-
extracted text
-
Aleksandra Jacher-Tyszkowa
N I E Z N A N Y RĘKOPIS S Z Y M O N A POPRZĘCKIEGO O WARSZTACIE
C Z Ę S T O C H O W S K I E G O MALARZA L U D O W E G O Z LAT 1880-tych
„W
cownię
latach
80-tych
obrazów
gdzie w y k o n y w a n o
droższe,
które
zeszłego
ludowych.
ludowe
pobożni
Była
wieku
to
obrazy,
zwiedziłem
pra
pracownia malarska
lecz
starannie i p o ł ą c z o n y m
dary
d l a k o ś c i o ł a w swojej p a r a f i i . P r a c o w n i a takiego m a l a r z a
obrazu.
sztalug
Ściany
były
całkowicie
cami".
Były
to
dobrym
wzory
malarskich,
każdej
zawieszone
kopiowania.
drugiej
izbie
złocono
i przygotowywano
W
trzeciej izbie t a r t o b a r w n i k i i olejem
wano
zwanymi
„wzor
P r a c e tego r o d z a j u z r e g u ł y w y k o n y w a l i u c z n i o w i e ,
obrazy
o
względnie
malarza jako
odbywało
się w
s p o s ó b : n a k ł a d a n o n a wzorzec b i b u ł k ę n a s y c o n ą
ten
pokostem,
płótna,
gotowano i p r z y r z ą d z a n o
rysunku i malowania. T a k przed p ó ł wiekiem
oleje.
którzy
wyglądała
t a k a pierwszej k l a s y pracownia c z ę s t o c h o w s k i e g o malarza.
P r a c o w n i t a k i c h b y ł o k i l k a . D z i ś o b r a z y tego t y p u nie s ą
już
nie l i n i ę k o n t u r u n a k ł u w a n o g ę s t o i g ł ą i po d o k o n a n i u tej
, ,artystyczny " niemiecko - ż y d o w s k i . ' '
następnie
werniksy i
po w y d o s k o n a l e n i u s i ę w tej p r a c y d o p u s z c z a n i b y l i do n a u k i
co s t a n o w i ł o k a l k ę i s t a r a n n i e r y s o w a n o c a ł y obraz. N a s t ę p
r o b o t y b y ł a g o t o w a t a k zw. „ p a u z a " . N a k ł a d a n o
pod
zagruntowy-
obraz.
dla p o m o c n i k ó w
Kopiowanie
W
rozpoczęty
tak
starannie wykonane
rysunku, służące
do
na
tą
z ł o c e n i e i srebrzenie te c z ę ś c i o b r a z u , k t ó r e tego w y m a g a ł y .
s k ł a d a ł a s i ę z t r z e c h s p o r y c h izb. W n a j w i ę k s z e j izbie s t a ł o
kilka
Srebro p o k r y t e
P o s k o ń c z e n i u tej p r a c y p r z y s t ę p o w a n o do m a l o w a n i a
wykwintniejsze,
pielgrzymi zakupywali jako
z werniksem.
b a r w ą , k t ó r a jest p r z e j r z y s t a , i m i t o w a ł o z ł o t o .
malowane.
W s z y s t k o to
wyparł
i zniszczył
przemysł
W t e n s p o s ó b opisuje p r a c o w n i ę m a l a r z y c z ę s t o c h o w s
p a u z ę n a p ł ó t n o olejne i pocierano m i a ł k o t ł u c z o n y m w ę
k i c h S z y m o n P o p r z ę c k i , a u t o r t e k i p t . Dawne
glem l i p o w y m z a w a r t y m w g a ł g a n k u z rzadkiego i m i ę k k i e g o
obrazy ludowe.
p ł ó t n a lnianego.
P o s k o ń c z e n i u tej r o b o t y n a p o w i e r z c h n i
l u d o w y c h o b r a z ó w m a l o w a n y c h olejno n a p ł ó t n i e l u b n a p a
p ł ó t n a u k a z y w a ł s i ę k r o p k o w a n y r y s u n e k i po ś l a d a c h t y c h
pierze t e c h n i k ą t e m p e r o w ą , a p o c h o d z ą c y c h z t e r e n u P o l s k i
k r o p e k r y s o w a n o o ł ó w k i e m k o n t u r . P o s k o ń c z e n i u tej ro
środkowej.
