-
extracted text
-
„ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X X : 1986, z. 1
P L I S S N 0071-1861
JOLANTA
KOWALSKA
(Zakład Etnografii I H K M P A N w
Warszawie)
ELEMENTARNE SKŁADNIKI KULTUROWYCH
KONCEPCJI RZECZYWISTOŚCI
W SYMBOLICE RUCHU TANECZNEGO
Część I
KULTUROWE KWALIFIKACJE RUCHU
A S Y M B O L I K A RUCHU TANECZNEGO
A r t y k u ł ten zawiera k o l e j n y f r a g m e n t r o z w a ż a ń d o t y c z ą c y c h t a ń c a
j a k o f o r m y przekazu t r e ś c i k u l t u r o w y c h . S z u k a m w n i c h odpowiedzi na
pytanie, j a k i e cechy t a ń c a d e c y d u j ą , że m o ż e on p e ł n i ć w k u l t u r z e r o l ę
ś r o d k a przekazu *. W a r t y k u l e poprzednim, p o ś w i ę c o n y m k w e s t i i me
c h a n i z m u i ś r o d k ó w przekazu tanecznego (Kowalska, 1985), w y k a z a ł a m ,
że j e d n o s t k i elementarne r u c h u , o k r e ś l a n e w kinezyce i k i n e t o g r a f i i m i a
n e m k i n e m ó w , nie p o s i a d a j ą znaczenia autonomicznego. Ł ą c z o n e s ą
w pewne całości r u c h o w e i p e ł n i ą r o l ę z n a k ó w w rezultacie d o b o r u i k o m
pozycji w s z e l k i c h u ż y t y c h e l e m e n t ó w z n a c z ą c y c h t a ń c a , ze w z g l ę d u na
w ł a ś c i w ą t y m elementom i i c h z w i ą z k o m , k u l t u r o w ą k o n o t a c j ę . T e m u
zagadnieniu: w p ł y w u k u l t u r o w y c h k o n o t a c j i r u c h u na s y m b o l i k ę r u c h u
tanecznego i t a ń c a , p o ś w i ę c a m przedstawiane obecnie r o z w a ż a n i a .
W pierwszej i c h fazie zadaniem p o d s t a w o w y m b y ł o ustalenie i p r z y
j ę c i e jednolitego k r y t e r i u m k w a l i f i k a c j i r u c h u . Jest n i m idea c z ł o w i e k a
j a k o t a ń c z ą c e g o c e n t r u m emisji i w a l o r y z a c j i r u c h u . P o w s t a ł a ona
w w y n i k u p o ł ą c z e n i a w n i o s k ó w w y p ł y w a j ą c y c h z analizy m i t u o s t w ó r
c z y m t a ń c u S i w y - N a t a r a d ż y (Kowalska, 1984), k t ó r y to m i t w całości
1
* Artykuł
ten
powstał
na
podstawie
jednego z
rozdziałów
pracy
doktorskiej
pt. „ T a n i e c j a k o f o r m a p r z e k a z u t r e ś c i k u l t u r o w y c h " p r z y g o t o w y w a n e j p r z e z e m n i e
w
Zakładzie
1
Etnografii
Pokrewna,
koncepcja
IHKM
jakkolwiek
człowieka
PAN,
pod
o p i e k ą prof, dr M a r i i
skoncentrowana
na
jako centrum emisji ruchu
technicznej
Frankowskiej.
stronie
zagadnienia,
l e ż y u podstaw kinetografii,
tody zapisu t a ń c a i r u c h u , stworzonej przez Rudolfa L a b a n a . P o r ó w n a j :
1926,
1956;
Knust,
1956,
1979.
me
L a b a n,
84
JOLANTA
KOWALSKA
p r o w a d z o n y c h przeze m n i e prac s p e ł n i ł r o l ę i n s p i r u j ą c ą , a nawet i l u m i n a c y j n ą , ze s t w i e r d z e n i e m Marcela Maussa, iż c i a ł o l u d z k i e jest podsta
w o w y m n a r z ę d z i e m poznania, j a k i m dysponuje c z ł o w i e k , a t e c h n i k i po
s ł u g i w a n i a się c i a ł e m są w y r a z e m stosunku c z ł o w i e k a do rzeczywisto
ści (Mauss, 1977, s. 543) . C z ł o w i e k o tak r o z u m i a n y c h p r e r o g a t y w a c h
w t a ń c u (i i n n y c h zachowaniach) operuje r u c h o w y m i s y m b o l a m i odzwier
c i e d l a j ą c y m i z i n t e r n a l i z o w a n ą przez niego w i e d z ę i k o n c e p c j ę r z e c z y w i
stości. Zarazem jest s w o i s t y m c e n t r u m jej poznania, p r z y c z y m n a r z ę
dziem poznania jest l u d z k i e ciało .
B y w s k a z a ć o g ó l n i e znane w t y m zakresie f a k t y dość w s p o m n i e ć p i e r
w o t n e j e d n o s t k i m i a r y i wagi, p r o b i e r z e m k t ó r y c h z r e g u ł y b y ł o w ł a ś
nie l u d z k i e ciało, czy rachunek d z i e s i ę t n y —- p o c h o d n ą b u d o w y p i e r w o t
nego l i c z y d ł a : l u d z k i c h d ł o n i . W s k a z u j ą c z a ś na b u d o w ę c z ł o w i e k a j a k o
na ź r ó d ł o i d e t e r m i n a n t ę jego m o ż l i w o ś c i r u c h o w y c h oraz na ciało l u d z
kie jako skondensowany i d e o g r a m o r i e n t a c j i przestrzennej w r a c a m
w k r ą g interesujących mnie zagadnień.
S u b i e k t y w n y o d b i ó r r z e c z y w i s t o ś c i przez c z ł o w i e k a wyznacza p o d
stawowe relacje czasowo-przestrzenne jak: g ó r a — d ó ł , p r z ó d — t y ł , l e w o —
prawo, p r z y s z ł y — p r z e s z ł y , t e r a ź n i e j s z y — k t ó r y z d a r z y f ł ] się k i e d y ś i t p .
W n a s t ę p s t w i e k u l t u r o w e j o b i e k t y w i z a c j i s t a j ą się one „ p i e r w o t n y m i ce
g i e ł k a m i " symbolicznych k l a s y f i k a c j i ( M i e l e t y ń s k i , 1981, s. 286). One
zdecydowały o strukturze kanonu rzeźbiarskich w y o b r a ż e ń Siwy-Natar a d ż y . D e c y d u j ą t a k ż e o sposobach p o s ł u g i w a n i a się przez l u d z i r u c h e m
w t a ń c u i o s t r u k t u r z e t w o r z o n y c h przez n i c h t e k s t ó w tanecznych.
W tej części a r t y k u ł u p r z e d s t a w i a m k u l t u r o w ą k l a s y f i k a c j ę r u c h u
i jego antytezy, klasyfikacje r u c h u ze w z g l ę d u na jego czasowo-przestrzenny aspekt oraz w p ł y w t y c h k l a s y f i k a c j i na s y m b o l i k ę r u c h u t a
necznego, a p o ś r e d n i o t a ń c a . Część n a s t ę p n a p o ś w i ę c o n a b ę d z i e o m ó w i e
n i u relacji ł ą c z ą c y c h z w a l o r y z o w a n y r u c h ze z w a l o r y z o w a n y m „ l u d z k i m
ś w i a t e m czasu i przestrzeni" (Cassirer, 1977, s. 108) ze w z g l ę d u na w y
p ł y w a j ą c e stąd implikacje symboliki tańca.
2
3
2
Waga
i
prekursorska
dla
nowego
kierunku
we
wstępie
do
prac
Socjologii
rola
w
zaprezentowanego
etnologii,
i antropologií,
spostrzeżenia
podkreślana
przez
Marcela
Claude
potwierdzona została
w
Maussa
Levi-Straussa
praktyce
badaw
czej. Z n a l a z ł o to odbicie w p r a c a c h M a r g a r e t M e a d , R u t h B e n e d i c t i C l y d e
Kluck-
hohna, k t ó r e
zjawisk
poszły
w
kulturowych,
oraz
Blackinga
innych,
i
w
W tej t e ż t r a d y c j i
na
terenie
prowadzonych
poświęconych
Zjednoczonych,
dla
tego
w tomie z a t y t u ł o w a n y m The
8
współcześnie
symbolice
sytuuje się r o z w i j a j ą c y
Stanów
Reprezentatywny
kierunku rozpoznania psychologicznych motywacji
kierunku
Mary
Douglas,
posługiwania
się
określany
poszukiwań
of the
jest
Body
jako
zbiór
„antropologia
prac
a u t y z m u . Zob.:
Deikman,
( L o n d o n 1977).
leczenia psychiatrycznego, s z c z e g ó l n i e w
1966.
ciała".
opublikowanych
K o n s t a t a c j a tego k u l t u r o w o - b i o l o g i c z n e g o f e n o m e n u s t a ł a s i ę i n s p i r a c j ą
w a d z e n i a t e r a p i i r u c h o w e j do
Johna
ciałem.
się w ostatnich latach, przede w s z y s t k i m
kierunek
Anthropology
pracach
sposobów
wpro
wypadkach
SKŁADNIKI
KULTUROWYCH
KONCEPCJI
I. D Y C H O T O M I A
RZECZYWIST.
W
SYMB.
TAÑCA
86
RUCH—BEZRUCH
D y c h o t o m i i ruch—bezruch odpowiada para k a t e g o r i i egzystencjalnych:
ż y c i e i ś m i e r ć . R u c h jako ś w i a d e c t w o a zarazem s y m b o l ż y c i a i bezruch
jako ś w i a d e c t w o i s y m b o l ś m i e r c i . Przekonanie w i ą ż ą c e podstawowe sta
n y w ł a ś c i w e nie t y l k o k o n d y c j i l u d z k i e j , ale w ogóle p r z y r o d z i e o ż y w i o
nej, z i c h z e w n ę t r z n y m i p r z e j a w a m i jest f a k t e m powszechnym. P o r u
sza się samoistnie, a w i ę c ż y j e , jest nieruchome, a w i ę c m a r t w e — oto
o b o w i ą z u j ą c y w t y m w y p a d k u k a n o n m y ś l e n i a . Przekonanie to jest za
razem tak g ł ę b o k i e , że wspiera się na n i m z a s a d n o ś ć p r z y p i s y w a n i a zja
w i s k o m p r z y r o d y n i e o ż y w i o n e j a t r y b u t u życia. Obdarzane b y ł y n i m i na
p r z y k ł a d w i a t r , słońce, woda i t p . Co w i ę c e j , są one na tej podstawie antropomorfizowane .
R u c h jest p r z y t y m k o j a r z o n y nie t y l k o z ż y c i e m jako stanem m n i e j
czy bardziej t r w a ł y m , ale z ż y c i e m jako k a t e g o r i ą o n t o l o g i c z n ą w sensie
p e w n e j j a k o ś c i istnienia. Analogicznie, bezruch jest nie t y l k o s y m p t o
m e m ś m i e r c i i s y m b o l e m nieistnienia w kategoriach życia ziemskiego ,
lecz t a k ż e reprezentantem a l t e r n a t y w n e j w stosunku do życia k a t e g o r i i
bytu.
Przedstawiona logika k o j a r z e ń r u c h u i bezruchu znajduje odzwier
ciedlenie w w i e l u przekazach m i t y c z n y c h . R u c h w y s t ę p u j e w n i c h wraz
z k r e a c j ą życia, p r z y c z y m asocjowany jest z d w o m a znaczeniami, w za
leżności od f u n k c j i , k t ó r ą p e ł n i w zdarzeniach m i t y c z n y c h .
M o ż e to b y ć w i ę c r u c h j a k o p o c z ą t e k kreacji, na p r z y k ł a d : p i e r w s z y
r u c h — d r g n i e n i e o ż y w i a j ą c y zgodnie z m i t o l o g i ą h i n d u s k ą m a r t w ą ma
t e r i ę (Comaraswami, 1964, s. 155), s p i r a l n y r u c h w e w n ą t r z jaja kosmicz
nego, od k t ó r e g o „ w s z y s t k o się z a c z ę ł o " wedle kosmogonicznych w y o b r a
ż e ń D o g o n ó w , czy b i e r n y r u c h dziewicy L u o n n o t a r na falach praocean u , za k t ó r e g o p o ś r e d n i c t w e m u k s z t a ł t o w a n a z o s t a ł a r z e c z y w i s t o ś ć w f i ń 4
5
6
* Przy
ten
tym
niejednokrotnie
r y powietrzne p o w s t a j ą
Na
wszystkie
ten
na
tańczą.
Szczególnie
skutek t a ń c a niewidocznych dla
t e m a t p o r ó w n a j : Mythology
181-183, 286;
t. 6, s. 233, 236;
M o s z y ń s k i ,
1967,
t.
2:
5
Races,
1964,
Sachs,
1965,
dalece, ż e p o s i a d a ć m a
Graves,
1967,
atrybut
oczu l u d z k i c h
t. 2, s.
193;
s. 87,
t. 4, s. 9,
Ł 11, s. 323.
114,
231.
s. 37; Kalewala,
1980,
179,
Także:
Sam
zgodnie z n i e k t ó r y m i
wi
postaci.
wiatr
przeka
s. 621-623;
1979, s. 430-431.
Z o b a c z n a t e m a t b e z r u c h u w p r a k t y k a c h r e l i g i j n y c h : v a n der
532-544;
Jung,
1976,
1978, s. 48-58; H u x l e y ,
e
all
1, s. 470-485;
z a m i z d o l n o ś ć z a p ł a d n i a n i a . Por.:
H a a v i o,
of
często
przekonanie, że
t. 7, s. 81; t. 8, s. 70; t. 9, s. 274;
a n t r o p o m o r f i z o w a n y j e s t tak
s.
one
p r z y p i s y w a n y jest wiatrowi. Powszechne jest na p r z y k ł a d
Jajo kosmiczne w
kreatora
(Nazwanego
wirowy
taniec
s. 61-62, 95-101.
Amma
s.
137-138. N a
temat
symboliki
L e e u w,
bezruchu:
1978b,
Douglas,
1977, s. 29-37.
mitach D o g o n ó w t w o r z ą cztery p o ł ą c z o n e ramiona
boskim
wokół
garncarzem).
Spiralny
własnej
Za:
osi.
ruch
Griaule,
zaś
wewnątrz
Amrna,
jaja
Dieterlen,
to
1965,
86
JOLANTA
KOWALSKA
skiej w e r s j i stworzenia ś w i a t a , j a k przedstawia j ą epos Kalewala
(Kalewala, 1980, s. 8-10).
