http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/1634.pdf

Media

Part of Między asymilacją a etnicznym odrodzeniem / LUD 1979 t.63

extracted text: Lud, t. 63, 1979

MIROSŁA WA POSERN-ZIELIŃSKA

MIĘDZY ASYMILACJĄ A ETNICZNYM ODRODZENIEM
Z PROBLIEMATYKI

AMERYKANcrZ,ACJI INDIAN

1. Etniczna polityka USA i jej odzwierciedlenie
amerykańsko-indiańskich

USA

w stosunkach

Współczesne miejsce Indian w społeczeństwie amerykańskim zostało
określone przez charakter kolonialnej, a następnie amerykańskiej polityki wobec ludności tubylczej. Zależność ta znajduje dziś odzwierciedlenie przede wszystkim w podziale Indian na mieszkańców rezerwatów
(obszary wiejskie) i Indian żyjących poza nimi (głównie w miejskich
metropoliach), co poważnie rzutuje na ich współczesną sytuację polityczną, ekonomiczną i społeczno-kulturową.
Do dziś istniejące rezerwaty indiańskie stanowią spadek po kolonialnym i wczesnoamerykańskim (do ok. poło XIX w.) okresie stosunków
interetnicznych, które formalnie opierały Isię na zasadzie traktowania
indiańskich społeczności jako niezależnych, posiadających własne teryturia "narodów", z którymi prowadzono bądź to dyplomatyczne pertraktacje, bądż też zmagania militarne. Polityce tej przyświecała idea terytorialnej separacji Indian od białych. Jej wyrazem była zarówno pierwsza faza terytorialnej
marginalizacji tubylców masowo przesiedlanych
coraz bardziej na zachód na obszary jeszcze wolne od białego osadnictwa,
jak i druga jej faza charakteryzująca
się utworzeniem rezerwatów,
których granice w dalszym ciągu oddzielały ludność autochtoniczną od
napływowej, stanowiąc nową formę urzeczywistnienia
kolonialnej idei
terytorialnego separatyzmu.
Koncepcja ta została ostro zaatakowana w dwóch ostatnich dziesięcioleciach XIX w. przez te kręgi białych Amerykańów, 'którzy - 'czy to
w swej pracy zawodowej, czy też działalności charytatywnej - kontaktowali się na co dzień z ludnością tubylczą. Grupa ta, uformowana z protestantów - członków rozmaitych organizacji społecznych i pracowników agend rządu federalnego zorientowanych na rozwiązanie problemu
indiańskiego w USA, określiła się mianem "Przyjaciół Indianina" (Friends of the Indian) (Prucha 1973: 4 - 6). Działalność tego wielce wpływowego ugrupowania wynikała wprost z lansowanej przez nie koncepcji
całkowitego włączenia ludności tubylczej w główny nurt społeczeństwa
amerykańskiego. Proces ten widziano jako dobrowolną lub przymusową

26

MI\R;OSŁAW A PQSERN -ZIELIŃSKA

asymilację, która pozbawi Indian ich dotychczasowej odrębności kulturowej, czyniąc z nich pełnowartościowych Amerykanów, tzn. jednostki działające i myślące zgodnie ze standardami obowiązującymi w anglosaskim trzonie narodu. Koncepcję tę znakomicie ilustruje wypowiedż
jednego z członków omawianej tu grupy działaczy, który w latach 1879 - 1904 kierował słynną szkołą dla młodzieży indiańskiej w Carlisle, Penm:ylvania: "Wszystko, co jest indiańskie w tej rasie, powinno umrzeć.
Zabijmy Indianina w nim samym, a zbawmy (w nim) człowieka" (Pratt
1973: 261).
Postawa reprezentowana
przez "Przyjaciół Indianina" mieściła się
cdkowicie w rozwiniętej w 2 poł. XIX w., choć korzeniami sięgającej
początków państwowości USA, teorii asymilacji, którą we współczesnych
studiach etnicznych określa się mianem "anglo-konformizmu"
(anglo-conformity)
(Gordon 1970: 84 - 114). Zakładała ona pełną unifikację
kulturową wszystkich grup i zbiorowości etnicznych USA a imigranckim
rodowodzie poprzez wyrzeczenie się przez nie rodzimych tradycji na
rzecz przyswojenia i uznania za własne stylu życia i systemu wartości
anglosaskiego trzonu amerykańskiego społeczeństwa (Gordon 1970: 85).
Tę koncepcję asymilacji, jako teorię, a zarazem praktykę społecL.ną,
stworzono w odniesieniu do tzw. "nowej imigracji", na którą w 2 pał.
XIX w. złożyli się przybysze z Europy Środkowej, Wschodniej i Południowej. Niespotykane dotychczas rozmiary tej imigracji wywołały natywistyczną reakcję u potomków "starej imigracji", wywodzącej się zasadniczo z germańskiej Europy (Higham 1973: 35 - 105). Tworząc grupę
tzw. WASP-ów (White-Anglo-Saxon-Protestants),
uważali się za uosobienie amerykańskości i z tego względu - za rdzeń narodu amerykańskiego. Ich kultura, styl życia, system wartości, instytucje społeczne
i polityczne oraz protestancka etyka, wywiedzione zasadniczo z tradycji
anglosaskich a zmodyfikowane w Ameryce, zostały uznane za standardy,
których przyswojenia oczekiwano od wszystkich przybyszów zza Oceanu
bez względu na ich etniczne pochodzenie. Dlatego też zarówno w ówczesnych naukach społecznych, jak i polityce oraz praktyce społecznej,
dominował pogląd a konieczności całkowitego amerykanizowania imigrantów przy równoczesnym uwolnieniu ich od wyniesionego ze Starego
Świata rodzimego bagażu kulturowego. U podstaw tej konsekwentnie
urzeczywistnianej
wizji asymilacji leżało przekonanie a bezwzględnej
wyższości cywilizacji amerykańskiej z jej anglosaskim rodowodem nad
kulturami krajów pochodzenia "nowej imigracji".
Analogiczne sądy odnosiły się oczywiście również do Indian, których dzielił od WASP-ów znacznie większy dystans kulturowy niż
w przypadku jakichkolwiek
innych grup europejskich
imigrantów.
W związku z tym bezwzględnie odmawiano im prawa do zachowania

Między

asymilacją

a etn,jcznym

odrodzeniem

27

własnego dziedzictwa
kulturowego
jako negatywnie
ocenianej spuścizny
po okresie barbarzyństwa.
Postawy
te kształtowały
politykę
indiańską
USA, która zmierzała do pełnej społecznej i kulturowej
asymilacji
ludności tubylczej.
Ostateczne
osadzenie Indian w rezerwatach
umożliwiło
szeregu instytucjom
federalnym
roztoczenie kontroli nad nimi oraz rozpoczęcie w 's'tosunku do nich zorganizowanej,
długofalowej
działalności
"cywilizacyjnej".
Wg zamierzeń władz, miała ona ułatwić Indianom szybsze
włączenie
się w główny
nurt społeczeństwa
amerykańskiego
(prucha
1973: 1 - 10).
Jednym
z ważniejszych
przedsięwzięć
w tym zakresie
była akcja
dokonywania
indywidualnych
przydziałów
ziemi na mocy GeneraL ALLotment Act z 1887 r. (GeneraL ALLotment
Act ... 1969: 200 - 204). "Obdarzenie" Indian prywatną
własnością
miało ich zrównać pod względem
ekonomicznym
i społecznym
z białą ludnością wiejską. Spodziewano
się,
że efektem tego przymusowego
zerwania
z tradycją
tubylczego
kolektywizmu będzie szybka akulturacja
autochtonów,
której oczekiwano
już
v: następnym
pokoleniu.
Motywem
przewodnim
tej polityki była chęć
z;,symilcwania
Indian jako poszczególnych
osobników, a nie jako grupy
społecznej.
Przewidywano,
że tubylczy
farmerzy
zajmą miejsca w obrębie klasy średniej,
jeśli utrzymywać
się będą z pracy na gospodarstwach rolnych o powierzchni
160 - 180 akrów (tj. ok. 65 - 73 ha) na y.odzinę (Lurie 1970: 71, 73, 77; Tyler 1973 : 95 - 97).
U schyłku XIX w. szczególnie ostrą walkę z tradycjami
kulturowymi Indian podjęło szkolnictwo
zarówno misyjne,
jak i świeckie, stając
się najważniejszym
narzędziem
amerykanizacji
tubylczych
dzieci. Przymusowo wywożone do odległych
od rezerwatów
szkół poddawane
były
one przez kilka do kilkunastu
lat intensywnej
indoktrynacji,
której ce}(,m było wykorzenienie
wszelkich sentymentów
dla rodzimych
tradycji.
Chodziło tu bowiem o radykalne
zerwanie
międzypokoleniowej
transmisji kulturowej,
które mogło zapewnić odizolowanie
młodego pokolenia
od jego środowiska
rodzinnego
i sąsiedzkiego
(Gessner 1931 : 160 - 162).
W akcję cywilizowania
Indian włączyły
się wszystkie
bez wyjątku
misje chrześcijańskie,
dla których
katechizacja
oznaczała
konieczność
równoczesnego
szerzenia euro-amerykańskich
wzorów kulturowych.
Dla
misjonarzy
chrześcijaństwo
stanowiło
nieodłączny
element
cywilizacji,
którą wielu z nich zwykło określać mianem cywilizacjI chrześcijańskiej.
Ow najwyższy stopień rozwoju społeczno-kulturowego,
na który wzniosła
się biała rasa, pojmowano
nadto jako jedyną alternatywę
kulturową
dla
wszystkich
ludów świata. Ich akces do pełnoprawnego
uczestnictwa
w
euro-amerykańskim
dorobku cywilizacyjnym
był zatem - w przekonaniu misjonarzy
- tylko kwestią czasu potrzebnego
na przeprowadzenie
skutecznej
katechizacji.
W akcjach
chrystianizacyjnych
przeprowadza-

28

MIROSŁA WA POSERN -ZIELIŃSKA

nych wśród Indian dominowało naturalnie
zaszczepianie tubylczym neofitom amerykańskiego
modelu cywilizacji,
wypracowanego
głównie w
okresie dzielącym Wojnę o Niepodległość
od Wojny Secesyjnej.
Utożsamiając
chrześcijaństwo
z cywilizacją,
misjonarze
niejako automatycznie
czuli się zobowiązani
do ingerowania
we wszystkie sfery
tubylczego życia, przekształcając
w ten sposób ośrodki misyjne w poważną agendę inspiracji i przyspieszania
procesu zmian kulturowych
wśród
nawracanych
społeczności. Swą działalnością
nie tylko wywoływali
radykalne przemiany
w zakresie wierzeń, moralności i systemu uznawanych wartości, ale na wszystkie dostępne sobie sposoby starali się zaszczepić Indianom styl życia białych mieszkańców
Ameryki. Wszelkie poczynania misji zdążały w kierunku
uczynienia
ze społeczności indiańskich żywej kopii społeczeństwa
dominującego,
by mogło ono - dzięki
uprzedniej
niwelacji różnic kulturowych
tym łatwiej i szybciej zasymilować obcą etnicznie ludność (Berkhofer 1965: 5 - 15).
Próby pozbawienia
Indian ich rodzimej
kultury
nie były jednak
w ówczesnej Ameryce przejawem szczególnej nietolerancji
wobec ludności tubylczej.
Stanowiły one efekt realizowania
powszechnie akceptowanych haseł tzw. ruchu amerykanizacyjnego,
który
był zasadniczo
zorientowany
na asymilację
rzesz imigrantów
z Europy
Środkowej
i Wschodniej
poprzez odcięcie ich od tradycji wyniesionych
ze Starego
Świata. Walka o szybką i pełną amerykanizację
wszystkich
nieanglosaskich grup etnicznych,
w tym i Indian, trwała kilka dziesięcioleci na
przełomie XIX i XX w., nasiliła się w okresie I wojny światowej, ale
w pierwszych
latach po jej zakończeniu
zaczęła gwałtownie
wygasać .
.Jej miejsce zaczęła stopniowo
zajmować
bardziej
liberalna
koncepcja
kształtowania
się narodu i cywilizacji amerykańskiej
- tzw. teoria tygla (melting-pot), która zaczęła rozwijać się u schyłku XIX w. Wizja ta
zakładała powolne bezkonfliktowe
stapianie się różnych grup etnicznych
w jednorodny
amalgamat
rasowy i kulturowy.
W procesie tym wszystkie grupy etniczne USA miały wnieść własny wkład do skarbca cywilizacji amerykańskiej,
która dzięki temu stać się powinna syntezą najbardziej war'tościowych
zdobyczy poszczególnych kultur etnicznych (Gordon 1970: 115 - 131).
Teoria tygla, wsparta w latach 30- i 40-tych przez nurt psychologizmu i relatywizmu
kulturowego
w antropologii,
stworzyła
atmosferę tolerancji
i życzliwego zainteresowania
kulturową
specyfiką poszczególnych zbiorowości etnicznych
USA. Pod jej wpływem
uległa zasadniczej reorganizacji
polityka asymilacyjna,
z której wykluczono
szereg
elementów
przymusu
ze względu na negatywne
ich działanie w procesie adaptacji
imigrantów
do rzeczywistości
amerykańskiej.
Podjęto nawet organizacyjne
wysiłki w celu utrwalenia
szeregu wartości kulturo-

