W c h w i l i obecnej zarówno w Polsce, j a k
i w Czechosłowacji możemy już j e d n a k stwierdzić, że w studiach n a d
procesem przeobrażeń współczesnych powszechnie przyjęte stanowisko
badawcze zakłada całościowe i dynamiczne u j m o w a n i e rzeczywistości k u l
turowej .
4
Takie stanowisko wymagało w konsekwencji nowego spojrzenia na
przedmiot badań — społeczność wiejską, która w zmienionych w a r u n
kach gospodarczych, społecznych i k u l t u r o w y c h przestawała tworzyć z i n
tegrowaną całość, stając się środowiskiem wielozawodowym, zróżnico
w a n y m k u l t u r o w o . Zainteresowania etnografów wykroczyły więc poza
kulturę ludową, kulturę powstałą w określonych w a r u n k a c h i n a określo
n y m etapie r o z w o j u historycznego i objęły również niektóre środowiska
miejskie i g r u p y zawodowe. Dążąc do uchwycenia powiązań f u n k c j o n a l n o - s t r u k t u r a l n y c h przedmiotem badań stawały się najczęściej m i k r o
s t r u k t u r y , takie j a k rodzina i społeczność lokalna. Badanie l u d z k i e j zbio4
Por. A. M e l i c h e r č i k ,
výstavbě
gi
rozwoju
kami,
Československa
etnografia
a niektóre
„ N á r o d o p i s n ý s b o r n i k " , R. 9 : 1950; К .
socializmu,
etnografii
polskiej,
jej
obecne
zadania,
metody
i związki
„Etnografia P o l s k a " , t . 1 : 1958, s. 72-83; B . F i l o v á , К
metodologickým
otázkám
národopisné
j
vedy,
s. 177-188; A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a ,
graficznych:
czas
i przestrzeń
w
badaniach
t. 9 : 1965, s. 2 5 - 4 0 ; A . M e l i c h e r č i k ,
„Slovenský
Z zagadnień
kultury
Tradičné
otázky
historii
studia
i socjologii,
kultury
v
s. 39-60; O . S k a l n i k o v a ,
K.
1971, ss. 80.
ludovej
Wrocław
úlohy
z innymi
niektórym
polskich
„Etnografia
a nietradičné
v ludovej
sučasnosti,
„Slovenský
F o j t i к, К
teorii
Studia
Niektóre
Nśrodopis",
etnografie
nau
8 : 1960,
prac
ludowej,
1967, s. 6 - 3 1 ; A . P r a n d a ,
pri
Dro
aktualnym
N ś r o d o p i s " , R.
metody
„ S l o v e n s k ý N á r o d o p i s " , R. 1 4 : 1966, s. 63-68; K . D o b r o w o l s k i ,
nicza
jej
D o b r o w o l s k i ,
etno
Polska",
kultuře,
z
pogra
teoretické
R.
současnosti,
1 8 : 1970,
Praha
PROBLEMATYKA
WSPÓŁCZESNYCH
97
PRZEMIAN
rowości jako określonej całości pozwalało b o w i e m zarówno na prześle
dzenie wszystkich elementów składających się na jej strukturę, j a k i na
zbadanie mechanizmu i c h funkcjonowania. Socjologiczny aspekt p r o w a
dzonych badań, wyrażających się m . i n . zwróceniem u w a g i na zagad
nienia więzi społecznej, wymagał korzystania z metod i t e c h n i k stoso
w a n y c h w socjologii.
Ten proces f o r m o w a n i a się n o w y c h kierunków zainteresowań etno
g r a f i i daje się wyraźnie prześledzić w pracach etnografów czeskich i sło
w a c k i c h ukazujących się w ostatnich l a t a c h . N o w e tendencje badawcze
nie spowodowały jednakże całkowitego odejścia od studiów z zakresu
k u l t u r y t r a d y c y j n e j . Badania zachowanych r e l i k t o w y c h f o r m k u l t u r y t r a
dycyjnej mają swoją pozycję w planach n a u k o w y c h placówek etnograficz
n y c h Czeskiej i Słowackiej A k a d e m i i Nauk. Ogólnie można więc s t w i e r
dzić, że w r o z w o j u studiów etnograficznych na terenie Czechosłowacji
wyraźnie dają się zaobserwować dwie tendencje badawcze. Pierwsza
obejmuje studia nad kulturą ludową w procesie j e j historycznego roz
w o j u , doprowadzone niejednokrotnie do współczesności. Druga, koncen
t r u j e uwagę badaczy głównie na procesie współczesnych zmian w i d z i a
n y c h w szerokim kontekście zjawisk k u l t u r o w y c h .