Z drugiej strony ruch w y s t ę p u j e w mitach kreacyjnych jako działa
nie t w ó r c z e . S ą n i m m i ę d z y i n n y m i : w y ł o n i e n i e się z Chaosu i taniec
E u r y n o m e , m a j ą c y k o n o t a c j ę a k t u s t w ó r c z e g o w pelazgijskim micie k r e a
c y j n y m (Graves, 1967, s. 37), potarcie d ł o n i i s p l u n i ę c i e A r u r u , t w o r z ą
cej herosa E n k i d u w b a b i l o ń s k i m eposie Gilgamesz (Gilgamesz, 1967,
s. 7), r u c h tanecznego k o ł a b o g ó w , k t ó r z y zgodnie z R i g w e d ą w y t a ń
c z y l i ś w i a t z C h a o s u , n u r k o w a n i e i w y d o b y c i e z i e m i z dna oceanu
przez pomocnika boga w m i t o l o g i i s ł o w i a ń s k i e j (Dragomanov, 1961; T o
m i c k i , 1976) czy autokreacyjna penetracja przestrzeni d o k o n y w a n a w m i
t o l o g i i I n d i a n Omaha przez bezcielesne dusze i s t n i e ń w p o s z u k i w a n i u
miejsca, gdzie m o g ł y b y p r o w a d z i ć c i e l e s n ą e g z y s t e n c j ę (Alexander, 1964,
s. 98).
Bezruch natomiast w s p ó ł w y s t ę p u j e w m i t o l o g i a c h w r a z z nieistnie
n i e m l u b zamieraniem ż y c i a . Przede w s z y s t k i m jest stanem p r z e d w s t ę p
n y m , p o p r z e d z a j ą c y m k r e a c j ę . Po w t ó r e , jest stanem p o ś r e d n i m , poprze
d z a j ą c y m re-kreowanie w c y k l i c z n y c h koncepcjach istnienia. P r z y k ł a
dem bezruch N o c y B r a h m y w hinduistycznej d o k t r y n i e r e l i g i j n e j . Po
trzecie, bezruch w y s t ę p u j e w m i t a c h j a k o efekt d e s t r u k c y j n y c h d z i a ł a ń
sił nadprzyrodzonych, k t ó r e z r e g u ł y s t a n o w i ą r e a k c j ę na b ł ę d n e p o s t ę
powanie p i e r w s z y c h ł u d z i ; p r z y k ł a d e m k a t a k l i z m kosmiczny w y w o ł a
n y bezruchem ciał niebieskich, w m i t o l o g i i C z e j e n n ó w (Alexander, 1964,
s. 99-100). Destrukcja b y w a t a k ż e w y n i k i e m sporu m i ę d z y b ó s t w a m i .
R e p r e z e n t a t y w n y jest w t y m w y p a d k u j a p o ń s k i m i t o p i e r w s z y m za
ć m i e n i u S ł o ń c a , s p o w o d o w a n y m u k r y c i e m się o b r a ż o n e g o przez K s i ę ż y c
S ł o ń c a w e w n ę t r z u g ó r y ( K o t a ń s k i , 1983, s. 125-127).
Jako ś r o d e k u m o ż l i w i a j ą c y p r z e ł a m a n i e owego kryzysowego b e z r u
chu ponownie w y s t ę p u j e r u c h . W o b y d w u w s p o m n i a n y c h w y ż e j m i t a c h
jest to taniec. W micie C z e j e n n ó w — p o d a r o w a n y l u d z i o m przez r e p r e
zentanta sił nadprzyrodzonych G r z m i ą c y P i o r u n , w micie j a p o ń s k i m —
w y k o n a n y przez b o g i n i ę A m e - n o u z u m e .
7
8
Ruchowi", k t ó r y zgodnie ze s w ą k u l t u r o w ą k w a l i f i k a c j ą jest symbo
lem i ś w i a d e c t w e m życia, w przypadku gdy w y s t ę p u j e jako działanie,
7
W ten s p o s ó b zgodnie z m i t o l o g i ą h i n d u s k ą p r z e b i e g a ć m i a ł a p i e r w o t n a
cja świata.
8
krea
Hinduistyczna doktryna religijna opiera s i ę na koncepcji zamierania i o d r a
d z a n i a s i ę ś w i a t a w c y k l u D n i i N o c y B r a h m y . W czasie N o c y m a t e r i a jest m a r
t w a , n i e r u c h o m a . D z i e ń r o z p o c z y n a s i ę od p i e r w s z e g o d r g n i e n i a — r u c h u — M a h a d e v y . Zob.: C o m a r a s v a m i , 1964, s. 155. „ G d y M a h a d e v a b u d z i s i ę z n i e
ruchomego milczenia, z a c h w y t u i czyni p i e r w s z y taneczny ruch, drgnienie prze
n i k a m a r t w ą m a t e r i ę , p r z e p ł y w a j ą przez n i ą fale w i b r a c j i , d ź w i ę k u , b u d z ą c j ą
i przenikając pulsującym życiem".
SKŁADNIKI
KULTUROWYCH
KONCEPCJI
RZECZYWIST.
W
SYMB.
TAÑCA
87
w ł a ś c i w a jest t a k ż e dychotomiczna k w a l i f i k a c j a . M o ż e b y ć on z a r ó w n o
działaniem konstrukcyjnym, jak i destrukcyjnym, w konsekwencji zaś
d z i a ł a n i e m t r a n s f o r m u j ą c y m . E g z e m p l i f i k a c j i dostarcza taniec S i w y - N a t a r a d ż y . M o ż e b y ć t a k ż e ś r o d k i e m t w o r z e n i a in minus, j a k ma t o m i e j
sce w dualistycznych koncepcjach kosmogonicznych, zgodnie z k t ó r y m i
w dziele t w o r z e n i a b r a ł o u d z i a ł d w ó c h d e m i u r g ó w . W rezultacie z a ś
p o w s t a w a ł a dwoista r z e c z y w i s t o ś ć dobra i zła.
Jak w a ż n a jest ta k w a l i f i k a c j a r u c h u w y k a ż ą dalsze r o z w a ż a n i a .
W t y m miejscu stwierdzam, że obok d y c h o t o m i i ruch—bezruch denot u j ą c e j p a r y p o j ę ć istnienie—nieistnienie oraz ż y c i e — ś m i e r ć , f u n k c j o n u
je para k a t e g o r i i r u c h [ + ] i r u c h [ — ] , w a r t o ś c i u j ą c a r u c h , a w konse
k w e n c j i d z i a ł a n i a i zachowania ruchowe. D l a m n i e i n t e r e s u j ą c e są prze
de w s z y s t k i m w y p ł y w a j ą c e s t ą d i m p l i k a c j e k u l t u r o w y c h k w a l i f i k a c j i
s t a n ó w r u c h u i bezruchu, a dalej t r e ś c i , k t ó r e m o g ą one w y o b r a ż a ć
w tańcu.
W p r a k t y c e tanecznej z w i ą z a n e j z o b r z ę d o w o ś c i ą samo pojawienie
się t a ń c a stanowi n i e j e d n o k r o t n i e w y r a z t r e ś c i ż y c i e , jego zamarcie z a ś ,
bezruch, t r e ś c i : nieistnienie, ś m i e r ć , stan p r z e j ś c i o w y . P r z y k ł a d e m —
znane z t e r e n u S ł o w i a ń s z c z y z n y oprowadzanie maszkar z w i e r z ę c y c h
w okresie G o d ó w . Oprowadzane z w i e r z ę (najczęściej koza l u b t u r , t u
r o ń ) , zgodnie z d r a m a t u r g i ą d z i a ł a n i a t a ń c z y , skacze i na wszelkie spo
soby d o k u m e n t u j e w r u c h u s w ą ż y w o t n o ś ć . W i ą z a n a jest z t y m w r ó ż b a
o p o m y ś l n y m p l o n o w a n i u r o ś l i n u p r a w n y c h . W p e w n y m momencie z w i e
r z ę „ u m i e r a " , t o jest pada na z i e m i ę i l e ż y b e z
ruchu;
później
„ z m a r t w y c h w s t a j e " i , b y o t y m z a ś w i a d c z y ć , ponownie t a ń c z y i skacze.
Podobne f a k t y — ś m i e r c i w y o b r a ż o n e j bezruchem i ż y c i a p o ś w i a d
czanego r u c h e m i t a ń c e m — w y s t ę p u j ą w tanecznej p a n t o m i m i e z tere
n u U k r a i n y , znanej pod n a z w ą kostrubońko,
czy w czeskim t a ń c u u m e r lec. „ U m a r ł y m " i n i e r u c h o m y m uczestnikiem d z i a ł a ń jest w n i c h c z ł o
w i e k o ż y w i a n y p r z y p o m o c y t a ń c a przez p o z o s t a ł y c h i c h uczest
n i k ó w , po c z y m — j u ż j a k o „ ż y w y " — w c h o d z i do grona t a ń c z ą c y c h
( M o s z y ń s k i , 1967, t. 2: 1, s. 273).
A n a l o g i c z n y scenariusz p o r z ą d k u j e d z i a ł a n i a podejmowane w w y p a d
k u , g d y jeden z w y k o n a w c ó w „ t a ń c a n i e d ź w i e d z i a " , w y k o n y w a n e g o przez
K w a k i u t l ó w podczas i n i c j a c j i m ł o d z i e ń c ó w na c z ł o n k ó w tajnego stowa
rzyszenia, p o p e ł n i a ł p o m y ł k ę . M u s i a ł on, zgodnie z p r z y j ę t y m r y t u a ł e m ,
u p a ś ć na z i e m i ę i b y ł symbolicznie r o z r y w a n y przez inne „ n i e d ź w i e
dzie", a — j a k stwierdza R u t h Benedict — w czasach odleglejszych za
p o d o b n ą p o m y ł k ę r z e c z y w i ś c i e c z e k a ł a ś m i e r ć (Benedict, 1966, s. 260).
9
9
S y m b o l i k a c a ł o ś c i d z i a ł a n i a jest s z e r s z a . W t y m m i e j s c u j e d n a k p o m i j a m
w s z e l k i e i n f o r m a c j e poza d a n y m i n a t e m a t r u c h u i b e z r u c h u j a k o ś w i a d e c t w a ż y
cia i śmierci.
88
JOLANTA
KOWALSKA
W t y m k o n t e k ś c i e upadek tancerza na z i e m i ę i zamarcie w bezruchu,
podobnie j a k upadek i bezruch „ k o z y " , znaczy ś m i e r ć .
O d p o w i e d n i k i znajdziemy w zachowaniach o b r z ę d o w y c h z a w i e r a j ą
cych m o t y w w s t r z y m y w a n i a r u c h u , k t ó r y w p r o w a d z a n y jest do c y k l u
r u c h u przez samego t a ń c z ą c e g o , b ą d ź m o t y w e l i m i n a c j i r u c h u jedne
go z c z ł o n k ó w g r u p y jako niezdolnego do t a ń c a (w o d r ó ż n i e n i u od n i e
uprawnionego, o c z y m za c h w i l ę ) . P r z y k ł a d e m , notowane na terenie B u ł
g a r i i i R u m u n i i taneczne zabiegi lecznicze dokonywane przez
kalusarów
na c h o r y m , k t ó r y z a p a d ł na t z w . rusalsku bolest' ( M o s z y ń s k i , 1967, t. 2:
1, s. 351; Proca-Ciortea, 1978/79; Oprisan 1966). Z a b i e g ó w t y c h d o k o n y
wano poza w ł a ś c i w y m t e r e n e m w s i , n a j c z ę ś c i e j na obszarze, gdzie zgod
nie z w i e r z e n i a m i m i a ł y p r z e b y w a ć r u s a ł k i . Chorego umieszczano w k r ę
gu
fcaZusarótu-lekarzy,
k t ó r z y t a ń c z y l i w o k ó ł niego, p r z e s k a k i w a l i prze
zeń, p o d r z u c a l i go na derce, aż wreszcie, g d y b y l i bliscy ekstazy, prze
w o d n i k t a ń c a r o z b i j a ł naczynie z w o d ą s t o j ą c e obok chorego. N a s t ę p o
w a ł o po t y m omdlenie jednego l u b nawet k i l k u z t a ń c z ą c y c h t e r a p e u
t ó w , natomiast c h o r y — dotychczas z b y t o s ł a b i o n y , b y p o r u s z a ć s i ę sa
modzielnie — p o d n o s i ł się, b i e g a ł , s k a k a ł . Zgodnie z w i e r z e n i a m i , ż y c i e
chorego na rusalsku bolest' s k a ż o n e z o s t a ł o przez k o n t a k t z p o s t a c i ą de
m o n i c z n ą — r u s a ł k ą . S t ą d b r a ł a s i ę jego choroba. D z i ę k i tanecznemu
egzorcyzmowi p o ł ą c z o n e m u z o c z y s z c z a j ą c ą s y m b o l i k ą w o d y , m ó g ł b y ć
uleczony i p o w r a c a ł do normalnego życia .
1 0
1 1
1 2
Inaczej sprawa w y g l ą d a w p r z y p a d k u b e z r u c h u spowodowanego o s i ą g
n i ę c i e m przez t a ń c z ą c e g o stanu possession ( z a w ł a d n i ę c i e ) , j a k staje się
to u d z i a ł e m n i e k t ó r y c h kalusarów.
Podobnie, u t r a t a ś w i a d o m o ś c i i bez
r u c h s t a n o w i ą element c i ą g u z a c h o w a ń i d z i a ł a ń tanecznych szamana,
„ k o n i a boga", nestinara czy c z ł o n k a sekty C h ł y s t ó w , na k t ó r e g o z s t ą p i ł
duch .
Stan t e n we w s z y s t k i c h w y m i e n i o n y c h w y p a d k a c h m o ż e b y ć i n t e r
p r e t o w a n y j a k o zjawisko psychosomatyczne i t a k i e t e ż jest jego p o d ł o
że z p u n k t u widzenia b i o l o g i i i psychologii. W etnologii znana jest k w a 13
1 4
1 0
Do symboliki bezruchu dołącza tu symbolika działania polegającego na s k ł a
d a n i u n a z i e m i , w y o b r a ż a j ą c e g o ś m i e r ć i a n t y c y p u j ą c e g o odrodzenie. Zob.:
Eliade,
1970, s. 149-153.
1 1
Porównaj
bohatera
uwagi
obrzędów
na temat
przejścia
jest
bezruchu panny m ł o d e j .
Stan śmierci
głównego
w
obrzędowych
z
płaszczyźnie
działań
reguły
w i ą z a n y w ł a ś n i e z bezruchem.
1 8
N a temat
z m a z y i o c z y s z c z e n i a por.:
1978b, s. 392-398;
1 8
Eliade,
1966; v a n der
L e e u w,
„ P o s s e s s i o n " , c z y l i z a w ł a d n i ę c i e . T e r m i n ten u ż y w a n y j e s t w l i t e r a t u r z e s p e
cjalistycznej na określenia
wodowane
1 4
Douglas,
1970, s. 61-196.
być mają
s t a n ó w t r a n s u , k t ó r e — zgodnie
zawładnięciem
istoty
z wierzeniami —
ludzkiej przez s i ł y
P o r ó w n a j dane z a w a r t e w n a s t ę p u j ą c y c h p r a c a c h : A n g e l o v a ,
rakov,
1947
(na
temat
Eliade,
1974 (na t e m a t
spo
nadprzyrodzone.