Między

asymHacją

a etnicznym

odrodzeniem

29

wych przybyszów, którym towarzyszyła odtąd świadomość atrakcyjności własnego dziedzictwa kulturowego. Sytuacja ta sprzyjała bardziej
harmonijnemu włączaniu się imigrantów do życia ogólnonarodowego.
Mogąc zachować część swych tradycji, stawali się bardziej podatni na
amerykanizację, która nie budziła w nich już tylu oporów wewnętrznych, frustracji i poczucia niższości co poprzednia jej wersja anglo-konformistyczna.
Koncepcja tygla i wynikająca z niej praktyka społeczna należały
więc nadal do arsenału środków asymilacji, którą zaczęto teraz pojmovvać jako proces krystalizacji nowej jakości socjo-kulturowej z różnorodnych elementów kultur etnicznych. Teoretycznie dorobek kulturowy
ż;:;dnej z grup etnicznych USA nie otrzymał priorytetu; nie głoszono
więc haseł całościowego zaakceptowania go i przyjęcia za własny przez
pozostałe zbiorowości. Każda z nich miała prawo i obowiązek wnieść
swój własny udział i wzbogacić w ten sposób cywilizacyjny dorobek
amerykańskiego narodu. Z dzieła tego nie zostali wykluczeni również
Indianie. W związku z tym, wraz ze zmianą orier.tacji ideologicznej i wynikających z niej działań praktycznych w ramach programu asymilacji
imigrantów, uległa przekształceniu polityka USA wobec ludności tubylczej.
Wyrazem liberalizacji stosunków amerykańsko-indiańskich
w latach
20-tych był obszerny memoriał przygotowany na zlecenie władz feder<Jlnych przez Brookings Institution. Po raz pierwszy oficjalnie uznano
w nim wkład Indian do kultury ogólnonarodowej i wskazano na walory
czasowego zachowania przez nich własnej odrębności. We wspomnianym memoriale ujawniono mnóstwo wypaczeń polityki indiańskiej
i krzywd wyrządzonych autochtonom przez społeczeń,stwo dominujące.
Frzede wszystkim jednak wyraźnie zdyskredytowano bezkompromisowe
działania na rzecz szybkiej asymilacji Indian 1, aczkolwiek w dalszym
ciągu uważano ten proces za nieuchronny (Merriam and Associates 1969 :
243 - 246). Polityczne reperkusje słynnego Raportu Merriama były jednak o wiele skromniejsze niż powszechnie oczekiwano, a to ze względu
na wielki kryzys gospodarczy, który wkrótce sparaliżował wszelkie inicjatywy zreformowania stosunków amerykańsko-indiańskich,
co wymagało sporych nakładów finansowych.
Korzystniejsze warunki dla bardziej samodzielnego rozwoju społeczności indiańskich, w tym i ich kultury, stworzone zostały dopiero
w czasie prezydentury Franklina D. Roosevelta, który powierzył stanowisko Komisarza do Spraw Indiańskich cenionemu antropologowi i dzial Kryty.c'e poddano .głóWlll~e po:liiykę :indywidua'1Jnych nadań :lJiemi max system
e<!uk,ocji indiań.stkJlch dzi,eoi 'W sZJkolalc'h z ilnternaltami z da,La od reZJerwart:ów.

30

MIIROSŁA'W A POSElRN -ZI,ELIŃSiKA

łaczowi społecznemu, J. Collierowi. Jego zasługą było sformułowanie
rewolucyjnego - jak na ówczesne czasy - programu nowej polityki
indiańskiej, który administracja Roosevelta przedstawiła Kongresowi
w 1934 r. w postaci tzw. Indian Reorganization Act. W dokumencie tym
zaproponowano powołanie w rezerwatach nowoczesnych instytucji samorządowych w oparciu o tradycyjne formy władzy plemiennej; porus:.:ając kwestię edukacji Indian, zwrócono uwagę na konieczność odwołania się w programach szkolnych do naj cenniejszych wartości tubylczej
kultury (m. in. do folkloru), aby udaremnić powszechne dotąd deprecjonowanie przez nauczycieli tubylczego stylu życia i całego bez wyjqtku
indiańskiego dziedzictwa kulturowego. Proponowana reforma szkolnictWa dawała autochtonom nie tylko poważne oparcie prawne, ale i psychologiczne w ich walce o zachowanie własnej odrębności; w trosce
o stworzenie indiańskim społecznościom właściwych podstaw gospodarczych IRA zakazywał dalszej parcelacji terytoriów plemiennych na indywidualne działki oraz zalecił przywrócenie poszczególnym plemionom
tytułów własności do tych terytoriów, które przymusowo wykupiono
z rąk tubylczych jako zbędne nadwyżki ziemi po dokonanej w przeszłosci parcelacji. Oczywiście dyrektywa ta dotyczyła wyłqcznie ziem dotychczas nie zasiedlonych (Deloria 1974: 194 - 197; Tyler 1973: 125 - 139).
Położenie nacisku na restaurację plemiennej własności ziemi było poważnym ustępstwem władz federalnych na rzecz indiańskiego kolektywizmu, tak bardzo do tej pory zwalczanego, bowiem uważano go za jedną z ważniejszych przeszkód w procesie asymilacji autochtonów. Naród
amerykański, do którego chciano ich włączyć, przeniknięty był przecież
duchem indywidualizmu, gwarantującego jakoby postęp we wszystkich
d".iedzinach życia.
Działalność J. Colliera i jego współpracowników zerwała drastycznie
z tradycjami anglo-konformistycznej
polityki asymilacji Indian. IRA
prawnie zagwarantował ludności alttochtonicznej dość swobodny rozwój
własnej osobowości kulturowej w oparciu o zapewnienie korzystniejszych podstaw tubylczej ekonomice, o daleko posuniętą samorządność
plemienną i zreformowane szkolnictwo. Nadmienić tu również trzeba,
że za sprawą Colliera w 1938 r. przyznano Indianom po raz pierwszy
w dziejach USA wolność religijną (Witt 1970: 104). Dzięki temu tubylcy mogli wreszcie ujawnić swoje prawdziwe przekonania religijne, organIzując otwarcie szereg tradycyjnych rytuałów.
Ta liberalizacja w stosunkach między władzami federalnymi a Indianami była wyrazem nowego kursu w polityce asymilacyjnej. Położono w niej nacisk na stworzenie korzystnych warunków wszystkim grupom etnicznym o nieanglosaskim pochodzeniu dla selektywnego zacho-

Między

asymiLacjq

a etnicznym

odrodzeniem

31

wania CZęSClwłasnego dziedzictwa kulturowego jako wartości wnoszonej
dorobku cywilizacyjnego. Wysiłki administracji prezydenta F. D. Roosevelta w kierunku stworzenia Indianom
korzystniejszych warunków życia i możliwości realizowania ich potrzeb
kulturowych wynikały wprost z koncepcji daru kulturowego i asymilacyjnej teorii tygla. Poczynania te traktowano jako konieczny etap przejsciowy na drodze do póżniejszego, dobrowolnego włączania się Indian
do głównego nurtu narodu amerykańskiego. Polityka ta zdawała się skuteczniej prowadzić do tego celu, a przy tym gwarantowała bardziej bezkonfliktowy, humanitarny przebieg procesu asymilacji.
Ostatecznym celem procesów społeczno-kulturowych,
sterowanych
przez szereg instytucji amerykańskich, na których działalności zaciążyła
teoria tygla, była powolna absorpcja wszystkich obcych żywiołów etnicznych przez istniejącą już "amerykańską" strukturę społeczną. Przewidywano, że absorpcji tej ulegać mogą tylko jednostki, a nie całe grupy
etniczne (Gordon 1970: 132). Stąd też - podobnie jak w okresie ideologicznej dominacji anglo-konformizmu
forsowano indywidualizm,
~przyjając rozpadowi społeczności opartych na więziach etnicznych.
Indiańska polityka administracji Roosevelta była pozbawiona tego
elementu, a nawet przeciwnie - w poważnej mierze reaktywowała oparte na tubylczych tradycjach formy życia społecznego 2. Działania te były
bliższe założeniom kolejnej koncepcji asymilacji, rozwijającej się niemal
równolegle z teorią tygla. Chodzi tu o tzw. pluralizm kulturowy, który
począwszy od lat 2a-tych zaczął forsować pojmowanie narodu amerykańskiego jako "narodu narodów" (nation of nations), kładąc nacisk na zachowanie wspólnot etnicznych jako naturalnych ram realizowania przez
ich członków własnej odrębności kulturowej. Wraz z upływem czasu
odrębności te będą stopniowo traciły swą ostrość, prowadząc do dobrowolnego przyjmowania amerykańskich wzorów kultury przez kolejne
generacje etników. Proces ten nie wymaga rozpadu wspólnot etnicznych,
nsowych czy wyznaniowych, w ramach których jednostka realizuje
swoje podstawowe potrzeby społeczne (Gordon 1970: 158 - 159). Natomiast ich istnienie zapobiega w ·dużym stopniu dezorganizacji społecznej,
dotkliwej zarówno dla grup i jednostek asymilowanych, jak i asymilujących.
Idee teorii tygla i kulturowego pluralizmu, przenikające politykę indiańską administracji prezydenta Roosevelta, stworzyły ludności tubylw darze do ogólnonarodowego

2 Prz.ede wszySltkiim wyidaltni,e w21mocIlIiła OJna Qr~a,ni'zację plemi'eT1ll1ą,obdarzając ją 'częściloJWą GiUJt0ll10lIllią
(samorząd) or·az w ZIllaicZll1.y:m
stopIlli.'U pil'zywróciła
kolektywny
typ włmsnvści, będą<:y ist0Jtll1ym eZYJl1ll111kieun
spotSluośd iposZJc'zególnyc'h
grup lind·iań·skkh.

32

MIROSŁAWA POSERN-ZIELIŃSKA

c7.ej niezwykle
korzystne
warunki
rozwoju. Atmosfera
ta trwała jednak
z8ledwie siedem lat, tj. do chwili wkroczenia
USA na arenę II wOJny
światowej.
Problemy
międzynarodowe
i niezbędna w tej sytuacji mobilizacja całego narodu zepchnęły
wówczas na plan dalszy wszystkie sprawy wewnętrzne,
a w tym i etniczne problemy
ludności autochtonicznej.
W czasie wojny Indianie zaczęli masowo opuszczać rezerwaty,
migrując
do wielkich miast, gdzie ok. 40 000 osób znalazło zatrudnienie
w przemyśle zbrojeniowym
lub zaciągnęło się do służby wojskowej,
w szeregach której znalazło się ok. 25000 osób (Fey and McNi,ckle 1970: 183).
W'skutek tego rezerwaty
poważnie wyludniły
się i nawet po zakończeniu
działań wojennych
sytuacja
ta nie uległa trwałej poprawie.
Po krótkim
okresie powrotów
w rodzinne strony robotników
i weteranów,
nastąpiła
druga fala migracji
do ośrodków 'przemysłowych.
Wywołała
ją negatywna ocena warunków
życia w rezerwatach,
dok,onana przez ludzi obytych już z osiągnięciami
cywilizacji
technicznej
i przyzwyczajonych
do
pewnego dobrobytu,
jaki zapewniła im wojenna 'prosperity.
Wszystkie
te fakty stały się po wojnie pretekstem
dla władz federctlnych, które próbowały
rozwiązać
problem indiaóski
w USA poprzez
całkowitą likwidację
rezerwatów,
wypłacenie
z tego tytułu odszkodowail
poszczególnym
ich mieszkańcom
i przymusowe
przesiedlenie
bezrolnych
Indian do miast. Tzw. termination stało się odtąd wykładnią
oficjalnej
polityki
rządu, która mimo ostrego jej skrytykowania
zachowała
swą
aktualność
do dziś (Tyler 1973: 151 - 188; Deloria 1970: 60 - 82).
Akcja na rzecz likwidacji
rezerwatów
stanowiła
wyraz ponownego
zwrotu
polityki
asymilacyjnej
ku indywidualizmowi,
jaki charakterywwał głównie jej fazę anglo-konformistyczną.
Powrócono
więc znów do
koncepcji
rozbicia indiańskich
społeczności
plemiennych
i przekształcen;a ich członków w amorficzną
zbiorowość
jednostek
o indiańskim
pochodzeniu,
które pozbawione
dawnych
więzi społecznych
i terytorialnych
podstaw grupowej
egzystencji
będą łatwiej ulegać procesowi asymilacji. Realizacja polityki tennination oznacza bowiem dla Indian
utratę
resztek
terytoriów
plemiennych,
które stanowią
nadal główne
oparcie dla kolektywnych
form ich życia społecznego. Te zaś są jednym
z ważniejszych
kryteriów
indiańskości.
Ostateczne
rozproszenie
autochtonów, pozbawienie
ich wła!Snego szkolnictwa
i lecznictwa,
podporządkowanie
ogólnoamerykańskiemu
systemowi
sądowniczemu
i uchylenie
dotychczasowych
ulg podatkowych
ma na celu zrównanie ich w prawach
j obowiązkach
ze wszystkimi
obywatelami
USA. W ślad za tym jednak
nieuchronnie
postępować
będzie proces amerykanizacji
Indian,
coraz
bardziej niwelujący
ich dotychczasową
odrębność kulturową·