5
Całą problematykę studiów k u l t u r y ludowej w Czechach i na Słowa
cji można podzielić, j a k podaje A d a m Pranda w s w o i m a r t y k u l e dotyczą
c y m głównych kierunków współczesnej etnografii w Czechosłowacji, na
kilka g r u p z a g a d n i e ń :
1. Badania r o z w o j u k u l t u r y ludowej w ramach określonej społeczno
ści lokalnej — w s i z uwzględnieniem zmian, jakie następowały pod wpły
w e m różnicowania się zawodowego ludności w przeszłości i obecnie.
2. Badanie k u l t u r y ludowej przesiedleńców i repatriantów oraz zwią
zanych z t y m zagadnień adaptacji, i n t e g r a c j i i a k u l t u r a c j i .
3. Badanie k u l t u r y ludowej czeskich i słowackich mniejszości naro
d o w y c h za granicą.
4. Badanie k u l t u r y ludowej w przemysłowym regionie w przeszłości
i w procesie współczesnych przemian.
6
5
К.
K.
F o j t i k , Etnografie
Fojtík,
sociologie,
Výzkum
studia
ludovej
kultury
s. 489-498; O. S k a l n í k o v a ,
sledky,
vej
kultury
na Slovensku,
na Slovensku
• Podziai
českéj
v
aktuality",
oblasti
„Slovenský
súčasnosti,
K . F o j t i k , Etnografie
v
a slovenskéj
7 — Etnografia Polska, XVII/1
československé
Niektóre
R.
Východiska
a
vý
„ S l o v e n s k ý N á r o d o p i s " , R. 1 7 : 1969, s. 327-347; A .
Pran
na konferencii
kultury
o perspektivách
„Slovenský
przyjęty
K. periodizácjí
pro
1 5 : 1967,
ludo
zagadnień
ludovej
1965, n r 3 4 ;
vývinu
v Smoleniciach,
na grupy
Národopis",
současnosti.
„ Č e s k ý l i d " , R. 56: 1969, s. 255-272; A . P r a n d a ,
d a , O. D a n g 1 о V a, Diskusia
vedy
„Národopisné
průmyslových
„ Č e s k ý l i d " , R. 5 2 : 1965 n r 3, s. 131-143; J . M i c h á l e k ,
etnografii,
blémy
a
O. S k a l n í k o v a ,
národopisnéj
N á r o d o p i s " , R. 1 7 : 1969, s. 433-452.
za A . P r a n d ą ,
v súčasnosti,
rozvoja
(w druku).
Hlavné
směry
studia
98
WANDA
PAPROCKA
5. Badanie k u l t u r y ludowej w mieście w przeszłości i w procesie
współczesnych przemian.
6. Teoria i metodologia (proces z m ia n w k u l t u r z e l u d o w e j , perspe
k t y w y r o z w o j u k u l t u r y l u d o w e j , periody zaeja).
7. Syntezy (Vlastivěda, encyklopedie, atlas etnograficzny).
Prace monograficzne,
dotyczące w y b r a n y c h zagadnień k u l
t u r y ludowej, oraz monograficzne opracowania k u l t u r y l u d o w e j określo
n y c h społeczności l o k a l n y c h stanowiły dość długo podstawową formę p r e
zentowania wyników prowadzonych w Czechosłowacji badań etnogra
ficznych.
Wcześniejsze prace tego t y p u można zaliczyć do m o n o g r a f i i h i s t o
r y c z n y c h . Postępowanie badawcze zmierzało w t y m w y p a d k u do reje
stracji i r e k o n s t r u k c j i faktów i wytworów k u l t u r o w y c h w odniesieniu do
przeszłości, najczęściej ujętych w r a m y klasycznego trójpodziału k u l t u r y .
Skierowanie u w a g i na zagadnienie zmieniającej się nieustannie rzeczy
wistości w p r o w a d z a jednak wkrótce konieczność analizy wszystkich c z y n
ników warunkujących badaną rzeczywistość, zarówno w przeszłości, j a k
i współcześnie. T a k ujęte opracowania monograficzne
uwzględniające
znaczenie warunków gospodarczych i społecznych w procesie kształtowa
nia się k u l t u r y ludowej dawały już podstawę do analizy p r o c e s u j e j
zmian .