1955;
S z a-
nestinarów);
Grass,
1907, t.
1 (na
temat
Chłystów);
szamanizmu);
G e 11,
1978 (na t e m a t
„koni
bogów").
SKŁADNIKI
KULTUROWYCH
KONCEPCJI RZECZYWIST.
W
SYMB.
ТАЛСА
80
l i f i k a c j a s t a n ó w snu i u t r a t y ś w i a d o m o ś c i , zgodnie z k t ó r ą u w a ż a n e s ą
one za stan ś m i e r c i l u b ś m i e r c i c z ę ś c i o w e j powodowanej t y m , że d u c h
c z ł o w i e k a opuszcza jego ciało . U w a ż a się, że z duchem w y m i e n i o n y c h
postaci dzieje s i ę to samo. Co w i ę c e j , że i c h ciała m a j ą b y ć w e w ł a d a n i u
istnienia z r z e c z y w i s t o ś c i pozaludzkiej. M a m y t u , i n n y m i s ł o w y , do c z y
nienia n i e t y l k o z bezruchem j a k o s y m b o l e m ś m i e r c i , ale t a k ż e sygna
ł e m przenikania s i ę d w ó c h sfer r z e c z y w i s t o ś c i : l u d z k i e j i pozaludzkiej.
Zgodnie z r e f e r o w a n y m k a n o n e m rozumowania, dla pierwszej z n i c h
w i ą ż e się to z r e g u ł y z n e g a c j ą p r z e j a w ó w ż y c i a biologicznego.
1 S
F u n k c j o n o w a n i e tej zasady m o ż n a t a k ż e z a o b s e r w o w a ć w d z i a ł a n i a c h
nie z a w i e r a j ą c y c h stanu possession, na p r z y k ł a d w weselu z t e r e n u P o l
ski. Panna m ł o d a podczas r y t u a ł u oczepin s t a w a ł a s i ę t u p o s t a c i ą c a ł k o
wicie b i e r n ą , p o d d a j ą c ą się zabiegom o c z e p i a j ą c y c h j ą c e l e b r a n t ó w , j a k
k o l w i e k z a r ó w n o p r z e d oczepinami, j a k i po n i c h b y ł a a k t y w n ą ( i t a ń
czącą) u c z e s t n i c z k ą d z i e j ą c y c h się z d a r z e ń . Uzasadnienie zawarte jest
w f u n k c j i oczepin. S t a n o w i ą one w weselu ś r o d k o w y t r a n s f o r m a c y j n y
człon t r i a d y rites de passage; panna m ł o d a t r w a w ó w c z a s w zawieszeniu
p o m i ę d z y d a w n y m i n o w y m stanem egzystencji, w sensie o b r z ę d o w y m
„ u m i e r a " dla dawnego swego życia, b y „ u r o d z i ć " się do nowego.
W w y p a d k u t a ń c a pojmowanego j a k o s y g n a ł i s y m b o l życia c h a r a k
terystyczna jest jego o b e c n o ś ć w o b r z ę d a c h . Zgodnie z d y c h o t o m i ą r u c h —
bezruch i k u l t u r o w ą k w a l i f i k a c j ą j e j c z ł o n ó w , pojawienie się t a ń c a w o b
r z ę d z i e l u b jego części s t a n o w i p e w n ą c h a r a k t e r y s t y k ę z d a r z e ń o b r z ę
d o w y c h , k t ó r y m towarzyszy. N i e decyduje o niej jednak prosta z a l e ż
n o ś ć , zgodnie z k t ó r ą , g d y p o j a w i a s i ę taniec (ruch), symbolizowane jest
ż y c i e , g d y z a ś b r a k jest t a ń c a (ruchu) symbolizowana jest ś m i e r ć . T a
niec w y s t ę p u j e przede w s z y s t k i m w o b r z ę d a c h p r z e j ś c i a , w k t ó r y c h w y
o b r a ż a n a i realizowana jest przemiana j a k o ś c i życia. Ł ą c z ą one te dwie
kategorie w s p ó j n y m d z i a ł a n i u s y m b o l i z u j ą c y m odrodzenie ż y c i a poprzez
ś m i e r ć do n o w e j p r z e w a r t o ś c i o w a n e j p o s t a c i . O b e c n o ś ć t a ń c a w t y c h
o b r z ę d a c h ma p r z y t y m charakter s z c z e g ó l n y — preferowanego sposobu
poruszania się jego u c z e s t n i k ó w , przede w s z y s t k i m z a ś g ł ó w n y c h boha
t e r ó w . Taniec s w o j ą o b e c n o ś c i ą symbolizuje w n i c h ż y c i e , i n f o r m u j ą c
zarazem o jego zamieraniu i odradzaniu się.
16
J e ż e l i o b r z ę d dotyczy jednostki, j a k na p r z y k ł a d wspomniane wesele
( w polskiej k u l t u r z e l u d o w e j i n i c j u j ą c e d z i e w c z y n ę do r o l i kobiety), p o
j a w i e n i e się i n i e o b e c n o ś ć w y k o n y w a n e g o przez n i ą t a ń c a w w a ż n y c h —
"Porównaj:
v a n der
(na t e m a t w y p e ł n i e n i a
1 8
Na
podstawie
przejściowej
i
życia,
cepcję
obrzędów
Zob.: v a n
śmierci
efekt
i życia
przejścia
Gennep,
1978b, s. 326-386 (na t e m a t
konstatacji w y s t ę p o w a n i a
stanowiącej
cjalne:
L e e u w,
duszy), s. 524-529
bóstwem).
przejścia,
odrodzonego,
przyjętą
w
w
obrzędach
którym
stany
wstępnej,
egzysten
Arnold van Gennep w y p r a c o w a ł
religioznawstwie
1960 ( w y d . org. 1909).
t r z e c h faz:
odpowiadają
i antropologii
kon
kulturowej.
90
JOLANTA
KOWALSKA
w sensie o b r z ę d o w y m •— zachowaniach, z i n t e r p r e t u j e m y jako s y g n a ł y
p r z e m i a n y j e j ż y c i a . Zdarzenia u k ł a d a j ą s i ę t u w n a s t ę p u j ą c y ciąg:
1) przed oczepinami — taniec p a n n y m ł o d e j z m ł o d z i e ż ą l u b j e d y n i e
z pannami
2) oczepiny — b r a k t a ń c a , eliminacja r u c h u p a n n y m ł o d e j
3) po oczepinach: a) oprowadzanie l u b (plus) taniec p a n n y m ł o d e j z i n i
c j u j ą c y m i ( t j . z k o b i e t a m i , ze w s z y s t k i m i z a m ę ż n y m i c z ł o n k a m i g r u
p y l u b z m ę ż c z y z n a m i o specjalnych u p r a w n i e n i a c h )
b) „ n i e p r a w i d ł o w y " taniec p a n n y m ł o d e j z panem m ł o d y m
c) taniec „ n a p r a w i a j ą c y " z i n i c j u j ą c y m i i p o ś r e d n i k a m i - o b c y m i
d) p r a w i d ł o w y taniec z panem m ł o d y m .
Zamarcie w bezruchu d e n o t u j ą c e w t y m w y p a d k u ś m i e r ć w katego
r i a c h k u l t u r o w y c h , w y s t ę p u j ą c w o b r z ę d o w y m p r z e j ś c i u z jednego sta
n u (bycia p a n n ą ) do drugiego (bycia k o b i e t ą ) , wzbogacone jest o s y m b o
l i k ę o b y d w u t y c h s t a n ó w przez o b s a d ę w y k o n a w c z ą . Parma m ł o d a nie
t y l k o t a ń c z y p r z e d oczepinami, ale t a ń c z y j e d y n i e z reprezentanta
m i g r u p y , do k t ó r e j n a l e ż a ł a dotychczas, a w i ę c z p a n n a m i l u b m ł o d z i e
żą. Po oczepinach t a ń c z y natomiast z r e p r e z e n t a n t a m i l u b n a w e t wszyst
k i m i o b e c n y m i na weselu c z ł o n k a m i g r u p y , do k t ó r e j wchodzi, to znaczy
z k o b i e t a m i l u b w s z y s t k i m i z a m ę ż n y m i . D w a te t a ń c e s y m b o l i z u j ą za
t e m u d z i a ł w e w s p ó l n o c i e życia, p o j a w i a j ą c y s i ę z a ś m i ę d z y n i m i bez
r u c h g ł ó w n e j b o h a t e r k i o b r z ę d u jest w y r a z e m j e j n i e p r z y n a l e ż n o ś c i do
ż a d n e j j a k o ś c i życia.
P r z y t y m , n i e p r a w i d ł o w o ś ć r u c h u p a n n y m ł o d e j w p i e r w s z y m po
przemianie t a ń c u z panem m ł o d y m (oczepiona b o w i e m panna m ł o d a k u
leje) n a w i ą z u j e do k w a l i f i k a c j i i m p l i k o w a n y c h przez o p o z y c j ę r u c h [ + ] —
r u c h [ — ] . S y t u u j e to k u l e j ą c ą p a n n ę m ł o d ą po stronie [ — ] opozycji, co
n i e k i e d y wzmacniane jest z w i e r z ę c ą c h a r a k t e r y s t y k ą j e j n a t u r y po p r z e
mianie .
1 7
Podobnie rzecz s i ę ma z o b e c n o ś c i ą t a ń c a w o b r z ę d a c h tak zwanego
c y k l u rocznego w polskiej k u l t u r z e l u d o w e j , w k t ó r y c h znajduje o d
zwierciedlenie zamieranie i odradzanie się p r z y r o d y , l u d z i i ś w i a t a . T w o
r z ą one ciąg:
1) gody — o b e c n o ś ć t a ń c a
2) zapusty — o b e c n o ś ć t a ń c a
3) w i e l k i post, poza d n i e m ś w . J ó z e f a
— brak tańca
4) Wielkanoc — o b e c n o ś ć t a ń c a
5) Zielone Ś w i ą t k i — o b e c n o ś ć t a ń c a
1 8
1 7
P a n n a m ł o d a z a c h o w u j e s i ę „ j a k z w i e r z ę " (to j e s t k o p i e , gryzie itp.) i o t r z y
m u j e z w i e r z ę c e i m i o n a . K o l b e r g , b r w . , t. 2, s. 70; t. 6, s. 59-60.
1 8
T o jest poza
dniem
19 m a r c a .
W źródłach
nie
znalazłam
wyjaśnienia
tego
f a k t u . S ą d z ę , ż e z n a c z ą c a jest z b i e ż n o ś ć d n i a ś w . J ó z e f a z d a t ą w i o s e n n e g o z r ó w n a n i a
dnia z n o c ą . Dane, k t ó r y m i
w tej k w e s t i i d y s p o n u j ę , s ą j e d n a k zbyt
b y w y s u w a ć na ich podstawie j a k i e k o l w i e k dalej i d ą c e przypuszczenia.
wyrywkowe,
SKŁADNIKI
KULTUROWYCH
KONCEPCJI
RZECZYWIST.
W
SYMB.
TANCA
91
6) s o b ó t k i — o b e c n o ś ć t a ń c a
7) o b r z ę d y ż n i w i a r s k i e — o b e c n o ś ć t a ń c a
8) Zaduszki — i n f o r m a c j e sporne
9) okres a d w e n t u — b r a k t a ń c a (zakaz t a ń c z e n i a ) .
B i o r ą c pod u w a g ę charakter p o s z c z e g ó l n y c h faz c y k l u o b r z ę d o w e g o
oraz p r a w i d ł o w o ś ć , iż taniec pojawia s i ę w t y c h , k t ó r e skoncentrowane
s ą na symbolicznej k r e a c j i i t r w a n i u życia, nieobecny jest z a ś w fazach
jego zamierania, m o ż n a p o w i e d z i e ć , że taniec w y s t ę p u j e t u w r o l i s y m
b o l u życia. M a m y t u t a k ż e do czynienia z o d d z i a ł y w a n i e m za p o ś r e d n i c
t w e m owego s y m b o l u ż y c i a na r z e c z y w i s t o ś ć . W t y m w y p a d k u taniec
w y s t ę p u j e jako d z i a ł a n i e magiczne m a j ą c e w y m u s i ć , s p r o w o k o w a ć l u b
s t y m u l o w a ć pewne zdarzenia. Jest a n t y c y p a c j ą z d a r z e ń p o ż ą d a n y c h : po
m y ś l n o ś c i c a ł e j g r u p y ( t a ń c e okresu G o d ó w ) , u d a n y c h u r o d z a j ó w , p ł o d
ności z w i e r z ą t ( t a ń c e zapustne i s o b ó t k o w e ) , s z c z ę ś l i w e g o z a m ą ż p ó j ś c i a
czy o ż e n k u ( t a ń c e d z i e w c z ą t l u b m ł o d z i e ż y okresu z a p u s t ó w , Z i e l o n y c h
Ś w i ą t e k , wielkanocne i s o b ó t k o w e ) . P r z y t y m taniec niekoniecznie m u s i ,
j a k k o l w i e k m o ż e — na p r z y k ł a d w zapustnych t a ń c a c h k o b i e t ,,na l e n " ,
,,na k o n o p i e " — w y o b r a ż a ć je '. Do c e l ó w magicznych wystarcza samo
użycie tańca w roli symbolu życia.
1 9
20
I n n y m p r z y k ł a d e m w y k o r z y s t a n i a z w i ą z k u symbolicznego: r u c h (ta
niec) = ż y c i e , bezruch (brak t a ń c a ) = ś m i e r ć , jest p r a w o do u d z i a ł u
w t a ń c u . N i e u p r a w n i e n i r ó ż n i ą się od t a ń c z ą c y c h b r a k i e m pewnej ce
chy, co zarazem odpowiada c h a r a k t e r o w i i c h egzystencji i j e j k u l t u r o w e j
k o n o t a c j i . Inaczej m ó w i ą c , ze w z g l ę d u na b r a k tej cechy r e p r e z e n t u j ą
inne, obce ( w s z y s t k i m p o z o s t a ł y m ) istnienie. T a k ą p o s t a c i ą jest z n i e r u
c h o m i a ł a panna m ł o d a , o k t ó r e j m ó w i ł a m w y ż e j , c h ł o p a k przed „ w y z w o l i n a m i na kosiarza" nie m a j ą c y p r a w a do t a ń c a z d z i e w c z ę t a m i ( B y s t r o ń , 1916; Gloger, 1895; K o l b e r g b r w . , t. 24, cz. 1, s. 212), czy kobieta
Bororo, k t ó r e j nie w o l n o w e j ś ć do grona m ę ż c z y z n u o s a b i a j ą c y c h z m a r
ł y c h , w t a ń c a c h w y k o n y w a n y c h podczas u r o c z y s t o ś c i pogrzebowych ( L e vi-Strauss, 1960, s. 257). W o s t a t n i m z w y m i e n i o n y c h p r z y k ł a d ó w zakaz
d o t y c z y nie t y l k o kobiet, ale t a k ż e m ę ż c z y z n n a l e ż ą c y c h do „ p o ł o w y "
zmarłego.