* * *

Między

asymilacją

a etnicznym

odrodzeniem

33

Nakreślone powyżej w ogromnym skrócie podstawowe założenia
trzech amerykańskich teorii asymilacji nie mogą oczywiście uwzględniać całego bogactwa i złożoności koncepcji, które często oscylowały pomiędzy jedną a drugą teorią, zacierając ostrość ich granic. Powyższe
wypreparowanie klasycznych haseł poszczególnych teorii asymilacji miału na celu ukazanie źródeł zmian w indiańskiej polityce USA na szerszym
tle etnicznym tego kraju. Często bowiem traktuje się problem indiański
w izolacji, pomijając fakt, że ludność tubylcza jest przecież jedną z wielu
grup etnicznych USA, wobec których realizowano te same założenia polityki asymilacyjnej. Poszczególne formy działalności asymilacyjnej ulegały niekiedy pewnym modyfikacjom w odniesieniu do Indian, głównie
ze względu na ich specyficzną sytuację prawno-polityczną, w jakiej nie
znajdowała się żadna z grup imigranckiego pochodzenia. Zasadniczo jednak programy asymilacji kulturowej i społecznej zarówno Indian, jak
i ludności napływowej, były tożsame, mieszcząc się w tych samych nurtach etnicznej polityki USA obejmującej wszystkie grupy nie-anglosaskiego pochodzenia.
Wszystkie przedstawione tu teorie asymilacji postulowały róźne, choć
wzajemnie zazębiające się, warianty formowania amerykańskiego narodu i kultury. Choć wszystkie one zakładały ten sam cel, tj. pełną asymilację nie-anglosaskich grup i zbiorowości etnicznych USA, to jednak kaźdó z nich proponowała odmienny arsenał środków gwarantujących skuteczność tego procesu. Teorie te rzutowały na kształt praktyki społecznej,
służąc poszczególnym ogniwom administracji państwowej i organizacjom
społecznym wskazówkami w rozwiązywaniu szczegółowych problemów
polityki etnicznej. W orbicie tego oddziaływania znajdowali się również
Indianie.

2. Indiańskie organizacje wobec polityki asymilacyjnej

Proces asymilacji Indian, podobnie jak wielu grup etnicznych o imigranckim rodowodzie, napotykał na szereg przeszkód, które - hamując
jego skuteczność - skłaniały władze amerykańskie do wprowadzania
kolejnych modyfikacji w realizowanej przez nie polityce etnicznej. Wszelkie wysiłki amerykanizacyjne budziły wśród społeczności tubylczych
bardzo zróżnicowane reakcje obronne. Generalnie rzecz biorąc, po złamaniu indiańskiego oporu zbrojnego w okresie walk z napierającym na
zachód białym osadnictwem, ludność tubylcza ograniczała się do spontanicznego, nie zorganizowanego, biernego przeciwstawiania się presji obcej
cywilizacji. Wyraziło się to m. in. w pielęgnowaniu niektórych tradycji
życia społecznego i duchowego, tworzeniu przez szereg grup plemien3 "Lud" -

tom 63

MIiRiOSŁAJWA POSERN -~lilill..•
IŃSiKA

34

nych nowych ideologii religijnych na gruncie dawnych wierzeń, trwaniu przy własnym stylu życia i obronie ekonomicznych podstaw egzystencji indiańskich społeczności. Oporowi temu sprzyjała z pewnością
dość znaczna izolacja Indian od społeczeństwa amerykańskiego, co stanowiło wynik istnienia rezerwatów i wyłączenia tubylców z kręgu obywateli USA 3.
Z tej spontanicznej obrony indiańskości wyłoniły się z biegiem lat
inne formy oporu. Powoli Indianie zaczęli tworzyć organizacje, których
celem było prowadzenie walki z wszelkimi rodzajami represji społeczeństwa amerykańskiego wobec ludności tubylczej, w tym i z polityką asymilacyjną. Organizacje te, zakładane z inicjatywy samych Indian w celu
reprezentowania przez nie i obrony interesów tubylczych w skali całego
kraju, stanowiry nową, przyjętą od społeczeństwa amerykańskiego, formę aktywności społeczno-politycznej. Choć zrzeszały one stosunkowo niewielki odsetek ludności indiańskiej, to jednak poprzez swój ponadplemienny charakter (skład członkowski i zakres działania) miały duży
wpływ na środowiska tubylcze, propagując wśród nich własne koncepcje rozwiązania problemu indiańskiego w USA. Powstanie tych stowarzyszeń było wyrazem przełomu w indiańskiej walce z asymilacyjnymi
wysiłkami USA, w której zaczęto od tej pory coraz częściej sięgać do
akceptowanych i sprawdzonych w społeczeństwie amerykańskim form
walki politycznej jako bardziej skutecznych od stosowanego dotychczas
biernego oporu. Oczywiście nie można przeceniać roli indiańskich organizacji i przyjmować ich programów ideowych oraz strategii walki jako
wyrazu dążeń wszystkich Indian. Niemniej jednak stowarzyszenia te,
skupiając najbardziej świadomych przedstawicieli społeczności tubylczych, którzy żywo reagowali na każdą próbę zagrożenia indiańskich interesów, budziły świadomość etniczną i solidarność rasową wśród Iszerokich kręgów niezrzeszonych Indian, kształtując ich postawy wobec asymilacyjnej polityki USA. Dlatego też organizacje indiańskie z całą różnorodnością ich orientacji, od antyasymilacyjnej do proasymilacyjnej, uznać
można za 'probież nastrojów i lpoglądów nurtujących społeczność tubylczą·
Pierwsze organizacje miały charakter bardzo umiarkowany, ograniczając się głównie do postulatów w zakresie poprawy warunków życia
ludności tubylczej, otwarcia jej dostępu do edukacji i lecznictwa. Niektóre z nich akceptowały zasadniczo amerykanizacyjną politykę USA,
zabiegając jedynie o złagodzenie jej negatywnych skutków społecznych.
Sytuacja w tym względzie zaczęła ulegać zmianie dopiero w okresie powojennym. Powstające wówczas indiańskie organizacje i grupy nacisku
3 tAanerykańlslde

w 1924 l".

Oibywa,tellsltwo
przyZi:lla1l1JO wsllystkJLm

IndliJalIlom

dopiero

Między

asymilacją

a etnicznym

odrodzeniem

35

zaczęły wypracowywać własne programy ideologiczne przesycone sporym
łr,dunkiem radykalizmu. Listę ponadplemiennych organizacji indiańskich
p-owego typu otwiera "Związek Północnoamerykańskich Indian", który
założono już w 1911 r., inicjując w ten sposób ciąg wielu stowarzyszeń
tubylczych o zróżnicowanym profilu działania (Deloria 1976: 776 - 777).
VI poniższej prezentacji omówione zostaną jedynie organizacje najbardziej reprezentatywne dla poszczególnych orientacji z uwypukleniem narastających stopniowo zmian w formach ich aktywności.
Wśród indiańskich stowarzyszeń zajmujących proasymilacyjne stanowisko należy wymienić "Ra'dę Tubylczą - Ogni,ska", powołaną do życia
w latach 30-tych. Jej celem było z jednej strony popularyzowanie zarówno w środowiskach tubylczych, jak i poza nimi, romantycznego obrazu Indianina, a z drugiej - propagowanie wzoru Indianina odnoszącego
sukces życiowy wg standardów amerykańskich. Jednym z najbardziej
spektakularnych przedsięwzięć tej organizacji było coroczne przyznawanie nagrody wybitnemu Indianinowi, który osiągnął wYJSokąpozycję
VI społeczeństwie amerykańskim.
Taką drogę życiową jednostki uważano na gruncie "Rady Tubylczej - Ognisko" jako jedyną możliwość modernizacji społ'eczności indiańskich i ją 'też szeroko 'Propagowano. Nie czyniono natomiast nic w zakresie informowania opinii publicznej o rzeczywistych warunkach życia i problemach przytłaczającej
większości
Indian, którzy świadomie czy nieświadomie odrzucali alternatywę asymilacji społecznej i kulturowej. Organizacja ta, w ostatnich latach bardzo
mało znacząca, nadal jeszcze istnieje, stanowiąc świadectwo uznania
przez Indian swej integracji z narodem amerykańskim jako najkorzystniejszej drogi do politycznego, społeczno-ekonomicznego i kulturalnego
awansu ludności tubylczej (Deloria 1976 : 778 - 779).
Pierwsza, prawdziwie pan-indiańska organizacja o antyasymilacyjnej orientacji powstała dopiero w 1944 r. Mowa tu o bardzo wpływowym "Narodowym Kongresie Amerykańskich Indian" (National Congress of American Indians), który skoncentrował swą działalność na:
1) obserwacji i ingerowaniu w legislacyjną działalność Kongresu USA
w odniesieniu do spraw tubylczych oraz 2) szerzeniu w społeczeństwie
amerykańskim rzetelnej wiedzy o Indianach i ich życiowych problemach.
Pierwszy kierunek aktywności doprowadził do utworzenia w Waszyngtonie proindiańskiego lobby, przeciw,gtawiając€go się uchwalaniu praw
niekorzystnych dla ludności tubylczej. Osiągnięciem drugiego nurtu było
wydawanie czasopisma 4, które udostępniało swe łamy Indianom z całego kraju, by mogli swobodnie wypowiadać własne opinie o problemie
tubylczym w USA.
4

"NCAl SenrtiJnel".

36.