7
8
Rozpatrując drogi r o z w o j u studiów etnograficznych w Czechosłowa
cji nie można pominąć s p r a w y różnic, jakie zarysowują się w problema
tyce badawczej etnografii słowackiej i czeskiej. U podstaw t y c h różnic
leżą niewątpliwie odmienne d r o g i r o z w o j u gospodarczego, społecznego
i politycznego o b u k r a i n . Znacznie wcześniejszy i intesywniejszy w Cze-
N p . S. K o v a č e v i č o v á ,
Ludový
odev
ss. 252; V . S c h e u í l e r , Dějiny
chodské
ceramiku,
K.
kamenov
na strédnom
7
dějinám
výroby
mlýnských
v Hornom
d o p i s " , R. 1 2 : 1964, s. 561-605; V . U h l a r , Vřetena
B r a t i s l a v a 1955,
Liptove,
P l z n i 1959, ss. 193; A .
a kolovraty
Pranda,
„Slovenský
Slovensku,
Nśro
na Slovensku,
„Sbor
Slovensku,
„Věstnik
n i k Slovenský N á r o d n e g o M u z e a " , R. 6 0 : 1966, s. 9-55.
a
A.
Pranda,
O
regionalnom
národopisnom
bádáni
na
N á r o d o p i s n é společnosti československé p r i Č S A V
a Slovenské] Národopisnej. spole
čnosti p r i S A V " , 1966 n r 3-4, s. 3 - 7 ; V . F r o l e c ,
Perspektiva
pisných
monografii
na
Moravě
s. 574-577; M . M a r k u s , Plán
„Slovenský
venska,
regionalnych
stiku
ČSAV,
slové
oblasti
monografii,
napisania
Slezký,
„Slovenský
národopisnej
regionalnych
národo
N á r o d o p i s " , R.
1 6 : 1963,
monografie
východného
N á r o d o p i s " , R. 1 6 : 1968, s. 611-613; J . P o d o l a k ,
národopisných
l e r , Regionalni
a ve
monografii
národopisná
monografie
na Slovensku,
v plánach
К
tamże, s. 593-598; V . S c h e u í
Ústavu
pro
etnografii
tamże, s. 6 0 7 - 6 1 1 ; O. S k a l n i k o v a , Ostravsko
— monografie
tamże, s. 607; J . T o m e s ,
kultura
t a m ż e , s. 621-623.
Duchovni
Slo
přípravě
a sociální
v
a
folkloriprůmy
národopisné
P R O B L E M A T Y K A WSPÓŁCZESNYCH
99
PRZEMIAN
chach niż na Słowacji proces i n d u s t r i a l i z a c j i i urbanizacji miał zasadni
czy wpływ na stopień zachowania t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j , j e j s t r u k
turę i siłę f u n k c j o n o w a n i a w społeczeństwie. Różny stan zachowania k u l
t u r y ludowej determinował k i e r u n e k zainteresowań etnografów czeskich
i słowackich, różne więc siłą rzeczy musiały być p u n k t y wyjścia, z j a k i c h
etnografia obu k r a i n przystąpiła do badań nad współczesnym procesem
zmian.
Jak już wspomniano, zmiany, jakie nastąpiły po I I w o j n i e światowej,
przyczyniły się do kształtowania się nowej p r o b l e m a t y k i badawczej. So
cjalistyczna industrializacja i związany z t y m znaczny wzrost procesów
m i g r a c j i , k o l e k t y w i z a c j a w s i , j a k i dokonana bezpośrednio po w o j n i e
akcja przesiedleńcza i r e p a t r i a c y j n a skierowały uwagę etnografów na
nową sferę zagadnień. Ruchy ludnościowe związane były zarówno z za
siedlaniem opuszczonych przez ludność niemiecką terenów przygranicz
nych, repatriacją o b y w a t e l i CSRS ze Związku Radzieckiego, z Węgier,
w mniejszym stopniu z Jugosławii, Bułgarii i R u m u n i i , j a k i wewnętrz
n y m i przesiedleniami ludności. Podobnie j a k i w i n n y c h krajach, m . i n .
w Polsce, t a k i w Czechosłowacji procesy te dały podstawę n o w y m b a
daniom dotyczącym adaptacji i i n t e g r a c j i ludności. Zderzenie
kultur,
wzajemne zapożyczenia oraz tworzenie się nowej więzi społecznej, nowe
go wzorca k u l t u r y , stanowiły bogatą problematykę, w której badanie p r o
cesu z m i a n zajmowało szczególną pozycję.