O m a w i a n e zagadnienie d o k u m e n t u j ą t a k ż e k a r y g r o ż ą c e za p r ó b y
w e j ś c i a do grona t a ń c z ą c y c h t y m , k t ó r z y nie m a j ą do tego p r a w a . Z n a
ne z polskiej k u l t u r y l u d o w e j to k a r y ł a g o d n e o charakterze sankcji
o ś m i e s z a j ą c y c h czy t o w a r z y s k i c h . A j e d n a k i t u dziewczyna, uparcie o d 1 B
Z a r e j e s t r o w a n e z o s t a ł y np. informacje, że o d b y w a j ą s i ę w ó w c z a s t a ń c e
belskie"
miał
(wspominane
tańczyć
świadczących,
diabeł.
by
tu
już wiry
powietrzne
M o s z y ń s k i ,
obrzędom
zadusznym
1967,
t.
w
2:
okolicy
1,
s.
483).
cmentarza,
Brak
„dia
w
których
jednak
danych
okresu jesiennego t o w a r z y s z y ł y
na
terenie
wysokość
rośliny.
S ł o w i a ń s z c z y z n y t a ń c e s t a n o w i ą c e zrytualizowane działanie ludzkie.
2 0
Mówię
K o w a l s k a ,
o
wersji, w
1985.
której
wysoki
podskok
symbolizuje
92
JOLANTA
KOWALSKA
m a w i a j ą c a p r o s z ą c y m j ą do t a ń c a k a w a l e r o m , m o ż e zostać pobita i w y
rzucona z pomieszczenia, w k t ó r y m m ł o d z i e ż g r o m a d z i się na t a ń c e .
O d m o w ą z a n e g o w a ł a swoje p r a w o do u d z i a ł u w t a ń c u , jest w i ę c e l i m i
nowana. Podobnie, do t a ń c a w y k o n y w a n e g o podczas s o b ó t e k nie b y ł y
dopuszczane d z i e w c z ę t a , k t ó r e u r o d z i ł y dziecko ze z w i ą z k u p o z a m a ł ż e ń skiego, w w y p a d k u z a ś w e j ś c i a do grona t a ń c z ą c y c h n a r a ż a ł y się na
o ś m i e s z e n i e , a t a k ż e i pobicie. D z i a ł o się tak, p o n i e w a ż ze w z g l ę d u na
s w o j ą k u l t u r o w ą c h a r a k t e r y s t y k ę , w y n i k a j ą c ą ze z ł a m a n i a przez nie n o r
m y społecznej, były „ o b c e "
zgodnie z a ś z i n f o r m a c j ą p o d a n ą przez.
M o s z y ń s k i e g o wszelka p o s t a ć obca — c z ł o w i e k czy z w i e r z ę — p o j a w i a
j ą c a się p r z y o g n i u s o b ó t k o w y m u w a ż a n a b y ł a za „ w c i e l o n ą w i e d ź m ę " .
Usuwano j ą w i ę c od u d z i a ł u w o b r z ę d z i e i t a ń c u , j a k r ó w n i e ż starano
się p o z b a w i ć j ą z ł o w r o g i e j m o c y .
Z d r u g i e j s t r o n y c z ł o w i e k , k t ó r y c h c i a ł b y w z i ą ć u d z i a ł w t a ń c u istot
n i e l u d z k i c h czy c h o c i a ż b y z o b a c z y ć go, n a r a ż a się na n i e b e z p i e c z e ń s t w o .
R u s a ł k i podobnie j a k p o ł u d n i o w o s ł o w i a ń s k i e w i ł y i niemieckie w i l i d y ,
z a m ę c z a ł y na ś m i e r ć w t a ń c u m ł o d z i e ń c ó w , k t ó r z y n i e o s t r o ż n i e w e s z l i
w i c h k r ą g czy z n a l e ź l i się w i c h p o b l i ż u . M o g ł y t e ż p r z y p r a w i ć s w y c h
niefortunnych p a r t n e r ó w w tańcu o obłęd lub dotknąć ich paraliżem
( M o c z y ń s k i , 1967, t . 2: 1, s. 631, 641, 687-691; K o l b e r g , b r w . , t. 7, s. 221).
Na terenie P o l s k i znana jest bajka o dziewczynie, k t ó r a t a ń c z y z d i a b ł e m
i na koniec jest przez niego u ś m i e r c a n a , oraz historia parobka, k t ó r y
2 1
2 2
2 3
2 4
« M a t e r i a ł y t e r e n o w e Z E I H K M P A N , n r 1861, 1865.
2 2
mała
Panna,
która
normę
obyczajową,
wego. N i e m i a ł a
wodu,
który
urodziła
dziecko
ale
poza s o b ą
b y ł zabiegiem
ze
wypadała
inicjacji
związku
pozamałżeńskiego,
z obowiązującego
do r o l i
kobietę
matki: wesela.
p u r y f i k a c y j n y m . W sensie
Nie
nie
tylko
cyklu
szła
ła
obrzędo
t e ż do
kulturowym była
wy
więc
po
s t a c i ą „ o b c ą " , bo n i e z s o c j a l i z o w a n ą .
M
„Każde
obce s t w o r z e n i e ( o c z y w i ś c i e n i e t y l k o s s a k ! ) , z b l i ż a j ą c e s i ę n i e c h c ą c y
do c h a t y , obory, ś w i ę t o j a ń s k i e g o ognia itd., j e s t p r z y j m o w a n e z a w c i e l o n ą
wiedźmę
albo
palą
w
wiedźmiarza
i
odpowiednio
traktowane:
ogniu, c z a r n y m k u r o m p r z y p a l a j ą
Moszyński,
biety.
pierze, o b c i n a j ą
obcinają
łapy
pazury, koty
lub
Anegdota
tych baśni m ó w i
domu
przenocować
i po
w
lesie
ude
1978b, s. 396.
T a pierwsza, wygnana
opustoszałego
je
etc. p a l ą , i t d . "
1967, t. 2: 1, s. 558. P o r . t a k ż e n a t e m a t o c z y s z c z a j ą c e g o s e n s u
rzenia w . v a n der L e e u w ,
2 4
żabom
o mądrej
przez m a c o c h ę
(lub n a
odmówieniu
pasierbicy i głupiej
n a noc
córce
pewnej
z domu, błądzi
i trafia
pustkowiu). Dziewczyna postanawia
modlitwy
s i a d a do
przędzenia
konopi.
O
w
ko
do
nim
północy
( b ą d ź o j e d e n a s t e j w n o c y ) w d o m u z j a w i a s i ę d i a b e ł i p r o s i d z i e w c z y n ę do t a ń c a .
T a w y m a w i a się: n a j p i e r w p r a c ą (którą w y k o n u j e za n i ą diabeł), p ó ź n i e j b r a k i e m
odpowiedniego s t r o j u i k o n i e c z n o ś c i ą u m y c i a s i ę , p r z y c z y m po k a ż d ą s z t u k ę
ż y i k a ż d y p r z e d m i o t p o t r z e b n y do d o k o n a n i a t o a l e t y
posyła
noszenia wody
pieniędzy.
d a j e m u d z i u r a w e sito. W r e s z c i e ż ą d a
k o a ż do p i a n i a k u r ó w . D i a b e ł w ó w c z a s
diabła
odzie
osobno, a
T r w a to
do
wszyst
znika, a dziewczyna j u ż bezpieczna w r a c a
do d o m u m a c o c h y , b u d z ą c z a z d r o ś ć z d o b y t y m i s k a r b a m i . O p o w i a d a macosze, w j a
k i s p o s ó b w e s z ł a w i c h p o s i a d a n i e , a ta d e c y d u j e s i ę w y s ł a ć do n a w i e d z o n e g o
do
mu
za-
własną
córkę.
Córka
macochy
jest
głupsza
od
swej
przyrodniej siostry,
SKŁADNIKI
KULTUROWYCH
KONCEPCJI RZECZYWIST.
W
SYMB.
TAŃCA
93
•chciał z o b a c z y ć d i a b ł a t a ń c z ą c e g o w k a r c z m i e podczas z a p u s t ó w i p r z y
p ł a c i ł t o ś m i e r c i ą ( K o s i ń s k i , 1891, s. 48; Zapusty...,
1895, s. 79; Gustawicz, 1900, s. 75). Przedstawione f a k t y w s k a z u j ą , iż n i e z a l e ż n i e o d „ p o
chodzenia" u c z e s t n i k ó w t a ń c a , tancerz „ o b c y " u s u w a n y jest od u d z i a ł u
w n i m w s p o s ó b m n i e j l u b bardziej drastyczny. D o s k o n a ł y m odwzoro
waniem tej zasady jest eliminacja p o p e ł n i a j ą c e g o b ł ą d uczestnika, wspo
mnianego w y ż e j „ t a ń c a n i e d ź w i e d z i a " K w a k i u t l ó w .
Grono jego w y k o n a w c ó w b y ł o ściśle ograniczone do osób w y b r a n y c h ,
jakkolwiek pozostali c z ł o n k o w i e s p o ł e c z n o ś c i b y l i jego uczestnikami. Jed
nak s ł o w a p i e ś n i ś p i e w a n e j podczas tego t a ń c a d o k u m e n t u j ą w z a j e m n ą
• o b c o ś ć t a ń c z ą c y c h i n i e t a ń c z ą c y c h oraz l ę k t y c h ostatnich p r z e d „ n i e
dźwiedziem". W t y m k o n t e k ś c i e tancerz p o p e ł n i a j ą c y p o m y ł k ę (symbo
licznie czy t e ż r z e c z y w i ś c i e zabijany przez p o z o s t a ł y c h w y k o n a w c ó w )
jest w y k l u c z a n y z grona postaci nawzajem i d e n t y c z n y c h , a zarazem o d
m i e n n y c h od w s z y s t k i c h p o z o s t a ł y c h , nie n a l e ż ą c y c h do i c h w s p ó l n o t y .
M y l ą c s i ę przechodzi do k a t e g o r i i nie m a j ą c y c h p r a w a t a ń c z y ć . C h a r a k
terystyczna jest logika z d a r z e ń i o d p o w i a d a j ą c y c h i m s y m b o l i r u c h o
w y c h . S ą to kolejno:
1) r u c h j a k o s y m b o l ż y c i a oddawany r u c h e m [ + ] , p r a w i d ł o w y m
2) p o m y ł k a , c z y l i pojawienie s i ę r u c h u [ — ] n i e p r a w i d ł o w e g o , co ozna
cza z a k ł ó c e n i e z w i ą z k u ł ą c z ą c e g o signifié
z signijant, a w rezultacie
3) eliminacja r u c h u —• bezruch jako s y m b o l ś m i e r c i .
U d z i a ł w t a ń c u jest w i ę c w t y m w y p a d k u k r y t e r i u m i d e n t y c z n o ś c i
t a ń c z ą c y c h , a j e d n o c z e ś n i e p r a w i d ł o w e jego w y k o n a n i e jest w a r u n k i e m
sine qua non p r z y n a l e ż n o ś c i do w s p ó l n o t y tanecznej. T e n , k t o go nie
spełnia, podobnie j a k panna, k t ó r a — j a k k o l w i e k u p r a w n i o n a — nie
chciała w z i ą ć u d z i a ł u w t a ń c u , jest e l i m i n o w a n y .
Zgodnie z t ą z a s a d ą m o ż n a z i n t e r p r e t o w a ć f a k t u ś m i e r c a n i a w y k o
n a w c y w t a ń c u p a n u j ą c e g o przed p o d d a n y m i , k t ó r e g o opis podaje Ja
mes G. Frazer . W d a w n y m k r ó l e s t w i e D a h o m e j u p a n u j ą c y b y ł zobo2 S
ślepia
ją t e ż pragnienie
diabeł
i z a p r a s z a j ą do t a ń c a ,
zdobycia p i ę k n e g o
stępnie
p r z y j m u j e z a p r o s z e n i e do t a ń c a . T a n i e c t r w a d ł u g o , d z i e w c z y n a j e s t c o r a z
posyła
stroju i pieniędzy.
go po w s z y s t k i e
Kiedy
zjawia się
przedmioty n a r a z , a n a
b a r d z i e j z m ę c z o n a , p r ó b u j e s i ę w y r w a ć , lecz d a r e m n i e . D i a b e ł t a ń c z y , a n a k o n i e c
uśmierca
dziewczynę
(„urywa
j e j ł e b " ) , k o r p u s w p y c h a do pieca, g ł o w ę
w
okno,
kontaktują
„tamtego
a d u s z ę p o r y w a do p i e k ł a .
Obydwie
bohaterki baśni
się z diabłem,
reprezentantem
ś w i a t a " , w jego n e g a t y w n y m a s p e k c i e . P i e r w s z a u c h o d z i z tego z ż y c i e m , a n a w e t
obdarowana. Druga traci
stępowaniu
polega
ż y c i e , a p r z y t y m zostaje p o t ę p i o n a .
Różnica
n a t y m , ż e „ m ą d r a " p a s i e r b i c a n i e dopuszcza
b ł e m , „ g ł u p i a " c ó r k a godzi s i ę n a ń i w c h o d z i w k r ą g r z e c z y w i s t o ś c i
gotowana,
mawia
w
żaden
modlitwę).
K r z y ż a n o w s k i ,
2 5
Frazer,
sposób
nie zabezpieczona
Dane za:
Kolberg,
1947, t. 2, s. 90-91.
1890, cz. 2, s. 123.
(zwróćmy
uwagę,
b r w . , t. 8, s. 154-156;
w ich po
do t a ń c a
z
dia
[—] n i e p r z y
że pasierbica od
t. 21, s.
190-191;
94
JOLANTA
KOWALSKA
w i ą z a n y , b y raz do r o k u , w okresie ś w i ę t a z b i o r ó w , w y k o n a ć w obecno
ści poddanych taniec, w czasie k t ó r e g o d ź w i g a ł w o r e k z z i e m i ą . J e ż e l i
nie m ó g ł go w y k o n a ć , b y ł u s u w a n y od w ł a d z y ; m ó g ł b y ć t e ż j e d n a k za
b i t y . S e m a n t y k a tego swoistego egzaminu wsparta jest na symbolicznej
opozycji r u c h [ + ] — r u c h [ — ] i p o g ł ę b i o n a o k u l t u r o w ą w a l o r y z a c j ę p o
staci t a ń c z ą c e g o ( p a n u j ą c y jest z r e g u ł y reprezentantem sił w y ż s z y c h ) ,
czasu ( n a j w a ż n i e j s z e ś w i ę t o z b i o r ó w ) , o k o l i c z n o ś c i (taniec w y k o n y w a n y
jest przed p o d d a n y m i , p r z y c z y m tancerz d ź w i g a w o r e k w y p e ł n i o n y zie
m i ą ) . Dane te p o z w a l a j ą z r o z u m i e ć , dlaczego b ł ę d n e — a raczej w t y m
w y p a d k u n i e d o s k o n a ł e — w y k o n a n i e t a ń c a jest t a k w a ż n e , j a k r ó w n i e ż
dlaczego ten, k t ó r y m u nie p o d o ł a ł w s p o s ó b zgodny z p r z y j ę t y m o b y
czajem, m o ż e z o s t a ć u ś m i e r c o n y . W ł a d c a n i e z d o l n y do w y k o n a n i a t a ń c a ,
k t ó r y go o b o w i ą z u j e , dokumentuje, iż nie jest j u ż t y m , k i m b y ł w ó w c z a s ,
g d y w y k o n a n i e tego t a ń c a nie p r z e k r a c z a ł o jego m o ż l i w o ś c i . Inaczej m ó
w i ą c : nie jest j u ż w ł a d c ą , „ p o m a z a ń c e m b o ż y m " . Jest w i ę c detronizowany.