MI:ROSŁAWA POSERN-ZIELIŃSKA

W latach 50-tych do programu działalności "Kongresu Indian" włączono starania o wzmocnienie organizacji plemiennej poprzez podniesienie autorytetu i zwiększenie zakresu samodzielności władz plemiennych.
Aktywność ta stanowiła niejako kontynuację i rozwinięcie inicjatywy
Colliera, której prawnego poparcia udzielił w 1934 r. Indian Reorganization Act. Powrót w latach 50-tych do tego problemu stanowił reakcję
na forsowaną przez władze federalne politykę termination. "Kongres
Indian" podjął walkę o zwłokę w realizacji tej koncepcji, argumentując
swą opozycję wobec projektów rządowych nieprzygotowaniem ówczesnych społeczności tubylczych do zmiany ich dotychczasowego statusu,
z którym wiązał się szereg świadczeń państwa na rzecz ludności indiańskiej. Zmiana sytuacji prawnej Indian odcięłaby ich od tej pomocy.
Działalność "Kongresu Indian" na tym polu uwieńczona zastała powodzeniem w połowie lat 50-tych, kiedy to w szeregu przypadków odroczono realizację programu termination.
"Kongres Indian" nadal istnieje, choć jego działalność ogranicza się
obecnie do organizowania dorocznych walnych zjazdów, stwarzających
jedynie okazję do dyskusji i wymiany poglądów. Jego dawniejsze funkcje w zakresie obrony najszerzej pojmowanych interesów indiańskich
przejęły inne, bardziej radykalne organizacje i ruchy społeczne powstałe
w latach 60-tych i 70-tych (Deloria 1976: 779 - 780; Fey and McNickle
1970: 238 - 239; Witt 1970: 106; Spicer 1969: 143 - 144).
Radykalizacja niektórych środowisk indiańskich nastąpiła w poważnym stopniu dzięki obserwacji, a później i bezpośredniemu poparciu murzyńskiego ruchu na rzecz praw obywatelskich. Choć zaangażowanie Indian w tym ruchu było minimalne ze względu na jego obcość ideologiczną, to jednak sukcesy zarówno umiarkowanych, jak i radykalnych
nurtów walki Murzynów o emancypację społeczną wskazały tubylczym
aktywistom odmienną od dotychczas stosowanej strategię obrony własnych interesów (Deloria 1974 : 23 - 25, 32 - 33).
Jedną z pierwszych organizacji indiańskich, która zaadaptowała pewne hasła i formy walki ruchu na rzecz praw obywatelskich była "Narodowa Rada Młodzieży Indiańskiej"
(National Indian Youth Council),
utworzona w 1961 r. Organizacja ta stworzyła tubylczej młodzieży dogodne warunki dla dyskutowania metod walki z dyskryminacją i dominacją społeczeństwa amerykańskiego. Po raz pierwszy aktywnie włączyhe:. się ona do akcji protestu w 1964 r., organizując strajki okupacyjne
Indian stanu Washington, którzy domagali się respektowania przez władze stanowe ich praw rybackich i myśliwskich
zagwarantowanych
w traktatach indiańsko-amerykańskich.
Dla osiągnięcia większego rozgłosu i zwrócenia uwagi opinii publicznej na ten konflikt zaproszono do
współpracy osobistości świata sztuki (Deloria 1974: 25 - 26; Witt 1970:

Między

asymilacją

a etnicznym

odrodzeniem

37

: 115- 116; Frey and McNickle 1970: 241 - 243). Mimo że "Narodowa Rada
M.łodzieży Indiańskiej" iskoncentrowała się na aktywizacji społeczno-politycznej tylko niektórych indiańskich regionów USA 5, to jednak jej
program ideowy 6 i formy działalności znalazły rzesze młodych sympatyków zarówno wśród mieszkańców rezerwatów, jak i miejskich gett
(Deloria 1976: 780 - 781; Fay and McNickle 1970: 241 - 243; Witt 1970:
112 - 113, 115 - 116).
Efektem tej popularności "Narodowej Rady Młodzieży Indiańskiej"
w całym kraju była krytyka lokalnych warunków życia i dążenie do ich
poprawy. W tej atmosferze zaczęły masowo powstawać drobne organizacje indiańskie powołane w celu usunięcia specyficznych dla danego rejenu niesprawiedliwości. W swej walce sięgały one już jednak do arsenału środków wypróbowanych przez NIYC jako bardziej skutecznych
niż tradycyjne bojkotowanie i rezygnowanie ze stosowania wszelkich
sposobów walki społecznej i politycznej tylko dlatego, że były one amerykańskiego pochodzenia. Od tej taktyki odeszła najpierw NIYC, a w
ślad za nią większość nowopowstających organizacji indiańskich. (Deloria
1974 : 27 - 28).
Radykalizacja tubylczych środowisk nasiliła się szczególnie w drugiej połowie lat 60-tych, obejmując głównie mieszkańców indiańskich
dzielnic wielkich metropolii Zachodniego Wybrzeża. Ich hasłem stało się
,'ed power, wyrażające w lapidarny sposób polityczny program najbardziej bojowej organizacji tego obszaru o nazwie "Zjednoczeni Tubylczy
Amerykanie" (United Native Americans). Wkrótce na tę samą drogę
weszli aktywiści z miast Środkowego Zachodu. Tworząc w 1968 r. indiańskie patrole, które nadzor-owały i kontrolowały działalność amerykańskiej policji w indiańskiej dzielnicy Minneapolis, dali oni początek
bar-dzo głośnej w latach 70-tych organizacji pod nazwą "Ruch Amerykańskich Indian" (American Indian Movement)
(Deloria 1974: 34 - 36
League ... 1971 : 41 - 42).
Te radykalne organizacje, utworzone z inicjatywy Indian miejskich,
nawiązały żywe kontakty z młodzieżą zamieszkującą rezerwaty nie tylko
w celu rozszerzenia swych Wlpływów na te konserwatywne, dotychczas
politycznie bierne zbiorowości indiańskie, ale przede wszystkim z racji
uznania ich za prawdziwych sukcesorów i kontynuatorów tubylczego
dziedzictwa kulturowego (Deloria 1974: 40 - 41). Dialog nawiązany z ludźmi kultywującymi nadal szereg tradycji plemiennych stał się pożywką
dla nowej dziedziny walki tubylczych radykałów, walki o kulturową od5 Pó1nl()C11o-·Za·chodmiieWj'lbr,zeŻre r(główl1Jie Sltalll WashiJ!1Jg1JOIll),
a :póŹIlliej Południowy Zachód (,stallly: Ok1a'hoIffiGi Nowy Meksyk).
6 ZooiJał on pI"zedsttawiQ'llly w bardzo ipO'c~Y'tnejli !popula.rnej, szczególnie
wśród
:indl1ańskiej młodzieży, książce StraU1,aSteillle.ra, The New Indians.

38

M'IIROSŁA WA POSElRN -ZlBLIŃSKA

nowę "wykorzenionych" Indian miejskich i przywrócenie im indiańskiej
tożsamości etnicznej.
W dążeniach tych przywódcy i ideologowie radykalnych organizacji
zaczęli posługiwać się zmodernizowaną u schyłku lat 60-tych koncepcją
trybalizmu. Ruch na rzecz obrony plemienia jako najwłaściwszej, usankcJonowanej przez tradycję formy indiańskiego życia społeczno-politycznego i organizacji zdolnej skutecznie strzec i bronić własnego dziedzictwa kulturowego stał się motywem przewodnim walki omawianych tu
radykalnych organizacji indiańskich z asymilacyjnymi wysiłkami USA
lat 60- i 70-tych. W związku z tym położono nacisk na rozbudzenie
wśród poszczególnych plemiennych grup Indian świadomości etnicznej
v" oparciu o wspólnotę ich terytorium, tradycji, wartości i interesów
(Landy 1958: 251; Frisch 1970: 208). Do osiągnięcia tego celu zmierza
się poprzez kładzenie nacisku na 1) rozwój współczesnej kultury plemiennej, która byłaby atrakcyjna dla wszystkich Indian bez względu na
stopień ich zakulturowania; 2) wzmocnienie więzi społecznych pomiędzy
członkami danego plemienia oraz powołanie do życia sprawnej organizacji plemiennej, zdolnej do walki o indiańskie ideały; 3) przejęcie władzy
i kontroli nad własnym społeczeństwem zarówno w kategoriach społeczno-politycznych, jak i· ekonomicznych (White 1974: 289). Z owych podstawowych kierunków działania trybalizmu wyraźnie wyłania się wizja
polifycznej, społeczno-kulturowej i ekonomicznej autonomii poszczególnych społeczności plemiennych USA w ramach społeczeństwa amerykańskiego.
Rozwój nowoczesnej ideologii trybalistycznej jest dziełem młodych,
wykształconych aktywistów indiańskich, rekrutujących się na ogół spośród Indian miejskich. Zaangażowani w radykalnych organizacjach zaczęli oni identyfikować się z mieszkańcami rezerwatów i ich życiowymi
problemami. Mimo braku stałych kontaktów ze swym środowiskiem
etnicznym (wychowywali się z dala od rezerwatów i plemiennych tradycji), podjęli trud opanowania języka własnego plemienia i szczegółowego poznania jego kultury z istniejących na ten temat publikacji
antropologicznych. Ludzie ci, po odrzuceniu możliwości identyfikowawania się ze społeczeństwem amerykańskim, w pełni świadomie dopracowali się nowej tożsamości etnicznej poprzez powrót do swego kulturowego podłoża. Tę drogę przeobrażeń własnej świadomości starali się
propagować w środowiskach Indian miejskich, odnosząc w tym względzie znaczny sukces.
Poszukiwanie nowej świadomości etnicznej przez Indian miejskich
było reakcją na dyskryminację i nie akceptowanie ich przez społeczeństwo dominujące, które stanowiło przecież jedyny układ odniesienia
dla aspiracji ludzi wyrwanych we wczesnym dzieciństwie ze swego na-

Między

asymilacjq

a etnicz'nym

odrodzeniem

39

turalnego środowiska społeczno-kulturowego. W poczuciu wyalienowania ze społeczeństwa amerykańskiego odrzucili oni jego wartości i styl
życia. W tej sytuacji jedyną alternatywą było utożsamienie się z tą
częścią mieszkańców rezerwatów, którzy zachowali jak najwięcej cech
indiańskości. Zwracając się ku tubylczej kulturze, pragną ją jednak
tak zmodernizować, aby zaspokajała ona wszystkie aktualne potrzeby
swych nosicieli. Dlatego też odrzucają zarówno dysfunkcjonalną tradycyjną kulturę plemienną, jak i faktycznie amerykańską kulturę indiańskiej klasy średniej ubraną jedynie w fasadę tubylczości. Poszukiwanie sposo'bów stworzenia autentycznej współczesnej kultury indiańskiej
trwa nadal, a celowi temu służyć ma w pierwszym rzędzie powołanie
do życia nowych instytucji plemiennych, które realizowałyby postulat
indiańskiej samorządności, uwolnionej wreszcie od uciążliwej kurateli
społeczeństwa dominującego (Deloria 1974: 40 - 41; Mathur 1975: 457;
White 1974: 285).
Najmniej zainteresowania działalnością ruchu trybalistycznego jest
indiańska klasa średnia, zorientowana zasadniczo proamerykańsko i stosunkowo dobrze zintegrowana ze społeczeństwem dominującym, aczkolwiek nie w pełni jeszcze przez nie akceptowana. Ludzie ci zerwali już z plemiennym kolektywizmem na rzecz zdobywania indywidualnego sukcesu. Pod względem ekonomicznym są reprezentantami
amerykańskiej klasy średniej i swój akces do niej podkreślają również poprzez przyjęcie jej stylu życia. Brak całkowitej akceptacji 'tej grupy
Indian przez społeczeństwo amerykańskie sprawia, że nie można tu jeszcze mówić o ich asymilacji, a jedynie o zaawansowanej akulturacji.
Częściowe odrzucenie indiańskiej klasy średniej przez społeczeństwo dominujące skłania ją do utrzymywania jeszcze pewnych, choć już niezbyt
ożywionych, kontaktów ze swymi współplemieńcami, którzy negują zdobywanie sukcesu wg standardów amerykańskich. Tubylczy przedstawiciele klasy średniej manifestują swoją indiańskość już tylko o'kazjonalnie w czysto spektakularnych zachowaniach (np. noszenie "indiańskiego"
stroju w trakcie uroczystości plemiennych, zjazdów, narad, festiwali
folklorystycznych itp.; bierne, a niekiedy i czynne uczestnictwo w niektórych obrzędach religijnych itd.), przy równoczesnym braku zainteresowania żywotnymi problemami indiańskiej społeczności i jej kultury. Ta obojętność dla spraw tubylczych tłumaczy nikłe poparcie, jakiego udziela klasa średnia ruchowi trybalistycznemu
(White 1974: 286;
Mathur 1975: 457 - 458; Kupferer 1970: 155 - 157).
Rzecz charakterystyczna,
że podobny stosunek do ruchu trybalistycznego wyrażają tzw. tradycjonaliści (zwani też konserwatystami).
Są to zazwyczaj ludzie starzy, żyjący nadal w kręgu kultury rezerwatowej z lat 1900 - 1940. Brak jakichkolwiek kwalifikacji zawodowych,