Studia nad s k u t k a m i procesów m i g r a c y j n y c h wewnątrz k r a j u p r z y
czyniły się do zapoczątkowania w i e l o l e t n i c h badań etnograficznych n a d
m n i e j s z o ś c i a m i c z e s k i m i i s ł o w a c k i m i żyjącymi poza gra
n i c a m i k r a j u . Prowadzone one były w R u m u n i i , w Polsce, w Jugosławii
(mniejszości czeskie i słowackie), na Węgrzech, w R u m u n i i i Bułgarii.
P r o b l e m a t y k a podejmowanych i n d y w i d u a l n i e i zespołowo badań d o t y
czyła zarówno k u l t u r y materialnej (w znacznym stopniu r o l n i c t w a i b u
d o w n i c t w a ludowego), j a k i zagadnień społecznych k u l t u r y duchowej
i f o l k l o r u . Szczególnie interesujące z p u n k t u widzenia procesu zmian
są prowadzone do c h w i l i obecnej badania mniejszości czeskich na terenie
Jugosławii. Zakrojone na szeroką skalę badania z zakresu k u l t u r y m a
terialnej i duchowej dają nie t y l k o podstawę dla analizy procesów a k u l 9
3
J . S i r á с к y , Stáhovanie
Slovakóv
na Dolnú
t i s l a v a 1966, ss. 297; S. Z a č e v i č, Slovenská
zem
menšina
p r i Č S A V a S N S p r i S A V " , 1964 n r 1, s. 7-10; I . H e r o l d o v a ,
menšiny
К
a národopis, „ N á r o d o p i s n é
akulturačnim
procesu
najstarsi
s. 146-159; R. В e d n á r i k , Slováci
vné)
kultuře,
menšiny
e k ý, Slováci
ve Světe,
Bra
NSČS
České
národnostní
a k t u a l i t y " R. 3: 1966 n r 3-4, s. 12-20;
české
menšiny,
v Juhoslávii.
„Česky
Materiály
B r a t i s l a v a 1966, ss. 386; I . H e r o l d o v a ,
v Chorvatsku,
SAV,
„Vestnik
v 18 a 19 storoci
v Juhoslávii,
l i d " , R.
к ich
hmotnéj
Akulturačni
tenże,
5 3 : 1966 n r 3,
a
ducho
proces
české
„ N á r o d o p i s n é a k t u a l i t y " , R. 5: 1968 n r 1, s. 8-13; J., -S i r ci
„ S v e t v e d y " , R. 16: 1969, s. 257-260.
100
WANDA
PAPROCKA
t u r a c y j n y c h , ale dostarczają również materiały do studiów nad starszy
m i fazami r o z w o j u czeskiej k u l t u r y l u d o w e j .
Następna grupa zagadnień, zajmująca już od w i e l u l a t znaczną pozy
cję przede w s z y s t k i m w czeskiej, ale również i w słowackiej l i t e r a t u r z e
etnograficznej, a w o m a w i a n y m okresie szczególnie bogato reprezentowa
na, dotyczy k u l t u r y ludowej w p r z e m y s ł o w y m r e g i o n i e w prze
szłości i w procesie współczesnych przemian oraz k u l t u r y ludowej
w m i e ś c i e . Wobec dość znacznych różnic w sposobie widzenia samego
p r z e d m i o t u badań, problematyce tej poświęcono wiele artykułów d o t y
czących t e o r i i i m e t o d y k i badań .
10
Poszukiwanie i odtwarzanie elementów t r a d y c y j n e j k u l t u r y chłopskiej
funkcjonujących jeszcze w społecznościach mieszkańców miast i regio
nów przemysłowych było p o d s t a w o w y m celem dawniejszych, prowadzo
n y c h od l a t 60-tych prac n a d kulturą robotniczą. Porównując jednakże
kolejno opracowywane i w y d a w a n e monografie: Banicka dedina
Zakarovce ,
Kladensko ,
Rosicko-Ostravansko ,
oraz szereg m o n o g r a f i i
z tego zakresu poświęconych w y b r a n y m zagadnieniom, wyraźnie można
zaobserwować z m i a n y w sposobie widzenia badanej rzeczywistości, j a k
również dążenie do bardziej całościowego j e j ujęcia, w miarę r o z w o j u
w a r s z t a t u naukowego w tej nowej dla e t n o g r a f i i dziedzinie.
n
13
12
W myśl n o w y c h założeń badawczych, sprawdzanych i k o r y g o w a n y c h
niejednokrotnie w t o k u studiów, p o d s t a w o w y m celem badań staje się
poszukiwanie i rejestracja cech c h a r a k t e r y s t y c z n y c h k u l t u r y powstałej
w aglomeracjach przemysłowych i m i e j s k i c h oraz badanie wpływu t y c h
aglomeracji na wsie położone w i c h pobliżu .