b o t y n a s t ę p o w a ł o srebrzenie i z ł o c e n i e szat, aureoli i i n n y c h
o c z y m ś w i a d c z y odnaleziony list S e w e r y n a U d z i e l i , d y r e k
s z c z e g ó ł ó w . Z ł o t a p r a w i e nie u ż y w a n o , c h y b a do
tora Muzeum
d r o ż s z y c h , p r z e z n a c z o n y c h do k o ś c i o ł ó w
tomiast
a
miejsca,
które
srebro p o k r y w a n o
powinny
gumiguttą,
być
obrazów
wiejskich, a na
złocone
srebrzono,
tj. barwnikiem
utartym
częstochowskie
T e k a z a w i e r a 56 p l a n s z , s t a n o w i ą c y c h
Autor chciał je w y d a ć
Etnograficznego
w
w
kopie
osobnej p u b l i k a c j i ,
Krakowie z
12
lutego
1934 г., z a w i e r a j ą c y o d m o w ę w y d a n i a t e k i . M u z e u m nie d y s
ponowało
wówczas
funduszami
ani w i ę k s z y m i
możliwoś
ciami wydawniczymi.
S z y m o n P o p r z ę c k i . U . 1. Ś w . F r a n c i s z e k z A s y ż u . K o p i a obraz z k l a s z t o r u o.o. b e r n a r d y n ó w w K o l e . R y s . 1916 r .
I I . 2. Ś w . J ó z e f i ś p i ą c o D z i e c i ą t k o J e z u s - - k o p i a o b r a z u , k t ó r y b y ł w p o s i a d a n i u P o p r z ę c k i e g o .
53
S z y m o n P o p r z ę c k i . I I . 3. Ł a z a r z i n i e m i ł o s i e r n y bogacz. K o p i a o b r a z u zo wsi C z a r n a , po w. K o n i u . R y s . 185(2 r. 11. 4. A d a m
i E w a . K o p i a o b r a z u z c h a t y M i k o ł a j a R o ż e j a , wo wsi G o r z a ł k ó w , pow. Opoczno. R y s . 1890 r.
Jak
w y n i k a z dat umieszczonych
planszach,
do
1900
Poprzęcki
oraz od 1909
powiatów:
maszów
wykonywał
Opoczno,
do
na
w
poszczególnych
latach
1916 n a terenie
Słupca,
Mazowiecki,
je
Piotrków
Kozienice,
od
1888
następujących
Trybunalski,
Iłża,
Łowicz,
To
Końskie,
obrazów;
być
może
Poprzęcki
przeniósł
i
zdobnictwo
w t ó r n e ; m o t y w y to s ą b a r d z o bliskie ó w c z e s n y m w y c i n a n
kom ludowym. Oprócz konkretno-historycznych
wzmianek
o
1880-tych
warsztacie
Poprzęcki
malarza częstochowskiego
podaje
we
wstępie
z
krótką
lat
charakterystykę
R a d o m s k o , M i ń s k Mazowiecki. O d n a j d y w a ł je w wiejskich
ogólną obrazów,
chatach,
w
walory artystyczne. Autor śmiało z r y w a z zasadami
cach,
starych
w
na
drewnianych
schowkach
terenowych
kościołach,
chorągwiach,
kościelnych.
Poprzęcki
cmentarnych
czasem
W
czasie
obserwował
na
kapli
strychach
swoich
i
wędrówek
szybkie zanikanie
sta
sposoby m a l o w a n i a i z d o b i e n i a
demickich kryteriów
oraz i c h
aka
w ocenie p r y m i t y w n y c h o b r a z ó w l u
d o w y c h : „ N a p r y m i t y w t r z e b a u m i e ć p a t r z e ć — m i e r z y ć go
inną
skalą
w y m a g a ń — nie
żądać
tego
czego
tam
być
r y c h m a l o w i d e ł . J e s z c z e pod koniec X I X w . b y ł o i c h z n a c z
nie m o ż e .— nio s z u k a ć poprawnego r y s u n k u , nio c z e p i a ć s i ę
nie w i ę c e j ; w i s i a ł y n a t r z e c h ś c i a n a c h i z b y , t w o r z ą c ozdobny
kolorystyki. N a l e ż y
f r y z . Z a n i k a n i e o b r a z ó w w i ą ż e on z i n w a z j ą t a n i c h niemiec
p o s i a d a j ą c y artystycznego
pamiętać,
ż e w y k o n a l i to ludzie
nio
wykształcenia. Prymitywy, któ
k i c h o l e o d r u k ó w , ze z n i s z c z e n i a m i w czasie w o j n y ś w i a t o w e j
ro p r z e d s t a w i a m p o s i a d a j ą bardzo oryginalno u j ę c i e t e m a t u ,
i r a b u n k i e m dzieł sztuki ludowej
przez N i e m c ó w ,
fantazję i dekoracyjność, w kompozycji religijną p o w a g ę —
wywozili
cenniejsze
okazy,
ze
niem
zabytków
wskutek
że
się
chłopi
obrazów
nie
z
oraz
c h c i e l i dobrowolnie
domu.
stopniowym
starości.