40

MIROSŁAWA POSBRN -ZIELIŃSKA

połączony często z wtórnym analfabetyzmem oraz izolacją terytorialną, odciął ich od ściślejszych kontaktów ze społeczeństwem amerykańskim, ograniczając do minimum w tej grupie Indian efekty akulturacji. Zasklepieni w kultywowaniu plemiennych zwyczajów nie przejawiali żadnych zainteresowań sprawami
ogólnoindiańskimi.
Nic więc
dziwnego, że nie udzielili poparcia również ruchowi trybalistycznemu,
często nie orientując się w celach i istocie jego działania. Mimo to aktywiści tego ruchu identyfikują się z tą właśnie grupą Indian, widząc
w niej dziedzica prawdziwej indiańskości, do której mogą odwoływać
się autochtoni poszukujący utraconej niegdyś tożsamości kulturowej
i etnicznej (Mathur 1975: 457 - 458; White 1974 : 285; Deloria 1974: 40;
Kupferer 1970: 152 - 154).
W obronie indiańskiej odrębności, uznanej za podstawę skutecznego przeciwstawiania się procesowi asymilacji, tubylczy aktywiści podejmują naj rozmaitsze formy walki: wytaczają procesy poszczególnym
agendom rządowym, organizują strajki okupacyjne i marsze protestacyjne, obejmują ważne dla sprawy indiańskiej urzędy w strukturze
vJładzy USA, tworzą proindiańskie lobby. Zwycięstwo w tym zakresie
uzależniają oni przede wszystkim od powodzenia w walce o samostanowienie polityczne i ekonomiczne, należycie zorganizowane szkolnictwo
i służbę zdrowia, likwidację uprzedzeń rasowych i tolerancję religijną.
Dążenia na rzecz uzyskania niezależności politycznej przejawiają się
zarówno w minimalistycznych żądaniach umożliwienia Indianom decydowania o własnych sprawach na szczeblu lokalnym poprzez uwolnienie się od uciążliwego i hańbiącego paternalizmu społeczeństwa amerykańskiego, jak i w maksymalistycznych propozycjach walki o uznanie na forum międzynarodowym indiańskich rezerwatów jako niezależnych, quasipaństwowych organizmów politycznych.
Batalia o ekonomiczną niezależność ludności autochtonicznej koncentruje się głównie na wyegzekwowaniu amerykańskich zadłużeń wobec
Indian z tytułu dawnych porozumień traktatowych; na uruchomieniu
administrowanych
przez Bureau of American Indians zasobów finansowych poszczególnych plemion zgodnie z ich życzeniami i potrzebami; na zdobyciu możliwości dyktowania nieindiańskim
przedsiębiorstwom sprawiedliwych warunków ek1sploatacji rezerwatowych zasobów
naturalnych; na maksymalnym ograniczeniu
współczenych
wywłaszczeń z racji aktualnych potrzeb gospodarczych czy komunikacyjnych
USA, a w przypadku ich nieuchronności - na wywalczeniu godziwego ekwiwalentu za pozbawienie Indian ich dotychczasowych tytułów
własności; wreszcie prowadzi się uporczywe starania o likwidację szczególnie dużego bezrobocia na terenie rezerwatów oraz o zdobycie intratniejszych stanowisk pracy dla Indian miejskich.

Między

asymUacją

a etnicznym

od,rodzeniem

41

Równolegle prowadzona walka o szkolnictwo kładzie nacisk nie tylko na generalne udostępnienie młodzieży indiańskiej możliwości zdobycia wyższych kwalifikcji
zawodowych, a w konsekwencji
zajęcia
przez nią korzystniejszych pozycji społecznych. Chodzi bowiem o to,
aby system edukacji był dostosowany do potrzeb kulturowych ludności
autochtonicznej; by w programach szkolnych połażono nacisk na naukę
tubylczych języków i historii; by podkreślano wartość indiańskiej kultury; by w szkołach z mieszanym zespołem uczniów {białych i kolorowych) wpajano poszanowanie dla dziedzictwa kulturowego każdej z grup.
Tylko tak zorientowane programy nauczania mogą być atrakcyjne ,dla
indiańskiej młodzieży, która obecnie uchyla się ad obowiązku szkolnego,
znajdując w szkołach dezaprobatę dla tradycji wyniesionych z rodzinnych domów i uznawanych przez nią wartości.
Jednym z ważniejszych ogniw walki o zachowanie przez Indian odrębnego oblicza kulturowego 'były od wieków i są nadal ZJmagania o niezależność życia religijnego, o możliwość wyboru takich wierzeń, które
najbardziej odpowiadają duchowym potrzebom autochtonów. Problem
ten jest szczególnie skomplikowany ze względu na aktualną kompozycję wyznawanych przez Indian religii od naj rozmaitszych
wyznań
chrześcijańskich poczynając, poprzez religie synkretyczne do nieznacznie tylko zmodyfikowanych wierzeń i obrządków tradycyjnych. W walce o duchową niezależność Indian zainteresowani są obecnie przedstawiciele wszystkich trzech typów wyznań, upatrując w tubylczych sposobach realizacji życia religijnego swoistego wyznacznika swej odrębności kulturowej, s'tanowiącej podstawowy składnik tzw. indiańskiej
et hnicity.

3. Indianie we współczesnym pluralistycznym
społeczeństwie
amerykańskim: integracja z narodem - konsolidacja etniczna

Mimo oporu Indian wobec asymilacyjnej działalności USA, postępująca ich amerykanizacja jest dziś procesem nieodwracalnym i nieuchronnym, a sama ludność tubylcza przekształca się stopniowo w jeden z wieluetnicznych segmentów pluralistycznego społeczeństwa amerykańskiego, włączając ;się w jego główny nurt w charakterze etników o tubylczym rodowodzie. Indianie nie tylko uczestniczą w tym nasilającym
się obecnie procesie integracji ze społeczeństwem amerykańskim, ale
r6wnocześnie ulegają procesowi, który będziemy tu określać mianem
etnicznej konsolidacji. Polega on na kształtowaniu się grupy etnicznej
rozumianej za B. Bilge jako community of people linked by common
Identity rather, then by common residence (1974: 12), której zadaniem

42

MIiROSiŁAW A BOSERN -'ZIEll.IŃSKA

jest funkcjonowanie ponad dotychczas istniejącymi grupami plemiennymi, rezerwatowymi i indiańskimi gettami miejISkimi. Proces ten jest
ściśle sprzężony z integracją, stanowiąc formę obrony 'przed najgrożniejszą jej alternatywą, tj. amerykanizacją Indian połączoną z utratą
ich własnej osobowości kulturowej. Konsolidacja etniczna Indian zapewnia im włączenie się do społeczeństwa amerykańskiego w charakterze grupy etnicznej dysponującej świadomością wspólnoty pochodzenia, dziejów, wartości, wzorów zachowań i ujednoliconej kultury. Tylko taka grupa jest bowiem zdolna do skuteczniej'szego przeciwstawienia się uniformizującym
wpływom społeczeństwa amerykańskiego niż
np. drobne, rozproszone, a nadto często wewnętrznie rozbite społeczności plemienne.
Proces etnicznej konsolidacji Indian nie jest zjawiskiem nowym, bowiem jego korzenie tkwią w czasach tworzenia się wieloplemiennych
aliansów politycznych dla obrony indiańskich terytoriów przed ekspansją białych oraz 'W :działaniach ponadplemiennych ruchów społeczno-religijnych, które z reguły na 'pewien czas likwidowały międzY'plemienne
antagonizmy, skupiając sz.ereg grup indiańskich wokół wspólnego przywódcy charyzmatycznego (proroka, mesjasza) i jego ideologii. W ramach
tych konfederacji i ruchów religijnych kształtowały się pierwsze więzi
o panindiańskim charakterze (Nowicka 1975: 142 - 171).
Po fazie konsolidacji Indian w krótkotrwałe związki polityczne i religijne nastąpiła już w okresie istnienia rezerwatów faza konsolidacji
terytorialnej. Polegała ona na kształtowaniu się grupy terytorialnej, złożonej z kilku społeczności plemiennych osadzonych w jednym rezerwacie, w oparciu o więzy solidarności i identyfikowanie się poszczególnych osobników z grupą zamieszkującą dany rezerwat przy równoczesnym zachowaniu przez nich własnej tożsamości plemiennej.
Podobny w swym charakterze proces konsolidacji przebiegał po II
wojnie światowej w indiańskich gettach wielkomiejskich, które utworzyli Indianie o różnym pochodzeniu plemiennym
rezerwatowym.
Utożsamiając się w dalszym ciągu ze swym plemieniem i rezerwatem,
z którego wyszli i do którego wracali w okresach świętecznych czy
wakacyjnych, zaczęli również identyfikować się ze społecznością dzielnicy indianskiej w miejskiej metropolii.
Kolejnym etapem omawianego tu procesu jest etniczna konsolidacja Indian, która - stanowiąc w prostej linii kontynuację poprzednich
faz - natężyła się w okresie powojennym, a już szczególnemu przyspieszeniu uległa od schyłku lat GO-tych. Jej wyrazem
jest masowe,
wewnętrzne zaakceptowanie przez tubylców panindiańskiej identyfikacji etnicznej, którą próbowano im bezskutecznie narzucić od chwili zetknięcia się białych z tubylczą ludnością Ameryki. Należy bowiem pa-

Między

asymilacjq

a etni.cznym odrodzeniem

43

miętać, że pojęcie Indian jako ogólnej kategorii rasowo-etnicznej
stworzone zostało przez społeczeństwo
dominujące,
służąc określaniu
wielce
zróżnicowanej
antropologicznie,
językowo,
kulturowo
i społecznie
ludności tubylczej
Nowego Świata. Nie stało się ono jednak aż do ostatnich dziesięcioleci
powszechnie
akceptowaną
formą etnicznej
identyfikacji tubylców, którzy przez całe stulecia trwali przy swej tożsamości plemiennej
uzupełnionej
w XIX w. dodatkowo
o to~samość
teryt(1rialną. Dopiero burzliwe
zmiany
w życiu społeczności
indiańskich
zainicjowane
w latach II wojny światowej
stworzyły
sprzyjające
warunki dla procesu ich etnicznej
konsolidacji,
której efektem
jest nied'1\vne pojawienie
się na arenie politycznej,
ekonomicznej,
społecznej
i kulturowej
USA etnicznej grupy Indian.
Proces ten pozostaje w dialektycznym
związku z integracją,
stano\viąc wraz z nią dwie strony procesu modernizacji
społeczności indiańskich, które włączając
się w główny nurt społeczeństwa
amerykańskiego przekształcają
się w jedną z grup tzw. etników.
Na takie
właśnie miejsce Indian w społeczeństwie
amerykańskim
wskazuje ostatnio coraz powszechniejsze
ich samookreślanie
się jako Indian-Americans 7. Obok tej innowacji w środowiskach
indiań!skich funkcjonują
jednak nadal jeszcze inne, starsze
warianty
ich etnicznej
identyfikacji.
W związku z tym większość Indian wykazuje
aktualnie
potrójną tożsamość etniczną, określając
siebie równocześnie
jako np. 1) Sioux, 2) Indianin lub tubylec i 3) indiański lub tubylczy Amerykanin.
O ile pierwsze
samookreślenie
stanowi
ekspresję
bardzo
silnych
]f'szcze więzi plemiennych,
o tyle drugie jest już przejawem
myślenia
w kategoriach ponadplemiennych,
trzecie natomiast stanowi wyraz przyjęcia statusu
etnika, którego "z innymi ethnics łączy [... l nie tylko
wspólny los i doświadczenie,
ale też wspólna otoczka kulturowa
społeczeństwa amerykańskiego,
dzieli [... l zaś to, co dla każdej z tych zbiorowości jest specyficzne - ich »etniczność« wywiedziona
z kraju swego pochodzenia"
(Pasem-Zieliński
1978: 106). Koncepcja
ta zrywa definitywnie
z tradycją
sytuowania
Indian poza nawiasem
społeczeństwa
amerykańskiego
i stawia ich obok innych grup czy zbiorowości
USA,
takich jak Chicanos, Chinese-Americans,
Polish-Americans
itp., którzy
wyróżniają
się od WASP-ów
(uosobienia
amerykańskości)
"pewną odrębnością cech wytłumaczalnych
jedynie poprzez odwołanie
się do et-

7 Znaleźć je moŻirua m. in. na łamaoh
wiodących
"na["lodowycl1" cza!SOpiJsm
indbańskich:
"AkwesaJSlnoe Notes", vol. 1: 1969 i nasJt., New York oro,z "Wasooja.
A Na:tionla,} NcwSlpaip€'I' orf Indian Ameri,ca", vo!. 1: 1,973 l n'<łM., San Fil'anCJisoo. Na
tc-mat współczesnej
et!l1li.crzJnej ,ideru1:yfriJkacji
Indian wlb. I3JuSlhnell 1968; Wax 1971;
Bahr, Chadwick and Day 1972.

