http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/4653.pdf
Media
Part of Słowo wstępne/ Homo interneticus: etnograficzne wędrówki w głąb sieci
- extracted text
-
5
Słowo wstępne
Słowo wstępne
P
rzedstawiamy Państwu zbiór tekstów będących wynikiem badań i refleksji et
nografów kierujących swą uwagę ku wirtualnej rzeczywistości i zawartej w niej
zjawiskom. Tytuł książki - Homo Interneticus - nie jest tu próbą stworzenia
nowej kategorii interpretacyjnej czy badawczej, takiej jak homo religiosus czy homo
ludens. Jest jedynie próbą zwrócenia uwagi czytelnika na współczesne zjawisko kul¬
turowe, jakim jest coraz bardziej rozwijający się asortyment interakcji zachodzących
pomiędzy ludźmi korzystającymi w różny sposób i z różnych potrzeb z Internetu. Sa
mo korzystanie z zasobów i możliwości Sieci stawia poniekąd internautę w sytuacji
wędrowca - Baumanowskiego wiecznego turysty - podróżującego po natychmiast dos
tępnym świecie i komunikującego się z będącymi natychmiast „pod ręką" innymi
wędrowcami. Podobnymi podróżnikami po wirtualnym świecie stają się także bada¬
cze rzeczywistości on-line, starający się bądź uchwycić jej specyfikę, bądź znaleźć
analogie zjawisk w Internecie do zjawisk świata „realnego".
Wędrówki badaczy, które prezentujemy w niniejszym tomie, zdecydowaliśmy się
nazwać etnograficznymi.Traktujemy tu etnografię jako samodzielną dyscyplinę nau¬
kową, pomijając rozróżnienia jakie powstały na skutek różnorodnego używania zna¬
czeń terminów etnologia i antropologia. Wielość współcześnie tworzonych i pub¬
likowanych prac wskazuje na rolę badań empirycznych w procesie etnologicznego/antropologicznego poznania świata. Właśnie ów nacisk na empirię, rozumianą ja¬
ko osobiste doświadczenie terenu, będącego rzeczywistością, w której prowadzone
są badania, a także stanowiącego nie tylko rzeczywiste przedstawienie badanych
zjawisk, ale także kontekst służący analizie i interpretacji wyników badań, wpłynął
na powrócenie do klasycznego rozumienia etnografii , już nie tylko jako metody
pozyskiwania i analizowania danych, ale również sposobu interpretacji doświad¬
czonych w terenie zjawisk.
1
1
Przynajmniej w polskiej humanistyce, choć podobne znaczenie etnografii i etnografa znajdziemy
przecież u Clifforda Geertza, czy Jamesa Clifforda.
Słowo
wstępne
We współczesnej rzeczywistości społeczno-kulturowej zjawiska te wykraczają poza
fizyczno-przyrodnicze rozumienie przestrzeni i świata społecznego. Wśród zdobyczy
cywilizacyjnych poszerzających ów świat, takich jak film, telewizja czy telekomuni
kacja, znajduje się również Internet - towarzyszący nam w dynamicznie zmieniającej
się formie od niemal dwudziestu lat . Nic więc dziwnego w tym, że Internet stał się
przedmiotem zainteresowania badaczy. Czym jednak, oprócz przedmiotu badań i celem
poznawczych podróży, jest dla współczesnego etnografa Internet?
Internet został pomyślany w latach sześćdziesiątych dwudziestego wieku jako na¬
rzędzie komunikacji i wymiany informacji, a co za tym idzie również jako baza i ar¬
chiwum tychże informacji. Wraz z rozwojem światowej sieci pojawiły się w niej do¬
datkowe zjawiska i znaczenia mogące być przedmiotem badań nauk społecznych, hu¬
manistyki, ekonomii czy filozofii. Próby opisu wirtualnych społeczności; różnorod¬
nych relacji pomiędzy użytkownikami, które z kolei kreują różne rodzaje powiązań
między stronami, portalami i forami; wreszcie samej istoty Internetu w kontekście
współczesnej rzeczywistości społeczno-kulturowej, ukazują wielość i wielopoziomowość znaczeń tego zjawiska. O wątpliwościach związanych z budowaniem założeń
teoretycznych i metodologicznych pisze Andrzej Paweł Wejland w polemicznym te¬
kście otwierającym niniejszy tom.
2
Zależnie od podejścia badacza możemy wyróżnić badania Internetu, badania w In¬
ternecie i badania przez Internet. O ile w ostatnich sieć będzie dodatkowym narzędziem
lub rozszerzeniem pola działania narzędzi i technik stosowanych poza Internetem, o tyle
w dwóch pierwszych badania powinny skupiać się bądź na samej istocie Sieci jako
zjawiska we współczesnym świecie (lub jako świata może nawet alternatywnego
względem znanej nam dotychczas rzeczywistości), bądź na zawartych w niej zjawis¬
kach. Mając na uwadze powyższe rozróżnienia, zdecydowaliśmy się na zapropono¬
wanie badaczom - podejmującym szeroko rozumianą tematykę Internetu w swoich
badaniach - namysłu nad strategiami badawczymi, mogącymi znaleźć zastosowanie
w etnograficznym ujęciu sieci i jej zjawisk; nad tym co łączy Internet z tradycyjnie ro¬
zumianym terenem badań; nad sposobem opisu i interpretacji zjawisk w Internecie;
wreszcie nad siecią, jako narzędziem pomocnym w pracy etnografa.