Propozycje
Autor
pozbywać
sprzedaży
którzy
niszcze
podkreśla,
się
świętych
spotykały
ciepłą,
serdeczną
Wszystko
to
naiwność
bardzo
często
wyobraźni
i
wyrażone
nieumiejętnym
cześć
pobożną.
ry
s u n k i e m i bardzo ubogimi ś r o d k a m i m a l a r s k i m i . "
się
osobliwie
K o p i o w a n e przez siebie obrazy w i ą ż e P o p r z ę c k i z k r ę
o b r a z y M a t k i B o s k i e j przyniesione n a r ę k a c h z C z ę s t o c h o w y
giem o b r a ź n i c z y m C z ę s t o c h o w y i d z i e l i jo n a t r z y zasadniczo
s t a n o w i ą jakoby penat domowy,
grupy
c z ę s t o z o b u r z e n i e m , a zawsze
r u n k i ś w i ę t y c h r a z wniesione
z
odmową:
,, ...
ś w i ę t o ś ć , r ó w n i e ż i wize
do c h a t y nie p o w i n n y
nigdy
Do
w
zależności
pierwszej
grupy
od
sposobu
malowania
zalicza o b r a z y
i
zdobienia.
przedstawiające
świę
z niej w y j ś ć dobrowolnie, a c ó ż dopiero z a p i e n i ą d z e . S ą to
t y c h , malowano n a t ł a c h o j e d n o l i t y m kolorze, do drugiej
patronki i patronowie
grupy—-sceny
żyjących
i zmarłych
członków
ro
z życia P a n a Jezusa, Matki Boskiej i świę
d z i n y , no i i c h p r o t e k t o r z y w niebie. Otoczone s ą s z c z e g ó l n ą
t y c h n a t ł a c h p r z y b r a n y c h f a n t a z y j n y m i k w i a t a m i , do trze
c z c i ą . D o b r e w y c h o w a n i e nie u w z g l ę d n i a n i g d y , a b y w izbie,
ciej — o b r a z y
gdzie w i s z ą
malowane
pozwolić
obrazy
sobie
na
święte
w
wypadku jakiegoś
przekleństwo
choćby
w
zatargu,
największym
gniewie. M i o t a ć p r z e k l e ń s t w a uchodzi t y l k o n a p o w i e t r z u . "
Terenowa inwentaryzacja Poprzęckiego
p l e t n a — b r a k w niej w y m i a r ó w
jaką
techniką
Zastrzeżenia
54
był
mogą
wykonany
budzić
nie jest
kom
o b r a z ó w oraz i n f o r m a c j i
każdy
również
kopiowany
dekoracje
obraz.
niektórych
przedstawiające
sceny
z
życia
Chrystusa,
n a tle k r a j o b r a z u lub n i e b a .
I n t e r e s u j ą c o b y ł o b y zostawienie o b r a z ó w
kopiowanych
przez P o p r z ę c k i e g o w l a t a c h 1890—1916 z o b e c n y m
ich
zachowania.
jakości
kopii
i
Pozwoliłoby
to
wniesionych
przez
D o t y c z y to z w ł a s z c z a o b r a z ó w
pujących
miejscowościach:
na
stanom
szczegółową
ocenę
Poprzęckiego
zmian.
znajdujących
się w
nastę
I ł ż a . C h r y s t u s B o l e s n y u d o ł u napis „ P a t r z coin d l a ciebie
cmentarna w Klwowie) Chrystus
dał u c z y n i ć . . . " (zakrystia kościoła).
z chorągwi; kościół w
Ł o w i c z .
Chrystus
Pocieszyciel
św. J a n Nepomucen
P o w.
Koło.
w
Misjonarski),
(tamże).
Chrystus
Pow.
Końskie.
Łazarz
i niemiłosierny
bogacz
(wieś
Czarna).
Św. Franciszek
d y n ó w — Kolo),
(kościół
z M a r i ą M a g d a l e n ą (obraz
Bielinach).
z Asyżu
(klasztor
Ukrzyżowany
bernar
(stary
kościół
P o w.
S ł u p c a .