44

MIROSŁA WA :POSFJRN-ZIELIŃSKA

nicznych rodowodów
i tradycji
tych grup i zbiorowości"
(Pasern-Zieliński 1978: (106).
Indiańska
grupa etniczna zaczęła się formować w oparciu o świadomość odrębności tubylców od społeczeństwa
dominującego
oraz łączące
ich poczucie wspólnoty pochodzen~a, dziejów i tradycji. Zarówno z refleksji nad własną odmiennością
od białych i czarnych Amerykanów,
jak
i zachowań, pojawiło się poczucie bliskości i swojskości, które poczęło cementować wszystkich Indian bez względu na ich plemienną przynależność.
Wyraziło się ono w stopniowym kształtowaniu
się świadomości etnicznej,
będącej już refleksyjnym
pcczuciem wspólnoty z wszystkimi
Indianami
USA ow przeciwieństwie
do uprzednio spontanicznie
odczuwalnej własnej
odrębności
i swojskości
csraniczonej
głównie do plemienia
czy grupy
terytorialnej
8.
Czynnikiem przyspieszającym
etniczną konsolidację
Indian była świadomość ubóstwa,
jakie stało się udziałem niemal wszystkich
społeczności tubylczych
w efekcie politycznej
i ekonomicznej
dominacji społeczeństwa
amerykańskiego.
Nasilająca się szczególnie w okresie powojennym walka o polepszenie materialnych
warunków
życia zaczęła bardzo skutecznie
jednoczyć
Indian, sprzyjając
krystalizowaniu
się wśród
nich poczucia wspólnoty tubylczych
interesów. Znalazło to wyraz w angażowaniu
się indiańskich
aktywistów
politycznych
w walkę obcych im
plemion o poprawę warunków
codziennej egzystencji.
Ta forma panindiańskiej solidarności,
zrodzona ze zrozumienia
ekonomicznych
uwarunkowań wspólnoty losu Indian, przyczyniła
się do poważnego wzmocnienia wśród nich więzi rasowo-etnicznych.
A zatem ekonomiczna
deprywacja Indian wraz z powszechnie
odczuwaną przez nich dyskryminacją
i wyzyskiem
ze strony społeczeństwa
dominującego
stworzyły korzystną
sytuację
dla formowania
się ponadlokalnej
i ponadplemiennej
świadomości, która konsolidowała
rozproszone
społeczności
indiańskie.
Rozpatrując
proces etnicznej
konsolidacji
Indian USA należy zwrócić uwagę na fakt, że nie przebiega on w oparciu o takie czynniki, jak
jeden język, jedna kultura
i jedna religia podstawowe
w kształtowaniu się świadomości etnicznej wielu środowisk imigracyjnych
w Ameryce. Zróżnicowanie
językowe,
kulturowe
i religijne
wśród
ludności
autochtonicznej
było bowiem ogromne już przed przybyciem
Europejczyków. W tej sytuacji jednym z ważniejszych
czynników etnicznej kon8 Zob.
uwagli. na temat świadollTIości etnicznej w: Chilebowczyk 1975, s. 162.
OdmieiITiITes1anJOlWisko
,reprezen:1Juje W'i.a:br 1969, s. 380, 'kltóry świadomość etn'iczną
sytuuje
w SipQll1rtanli.cwej,nieuśWJiadallTI'i'anej 5fe.rrz.e odczuć psychiC'Zll1yoh. Po,gląd
ten nJi.e znajduje jednak po,twierd~enńJa w przypadku Indlian USA, którzy na ogół
po6dadają red'leksyjną świladolIl1ość etll1icwą, nie będącą wszakże j&sz<:zcświadomością nall'odową.

Między

asymilacją

a etnicznym

odrodzeniem

45

solidacji stała się świadomość
historyczna,
obejmująca
zarówno
"trady'cję, jak i pewne przynajmniej
elementy
naukowej
«rekonstrukcji»
przeszłości czy też elementy
filozofii czasu i hilStorii" (Szacki 1971:248).
Ona to miała istotny wpływ na kształtowanie
się poczucia etnicznej
odrębności Indian. Odwoływanie
się ich do minionych
dziejów przybiera
często formę idealizacji
przeszłości
w imię kontynuowania
bądź odrodzenia tubylczych
wzorów życia i wartości
duchowych.
Odwołując
się
do przeszłości,
Indianie poszukują
w niej przede wszystkim
płaszczy zr.y wzajemnego
porozumienia
się bez względu na 'swe plemienne
pochodzenie. Odnaleźli
ją głównie w dziejach tubylczych
zmagań zbrojnych z białymi. Takie postacie, jak: Pontiac,
Tecumseh,
Sitting BulI,
Crazy Horse, Geronimo,
Osceola, czy Chief Joseph, obok wielu innych
tubylczych
przywódców,
stały się uznanymi
przez całą grupę symbolami dążeń Indian do wolności i kulturowej
niezależności,
sprzyjając
narodzinom
panindiańskiej
solidarności
i nowej etnicznej
identyfikacji
9.
W procesie
formowania
się grupy etnicznej
istotną rolę odgrywa
zawsze jej kultura.
W przypadku
Indian rola ta przypadła
tzw. kulturze panindiańskiej,
na którą złożyły się wyselekcjonowane
elementy
poszczególnych
kultur plemiennych
oraz pewne zaakceptowane
wpływy
euro-amerykańskie.
Ona to poczęła pełnić funkcję
kultury
etnicznej,
przyspieszając
kształtowanie
się nowej, ogólnoindiań'skiej
tożsamości etnicznej (Thomas 1970: 129, 139; Newcomb 1955: 1041 - 1045). Panindiańska kultura
zaczęła kształtować
się wówczas,
gdy szereg tubylczych
społeczności
utraciło
już swą dawną plemienną
orientację
kulturową,
a równocześnie
odrzucało
możliwość
pełnego zaakceptowania
i przejęcia kultury społeczeństwa
dominującego.
Jedyną alterna'tywą
wypełnienia powstałej
w ten sposób próżni było wyeksponowanie
takich elementów kultur plemiennych,
które mogłyby pełnić w nowych warunkach funkcję
symboli indiańskości.
One to, przekształcone
w swoiste
"etniczne sygnały",
służą obecnie manifestacji,
a równocześnie
afirmacji indiańskiej
ethnicity, stanowiąc
zewnętrzny
wyraz kulturowej
odrE;bności Indian
(Thomas 1970: 128 - 140; Newcomb
1956: 117 - 122;
Gunther 1950: 174 - 180; Rhodes 1952: 127 - 132; Howard 1955: 215 - 220).
Funkcje takie pełnią przede wszystkim
aktualnie
wyznawane
przez
ludność tubylczą
religie, ale tylko te posiadające
indiański
rodowód.
Mowa tu zarówno
o "tradycyjnych"
religiach
plemiennych,
które po
długich latach utajenia lub rudymentarnego
tylko funkcjonowania
przeżywają obecnie renesans,
jak i o religiach
synkretycznych
wyrosłych
9 O rolli 1or.adyJCj,i ~ 'hlisltorli:i

w k.srz.1ałtow<mIDu świaJdloonośct etJIliC1IDej lub nacrodo1~75, s. 32 - 33, 2(}2; Wialtr
1969, s. 392 - 3·95; ,AssoiI'Odobraj
1967, s. 87; Szacki 1971, s. 246 - 248, 264.

wej

zob.: Chleibowczyik:

46

MIROSŁAW A POSEJRN -ZIELIŃSKA

na tubylczym podłożu, a zatem uznanych również za własne, indiańskie, mimo znacznego udziału w nich elementów chrześcijańskich. Religie te funkcjonują jako ważny mechanizm obrony indiańskiego dziedzictwa kulturowego, który sprzyja zachowaniu jego ciągłości. Jest to
szczególnie widoczne w przypadkach tych religii, które są silnie zintegrowane z życiem codziennym swych wyznawców i ich kulturą. Propagując własne, choć wyrosłe z lokalnych tradycji, systemy wartości
i wzory zachowań (podporządkowanie się im stanowi przejaw religijności wiernych), utrwalają one zależność, na mocy której wyznawanie
tubylczej religii oznacza zachowanie indiańskości.
Bez względu na przyjętą strategię walki o kulturową odrębność tubylczych Amerykanów, indiańskie religie niewątpliwie wzmacniają odporność swych adherentów na wpływy obcej cywilizacji. Jest to efekt
włączenia starań o zachowanie wyselekcjonowanych elementów tradycji do kręgu podstawowych dyrektyw ideologicznych. Równocześnie jednak wielość indiańskich religii oraz ograniczony zasięg społecznego oddziaływania każdej z nich (grupa wyznawców) sprawiają, że tubylcze
religie bronią wyłącznie tej spuścizny kulturowej, z której one same
wyrastają. W związku z 'tym nie mogą one w zasadniczy sposób wpływać na przebieg procesu etnicznej konsolidacji Indian, choć ich pośredni. wkład jest niezaprzeczalny i istotny. Polega on na skutecznej obronie pryncypiów indiańskości (np. kolektywizmu jako zasady współżycia społecznego, modelu wielkiej rodziny jako podstawowej komórki
społecznej, głębokiego uwewnętrznienia doświadczeń religijnych, sakra~
lizacji związków człowieka z przyrodą itp.), które stanowią ważny składnik kształtującej się panindiańskiej etniczności. Tak więc religie o tubylczym rodowodzie, broniąc lokalnego dziedzictwa kulturowego w istocie rzeczy pośrednio przygotowują również grunt pod etniczną konsolidację Indian, choć z pozoru większość z nich proces ten zdaje się opóźniać. Ze względu na skuteczną obronę indiańskości, jako specyficznego
stylu życia tubylców, religie te sprzyjają procesowi włączania się Indian w główny nurt społeczeństwa amerykańskiego na podobnych warunkach, na jakich czyniły to np. etniczne grupy i zbiorowości imigrantów z Europy i Azji poprzez stworzenie kultur etnicznych w oparciu
o tradycje krajów swego pochodzenia 10.
Wśród czynników etnicznej konsolidacji Indian USA ważne miejsce zajmuje zjawisko społeczno-kulturowej marginalizacji, które stało
się udziałem zarówno Indian zamieszkujących rezerwaty, jak i osiadłych w miastach, przy czym ci ostatni odczuli skutki jego działania w
szczególnie dotkliwy sposób. Intensywne wojenne i powojenne migra10

SzczegółQwe rozwa&:ania na

ten temat

zob.: Posern-!Zieliń:ska,

1979.

Między

asymiLacją

a etnicznym

odrodzeniem

47

cje ludności tubylczej z rezerwatów do wielkich ośrodków miejskich
uczyniły z Indian swoistą grupę imigrantów wewnętrznych, przybywających z najbardziej zacofanych, wiejskich rejonów kraju do miejskich
metropolii, w których los ich bardzo przypominał los imigrantów z Ameryki Łacińskiej czy Europy Środkowej i Ws~hodniej. Indianie opuścili
swe wiejskie zaplecze jako przedstawiciele tzw. folk-group, w której
stosunki międzyludzkie opierały się na kontaktach osobistych, a poszczególnych jej członków łączyły więzi emocjonalne. Tymczasem w nowych
miejscach swego osiedlenia zetknęli się oni z miejskim społeczeństwem
industrialnym, którego sprawne funkcjonowanie uzależnione jest głównie od współdziałania ze sobą ludzi obcych w imię łączących ich interesów.
Miasta, mimo utworzenia w nich tubylczych gett, stały się terenem
natężonych kontaktów interetnicznych i interkulturowych,
w efekcie
których Indianie poczęli ulegać coraz silniejszej amerykanizacji. Przekształcając się czy to w proletariat wielkoprzemysłowy, czy też w inteligencję, musieli zaakceptować obce im reguły organizacyjne społeczeństwa miejskiego. Zostali w ten sposób zobligowani do utożsamiania się
z dwoma opozycyjnymi (folk-urban) systemami społecznymi, co pogłębiało ich marginalizację sprawiającą, że nie identyfikowali się w pełni
z żadnym z nich. Zjawisko to wywołało poważne reperkusje psychiczne zarówno w życiu poszczególnych jednostek, jak i całych tubylczych
zbiorowości miejskich. Rozdarci pomiędzy dwa światy wartości mieli
do wyboru albo zamknięcie !Się w obrębie własnej grupy i jej systemu
społeczno-kulturowego, skazując się na izolację społeczną, albo też czynne uczestnictwo w życiu obcego społeczeństwa. Z tą drugą jednak altE~rnatywą nieodłącznie związane było narastanie kompleksu niższości wobec społeczeństwa dominującego (miejskiego). Negatywna samoocena, jako skutek marginalizacji, wywołała wśród Indian zaJsadniczo dwa typy
reakcji - albo lumpenproletaryzację
i zasilanie przez nich marginesu
społecznego 11, albo też chęć podniesienia statusu własnej grupy do standardów obowiązujących w społeczeństwie amerykańskim
(miejskim).
Zmiany w tym względzie nie były jednak łatwe do przeprowadzenia,
11 Ten typ Hlakcji
lbył li [)Jada'l jeszcze j,est ItYlPOwy dwa: ,ty,oh I[)JdilaLl1,,krt;órzy
za,S\i,kllirmiejosk.ie Qi)s,mry ubós1Jwa. WY'rwanJi re S1Weg<JroInriJCz€l~ środQwi!>!ro, lilie
przy,gotowall1i do żyoia w wielkt1ch aigIomeracjaoh
Iffii'ej~kidh, pOI'Z1bawienJi8'zemgu
tuby.Iczyah da1Jsit)'ltU'cj,i
społecznych li wy,z;wolenJi z ory.gorów s.polecmrej kJon'tro1i, u1egali tej ~31mej dezOl'galllli.-mcji tSq:>Oł€C7JIlej,
j,aka 'z reguły s'taw,ala się UJdZliJałemiJrnigr3ll1!tów ·przylbył)"Ch do !almeryilmńskich miialsit Ż lll!ajrozrrnaliJtSlZyiClh
wiejsikiiiCh rrejo. nów świa,ta. Przejawiała
się ona w gwałtownym
wzro,ście prrestępczości,
al!koł1<>liźmie, l"OizpadZ'1errod1JiJny, ~tp. Zob.: Lealgtle ... 1971, 6. 39 - 43; BigOIly 197'1,
s. 345 - 366; ThomalS 1974, s. 270 - 278.