14
Należy jednak pamiętać, że daleko zaawansowany
S. К г
1 1
etnograf",
pisného
e m e n š e k , Industrialízacija,
premysloveho
města
n r 4, s. 413-430; t e n ż e , Problemy
a průmyslových
doslovenkej
cké
studium
Niektóre
i etnoloski
oblasti
(1900-1950),
mésta
centra
průmyslové
jako
teoretické
otázky
studia
studia
[ w : ] Kolokvium
premyselne)
ludovej
a metody
sociální
kultury
к otázkám
oblasti,
tamże, s. 5 9 - 6 0 ; A .
Pranda,
„Slovenský
v sučasnosti,
к teorii
etnografie
Kladensko
1 1
K . F o j t i k , O. S i r o v á t k a, Rosicko
dedina
Zakarovce,
život
v kamenouhelnem
a kultura
revíru,
K . F o j t i k , Dum
v Brně),
nouzové
teorii
etno
B r a t i s l a v a 1956, ss. 665.
Banicka
12
Pražské
Národo
současnosti,
P r a h a 1971, ss. 80.
současnosti,
domu
výchoEtnografi
kultury
11
1 4
velkých
1967; V . T ů m o v á ,
„Česky l i d " , R. 5 8 : 1971, s. 113-115; O. S k a 1 n i k o v a, K . F o j t i k , К
ního
ve
vymedzenia
Košice
p i s " , R. 1 8 : 1970, s. 39-60; J . V a ř e k a, Příspěvek
grafie
národo
„ S l o v e n s k ý N á r o d o p i s " , R. 1 3 : 1965
a oblasti,
etnografického
oblastach,
„Slovenski
vidik,
R. 18/19: 1965-1966, s. 133-134; K . F o j t i k , Problemy
výzkumu
městach
urbanizacija
w momencie p o d -
v průmyslové
oblasti,
— Ostravansko.
P r a h a 1959.
Život
a kultura
lidu
P r a h a 1961.
na předměstí
[ w : ] Brno
kolonie,
lidu
(Etnografická
v minulosti
a dnes,
studie
o živote
obyvetel
B r n o 1964, s. 45-68; V .
„ Č e s k ý l i d " , R. 5 2 : 1965 n r 3, s. 189-191.
činžov
Tůmová,
P R O B L E M A T Y K A WSPÓŁCZESNYCH
101
PRZEMIAN
jęcia badań n a d kulturą robotniczą proces i n d u s t r i a l i z a c j i ziem czeskich
zmusza badacza do w i d z e n i a retrospektywnego. A n a l i z a ź r ó d e ł h i
s t o r y c z n y c h m a w dalszym ciągu podstawowe znaczenie w proce
sie poznawczym i k i e r u j e wysiłki badacza w dużym stopniu k u r e k o n
s t r u k c j i historycznej. Proces f o r m o w a n i a się nowej s t r u k t u r y społeczno-zawodowej, n o w y c h stosunków społecznych w ośrodkach i miastach
przemysłowych zasiedlanych w znacznym stopniu przez ludność pocho
dzenia wiejskiego nie jest sprawą c h w i l i obecnej, j a k n p . w w i e l u k r a
jach obozu socjalistycznego, ale początkami s w y m i sięga niejednokrotnie
przełomu X V I I I i X I X w . N i e znaczy to jednak, że w kręgu zaintereso
wań etnografów czeskich nie znajdują się zagadnienia związane z p r o
cesem w s p ó ł c z e s n y c h
z m i a n zachodzących pod wpływem so
cjalistycznej i n d u s t r i a l i z a c j i . Świadczą o t y m prace prowadzone w po
wstających i rozwijających się dopiero po I I w o j n i e światowej regionach
przemysłowych .
W większości jednak przypadków trwający wiele l a t proces kształto
w a n i a się ośrodków przemysłowych daje badaczowi znaczną perspektywę
historyczną w spojrzeniu na szereg zjawisk k u l t u r o w y c h występujących
na t y c h terenach. Ta perspektywa czasowa daje podstawę etnografom
do podjęcia próby w y t y c z e n i a granic n o w y c h regionów i określenia i c h
społeczno-kulturalnego t y p u . A n a l i z a s t r u k t u r y etnicznej ludności umoż
l i w i a badanie r o l i l o k a l n y c h t r a d y c j i w procesach integracyjnych, wza
jemnego stosunku w i e j s k i c h i m i e j s k i c h społeczności w t w o r z e n i u się n o
w e j więzi społecznej i nowej t r a d y c j i , badanie wpływu k u l t u r y masowej
i inne .