Na całość zawartego w t y m t a ń c u przekazu s k ł a d a się t a k ż e aspekt
s p o ł e c z n y . T r e ś ć : „ o t o u d o w a d n i a m swe p r a w o do sprawowania w ł a d z y
t a ń c z ą c tak, j a k jest to ode m n i e w y m a g a n e " . Z d r u g i e j s t r o n y (ze s t r o
n y odbiorcy) t r e ś ć : „ o t o z d o l n y jest w y k o n a ć przed n a m i taniec d ź w i g a
j ą c ciężar. Jest w i ę c z d o l n y do s p r a w o w a n i a w ł a d z y " . O g r a n i c z a j ą c j e d
n a k rozumowanie do tej t y l k o p ł a s z c z y z n y i n t e r p r e t a c j i nie z d o ł a l i b y ś m y
p r z e k r o c z y ć b a r i e r y naszego w ł a s n e g o systemu pojęć, k t ó r y n a r z u c i ł b y
k w a l i f i k a c j ę tego t a ń c a j a k o d z i a ł a n i a dziwacznego l u b egzotycznego.
Zagadnienie p r a w i d ł o w o ś c i i n i e p r a w i d ł o w o ś c i r u c h u w y p ł y n ę ł o r ó w
n i e ż w z w i ą z k u z u w a g a m i na temat o b e c n o ś c i t a ń c a w o b r z ę d z i e w e
s e l n y m z t e r e n u Polski. W t a m t y m jednak w y p a d k u przebieg z d a r z e ń
i u ż y t e symbole b y ł y odmienne od opisanych. Bezruch poprzedza w n i m
r u c h n i e p r a w i d ł o w y , b y w k o ń c o w e j fazie p r z e j ś ć w r u c h p r a w i d ł o w y .
R ó ż n i c a jest ewidentna. W o m ó w i o n y c h w y ż e j p r z y k ł a d a c h z w i ą z e k zna
c z ą c e g o ze znaczonym z a k ł ó c a n y b y ł — jeżeli w ogóle m i a ł o to miejsce —
niecelowo. Natomiast w weselnych t a ń c a c h p a n n y m ł o d e j jest on e l i m i
n o w a n y na rzecz innego p o r z ą d k u symbolicznego: bezruchu o z n a c z a j ą
cego ś m i e r ć , a n a s t ę p n i e r e k o n s t r u o w a n y w k o l e j n y c h fazach „ n a p r a w i a
n i a " i „ s p r a w d z a n i a " p a n n y m ł o d e j przez i n i c j u j ą c y c h i c e l e b r a n t ó w - o b cych, niejako n a u k i r u c h u p r a w i d ł o w e g o .
Przedstawione r o z w a ż a n i a d o t y c z ą c e s y m b o l i k i d y c h o t o m i i ruch—bez
r u c h w t a ń c u p r o w a d z ą do stwierdzenia, że dychotomia ta — w y o b r a
ż a n a w p r z e d s t a w i o n y c h t u sytuacjach t a n e c z n y m r u c h e m p r a w i d ł o w y m
i n i e p r a w i d ł o w y m — w y k o r z y s t y w a n a jest j a k o s y m b o l i c z n y reprezen
t a n t t r e ś c i : s w ó j , niezmieniony, k u l t u r o w y , l u d z k i w sensie d o d a t n i m ,
po przeciwnej z a ś stronie opozycji: obcy, zmieniony, n i e l u d z k i , a k u ł t u rowy.
Stwierdzam
ponadto,
że
na
podstawowym
schemacie
dychotomii
SKŁADNIKI
KULTUROWYCH
KONCEPCJI
RZECZYWIST.
W
SYMB.
TANCA
95
ruch—bezruch n a d b u d o w y w a n y jest szereg par p o j ę ć a n t o m i m i c z n y c h :
ż y c i e — ś m i e r ć , ż y c i e — n i e życie, ż y c i e — i n n e ż y c i e i t p . Operowanie j e j
s k ł a d n i k a m i , a w i ę c r u c h e m i bezruchem, w p e w n y c h c i ą g a c h tanecznych
u m o ż l i w i a reprezentowanie p o w y ż s z y c h t r e ś c i , a zarazem e l e m e n t ó w dua
listycznej w i z j i r z e c z y w i s t o ś c i .
II. C Z A S O W O - P R Z E S T R Z E N N Y A S P E K T
RUCHU.
R U C H SYMBOLIZUJĄCY ORGANIZACJĘ I PENETRACJĘ
RZECZYWISTOŚCI
W r o z w a ż a n i a c h p o ś w i ę c o n y c h ś r o d k o m i m e c h a n i z m o w i przekazu
tanecznego ( K o w a l s k a , 1985) p o s ł u ż y ł a m się p r z y k ł a d e m t a ń c a „ n a u r o
dzaju". M ó w i ł a m t a m m . i n . o c a ł o ś c i o w y m znaczeniu s k o k u j a k o s y m
bolu jedności ruchu wstępującego i zstępującego, połączonych w cało
ści d z i a ł a n i a , z n a c z ą c y c h w n i e k t ó r y c h kontekstach o b r z ę d o w y c h „ a r c h e
t y p w ę d r ó w k i ż y c i o d a j n e j m o c y " . W w y p a d k u s k o k u zachodzi eksploata
cja przestrzeni w osi g ó r a — d ó ł o k r e ś l a j ą c a sens tej całości r u c h o w e j .
W d r u g i e j odmianie f o r m a l n e j t a ń c a „ n a u r o d z a j " w y s t ę p u j ą o b r o t y w o
k ó ł w ł a s n e j osi w y k o n y w a n e przez t a n c e r k i j e d n o c z e ś n i e z r u c h e m po
obwodzie k o ł a , c z y l i r u c h y e k s p l o r u j ą c e p r z e s t r z e ń w p ł a s z c z y ź n i e h o
r y z o n t a l n e j . Ze w z g l ę d u na s y m b o l i c z n ą o d p o w i e d n i o ś ć r u c h u p r a w o s k r ę t n e g o z „ d o g ó r y " i l e w o s k r ę t n e g o z „ d o d o ł u " , z i n t e r p r e t o w a ł a m je
t a k ż e j a k o r u c h y s k ł a d a j ą c e się na całość d z i a ł a n i a o znaczeniu t a k i m ,
j a k o k r e ś l o n e w y ż e j w odniesieniu do skoku.
P o j a w i ł y się t u t r z y oznaczniki: skok, r u c h t a ń c z ą c e g o w o k ó ł w ł a s n e j
osi oraz f i g u r a przestrzenna wyznaczana przez r u c h w o k ó ł pewnego cen
t r u m — k o ł o . Ze w z g l ę d u na s p o s ó b , w j a k i c z ł o w i e k p r z y i c h pomocy
w y p e ł n i a p r z e s t r z e ń j u ż w tej c h w i l i , u p r a w n i o n e b ę d z i e z a ł o ż e n i e u n i
w e r s a l i z m u z w i ą z k u semazjologicznego ł ą c z ą c e g o je z k a t e g o r i ą „ c e n
t r u m " i i m p l i k o w a n y m i przez n i ą t r e ś c i a m i s z c z e g ó ł o w y m i .
1. B U D O W A C E N T R A L N E G O P O R Z Ą D K U R Z E C Z Y W I S T O Ś C I
I K O M U N I K A C J A PRZEZ „CENTRALNE OTWARCIE"
Najbardziej w y r a z i s t ą e g z e m p l i f i k a c j ę w y s u n i ę t e g o
przypuszczenia
s t a n o w i ą mistyczne p o d r ó ż e taneczne p r z e n o s z ą c e t a ń c z ą c e g o w i n n y w y
m i a r r z e c z y w i s t o ś c i . W ś r ó d n i c h z a ś na p i e r w s z y m miejscu w y m i e n i ć
n a l e ż y t a ń c e s z a m a ń s k i e w y o b r a ż a j ą c e p o d r ó ż w z a ś w i a t y , budowane
z t a k i c h e l e m e n t ó w , j a k s k o k i i r ó ż n e o d m i a n y r u c h u obrotowego: w o
k ó ł w ł a s n e j osi, d o o k o ł a ogniska, chorego poddawanego zabiegom lecz
n i c z y m i t p . M i r cea Eliade w y k a z u j e , że szaman na m o c y p r z y p i s y w a n y c h
m u specjalnych u p r a w n i e ń z d o l n y jest p r z e k r a c z a ć — j a k to o k r e ś l a —
„ c e n t r a l n e o t w a r c i e " (Eliade, 1974, s. 165). Przedstawione przez niego
2 6
u
W z a ś w i a t y , to
j e s t nie
tylko
do g ó r y , lecz
i w
dół. „Biali" szamani
p r a w o w ę d r o w a ć w o b y d w u k i e r u n k a c h . „ C z a r n i " j e d y n i e do d o ł u .
mieli
96
JOLANTA
KOWALSKA
opisy s e a n s ó w s z a m a ń s k i c h d o k u m e n t u j ą , że otwarcie to jest nie t y l k o
symbolicznie przekraczane, ale t a k ż e tworzone za p o m o c ą t a ń c a nieod
miennie p o w t a r z a j ą c e g o r y s u n e k k o ł a . Powtarza się t a k ż e m o t y w w z n o
szenia się do g ó r y , oddawany w r u c h u przez s k o k i i z w i e l o k r o t n i e n i e
o b i e g ó w ogniska. Szaman O r o c z ó w na p r z y k ł a d o k r ą ż a ł je w t a ń c u dziew i ę c i o k r o t n i e „ p o k o n u j ą c " w t e n s p o s ó b 9 p i ę t e r p r o w a d z ą c y c h do nieba
(Eliade, 1974, s. 244-245). Szaman b u r i a c k i w s k a k i w a ł na kolejne stopnie
w y o b r a ż e n i a drzewa życia, a n a s t ę p n i e u d e r z a j ą c o z i e m i ę b ę b n e m „ p r z e
b i j a ł " coraz w y ż s z e poziomy kosmicznego u n i w e r s u m (Eliade, 1974, s. 194195). Szaman k e c k i w y k o n y w a ł w t a ń c u skoki d o o k o ł a ogniska p o ł ą c z o
ne z jednoczesnymi o b r o t a m i c a ł e g o ciała, p r z y c z y m k i e r u n e k o b y d w u
o b r o t ó w b y ł p r a w o s k r ę t n y , a w i ę c „ d o g ó r y " (Eliade, 1974, s. 225-226).
Te same ruchowe oznaczniki p o j a w i a j ą się jako symbole p o d r ó ż y sza
m a ń s k i c h w z a ś w i a t y w pozaazjatyckich odmianach szamanizmu. W ś r ó d
o p i s y w a n y c h przez Eliadego znamienna jest choreografia t a ń c ó w w y k o
n y w a n y c h przez m ł o d z i e ń c ó w K a r i b a (Wenezuela) i n i c j o w a n y c h na sza
m a n ó w (Eliade, 1974, s. 128-130). S w o j ą p i e r w s z ą p o d r ó ż do „ g ó r n e g o
ś w i a t a " o d b y w a l i t a ń c z ą c w koło, p r z y c z y m t r z y m a l i się l i n y zwieszo
nej ze szczytu d o m u o b r z ę d o w e g o . Symbolizowana b y ł a w t e n s p o s ó b
i c h wspinaczka po „ s p i r a l n e j d r a b i n i e " i w ę d r ó w k a przez kolejne p i ę t r a
nieba .
I n n y w a r i a n t mistycznej p o d r ó ż y tanecznej r e p r e z e n t u j ą t a ń c e w i r u
j ą c y c h derwiszy, na k t ó r e t a k ż e s k ł a d a j ą się o b r o t y i r u c h po obwodzie
k o ł a . Zgodnie z opisem p o z o s t a w i o n y m przez C u r t a Sachsa
w zasadni
czej fazie t a ń c a — w i r o w a n i u
— b r a ł o u d z i a ł 11 u c z e s t n i k ó w . F o r m o
w a l i oni d w a k o ł a : w e w n ę t r z n e s k ł a d a j ą c e się z 4 osób i z e w n ę t r z n e
z 6, po c z y m rozpoczynali w i r o w a n i e w o k ó ł w ł a s n e j osi. P o m i ę d z y k o
ł a m i , w k i e r u n k u p r z e c i w s ł o n e c z n y m , p r z e m i e s z c z a ł się p o w o l i p r z e w o d 2 7
2 8
2 9
3 0
2 7
Rekwizyt w
postaci
liny w y s t ę p u j e
także w
W
fazie
inicjacji
odbywali
„zwykłych" podróżach
szamań
skich.
2 8
ostatniej
Umieszczani
byli na platformie
rozkręcając się w p r a w i a ł y
adepci
zawieszonej
ją w ruch
na
„wędrówkę"
czterech
w i r o w y . N a temat
w
inny
skręconych
sposób.
linach,
interpretacji tych
które
tańców
por. rozdz. 4.
2 9
wacji
Opis pozostawiony
przez Sachsa p o w s t a ł
w
tańca
wirujących
derwiszy
przez
działania
rozpoczynała
poczynionych
rezultacie
wielokrotnych
Sachsa w
Kairze
obser
w
latach
1930-1932.
M
Całość
z derwiszy z n a j d u j ą c e g o
tancerzy. Do
zycję
13 c z ł o n k ó w
runku
recytującego
na kuczną
i
recytacja
s i ę poza k r ę g i e m
dołączał
flecista,
a następnie
stopniowo i n t e n s y f i k u j ą c y
bractwa w s t a w a ł o
przeciwnym ruchowi
i utworzywszy
wskazówek
dawane p o k ł o n y i p o k ł o n przewodnikowi
modlitw
z
Koranu
przez
17 s i e d z ą c y c h w t y m czasie
siedzący,
zmieniający
po
ciała.
dalszym
ciągu
k o ł o s z ł o po jego o b w o d z i e w
kie
poruszenia
zegara. F a z ę
tańca.
jednego
nieruchomo
W
tę kończyły
wzajemnie
od
SKŁADNIKI
KULTUROWYCH
KONCEPCJI
RZECZYWIST.