MIROSŁA,w A f'OSERN -ZIELIŃSKA

48

trudności te pogłębiały jeszcze stereotypowo negatywne sądy białych
Amerykanów o ludności tubylczej 12.
Ten drugi typ zachowań był charakterystyczny
dla młodego pokolenia Indian, które wzrastając w wielkich metropoliach miało o wiele
większe szanse zdobycia wykształcenia średniego i wyższego niż ich
rówieśnicy z rezerwatów. Zdobywając wysokie kwalifikacje zawodowe
byli równocześnie z racji swego ;pochodzenia nieustannie narażeni na
pejoratywne oceny społeczeństwa, w które pragnęli się włączyć. Doświadczając skutków tzw. rozbieżnoś,ciczynników
statusu, właśnie ta
grupa miejskich Indian "odkryła" ponownie - Jak już wspominaliśmy
- tubylcze środowisko etniczne, które 'ostatecznie uznała za własne. Powrót ten został połączony z szeregiem zabiegów oczyszczających, których
funkcję 'Pełniła wielkopłaszczyznowa, niezwykle ostra, często wręcz nie
usprawiedliwiona krytyka zarówno samego społeczeństwa amerykań'Skiego, jak i jego kultury z jednej strony, a z drugiej - daleka idealizacja
wa!<orówtubylczego społeczeństwa 13, opartego o więzi emocjonalne i kontakty osobiste, w efekcie czego uznano je za ucieleśnienie prawdziwie
humanitarnych
stosunków międzyludzkich oraz nosiciela najszczytniejszych ludzkich wartości i ideałów. Efektem tych poczynań było narodzenie się dumy z własnego pochodzenia oraz wysokiej oceny tubylczego dziedzictwa kulturowego 14, co znakomicie ułatwiało przezwyciężenie uczucia niższości Indian wobec społeczeństwa amerykańskiego i ułatwiło w latach 60-tych
polityczną aktywizację
tubylczej inteligencji,
części wykwalifikowanego proletariatu i przywódców środowisk rezerwatowych.
Ludzie ci, określani powszechnie mianem "Nowych Indian", powołali do życia szereg ponadplemiennych organizacji, które ze względu na
zasięg swego oddziaływania stały się bardzo dogodnym kanałem szerokiego kolportowania "nacjonalistycznych"
programów
formułowanych
przez indiańskich ideologów-aktywistów.
Wspierane
spektakularnymi
akcjami walki oprawa Indian (n'P. inwazja Alcatraz w 1964 r., fish-yns
na terenie stanu Washington, zorganizowanie karawany tzw. "Szlakiem
Złamanych Traktatów", zakończonej okupacją gmachu BIA w Waszyngtonie w 1972 r., okU!pacja Wour~ded Knee w Południowej Dakocie
w 1973 r. itp.) trafiały do rzesz tubylców, budząc wśród nich lub ewidentnie wzmacniając świadomość ich ,etnicznej odrębności i kształtując
CI

12
13

s.

Por. fa'Zy malI1gllnaliza'cji :ualIl'ald!:uowa.nepr':uez Wri,ght 10974, ,s, 96 - 103.
Z<l.'cho'wait1i'a:te rpoJtwierdwją uogóLnienia .wwaTlte w 'pracy MaJcW1Sk~ego 1975,

450 - 457.

14 Niektórzy
mdi,ańlSlcy id1lteil.elctiUlaJIiŚci
i Iprzywódcy polJiityCZll1Ii
ogłoszą n~wet, że
war:tości i1ndLa'ńSlk'iej,kJulJtury, a 1P!':uooewszy:s,tk,Lm or,gaillli2lacji ,slpoleczmej, mogą być
atra1kcyjne ;róWll1i€ż d:ia rpoq.dstałY'Oh Amffi"Y'kaillów: Por.: Delol"iia 1970, s. 222 - 238.

Między

asymilacją

a etnicznym

odrodzeniem

49

poczucie panindiańskiej soHdarności nawet wówczas, gdy poszczególne
akty protestu spotykały się z ostrą dezaprobatą \części Indian.
Bardzo ważną funkcję w procesie konsolidacji Indian pełnią tubylcze wydawnictwa (książki, czasopisma i druki ulotne) oraz własnymi
siłami organizowane na terenie wielkomiejskich gett ośrodki kultury
indiańskiej, a także zakładane przy uniwersytetach przez tubylczych
studentów kluby indiańskie. Ins'tytucje te, szerząc :informacje z zakresu
historii północnoamerykańskich Indian, ich rodzimej kultury oraz dziejów stosunków interetnicznych, wzmacniają wśród sporej części Indian,
głównie młodzieży, nastroje antyamerykańskie, sprzyjające krystalizacji poczucia przynależności do panindiańskiej wspólnoty.
Proces etnicznej konsolidacji Indian nie jest zakończony i trwa nadal. Stopień jego zaawansowania uzależniony jest od takich czynników,
jak klasowo-warstwowa dyferencjacja Indian, poziom ich wykształcenia, aktywność polityczna, miejsce osiedlenia, typy
powiązań z zewnętrznym światem nieindiańskim itp. W związku z tym nie we wszystkich środowiskach tubylczych wykształciła się panindiańska świadomość etniczna, nie wszędzie osiągnęła ona refleksyjny poziom rozwoju.
Istnieją bowiem jeszcze grupy Indian, które identyfikują się wyłącznie
na podstawie kryteriów lokalno-plemiennych, posiadając bardzo nikłe
informacje o innych społecznościach tubylczych żyjących z dala od ich
najbliższego sąsiedztwa. Przedstawicieli tego typu grup cechuje z reguły izolacja terytorialna i społeczna, wywołana przez brak kwalifikacji
zawodowych połączony często z analfabetyzmem i podeszłym wiekiem
(Kupferer 1970: 143 - 159; Deloria 1970: 267 - 268). Czynniki te uniemożliwiają nawiązanie szerszych kontaktów ze światem zewnętrznym, pozostawiając takich osobników, lub tez całe ich grupy, poza nurtem procesu konsolidacyjnego.
Przeciwległy biegun rozwoju panindiańskiej świadomości etnicznej
reprezentują aktywiści współczesnych ruchów emancypacyjnych, którzy swą działalnością ideologiczną oraz codzienną praktyką społeczną
.i polityką wkraczają często już na grunt indiańskiego nacjonalizmu. Znakomicie zorientowani w prawno-ustrojowych zasadach amerykańskiego
życia społeczno-politycznego, próbują wykorżystać je w celu skuteczniejszej walki o prawa Indian do samostanowienia i kulturowej nie zalt~żności. Nie przeszkadza im to wszakże w werbalnym potępieniu cywilizacji amerykańskiej i negatywnym przeciw'stawianiu jej indiań'skim
wartościom, zachowaniom i normom moralnym
jako wyznacznikom
ethnicity ludności autochtonicznej. Pragnąc uwolnić Indian od stygmatu pariasów w pluralistycznym społeczeństwie amerykańskim, poszukują oni gorączkowo zadowalających rozwiązań dylematu zaspokojenia
potrzeb społecznych i duchowych z jednej strony, a z drugiej - za4

"Lud" -

tom 63

50

. MIROSŁAWA POSERN-.zI:ELIŃSKA

dośćuczynienia wymogom życia w kraju wysoce zindustrializowanym
i zurbanizowanym (Steiner 1968: 124 - 135; Deloria 1970: 239 - 261; Burnette and Koster 1974).
Wart~ jednak podkreślić, że nawet indiańska elita intelektualna i polityczna traktuje często swą działalność umacniającą świadomość panindiańską czysto instrumentalnie, jako posunięcia podyktowane regułami nowoczesnej strategii walki w obronie tubylczych interesów.
W mniejszym natomiast zakresie kieruje 'się ona otwarcie hasłami etnicznej konsolidacji Indian, które tylko sporadycznie pojawiają się w formie explicite formułowanych programów. Jednak obiektywne fakty, takie, jak: każdorazowe zaangażowanie się przedstawicieli
najrozmaitszych plemion w tubylcze akty protestu zorganizowane niekiedy w obronie interesów lokalnej grupy Indian, międzyplemienna wymiana doświadczeń politycznych, uczestnictwo w ponadplemiennych
organizacjach społecznych i kulturalnych, czytelnictwo indiańskich czasopism
"narodowych" obok lokalnych (plemiennych) gazet, tworzenie się amalgamatu kultury etnicznej z elementów o bardzo zróżnicowanej proweniencji plemiennej itd., dowodzą coraz powszechniejszego kształtowania się wśród tubylczej ludności USA nowych, panindiańskich więzi etnicznych przy równoczesnym zachowaniu przez nią świadomości trybalistycznej.

***
Asymilacyjna polityka USA wobec Indian, jako integralna część całej etnicznej polityki tego państwa, ulegała w ciągu dziejów przeobrażeniom, na które coraz żywiej i świadomiej reagowały tubylcze społeczności. Z biegiem lat wypracowały one duży zestaw metod samoobrony. Zmagania te przyczyniły się do wzrostu świadomości etnicznej,
co sprzyjało powojennej politycznej aktywizacji Indian. U źródeł tego
pl'ocesu tkwią z całą pewnością wojenne i powojenne migracje ludności tubylczej z rezerwatów do miast, które przełamały jej dotychczasową izolację terytorialną i społeczną. Migracje te umożliwiały Indianom
z jednej strony szerszy niż dotychczas dostęp do edukacji, z drugiej do szczegółowego poznania istoty i form walki związków zawodowych
oraz szeregu innych ruchów społecznych rozwijających swą działalność
w wielkich miastach USA.
W tych warunkach getta miejskich Indian stały się środowiskiem
sprzyjającym radykalizacji poglądów i metod działania. W procesie tym
dużą rolę odegrała obserwacja i ocena strategii walki z dyskryminacją
rasową poszczególnych ugrupowań ruchu murzyńskiego. Z kolei rozbudzenie zainteresowań indiańlskiej młodzieży własnym dziedzictwem kulturowym nastąpiło w dużej mierze ~od wpływem z jednej strony ru-

Między

asymilacją

a etnicznym

51

odrodzeniem

chów kontestacyjnych, ostro krytykujących
amerykańską cywilizację
i wysuwających propozycje młodzieżowej kontrkultury,
a z drugiej
strony - pod wpływem haseł rozwijającego się wówczas białego ruchu
etnicznego, który podkreślał konieczność utrzymywania więzi amerykańskich etników z tradycjami krajów swego pochodzenia. Ze śledzenia
ideologii i metod działania wszystkich tych ruchów oraz z wewnętrznego rozwoju samych społeczności tubylczych zrodził się radykalizm indiański drugiej połowy lat 60-tych, zorientowany na obronę własnej specyfiki kulturowej i odrębności rasowo-etnicznej oraz na przywrócenie
tubylczej ludności USA autonomii politycznej i ekonomicznej.
Współczesne emancypacyjne dążenia Indian są bardzo zróżnicowane
zarówno co do stawianych sobie celów, jak i podejmowanych sposobów
ich realizacji. Sytuacja ta wynika przede wszystkim z rozbieżności ideologicznych, które zawarte są pomiędzy realistycznymi ocenami aktualnego i przyszłego miejsca Indian w społeczeństwie amerykańskim, a utopijną wizją fizycznego uwolnienia się Indian od obecności jakichkolwiek
obcych żywiołów etniczno-rasowych. Wszystkie nurty emancypacyjnego
ruchu Indian, bez względu na ich ideologiczną orientację, mają ogromne
zasługi w opóźnianiu procesu asymilacji poprzez budzenie zainteresowań
indiańskim dziedzictwem kulturowym, likwidację poczucia niższości wobec społeczeństwa amerykańskiego, wyjaśnianie
przyczyn nie równoprawnej sytuacji ludności tubylczej we współczesnej strukturze USA
i prowadzenie nowoczesnej walki o zmianę tej sytuacji. Mimo to stopniowa amerykanizacja Indian i ich integracja ze społeczeństwem amerykańskim jest zjawiskiem zachodzącym obiektywnie i niezależnie od natężenia realizmu czy demagogii w indiańskich programach dalszego rozwoju
własnych społeczności. Bezsprzeczną zasługą tych koncepcji jest natomiast wydatne przyspieszenie etnicznej konsolidacji Indian, dzięki której
włączają się oni w główny nurt społeczeństwa amerykańskiego jako grupa etników o tubylczym rodowodzie.