Św. Jerzy
(st. k o ś c i ó ł , w i e ś O s t r o w i t e ) ,
św. Marcin ( t a m ż e ) , św. Piotr (drewniany kościół w S ł u p c y ) ,
ś w . K r z y s z t o f (probostwo we w s i M ł o d o j e w o ) , ś w . J a n E w a n
Kłodawie).
gelista (obraz z c h o r ą g w i , k o ś c i ó ł w K o s z u t a c h ) .
Pow.
Opoczno.
Chrystus
Ukrzyżowany
(kapliczka
p r z y d r o ż n a we w s i R ó ż a n n a ) , A d a m i E w a (d. c h a t a Miko
Pow.
łaja
cmentarny
Rozeja
(refektarz
we
wsi
Gorzałków),
klasztoru w
św.
Wielkiej Woli),
Antoni
Padewski
Chrystus
Naucza
Pow.
j ą c y ( t a m ż e — refektarz).
Pow.
S t a s z ó w .
w Szydłowie)
Pow.
Ś w . M i c h a ł (obraz z c h o r ą g w i , k o ś c i ó ł
Z
Ż
Y
C
I
A
.
.
w
M i ń s k
Tryb.
Witowie)
Św.
Św.
Katarzyna
(kościół
Maria
Magdalena
(tamże),
Św. Rozalia
(feretron
M a z o w i e c k i .
w Siennicy), św, Barbara
Pow.
P r z у s u с h a. Ś w . A n n a (obraz z c h o r ą g w i , k a p l i c a
P i o t r k ó w
P u ł a w y.
(tamże).
C h r y s t u s „ Ż y w i c i e l " ( k o ś c i ó ł w Janow
cu).
.
O p o w i e ś ć pewnego r e g i o n a l i s t y :
— B y ł o to p a r ę lat t e m u , T . ( r z e ź b i a r z l u d o w y ) miesz
kał
wtedy
ubrany,
do
w
sąsiedniej
zapuścił
niego
brodę,
któregoś
stycznego.
Widzę
wsi.
Chodził
zawsze
porządnie
żona,
dzieci
zadbane.
Wpadłem
razu
z
w
lipcu,
przerażeniem,
pełnia
sezonu
tury
że
ubrany
jest
T.
w j a k i e ś straszliwe gacie p r z e w i ą z a n e p o s t r o n k i e m , a g ł o w ę
ma
o g o l o n ą do
latają
gołej s k ó r y . Chodzi
brudne, na
wszedłem,
T.
tłumaczył
rzeźba. Kiedy
jakiemuś
stare s z m a t y .
panu,
jak
też
Gdy
powstaje
z o b a c z y ł mnie, z m i e s z a ł się trochę.
O d c i ą g n ą ł e m go n a
bok.
— - P a n i e Т . , r a n y boskie, co
zawołałem
n a b o s a k a , dzieci
bosaka, ubrane w
się z panem dzieje? —
przerażony.
— Cicho -— s z e p n ą ł
T — niech
pan przyjdzie później,
n i e c h m i p a n teraz nie p s u j e interesu.
N i g d y nie m o g ł e m z r o z u m i e ć , dlaczego T . z g o l i ł sobie
g ł o w ę n a zero, b y
zadokumentować
swą ludowość.
on
że
symbolizuje
się
dowiedział,
ogolony
łeb
Gdzie
chłopa?
C h c i a ł e m go p o t e m o to z a p y t a ć , ale j a k o ś nie b y ł o
okazji.
*
— Niechże
j u ż wreszcie p r z e s t a n ą
do
mmc
przy łazić
c i p a n o w i e z gazet i ci z n a w c y , j a nie m a m n a n i c h c z a s u ! -s k a r ż y s i ę n a z e b r a n i u S t o w a r z y s z e n i a T w ó r c ó w "Ludowych
pewien
garncarz,
którego
jest s p r z e d a ż s w y c h
jedynym
źródłem
dochodów
wyrobów.
*
-Zamówiła
u m n i e C e p e l i a 00 C h r y s t u s i k ó w ,
robiłem
i r o b i ł e m j a ż e m n i e m g l i ł o , t a k a n u d a m n i e m g l i ł a , a potem
s i ę przez p ó ł d n i a nie m o g ł e m o p a m i ę t a ć ocl r a d o ś c i , ż e
z
głowy
to
C h r y s t u s i k i — opowiada
o
swej
mam
wspólpracy
z Cepelią rzeźbiarz wiejski.
— Którą
ze
swoich
rzeźb
pan
najbardziej
lubi? —
p y t a m t w ó r c ę ludowego.
— Chrystusiki
najwięcej
idą,
a
mnie
się
Chrystusik
t e ż bardzo podoba •— o d p o w i a d a .
55