W
SYMB.
TANCA
97
3 1
n i k t a ń c a . Sachs przypisuje t e m u t a ń c o w i znaczenie astronomiczne,
w i d z ą c w n i m odwzorowanie r u c h u słońca, k s i ę ż y c a i gwiazd. Podobnie
o d c z y t u j ą go n i e k t ó r z y badacze w s p ó ł c z e ś n i , m i n . A l l a n D a n i e l o u (1975,
s. 14). W m o i m przekonaniu nie jest to interpretacja p e ł n a .
Podstaw d e k o d y f i k a c j i s y m b o l i k i tego t a ń c a s z u k a ć n a l e ż y w d o k t r y
nie sufizmu (mistycznego p r ą d u w islamie, k s z t a ł t u j ą c e g o się p o c z y n a j ą c
od V I I I w . n.e.), w ramach k t ó r e g o p o c z y n a j ą c od X w . n.e. p o w s t a w a ł y
b r a c t w a sufich, p o p u l a r n i e i d e n t y f i k o w a n e z b r a c t w a m i w i r u j ą c y c h der
wiszy, j a k k o l w i e k nie są one identyczne. Celem, j a k i s t a w i a l i sobie w y
znawcy sufizmu, b y ł o „ p o g ł ę b i e n i e w i a r y i poznanie p r a w d y absolutnej
przez i n t u i c j ę , zjednoczenie się z Bogiem przez e k s t a z ę i m i ł o ś ć " (Bie
l a w s k i , 1980, s. 164). W p r a k t y k a c h r e l i g i j n y c h taniec — obok m e d y t a
c j i , m o d l i t w i ś r o d k ó w halucynogennych w y w o ł u j ą c y c h sztuczne p o d
niecenie i stany w i z y j n e — b y ł j e d n y m ze s p o s o b ó w , k t ó r e m i a ł y do t e
go celu p r o w a d z i ć . W i r u j ą c y derwisze p r e f e r o w a l i ś r o d k i taneczne.
N a l e ż y r o z r ó ż n i ć d w a aspekty o b e c n o ś c i w i c h t a ń c a c h r u c h u w i r o
wego. Po pierwsze jest on t u ś r o d k i e m „ d e a u t o m a t y z a c j i d o ś w i a d c z e n i a " ,
c z y l i zachwiania z w y k ł e g o sposobu o d b i o r u r z e c z y w i s t o ś c i przez c z ł o
w i e k a (Deikman, 1966). Po w t ó r e m e t o d ą symbolicznej penetracji prze
s t r z e n i (analogicznie do „ s p i r a l n e j d r a b i n y " K a r i b ó w ) i j e j p o r z ą d k o w a
nia w relacji do c e n t r u m . Ciekawego potwierdzenia z w i ą z k u i c h d z i a ł a ń
z i d e ą c e n t r u m dostarcza s y m b o l i k a liczb w k o m p o n o w a n y c h w rozmiesz
czenie t a ń c z ą c y c h .
Jedynka, solista i p r z e w o d n i k t a ń c a , p o s i a d a j ą c y — j a k wierzono —
s z c z e g ó l n y dar Boga i u d z i e l a j ą c y p o z o s t a ł y m uczestnikom t a ń c a przed
jego r o z p o c z ę c i e m swojego rodzaju b ł o g o s ł a w i e ń s t w a , oznacza w islamie
Boga. Cyfra 4, k o ł o w e w n ę t r z n e , to 4 elementy ś w i a t a : woda, ziemia,
o g i e ń i powietrze. P i ę ć , k o ł o w e w n ę t r z n e i solista, odpowiada ilości f u n
d a m e n t a l n y c h d o g m a t ó w w i a r y . Na c y f r ę 6, k o ł o z e w n ę t r z n e , s k ł a d a się
kombinacja 2 + 4. P i e r w s z e m u j e j c z ł o n o w i odpowiada zdanie z K o r a n u :
„ w s z y s t k o z o s t a ł o stworzone w d w ó c h rodzajach", d r u g i e m u z a ś p o n o w
nie s y m b o l i k a czterech e l e m e n t ó w ś w i a t a . M o ż l i w a jest t a k ż e w t y m
w y p a d k u kombinacja 1 + 5, to jest B ó g oraz fundamentalne dogmaty
3 2
8 1
N a u c z y c i e l n a z w a n y szajch
1 Iranie),
baraka.
który
miał
posiadać
Przed rozpoczęciem
dzaju
błogosławieństwa.
Warto
w
już
tym
wirowanie
zgromadzenia,
miejscu
nie
l u b pir
szczególne
(ta d r u g a n a z w a u ż y w a n a
była w
błogosławieństwo
dar
wirowania udzielał
Składali
wspomnieć
przynosiło
mu
pokłon
i
o analogii
w
rezultatu w
Boga
—
Turcji
duchowy
on c z ł o n k o m
bractwa swojego r o
przyjmowali
od
postaci
rytuale
niego
Chłystów.
zstąpienia
pocałunek.
Gdy
trwające
Boga, ci z
członków
k t ó r z y p o c z u w a l i s i ę do j a k i e j ś w i n y , podchodzili
do s t e r n i k a i
wy
z n a w s z y s w ó j grzech p r z y j m o w a l i od niego o c z y s z c z a j ą c e i c h tchnienie.
8 2
Dane na temat symboliki liczbowych p o d a j ę za:
516.
— Etnografia
P o i . 33.1
S z y m a ń s k i ,
1978, s. 475-
98
JOLANTA
KOWALSKA
w i a r y . Z w r a c a p r z y t y m u w a g ą fakt, że o b y d w i e te m o ż l i w o ś c i i n t e r p r e
t a c j i u g r u p o w a n i a tancerzy w kole z e w n ę t r z n y m zgodnie z s y m b o l i k ą
liczb w islamie nie w y k l u c z a j ą się, lecz przeciwnie — u z u p e ł n i a j ą . Re
p r e z e n t u j ą : w p i e r w s z y m w y p a d k u m a t e r i a l n y , w d r u g i m d u c h o w y as
p e k t ś w i a t a . S i ó d e m k a , k o ł o z e w n ę t r z n e plus solista, to 7 r o d z a j ó w nieba
i 7 p i e k i e ł s t w o r z o n y c h przez Boga. C a ł a wreszcie figura przestrzenna,
k t ó r ą t w o r z ą t a ń c z ą c y : 2 koncentryczne k r ę g i w i r u j ą c y c h derwiszy, po
m i ę d z y k t ó r y m i porusza się, t a k ż e po obwodzie k o ł a , p r z e w o d n i k t a ń c a ,
zawiera — ze w z g l ę d u na opisane znaczenie k a ż d e g o z j e j c z ł o n ó w —obraz jednoczenia ś w i a t a ziemskiego z u n i w e r s u m .
P r z y t y m , n a w e t jeżeli p o m i n i e m y i n t e r p r e t a c j ę l i c z b o w ą , sama f i
gura 3 k ó ł k o n c e n t r y c z n y c h zorganizowanych w o k ó ł w s p ó l n e g o ś r o d k a
(czy w i n n y c h w y p a d k a c h k o ł a w o k ó ł solisty) b i o r ą c pod u w a g ę k o n
tekst, w j a k i m się pojawia, stanowi odwzorowanie idei k r e a c j i cen
t r u m , owego s z c z e g ó l n e g o p u n k t u organizacji, a zarazem o t w a r c i a prze
strzeni u m o ż l i w i a j ą c e g o k o m u n i k a c j ę m i ę d z y poziomami kosmosu.
Nasuwa się t u jeszcze i n t e r e s u j ą c a kwestia d o t y c z ą c a k i e r u n k u r u
chu tanecznego. Derwisze p o r u s z a j ą się w k i e r u n k u p r z e c i w s ł o n e c z n y m ,
co zgodnie z s y m b o l i k ą tego k i e r u n k u s u g e r o w a ł o b y d z i a ł a n i e destruk
cyjne, nie z a ś k o n s t r u k t y w n e . D z i a ł a n i e to w i ą ż e się jednak nie t y l e
z s y m b o l i c z n ą k r e a c j ą c e n t r u m j u ż ewokowanego w z a j e m n ą
kon
figuracją
t a ń c z ą c y c h rozmieszczonych w k o n c e n t r y c z n y c h k r ę g a c h ,
i l e z k o m u n i k a c j ą poprzez c e n t r u m , c z y l i — zgodnie ze s ł u s z n y m s t w i e r
dzeniem Wasilewskiego — p r z y j ę c i e m boskiej emanacji i przekazaniem
jej w dół, k u ziemi (Wasilewski, 1979, s. 142). Koresponduje z t y m t a k
że u k ł a d d ł o n i tancerzy w z n o s z ą c y c h podczas w i r o w a n i a p r a w ą
dłoń
ku
g ó r z e i o p u s z c z a j ą c y c h l e w ą d o d o ł u , co n i e k i e d y akcen
t u j e jeszcze u k ł a d r a m i o n .
3 3
Podobny k a n o n m y ś l e n i a o przestrzeni, r z u t u j ą c y na operowanie
w niej r u c h e m , w y s t ę p u j e w t a ń c a c h w i r o w y c h C h ł y s t ó w , w i e l k o r u s k i e j
sekty „ b o ż y c h l u d z i " . I t u , j a k w w y p a d k u s u f i z m u , n a j w a ż n i e j s z y m
celem p r a k t y k r e l i g i j n y c h b y ł a mistyczna unia z Bogiem. W czasie radenij, to jest z e b r a ń p o ł ą c z o n y c h z m o d l i t w ą , n a u k a m i i ś p i e w e m , w y
k o n y w a n y b y ł rodzaj w i r o w y c h t a ń c ó w , k t ó r y c h s z c z e g ó ł o w y opis c y
t u j ę za ks. D ę b i ń s k i m .
„ W i r o w a n i e b y w a r o z m a i t e : p o j e d y n c z e p o l e g a j ą c e n a t y m , ż e j e d e n z obec
n y c h n a p i ę c i e p r a w e j nogi, od c z a s u do c z a s u l e w ą n o g ą d o t y k a j ą c p o d ł o g i , k r ę c i
s i ę z b ł y s k a w i c z n ą s z y b k o ś c i ą z a s ł o ń c e m , to j e s t z p r a w e j s t r o n y k u lewej **. We
*» I t a k t e ż j e s t i n t e r p r e t o w a n a . P o r ó w n a j :
Sachs,
s к i , 1978, s. 186-242; de N e b e s k y - W o j k o w i t z ,
1965, s. 144-151;
Kotań-
1976, s. 76; v a n der
Leeuw,
1978b, s. 422.
3 4
Ruch
wykonywane
i
„ z a s ł o n e c z n y " przebiega
były
Moszyńskiego.
obroty
w
od s t r o n y l e w e j k u p r a w e j i w
tańcach
Chłystów,
zgodnie
ze
tę też stronę
świadectwem
Grassa
SKŁADNIKI
dwójkę,
gdy
KULTUROWYCH
mężczyzna
z kobietą
Ścianką, gdy
za s ł o ń c e m .
KONCEPCJI
objąwszy
tworzą koło w
RZECZYWIST.
W
się wzajemnie,
ten
SYMB.
TAŃCA
kręcą
się w
miejscu
sposób, że c z ł o n k o w i e
koła,
stanąw
w t a k t , a po
każdym
s z y do siebie
bokiem, na dany znak zaczynają p o d s k a k i w a ć
podskoczeniu
m a c h a j ą r ę k a m i . W i r o w a n i e k o ł o w e albo taneczne, gdy z e b r a n i
rzywszy d w a k o ł a ,
jedno
z mężczyzn,
99
a drugie
z kobiet,
kręcą
się szybko:
utwo
męż
c z y ź n i pod s ł o ń c e , a kobiety ze s ł o ń c e m , p r z y c z y m k l e p i ą s i ę r ę k a m i po b i o d r a c h .
Wirowanie
i biegną
okrętowe
albo
Dawidowe
s k a k u j ą na
rozbieżne,
W
kobiety i m ę ż c z y ź n i
stają w
d r u g i m i , tworząc w
ten
jedni
z
na
tym,
inaczej
zwane
krzyżowym,
że
krzyż
tworzą
elipsę
pod
na południe. Wreszcie w i
ponieważ
kątach izby i s z y b k o
sposób
zebrani
s i ę t w a r z a m i do siebie i
p a l c a c h z p ó ł n o c y n a z a c h ó d i ze w s c h o d u
rowanie
nim
polega
j e d n i z a d r u g i m i , po c z y m n a g l e z w r a c a j ą
świętego
tworzą
Krzyż
zamieniają
Piotrowy.
swe
miejsca
Piotra" (Dębiński,
1910,
s. 135).
R u c h t y c h t a ń c ó w c h a r a k t e r y z o w a ł o z w i ę k s z a j ą c e się tempo, n a r a
s t a j ą c e aż do k u l m i n a c j i , to jest do m o m e n t u z s t ą p i e n i a Boga n a z y w a
nego „ J a s n y m S o k o ł e m " l u b „ P t a k i e m z r a j u " ( M o s z y ń s k i , 1967, t, 2:
1, s. 356) na jednego z t a ń c z ą c y c h , po c z y m t a ń c e p r z e r y w a n o i n a s t ę p o
w a ł a faza, w k t ó r e j nawiedzony w i e s z c z y ł i p o u c z a ł p o z o s t a ł y c h uczest
n i k ó w zgromadzenia.
C h ł y s t o w i e p o s ł u g i w a l i się opisanym t a ń c e m z a w i e r a j ą c y m r ó ż n e o d
m i a n y r u c h u obrotowego i skoki, k t ó r y m t o w a r z y s z y ł y r u c h y r ą k s y m
b o l i z u j ą c e wznoszenie się, w s y m b o l i c z n y m d z i a ł a n i u , w rezultacie k t ó
rego d o k o n y w a l i swojego rodzaju r e w a l o r y z a c j i przestrzeni b u d u j ą c r u
chem eliadowskie „ c e n t r a l n e o t w a r c i e " . Analogicznie j a k w t a ń c a c h w i
r u j ą c y c h derwiszy p e ł n i ł o ono r o l ę p o ł ą c z e n i a m i ę d z y poziomami kosmo
su, u m o ż l i w i a j ą c magiczny p r z e p ł y w b y t ó w , w t y m w y p a d k u z s t ą p i e n i e
Boga.