BIBLIOGRAFIA

Assorodobraj

N.

1967 Rola
niej,

historii

w

narodzinach

świadomości

narodowej

w

Afryce

"Studia Socjologiczne", nr 1 (24).

Bahr H., B. A. Chadwick and R. C. Day (eds.)
1972 Native
4·

Americans

today:

sociological

perspectives,

New York.

Zachod-

52

MIROSŁAWA

Berkhofer

POSEIRN -ZIELIŃSKA

R.F., Jr.

1965 SalvaNon
rican

Bigony B. A.
1974 Native

and

Indian

the

Americans

migrants:

savage.

the

An

[w:]

ethnic

experience.

od' University
Sltudies",
Bilge B.
1974 Toward
a theoryof
ethnicity
studies

reader,

and

and

migrants:

ethnic

the

groups,

Detroit

Knee,

[w:]

ethnic

Har.bmall1 D. W.

experience.

Chlebowczyk J.
1975 Procesy
pitalizmu

New York

Indian
to Indian' American:
the changing
"AmeoriClaltV
All1ltilirOlPO!ogislt",
vol. 70: 'S. 1108 - 1116.

narodotwórcze
(od

we

schyłku

XVIlI

Ethnic

voL la, nr 2, 3, 4, Detr<Jiit,

American

the Hupa,

Ame-

Ethnic

"Jol\lJnna.l of UniveiJ1sity Studies",

s. la - 28.
Burnette R. and J. Koster
1974 The road to Wounded
Bushnell J. H.
1968 From

and

D. W. (,cd.), Immigrants
and
stud·ies reader, "Journal
vol. la, no 2, 3, 4, Detroit, s. 345 - 366.

Detroit,

Immigrants

missions

Hall'tman

in

Detroit

(ed.),

of protestant

analysis

1787 - 1862, <'blm.w.).

response,

w?chodniej
do

Europie

początków

Srodkowej

XX

w.),

w

identity

of

dobie

ka-

Wa[1sz:awa-KraJków.

Deloria V., J1'.
1970 Custer died for your sins. An Indian manifesto, New York.
1974 Behind
the trail
of broken treaties. An Indian
declaration
of independence, New York.
1976 Organizaciones
nacionales
de indiDs norteamericanos,
"AJmerica Indigell1'a",
vol. 36: 775 - 7'89, no. 4.
Fey H. E. and D'A. McNickle
1970 Indians
and other Americans.
Two ways of life meet, New York-Evanstoll1.
Frisch J.A.
1970 TribaUsm among the St. Regis Mohawks:
a search for self-identity,
"Anthropolo§iCla", vol. 12: 207 -219.
General Allotment Act (Dawes Act) ".
1969 General Allotment
Act (Dawes Act) of February
8, 1887 (24 Stat. L., 338),
[w:] Spicer E. H., A short history
of the Indians of the United States,
New YOII"k:200 - 204.
Gessner R.
1931 Massacre. A Survey of Today's American
Indian,
New York.
Gordon M. M.
1970 Assimilation
in American
life. The role of race, religion
and national
origins,
New York.
Gunther E.
1950 The westward
movement
of some Plains traits,
",Almerican AnJthropologi!slt", vol.52: 174 - 180.
Higham J.
1973 Strangers
in the land.
Pattern
Of American
nativism
1860 - 1925, New
Yo<rk.
Howard J. H.
1955 Pan-Indian
215 - 220.

culture

of

Oklahoma,

"The

Scien:tific

Monthly",

November:

Między

a etnicznym

asymilacją

53

odrodzeniem

Josephy A. M., Jr.
1972 Red power.

Kupferer

1970 The

Landy

The

American

Indians

fight

for

New Y\OI'1k.

freedom,

H. J.
(w:) !Lev'IDe S. allld
Ba};ti!mo.re: 143 - 1~9.

isoLated

eastern

Cherokee,

The Amer,ican

Indian

today,

N. O. uUJr,ie (eds.),

D.

1958 Tuscarora

tribalism

and

nationaL

"EthnohiJSItoiI'y",

identity,

vol.

5:

250-

- 286, no 3.

League of Women Voters
1971 Indians

of Minnesota (ed.)
St. Pa'ul.

in Minnesota,

Lurie N. O.
[w:] LevLne S. <:Ind N. O. Lume (eds.), The AmeBalHmQre: 49 - 81.

1970 Historical

Background,

rican

today,

Malewski

Indian

A.

1975 O

zastosowaniach

nauk

Mathur

społecznych.

teorii

[w:] Malewsik,i A., O nowy
W,al'sZJawa: 325 - 466.

zachowania,

Pisma zebrane,

kształt

M. E. F.

third-generation
movements:
toward
a universaL
modeL, "Ourrent.
AnthI'olpo'1ogy", vo-l. 16: 457 - 461, ino 3.
Merriam L. C. and Associates
1969 The probLem of Indian
administration:
report
on a survey made at the
request of the HonourabLe
Hubert
Work, Secretary
of the Interior,
The'?
Brookings
Institution,
Baltimore
1928, [w:] Spicer E. H., A short history
of (,he Indians of the United States, New Yoiftk: 243 - 246 (oprzOOT.ukfra.g-'
men,tów).
Newcomb W. W., J1'.
1955 A note on Cherokee-DeLaware
pan-indianism,
"Am€'fLoan A'l'ltth:ropolog;ist",
vol. 57: 1041 - 1045.
1956 The culture and accuLturation
of the Delaware Indians, "Museum of An~
thropology,
University
(Jf Miehigan,
Anthropolo!§ical
Pa'pers",' vol. 10,
Ann A rbo.r.
1975 On

Nez D.M,
1968 New

way,

old

way,

[w:)

SteiJner S., The

new

Indians,

New

YOlf'k: 131.

Nowiek.a E.
1975 Więź

ponadpLemienna

M. M. [ed.], Ameryka

wśród

Indian

Północna.

Ameryki

Studia,

Północnej,

Warszawa:

(w:) Drozdowski

142 - 171.

Posern-Zielińska
M.
1979 Na,!Jiv-er,el:igi,onsaoo 'othnidty of Amerilican Indian-s in the USA, "Etmologia Poloni'a", vol. 5 (w druku).
Posern-Zieliński

A.

1978 Ethnicity,
the

ethnic

example

culture

of Polonia

and

folk

tradition

coLlectivities

in

in
the

the

USA),

American

society

(on

"EJt,ooologia Polana",

vol. 4.
Pratt

R. H.
of mingling
Indians
with
Whites,
[ipiI1zedruk z:] Official
of the Nineteenth
AnnuaL Conference
of Charities and Correction,
1892: 46 - 59, [w:) Pmd1la F. P. (eel.), Americanizing
the American
Indians. Writings
by the "Friends
at the Indian", 1880 - 1900, C<:Imbilldge:

1'973 The

advantages

Report

260 - 271.

54

MIROSŁAWA

Prucha F.P.
1973 Introduction,
Writings

[w:] PI'ucha

by the "Friends

Rhqdes W.
1952 Acculturation

POSERN -ZIELIŃSKA

F. P. Ced.), Americanizing
the American
of the Indian",
1880 - 1900, Cambridge:

Indians.

1 - 10.

American
music, [w:] Tax S. (00.), Acculturation
"P,pooeedill1~ all1.d Selected Pa'P~rs of the XXIXth IIl1t,ernaiti<JiIlaJlOongDe8'S 'Of Aimer,1ca:niSl1A<;·",
OhiiJc:ago:127 - 132.
Spicer E. H.
1969 A short history of the Indians of the United States, New York.
Steiner S.
1968 The new Indians, New York .
.szacki J.
1971 Tradycja. Przegląd problematyki,
War.sZJawa.
Thomas R. K.
1970 Pan-Indianism,
[w:] Levine S. amd N. O. Lurie (eds.), The American
Indian today, BaJtimwe:
128 - 140.
1974 Colonialism:
domestic and foreign, [w:] Hartman
D. W. (ed.), Immigrants
in

the

and

in

North

Americas,

migrants:

the

Detroit

ethnic

experience.

Ethnic

studies

reader,

"JoUl1l1al ()[ UnJ.'V~it.y Studies", vol. 10, no 2, 3, 4: 270 - 278.
Tyler S. L.
1973 A history of Indian policy, WlflJShilll,gton,D. C.
Wax M.L.
1971 Indian Americans: unity and diversity, Ell1:gleWQ'ooCliffs.
\\ihite R. A.
1974 Value themes Of the native American
tribalistic
movement
among the
South Dakota
Sioux,
"OUJrrenlt AnJthropolQgy", VIOL 15: 284 - 289, no 3.
Wiatr J.J.
1969 Naród i państwo, Wm'sZlawa.
"'itt S. H.
1970 Nationalistic
trends among American
Indians,
[w:] Le'Vilne S. all1.d N. O.
Lurie (eds.), The American Indian today, Ba1oUmore: 93 - 127.
Wright R. H.
1974 Urban marginality:
stages in the process of leaving
a personal
World,
[w:] HlatrUmall1D. W. (00.), Immigrants
and migrants:
the Detroit
ethnic
experience.
Ethnic
studies reader,
"Journail Oli Ull1iversi,ty Studies", vol.
10, 1l1'O
2, 3, 4, Detrodt: 90 - 105.

MIROSŁAWA

SOME

POSERN-ZIELIŃSKA

FROM ASSIMILATION
TO ETHNIC REVIVAL.
PROBLEMS
OF AMERICANIZATION
OF AMERICAiN
IN THE UNITED STATES

INDIANS

(S um ma r y)

This arbi,cle is q,ealing with the changes in the ,Indian (policy of the USA,
at :the tbaoc:kgT'OUiIld
,of ,e1ohnli'C
ipOI~iJcyatgainst aU other 'n<JiIl-An,g1o
•..S\axQIl1groups of
imrn'i,graroion ooigilll. These probI.erms were analysed :iIll khe OOIl1tes'tof ·three main

Między asymilacją

a etnicznym odrodzeniem

55

Amoocan ,theories of 'asromi'l'a'tiiJon: Afnglo-lOO!llfulnmfuty,
a me1tlilIllg!pOt and culbuTal
pluralrism. They determined
ethnic !policy of the USA in certain historical periods,
the integral part of whkh was also the Indian rprui'cy.
Next Indian defence reaction against Americanization
influences wa's discussed.
The main emphasis was !put of descri:bing the essential forms of Indlian organlizationsa1ctiivli:ty, 't'rea'ting valfiety a:nd chalrlgea1biJlity (lf vTienta~ioltllS 1f€lPres1eltl1tJOO
by
the-m {[Irom ,J)1"OOJss'iJmli,ha'bive
to anitiaISJ3Ii1mi1hat1mne)
as the iillldlica100lI"s.
;of pubJilic f'ee1lings
and views 'PelI"VadillllgIndian 'CIQlffiiffi'Uil1'itiels.
The la,st part vf the alrtiele walS devotedto
the analysis of a pQS1itiOl!lof Almerican lndualllS in the Ameri1can s<J>eiety, whikh is, '00 the one \hand, the !resultant
of long'la:stlilng a'S's~l!l1ila,ttion
IpI'leslSlU're
aJnd, on 1Jhe olthelI"hand,a
effoot of defence of
theilr 'OWlllsooia1land ou.lbulTa,]indiV1idiutaMy. A pT10cess od' ,graduail tJranisd'onmati,OI!l
of Indliams into ·one o.f many ethnk 'Segments ofplurali:sHc
American
society and
their incorporativn
into its malin strea1m as ethnics (lf native origin was shown here.

http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/1634.pdf

Media

New Tags