Czytelnik znajdzie w zamieszczonych tu tekstach propozycje zastosowania na¬
rzędzi i metod badań wypracowanych w pozainternetowej rzeczywistości, takich
jak action research (Violetta Krawczyk-Wasilewska), analiza dyskursywna (Ag¬
nieszka Jeran) czy dostosowana do badań w Internecie etnograficzna analiza za¬
wartości (Ewa A. Jagiełło).
Poza rozważaniami metodologicznymi i metodycznymi prezentowane są tu reflek¬
sje nad relacją pomiędzy tradycyjnym terenem, w jakim porusza się etnograf, a tere¬
nem wirtualnym. Ten ostatni może być traktowany jako rzeczywistość autonomiczna,
ale również - i taka perspektywa tu dominuje - jako rozszerzenie i wzbogacenie terenu
„prawdziwego". Autorzy na swój własny sposób interpretują tę zależność. Internet za¬
tem widziany jest jako narzędzie wykorzystywane przez zakonów klauzurowych w ce¬
lu komunikowania się ze światem zewnętrznym (Agnieszka Poźniak); jako medium po¬
zwalające na nowe sposoby rozwijać i upowszechniać idee regionalistyczne (Damian
Kasprzyk); czy jako przestrzeń w której prowadzi się dyskusje nad życiem i najzu¬
pełniej realnymi problemami społeczności lokalnej (Paweł Schmidt). We wszystkich
2
Za oficjalną datę uruchomienia Intenetu w Polsce przyjmuje się dwudziestego grudnia 1991 roku.
Słowo wstępne
tych przypadkach istotna jest pozycja, jaką zajmuje wobec tych zjawisk badacz, dla
którego stanowią one nową odsłonę eksplorowanego terenu, która rozszerza pole wi
dzenia, a czasami pozwala pozyskać inny rodzaj wiedzy o badanych zjawiskach.
Zdecydowaliśmy się także na opublikowanie różnorodnych tekstów, będących
próbą uchwycenia wybranych zjawisk w sieci. Czytelnik znajdzie tu przede wszystkim
etnograficzną eksplorację zjawisk przeniesionych do wirtualnego świata ze znanej,
„realnej" rzeczywistości. Oglądowi poddano zatem internetowe formy randkowania
(Katarzyna Orszulak-Dudkowska), e-folklor związany ze śmiercią i kultem zmarłych
(Anna Pietrzyk) czy proces formowania się i funkcjonowania wirtualnej społeczności
(Anna Deredas). Interpretacje autorów stanowią próbę wskazania analogii pomiędzy
zjawiskami rzeczywistości on-line i off-line, mimo specyfiki wynikającej z różnic po¬
między istotą obu światów, w których zjawiska są obecne.
Publikację niniejszą zamykają teksty prezentujące niezwykle cenne dla środo¬
wiska inicjatywy, zmierzające do digitalizacji oraz udostępnienia w ramach Open
Access zawartości czołowych czasopism etnograficznych (Joanna Koźmińska) oraz
przenoszenia do sieci etnograficznych bibliografii (Marcin Piotrowski). Działania
takie, podobnie jak tworzenie polskich programów wspomagających proces ba¬
dawczy (edEt), pokazująjak użytecznym i coraz bardziej nieodzownym narzędziem
staje się Internet, zwłaszcza w zakresie opracowywania danych oraz upowszech¬
niania wyników badań.
Teksty składające się na niniejszy tom nie stanowią podręcznika czy wykładni
traktującej o tym, jak należy badać Internet. Nie ukazują także pełnego spojrzenia na
obecny stan badań Internetu i w Internecie współczesnej etnografii. Naszą intencją
było bowiem ukazanie względnie nowego zjawiska, jakim jest zainteresowanie się
Internetem przez etnografów i wskazanie ewentualnych inspiracji dla dalszych badań
oraz pułapek teoretycznych i metodologicznych czyhających na badacza podejmu¬
jącego przedstawioną tu problematykę. Mamy jedynie nadzieję, że rozwijające się ba¬
dania sieci doprowadzą do powstania w miarę spójnej strategii badawczej lub do
umocowanych w odpowiadających im założeniach teoretycznych metod badań In¬
ternetu i w Internecie, których różnorodność nie przeszkodzi w nazywaniu ich me¬
todami etnograficznymi. Jeśli niniejsza publikacja stanowić będzie inspirację do
dalszych polemik i badań, nasza satysfakcja będzie tym większa.
Ewa A. Jagiełło,
Paweł Schmidt