Poza j e d y n y m w a r i a n t e m r u c h u , k i e d y k o ł o utworzone przez m ę ż
czyzn o b r a c a ł o się w k i e r u n k u p r z e c i w s ł o n e c z n y m , o p o z y c y j n y m w sto
s u n k u do jednoczesnego r u c h u k o ł a utworzonego przez kobiety, r u c h w i
r o w y i o b r o t y b y ł y w y ł ą c z n i e p r a w o s k r ę t n e . Znaczenie f o r m y choreo
graficznej, na k t ó r ą s k ł a d a j ą się r u c h y d w ó c h k ó ł o b r a c a j ą c y c h się w prze
c i w n y c h k i e r u n k a c h koresponduje — ze w z g l ę d u na kontekst i cel dzia
ł a n i a — ze znaczeniem t a ń c a „ n a urodzaj", w k t ó r y m k o b i e t y p o r u s z a ł y
się zarazem: w l e w o — po obwodzie k o ł a i w p r a w o — w o k ó ł w ł a s n e j
osi. Inaczej m ó w i ą c , widoczne w n i e j zjednoczenie p r z e c i w s t a w n y c h k i e
r u n k ó w r u c h u ( w osobach w y k o n a w c ó w z a ś p i e r w i a s t k ó w m ę s k i e g o i k o
biecego) pozwala o d c z y t a ć t ę f i g u r ę s t y l i s t y c z n ą w y p o w i e d z i r u c h o w e j
j a k o s y m b o l p e ł n i z w i ą z a n e j semantycznie z k a t e g o r i ą c e n t r u m . Poza
t y m , w t a ń c a c h C h ł y s t ó w w y s t ę p u j e r u c h o progresywnej c h a r a k t e r y
styce czasowo-przestrzennej — w p r a w o , c z y l i (zgodnie z k u l t u r o w y m
kanonem k w a l i f i k a c j i k i e r u n k ó w r u c h u i i c h o d p o w i e d n i k ó w ) do p r z o
du, do g ó r y , w p r z y s z ł o ś ć .
Stwierdzona t u r e g u l a r n o ś ć znajduje uzasadnienie we w r ó ż b i a r s k i m ,
aspekcie radenij, w t y m szczególnie uroczystych, o d p r a w i a n y c h w d n i u
100
JOLANTA
KOWALSKA
letniego przesilenia s ł o n e c z n e g o . M o g ł y one b y ć t e ż organizowane poza
p r z y j ę t y m t e r m i n e m , gdy chodziło o o d s ł o n i ę c i e z d a r z e ń , k t ó r e m a j ą na
s t ą p i ć . W y k o n y w a n o w ó w c z a s t a ń c e d o o k o ł a k a d z i z w o d ą , a zgodnie
z i n f o r m a c j a m i J u n k a i Sachsa t a k ż e w o k ó ł n a c z y ń z m l e k i e m (Junk,
1930, s. 154; Sachs, 1965, s. 42). W czasie i c h t r w a n i a t a ń c z ą c y w p a t r y
w a l i się w p o w i e r z c h n i ę w o d y , r e z u l t a t e m czego b y ł y halucynacje w z r o
k o w e , p o ł ą c z o n e n i e k i e d y ze s ł u c h o w y m i , k t ó r e uznawano za wizje. I n
t e r p r e t u j ą c je w y s n u w a n o w n i o s k i co do p r z y s z ł o ś c i .
P r a k t y k a w r ó ż b i a r s k a p o l e g a j ą c a na w p a t r y w a n i u się w p o w i e r z c h
nię w o d y , b ł y s z c z ą c e p r z e d m i o t y , o g i e ń i t p . w s p ó ł w y s t ę p u j e t u ze wspo
m n i a n y m p r o g r e s y w n y m r u c h e m tanecznym. A zatem, symboliczne prze
kroczenie b a r i e r y czasu t e r a ź n i e j s z e g o w p r z y s z ł o ś ć , s t w a r z a j ą c e w a r u n
k i , w k t ó r y c h m o ż l i w e jest o g l ą d a n i e rzeczy p r z y s z ł y c h , asocjowane b y ł o
w t a ń c u Chłystów z p r a w o s k r ę t n y m ruchem obrotowym, przy czym
r u c h ten p e ł n i ł r o l ę r y t u a l n e g o ś r o d k a m a n i p u l a c j i c z a
s e m , a zarazem s y m b o l i z a c j i dokonywanego zabiegu. Inaczej m ó w i ą c ,
w t a ń c u C h ł y s t ó w m a n i p u l a c j i podlega nie t y l k o p r z e s t r z e ń , co u m o ż l i
wia symboliczna o d p o w i e d n i o ś ć i p r z e k ł a d a l n o ś ć k a t e g o r i i p o s z c z e g ó l
nych w y m i a r ó w (w t y m wypadku — jak już zaznaczyłam — progre
s y w n y k i e r u n e k na p r a w o r ó w n o z n a c z n y jest z do przodu, w planie ho
r y z o n t a l n y m i z do g ó r y , w planie w e r t y k a l n y m ) . P r z e d m i o t e m m a n i
p u l a c j i staje się t a k ż e czas przetransponowany na kategorie i symbole
przestrzenne oddawane r u c h e m (na prawo, do przodu, do g ó r y r ó w n o
znaczne z w p r z y s z ł o ś ć ) .
3 5
W o p i s a n y m t a ń c u ma miejsce d w u w a r s t w o w o ś ć semantyczna podej
mowanego d z i a ł a n i a . Po pierwsze, o d t w a r z a j ą c p i e r w o t n y p o r z ą d e k ś w i a
ta ewokowano „ c e n t r a l n e o t w a r c i e " , a w i ę c czasowo-przestrzenrry k o n
tekst mistycznej p o d r ó ż y . Po w t ó r e , o d w o ł u j ą c się do k u l t u r o w e j cha
r a k t e r y s t y k i owego pierwotnego p o r z ą d k u rozumianego jako p e ł n i a ,
w k t ó r e j „ w s z y s t k o jest dane", s i ę g a n o — p o s ł u g u j ą c się r u c h e m j a k o
m a n i p u l a t o r e m — w p r z y s z ł o ś ć . Z b u d o w a n y z niego taniec zapewnia nie
t y l k o symboliczny p r z e p ł y w i s t n i e ń m i ę d z y p o z i o m a m i kosmosu, ale sta
je się t a k ż e swojego rodzaju w e h i k u ł e m czasu.
W r ó ż b i a r s k i aspekt t a ń c a C h ł y s t ó w w y j a ś n i a r ó ż n i c ę k i e r u n k ó w r u
chu w i c h t a ń c a c h i t a ń c a c h w i r u j ą c y c h derwiszy, j a k k o l w i e k w o b y d w u
w y p a d k a c h celem p o d e j m o w a n y c h d z i a ł a ń b y ł a mistyczna unia z B o 8 5
P o r ó w n a j w tej k w e s t i i u s t a l e n i a W a s i l e w s k i e g o . „ C z a s zostaje z a t e m w d z i a
ł a n i a c h magicznych i r y t u a l n y c h p r z e ł o ż o n y na ruch w przestrzeni, kierunek owe
go
ruchu wyznacza swymi
watora. R u c h
obrotami
Niebo,
m i e r n i k ó w c z a s u , r y t m u d n i a i nocy, u p ł y w u
ruch
służy w
ten
w i e l k i zegar a r c h a i c z n e g o
zgodny ze s ł o ń c e m — a z a r a z e m r u c h e m K s i ę ż y c a
obrzędach
obser
i gwiazd, a
p o s u w a n i u biegu r z e c z y w p r z y s z ł o ś ć , jest s p o s o b e m
gicznego z a p r o g r a m o w a n i a r o z w o j u , gdy
więc
tygodni, m i e s i ę c y i p ó r r o k u — t a k i
zaś ruch
się w nich r o z w ó j zatrzymuje". W a s i l e w s k i ,
pod
słońce
1979, s. 145.
ów
czas i
ma
dziejący
SKŁADNIKI
KULTUROWYCH
KONCEPCJI RZECZYWIST.
W
SYMB.
TANCA
101
giem. Podobnie, dominacja r u c h u p r a w o s k r ę t n e g o w t a ń c a c h s z a m a ń
skich, p o j a w i a j ą c e g o się nawet w ó w c z a s , g d y szaman odbywa p o d r ó ż do
ś w i a t a podziemnego (a w i ę c w sytuacji, w k t ó r e j s p o d z i e w a ć b y się m o ż
na raczej r u c h u l e w o s k r ę t n e g o ) , koresponduje z p r o f e t y c z n y m charak
t e r e m w y p o w i e d z i szamana w transie.
W y m i e n i o n e w y ż e j choreograficzne f o r m y - o z n a c z n i k i , to jest skoki
i p r a w o s k r ę t n y r u c h o b r o t o w y , z r e g u ł y p o j a w i a j ą się w t a ń c a c h , celem
k t ó r y c h jest antycypacja p o m y ś l n e j p r z y s z ł o ś c i . P r z y k ł a d e m w s p o m i n a
ne t a ń c e ze s k o k a m i m a j ą c e z a p e w n i ć u r o d z a j
oraz analogiczne t a ń c e
ze s k o k a m i b ą d ź zbudowane w y ł ą c z n i e ze s k o k ó w w y s t ę p u j ą c e w o b r z ę
dach z w i ą z a n y c h z k u l t e m p ł o d n o ś c i i w r y t m a c h i n i c j a c y j n y c h . Sko
k i p o j a w i a j ą się t a k ż e w t a ń c u kalusarów,
za p o m o c ą k t ó r e g o p r z y w r a c a
no do z d r o w i a chorego na rusalsku bolest', i w i n n y c h t a k z w a n y c h t a ń
cach leczniczych (Sachs, 1965, s. 63-64). Z k o l e i o b r o t y ze s ł o ń c e m n o t u
j e m y np. w bawarskim t a ń c u panien p o p r z e d z a j ą c y m w r ó ż b y m a ł ż e ń
skie , w t a ń c a c h p a ń s t w a m ł o d y c h w r ó ż n y c h odmianach o b r z ę d u
3fi
3 7
3 8
3 9
** O b e c n o ś ć
tego e l e m e n t u
sobie p r z e z l u d z i p o m y ś l n e g o
(1962, s.
52). A n a l o g i c z n e
ruchu w
stwierdzenie
niesienia pojawia s i ę u S a c h s a
8 7
Wśród
cjonują
osiadłych
jako pojęcia
tańcach,
celem
których
jest
zapewnienie
u r o d z a j u , j e s t r e g u ł ą . P o t w i e r d z a ten f a k t
ludów
ujmowane
już w
(1965, s. 24-34, 85-102,
rolniczych płodność
od
115-118).
kobiety
s y n o n i m i c z n e . Dlatego t e ż u w a g i
F r a z e r
szerszym k o n t e k ś c i e
i płodność
ziemi
funk
Sachsa, o k t ó r y c h była
mo
wa w y ż e j , dotyczą także tańców związanych z kultem płodności.
Skok
jako
jako symboliczny
pomyślną
sennymi
przyszłość,
(równonocy
wiosennej)
wości
noworocznej.
pustne
na urodzaj; tańce
skoki przez o g i e ń
manipulator
stanowi
Z terenu
czasu, p r z y w o ł u j ą c y
element t a ń c ó w
i letnimi
stowarzyszone
Sobótek,
z ruchem okrężnym
oprowadzanych w
roli
w tańcach
skok t a k ż e
wymienimy
z kompleksem
skoki maszkar zwierzęcych
występuje
ze
weselnych.
w
n a p r z y k ł a d : z b u d o w a n y ze s k o k ó w t a n i e c tzw. korowajnic,
obrzędo
tańce
w
występują
których
ogniska
czy
noworocznym. W
W weselu
wio
wspomniane
wokół
okresie
nie
świętami
( p r z e s i l e n i a letniego), t a k ż e
Słowiańszczyzny
związane
i wymuszający
związanych
za
taneczne
tej
samej
z terenu Polski s ą
to
to jest z a m ę ż n y c h
ko
biet p r z y g o t o w u j ą c y c h ciasto w e s e l n e , w y k o n y w a n y podczas jego w y p i e k u , c z y s k o
ki
starościny
zytów:
z czepkiem.
Zwraca
pieczywa obrzędowego,
uwagę
symbolika
symbolu pomyślności
się tu
rekwi
oraz c z e p k a , s y m b o l u
pojawiających
statusu,
a z a r a z e m r o l i i k o m p e t e n c j i , do k t ó r y c h p r a w p a n n a m ł o d a n a b y w a w
wesela.
z
Istotna
jest
także
grupy r e p r e z e n t u j ą c e j
wyjaśnienia
obsada
przyszłość
wykonawcza.
panny
p r z y c z y n , ze w z g l ę d u n a k t ó r e
nych i obrzędowych
j a k o apotropeion.
Tańczą
mężatki,
m ł o d e j . Przedstawione
skok w y s t ę p u j e
Jest n i ą w ł a ś n i e
w
a
rezultacie
więc
dane
kobiety
dostarczają
działaniach
magicz
owa symboliczna
zdolność
do p r z e ł a m y w a n i a p r z e s t r z e n i k u g ó r z e i c z a s u k u p r z y s z ł o ś c i .
8 8
W t y c h t a ń c a c h s k o k i s ą r a c z e j d o m e n ą i n i c j u j ą c y c h , podczas
n y n i e p o r u s z a s i ę w c a l e l u b w y k o n u j e r u c h y nieudolne,
gdy i n i c j o w a
niepełne, niezwykłe, jak:
p e ł z a n i e , r u c h y w p o z y c j i k u c z n e j , „ k u l e j ą c e " itp.
8 9
Każda
I n f o r m a c j a dotyczy
tańca
z panien, zanim s i ę g n ę ł a
wykonywanego
po
św. Michała
(29.09).
jeden z trzech ukrytych p r z e d m i o t ó w
w
przeddzień
wróżą
c y c h o j e j p r z y s z ł y m losie, w y k o n y w a ł a
ten t a n i e c t r z y k r o t n i e d o o k o ł a i z b y w
runku „ze słońcem". Z a : M o s z y ń s k i ,
1967, t. 2: 1, s. 385.
kie
102
JOLANTA
KOWALSKA
weselnego z t e r e n u Polski, w tej jego części, w k t ó r e j w y s t ę p u j ą j u ż
jako „ j e d n o ś ć " , w t a ń c u szamana w o k ó ł p a r y m a ł ż e ń s k i e j nie p o s i a d a j ą
cej potomstwa, podczas seansu m a j ą c e g o z a p e w n i ć i m n a r o d z i n y p o t o m
ka (Wasilewski, 1979, s. 65-66) — jest to t e ż rodzaj t e r a p i i tanecznej,
w t a ń c u t a r a n t y s t y o d b u d o w u j ą c e g o s w ą z d e z i n t e g r o w a n ą o s o b o w o ś ć (de
M a r t i n o , 1970, s. 85-91) czy w najbardziej z n a n y m r y t u a l e tanecznym
I n d i a n A m e r y k i P ó ł n o c n e j „ t a ń c u s ł o ń c a " , g e n e r u j ą c y m —• zgodnie z w i e
r z e n i a m i jego w y k o n a w c ó w — istnienie i p r a w i d ł o w e f u n k c j o n o w a n i e
świata .