Również w podjętych na szeroką skalę i prowadzonych od k i l k u l a t
badaniach na terenie jednego z największych ośrodków przemysłowych
Ostrawsko-Karwińskim zagadnienia te są przedmiotem szczegółowych
studiów.
Z przedstawionych w szeregu artykułów założeń badawczych w y n i k a ,
że autorzy przygotowywanej m o n o g r a f i i r e j o n u o s t r a w s k i e g o dążą nie t y l k o do w y k o r z y s t a n i a z d o b y t y c h p r z y opracowaniu po
przednich m o n o g r a f i i doświadczeń, ale zdają sobie sprawę, że dla u z y
skania pełnego obrazu zmieniającej się rzeczywistości konieczne jest k o 15
16
1 5
Np. badania prowadzone
1(1
K . F o j t i k , O. S k a l n í k o v a ,
průmyslu
na vytvářeni,
vývoj
ního m u z e a
jihovýchodní
vytvořeni
kulturního
к
vymedzenia
východoslovenskéj
1967, s. 68-74.
Moravy
a zánik
Předpoklady
otázkám
Gotwaldowa.
Výzkum
průmyslových
oblasti
v
českosloven
„ Č e s k ý l i d " , R. 5 2 : 1961, n r 3, s. 1 3 1 — 1 4 3 ; O. S k a l n í k o v a ,
ské etnografii,
rozvoje
w rejonie
etnografických
oblasti,
v G o t t v a l d o v é " , 1966 n r 4-5, s. 182-190;
typy
nové
průmyslové
premyselnej
oblasti,
oblasti
Vliv
„Zprávy oblast
tenże,
[w:]
Kolokvium
(1900-1950),
Košice
102
WANDA
PAPROCKA
rzystanie w zakresie stosowanych metod i t e c h n i k badawczych z osiąg
nięć i n n y c h d y s c y p l i n n a u k o w y c h , głównie socjologii. W y m a g a tego rów
nież bardziej złożony niż w badanych dotąd rejonach charakter tego
przemysłowego ośrodka. Specyfiką t e r e n u jest jego n i e j e d n o l i t y pod
względem narodowościowym skład ludności (wynikający z istniejącego
w przeszłości podziału na Ostrawę Morawską i Śląską) oraz znaczenie
Ostrawy, zarówno dawniej, j a k i obecnie, nie t y l k o jako c e n t r u m prze
mysłowego, ale również j a k o ośrodka k u l t u r a l n e g o i handlowego na t y m
obszarze .
17
J a k k o l w i e k całościowe opracowanie m o n o g r a f i i w y m a g a jeszcze dość
długiego czasu, ukazujące się w czasopismach etnograficznych opracowa
nia dotyczące zmian, jakie nastąpiły w niektórych dziedzinach życia go
spodarczego i społecznego w s i na t y m terenie pod wpływem i n d u s t r i a l i
zacji, dostarczają bardzo ciekawego materiału porównawczego dla badań
prowadzonych na terenie Polski .
I n n y charakter posiadają badania prowadzone na terenach u p r z e m y
sławianych na Słowacji. Związane jest to z różnym w stosunku do Czech
rozwojem gospodarczym t y c h terenów, a zwłaszcza z w o l n i e j s z y m t e m
pem r o z w o j u przemysłu i dominującym do I I w o j n y światowej r o l n i c z y m
charakterem t y c h ziem.
Stopniowo następujące z m i a n y s t r u k t u r y z a w o d o w e j po
zwalają śledzić proces przejścia ludności wiejskiej od t r a d y c y j n y c h zawo
dów pozarolniczych, dających dochód uzupełniający budżety gospodarstw
rolnych, do kategorii chłopów-robotników z a t r u d n i o n y c h w p r o d u k c j i
przemysłowej.
18
Różnorodność zajęć d o d a t k o w y c h ludności wiejskiej na Słowacji do
wodzi, że odejście od pracy na r o l i do pracy w przemyśle nie nastąpiło
tak r a d y k a l n i e i szybko j a k w Czechach, a dwuzawodowość była charak
terystyczną cechą s t r u k t u r y społecznej na t y c h terenach przez długi okres.
Stąd wiele miejsca w l i t e r a t u r z e etnograficznej ostatnich l a t poświęcono
opracowaniom dotyczącym zajęć pozarolniczych, i c h znaczeniu dla kształ
t o w a n i a się procesu z m i a n s t r u k t u r y społeczno-gospodarczej i zawodowej
wsi .
1 9
1J
O. S k a l n í k o v a ,
Problem
Ostravska
jako
etnografické
„Český l i d " ,
oblasti,
R. 5 1 : 1964 n r 5-6, s. 358-365.
1 8
na
O. S k a l n í k o v a ,
Ostravsku,
hospodařeni
19
„Český
dělníku
J. Š ť a s t n á ,
Současná
forma
svatby
v nowých
l i d " , R. 5 3 : 1966 n r 1, s. 23-32; J . Š ť a s t n á ,
na Ostravsku,
A . P r a n d a , Příčiny
vzniku
městach
Zemědělské
„Český l i d " , R. 5 4 : 1967 n r 1, s. 1-15.
a rozvoja
doplňkových
zaměstnáni
na
Kysuciach,
„ S l o v e n s k ý N á r o d o p i s " , I čast. R. 13: 1965, s. 1-64, I I čast. R. 14: 1966, s. 3-64; t e n
że, К
problematika
ský N á r o d o p i s " , R.
výskumu
dvojitého
15: 1967, s. 3-43. W
b i b l i o g r a f i a dotycząca t e g o z a g a d n i e n i a .
zamestnania
(t. zv.
pracach
tych zawarta
kovorolnictvo),
jest
bogata
„Sloven
biblio-
PROBLEMATYKA
WSPÓŁCZESNYCH
103
PRZEMIAN
Analizując okres po I I w o j n i e światowej szczególną uwagę zwrócono
na towarzyszące szybko postępującej i n d u s t r i a l i z a c j i wszelkie rodzaje
procesów m i g r a c y j n y c h : od m i g r a c j i wahadłowych — poprzez sezonowe —
do m i g r a c j i stałych oraz na wzrost znaczenia małych miasteczek i t w o
rzenia się n o w y c h skupisk ludności i t p . Studia nad t y m zagadnieniem
stanowić będą niewątpliwie p u n k t wyjścia dla dalszych badań nad k u l
turą robotniczą na Słowacji.
W rozważaniach nad p r o b l e m a m i t e o r e t y c z n y m i i m e
todologicznymi
dużo u w a g i poświęcono w o s t a t n i m okresie spra
w i e dokładnego sprecyzowania zakresu p r z e d m i o t u badań etnograficz
nych. Tematem szczegółowych analiz są m . i n . pojęcia , , l u d " , „ludowa
k u l t u r a " , „społeczność w i e j s k a " , które wymagają nowego sformułowania
wobec poszerzenia pola badań etnograficznych o zagadnienia dotyczące
k u l t u r y robotniczej, m i e j s k i e j , kolektywów r o l n y c h i t p . Przedmiotem d y
skusji jest też pojęcie współczesności, a szczególnie jego zakres czaso
wy .
20
S t u d i u m współczesności według niektórych badaczy to s t u d i u m h i
storycznego procesu r o z w o j u k u l t u r y robotniczej, przykładem tego są
m. i n . badania r o z w o j u k u l t u r y górniczej od c h w i l i powstania tego prze
mysłu, według i n n y c h badaczy pojęcie to odnosi się do procesu zmian
związanych z socjalistyczną industrializacją i kolektywizacją, a więc do
ostatniego dwudziestolecia. Stanowisk t y c h nie należy uważać za sprzecz
ne, zostały one b o w i e m sformułowane na podstawie badań odmiennie
rozwijających się pod względem gospodarczym terenów Czech, M o r a w
i Słowacji. Jeżeli więc pojęcie współczesności związane jest ze zmianami,
które występują pod wpływem industrializacji, urbanizacji, masowych
m i g r a c j i , zmieniających w sposób zasadniczy tradycyjną społeczność w i e j
ską, to różnice w czasie musiały być znaczne.
Rozwiązania szeregu problemów teoretycznych i metodologicznych
wymagało również podjęte przez etnografię czeską i słowacką zadanie
opracowania a t l a s u
etnograficznego.
J a k k o l w i e k potrzebę opracowania atlasu postulowano już przed
I I wojną światową, a metody badań atlasowych znane i stosowane były
jeszcze wcześniej, do realizacji czeskiego i słowackiego atlasu etnogra
ficznego doszło dopiero w ostatnich latach. Pomimo, że przyjęte przez
czeską i słowacką etnografię zasady opracowania atlasowego wykazują
pewne różnice, o b y d w a p r z y g o t o w y w a n e atlasy mają przedstawić rozwój
i wykazać charakterystyczne cechy k u l t u r y ludowej Czechosłowacji .
21
20
Skalníkova,
Fojtik, К
2 1
D. S t r á n s k á ,
Historycko-národopisný
s. 3 0 0 - 3 2 1 ;
M. B e n ž a ,
teorii
etnografie...
S. K o v a č e v i č o v a ,
atlas
Československa,
J . P o d o l a к,
NVC
Etnografický
33, 1956,
atlas
104
WANDA
PAPROCKA
Do opracowania atlasu czeskiego w y k o r z y s t y w a n e są również mate
riały z dotychczas prowadzonych badań monograficznych pracowników
Ústavu pro E t n o g r a f i u a F o l k l o r i s t i k u ČSAV.
Badania n a d słowackim atlasem etnograficznym (prowadzone w r a
mach Národopisného Ústavu S A V ) w y k o n y w a n e są na podstawie jedne
go kwestionariusza zawierającego 5 głównych tematów: r o l n i c t w o , b u
d o w n i c t w o i wnętrze mieszkalne, strój i tkactwo, stosunki społeczne i r o
dzinne, k u l t u r a duchowa i f o l k l o r . Prace nad atlasem słowackim mają
być zakończone w 1974 r.
Zgromadzony dotychczas przez etnografię czeską i słowacką bogaty
materiał faktograficzny pozwolił przejść do szerszych uogólnień, do opra
cowań o charakterze s y n t e t y c z n y m . Pierwszą próbą tego rodzaju
było przygotowanie d l a w y d a w n i c t w a radzieckiego Narody mira opraco
wanie zbiorowe Czesi i Słowacy (1964). Dalszym k r o k i e m do całościowe
go ujęcia obrazu czeskiej i słowackiej ludowej k u l t u r y była w y d a n a
w 1968 r. Československa vlastivěda t o m I I I Lidová kultura. Jest ona
trzecią w h i s t o r i i etnografii czechosłowackiej publikacją, w której doko
nuje się pewnego podsumowania stanu wiedzy o przedmiocie badań tej
d y s c y p l i n y . Pierwsza w f o r m i e katalogu ukazała się z okazji czechosło
wackiej w y s t a w y , która odbyła się w Pradze w 1895 r. D r u g i m był t o m
zatytułowany Etnografia
w ukazującym się w okresie międzywojennym
w y d a w n i c t w i e Československá vlastivědě (Czechosłowackie k r a j o z n a w
stwo).
Jeżeli chodzi o t o m ostatni, należy stwierdzić, że n i e m a w czecho
słowackiej l i t e r a t u r z e etnograficznej prac, które b y pokusiły się o b a r
dziej całościowy, syntetyczny obraz k u l t u r y l u d o w e j . Publikacja ta, na
którą złożyły się opracowania w i e l u autorów, stanowi nie t y l k o d o k u
mentację obecnego stanu etnografii, ale dąży do wyjaśnienia zjawisk
k u l t u r y ludowej w j e j h i s t o r y c z n o - s t r u k t u r a l n y m aspekcie.
Ten krótki przegląd prac etnografów czeskich i słowackich nie w y
czerpuje n a t u r a l n i e bogatej p r o b l e m a t y k i badań etnograficznych p r o w a
dzonych w t y m k r a j u . M a o n je d ynie na celu zasygnalizowanie głównych
kierunków zainteresowań e t n o g r a f i i czechosłowackiej i zwrócenie u w a g i
na te zagadnienia, które wiążą się pośrednio l u b bezpośrednio z zagad
nieniem z m i a n y k u l t u r o w e j . Należy p r z y t y m podkreślić, że omówione
zostały przede w s z y s t k i m prace prowadzone w ramach Czeskiej i Sło
wackiej A k a d e m i i N a u k i p u b l i k o w a n e w i c h w y d a w n i c t w a c h .
Slovenska
(ideový zamer),
„ N á r o d o p i s n é i n f o r m a c i e " , R. 1 : 1969 n r 2, s. 5-27; S. К oV a č e v i č o v a. Atlas
ludovej
kultury
na Slovensku,
„ S l o v e n s k ý N á r o d o p i s " , R. 17:
1969 n r 3-4, s. 413-420.