4 0
Widoczna w przytoczonych p r z y k ł a d a c h p o w t a r z a l n o ś ć asocjacji sko
k u i r u c h u obrotowego z d z i a ł a n i a m i nie t y l k o a n t y c y p u j ą c y m i , ale
i e w o k u j ą c y m i niejako p r z y s z ł o ś ć , wskazuje, iż te f o r m y r u c h u oraz k a
tegorie p r z y s z ł o ś ć , p r z y w o ł a n i e p r z y s z ł o ś c i , ł ą c z y z w i ą z e k semazjologiczny. Zarazem ostatni p r z y k ł a d dokumentuje, że realizowane za p o ś r e d
n i c t w e m t a ń c a o p r a w o s k r ę t n y m r u c h u o b r o t o w y m symboliczne prze
kraczanie czasu t e r a ź n i e j s z e g o k u p r z y s z ł o ś c i w i ą ż e się ściśle z s y t u o w a
n i e m się p o d m i o t u d z i a ł a ń w r a m a c h odtwarzanego p r z e z e ń r u c h e m ,
pierwotnego p o r z ą d k u centrycznego.
Zgodnie z m i t a m i I n d i a n p r e r i i „ t a n i e c s ł o ń c a " o f i a r o w a n y z o s t a ł l u
dziom w latach g ł o d u (suszy spowodowanej bezruchem ciał niebieskich)
przez siły nadprzyrodzone, w r a z z o b i e t n i c ą , że powtarzanie go zapewni
i m p o m y ś l n o ś ć i obfite stada z w i e r z ą t , a przede w s z y s t k i m istnienie
i funkcjonowanie ś w i a t a w p r a w i d ł o w y s p o s ó b .
„ P o s t ę p u j c i e zgodnie z m o i m i i n s t r u k c j a m i — m ó w i w m i c i e C z e j e n n ó w
cy P i o r u n
z
4 1
wnętrza
obudzi
do m ł o d e g o
tej
góry,
je, słońce,
szamana i towarzyszącej
wszystkie
księżyc,
rzęta w y j d ą
za w a m i i p ó j d ą
ją
ceremonii,
podczas
którą
wszystkimi zwierzętami.
ciała
gwiazdy
niebieskie
i deszcz,
m u k o b i e t y — a gdy
będą
który
w
ruchu.
Grzmiący
ofiarowałem,
a
Piorun
r o d z i owoce. W s z y s t k i e
do w a s z y c h siedzib. W e ź t ę c z a p k ę
wam
Grzmią
wyjdziecie
będziecie
zwie
z rogami i n o ś
posiadali
władzę
W ł ó ż j ą , gdy w y j d z i e s z s t ą d , a z i e m i a b ę d z i e ci
nad
błogosła
w i ć " ( A l e x a n d e r , 1964, s. 123).
W p r z e d s t a w i o n y m t e k ś c i e pojawia się m o t y w w ę d r ó w k i (por. dalsze
u w a g i d o t y c z ą c e r u c h o w y c h s y m b o l i procesu zdobywania wiedzy) u w i e ń
czonej dotarciem do c e n t r u m , to jest do w n ę t r z a g ó r y kosmicznej, z k t ó 4 0
larza
Najbardziej znany
i
customs
podróżnika
and
opis tego t a ń c a
Georga
conditions
С a 11 i n a,
of North
American
J e s t to z a r a z e m j e d e n z c e n n i e j s z y c h
jestracji,
szczegółowość
Aleksandra
1903;
Indians
opisów
p r a c y angielskiego
Notes
on
the
Manners
( L o n d o n , 1844, t. 1, s.
tego t a ń c a
o d n o ś n e g o fragmentu
P o s e r n - Z i e l i ń s k i c h
z prac: D o r s e y ,
and
ma
and
127-128).
z uwagi na moment
re
opisu oraz m a t e r i a ł i l u s t r a c y j n y . W m o j e j p r a c y k o r z y s t a
ł a m z polskiego t ł u m a c z e n i a
i
z a w a r t y jest w
Letters
Spier,
1921;
(1977,
Jones,
cytowanego w pracy
s.
102-106).
1955;
Ponadto
S h i m к i n,
Mirosławy
korzystałam
1953;
V o g e t,
1953.
4 1
Piorun u w a ż a n y
b y ł tu za g ł o s Wielkiego D u c h a (kreatora). W y o b r a ż a n o
w postaci p t a k a ( „ t h u n d e r b i r d " — p t a k p i o r u n ) . Z a : A l e x a n d e r ,
go
1964, s. 99-100.
SKŁADNIKI
KULTUROWYCH
KONCEPCJI
RZECZYWIST.
W
SYMB.
TANCA
103
rej w i e r z c h o ł k a przemawia do l u d z i reprezentant sił nadprzyrodzonych,
u s t a n a w i a j ą c z a s a d ę funkcjonowania ś w i a t a : p o w t a r z a n y corocznie r y
t u a ł taneczny . R u c h p o s z c z e g ó l n y c h t a ń c ó w w c h o d z ą c y c h w jego s k ł a d
organizowany b y ł w o k ó ł pala, p r z y j m u j ą c e g o n i e k i e d y f o r m ę k r z y ż a ,
udekorowanego p r z e d m i o t a m i s y m b o l i z u j ą c y m i siły n a t u r y . Sam p a l sta
n o w i ł s y m b o l z w i ą z k u nieba i ziemi — j e d n o ś c i kosmosu (Alexander,
1964, s. 89; A n p e t u Ojhanke Wanica, 1979, s. 19; Eliade, 1970, s. 80-81).
T a ń c z ą c y obiegali go po obwodzie k o ł a , p o w t a r z a j ą c w t e n s p o s ó b , w r y
s u n k u przestrzennym r u c h u tanecznego s k o r e l o w a n y m z s y m b o l e m j e d
n o ś c i kosmosu, w y o b r a ż e n i e b u d o w y ś w i a t a . W ś r ó d I n d i a n p r e r i i b y ł to
k r z y ż l u b k w a d r a t opisany k o ł e m . Zgodnie z i n f o r m a c j a m i p o d a n y m i
przez A l e x a n d r a (1964, s. 97-101), w y o b r a ż e n i e to jest zarazem s y m b o
l i c z n y m o d p o w i e d n i k i e m organizacji sił n a t u r y oraz s p o ł e c z n o ś c i l u d z
k i e j . Z a s ł o n e c z n y k i e r u n e k r u c h u tego t a ń c a jest p r z y t y m zgodny z k i e
r u n k i e m m o d l i t w y , w k t ó r e j zwracano się k o l e j n o k u zachodowi, p ó ł n o c y ,
w s c h o d o w i i p o ł u d n i u , a t a k ż e z k i e r u n k i e m r y t u a l n e g o palenia t y t o n i u .
P o d o b n y m i d a n y m i p o t w i e r d z a j ą c y m i p r e f e r e n c j ę centrycznej orga
nizacji r u c h u w t a ń c a c h , k t ó r e — j a k „ t a n i e c s ł o ń c a " — t o w a r z y s z ą ob
r z ę d o w y m sytuacjom l i m i n a l n y m i e w o k u j ą c y m p r z y s z ł o ś ć , dysponuje
m y dla szeregu k u l t u r ś w i a t a . Dla obszaru samej A m e r y k i P ó ł n o c n e j
w y m i e n i ć n a l e ż y d r u g i najbardziej znany taniec I n d i a n p r e r i i , „ t a n i e c
bizona" . W y k o n y w a n y z p o c z ą t k i e m sezonowych w ę d r ó w e k t y c h z w i e
r z ą t , t a ń c z o n y po obwodzie k o ł a , że s ł o ń c e m , w relacji do s t a ł e g o cen
t r u m , s p r o w a d z a ć m i a ł w p o b l i ż e siedzib l u d z k i c h stada b i z o n ó w . Z n a j
duje on swe „ i n s t r u m e n t a l n e " uzasadnienie w p r z y t o c z o n y m w y ż e j m i
cie, zgodnie z k t ó r y m c z ł o w i e k o w i przekazana z o s t a ł a w ł a d z a n a d z w i e
r z ę t a m i i — w m o i m przekonaniu — s t a n o w i w c y k l u z d a r z e ń o b r z ę
d o w y c h r o k u k o n t y n u a c j ę i p o c h o d n ą t a ń c a s ł o ń c a (por. u w a g i d o t y c z ą c e
c e r e m o n i i O-kee-pa), j a k k o l w i e k w ź r ó d ł a c h n a j c z ę ś c i e j o p i s y w a n y jest
j a k o osobny, nie z w i ą z a n y w n i m r y t u a ł taneczny.
Ta sama zasada organizacji r u c h u widoczna jest w t a ń c a c h i n i c j a c y j
n y c h K w a k i u t l ó w (Zachodnie W y b r z e ż e ) w y k o n y w a n y c h w o k ó ł pnia ce4 2
4 3
4 2
R y t u a ł „ t a ń c a s ł o ń c a " m i a ł m i e j s c e w okresie b l i s k i m t e r m i n o w i letniego
p r z e s i l e n i a s ł o n e c z n e g o , p r z e d r o z p o c z ę c i e m sezonu w ę d r ó w e k b i z o n ó w . W jego
opisach wiele uwagi i miejsca p o ś w i ę c o n o k r w a w y m torturom, k t ó r y m poddawani
b y l i t a n c e r z e ( w istocie r a c z e j b o h a t e r z y d r a m a t u ) , j a k k o l w i e k n i e b y ł y one p o
wszechnym, ani najbardziej istotnym elementem r y t u a ł u . Najbardziej rozbudowane
z o s t a ł y przez grupy s j u a ń s k i e . W w i e l u w y p a d k a c h jednak b y ł y wzbronione, a w ś r ó d
I n d i a n K i o w a p a n o w a ł o przekonanie, że pojawienie s i ę k r w i w t y m t a ń c u jest
n i e k o r z y s t n y m z n a k i e m . Z a : A l e x a n d e r , 1964, s. 90.
i S
Z g o d n i e ze ś w i a d e c t w e m C a t l i n a t a n i e c ten t r w a ł t a k d ł u g o , a ż s t w i e r d z o
n o n a d e j ś c i e b i z o n ó w , to jest n i e k i e d y n a w e t d w a czy t r z y tygodnie. W y k o n y w a ł o
go n i e p r z e r w a n i e 10-15 t a n c e r z y , p r z y c z y m n a m i e j s c e z m ę c z o n e g o , o p u s z c z a j ą c e g o
k r ą g taneczny, w c h o d z i ł natychmiast k o l e j n y z grona dotychczasowych
widzów.
Za: P o s e r n - Z i e l i ń s c y ,
1977, s. 95.
104
JOLANTA
KOWALSKA
44
d r u w y o b r a ż a j ą c e g o axis mundi
oraz w t a ń c a c h I r o k e z ó w (rejon W i e l
k i c h Jezior), gdzie r o l ę o d p o w i a d a j ą c ą r o l i cedru u K w a k i u t l ó w o d g r y
w a ł a p i n i a . N o t o w a n a jest t e ż u Z u n i . M i t y kosmogoniczne tej g r u p y
z a w i e r a j ą m o t y w w ę d r ó w k i i poszukiwania c e n t r u m ś w i a t a (Alexander,
1964, s. 206-211; Benedict, 1935, t. 1, s. 1-50; Benedict, 1966, s. 137-141).
Zgodnie z w i e r z e n i a m i Z u n i jest ono m i t y c z n y m miejscem t a ń c a zamiesz
k i w a n y m przez t a ń c z ą c y c h b o g ó w katcina. Jego s y m b o l i c z n ą transpo
z y c j ą staje się k a ż d o r a z o w o obszar, gdzie w y k o n y w a n e s ą t a ń c e l u d z i
p r z y j m u j ą c y c h na czas i c h t r w a n i a r o l ę t a ń c z ą c y c h b o g ó w .
Dla t e r e n u A z j i r e p r e z e n t a t y w n y p r z y k ł a d centrycznej organizacji
r u c h u tanecznego w d z i a ł a n i a c h o b r z ę d o w y c h e w o k u j ą c y c h p r z y s z ł o ś ć
są t y b e t a ń s k i e , noworoczne t a ń c e ś w i ą t y n n e w y k o n y w a n e w o k ó ł imago
mundi — o ł t a r z a (de N e b e s k y - W o j k o w i t z , 1971, s. 9-64). R ó w n i e ż t a ń c e
kagura j a p o ń s k i c h szamanek miko, zbudowane z p o w t a r z a j ą c y c h się o k r ą
ż e ń p l a t f o r m y , u m o ż l i w i a j ą c e p r z y z w a n i e b ó s t w a l u b zapoznanie s i ę
z jego w y r o k a m i . T a ń c e te są r e p l i k ą mitycznego t a ń c a b o g i n i A m e - n o u zumie, w y k o n a n e g o na o d w r ó c o n y m do g ó r y d n e m b ę b n i e , p r z e d w e j ś c i e m
do jaskini, w k t ó r e j u k r y ł a się zagniewana A m e t e r a s u — S ł o ń c e . A m e -nouzume w y w a b i ł a n i m A m e t a r a s u z j a s k i n i z a ż e g n u j ą c w t e n s p o s ó b
n i e b e z p i e c z e ń s t w o pierwszego z a ć m i e n i a S ł o ń c a ( K o t a ń s k i , 1978, s. 207218; 1983, s. 125-127). R e p r e z e n t a t y w n y jest t u t a k ż e taniec bon w y k o
n y w a n y w Japonii podczas ś w i ą t zadusznych w i n t e n c j i z m a r ł y c h , przez
4 S
4 4
N a temat
c e d r u i jego r o l i
w
kosmogonii
Kwakiutlów
por.: В o a s,
1930,
dzieciach", b r a c i a c h z a m i e n i o n y c h w
Pleja
cz. 2, s. 86-109, 175-181, 217-218, 261-269; 1925, s. 310-357.
4 5
dy.
Mówi
o tym mit o „straconych
Obudzeni pewnej
Tańcząc
wznosili
s i ę c o r a z w y ż e j w niebo, a ż K s i ę ż y c l i t u j ą c s i ę n a d n i m i z a m i e n i ł i c h w
gwiazdy,
n a k a z u j ą c , by k a ż d e g o r o k u przez 9 dni t a ń c z y l i nad o b r z ę d o w y m domem
pozosta
wionych
na
ziemi
nocy
śpiewami
ludzi. Jeden
z
i muzyką
braci
zaczęli
słysząc
tańczyć.
skargi
swej
matki
obejrzał
się
i s p a d ł n a z i e m i ę z t a k ą s i ł ą , ż e z o s t a ł w n i e j pogrzebany. M a t k a przez r o k o p ł a
kiwała
jego ś m i e r ć . P o r o k u ,
pęd, który
rozwinął
się w
w
m i e j s c u , gdzie
sięgające
nieba
chłopca
drzewo
pochłonęła
ziemia,
wyrósł
p i n i i . M i t ten
zawiera
szereg
charakterystycznych m o t y w ó w w ł a ś c i w y c h mitom m ó w i ą c y m o poprzedzanym ś m i e r
cią re-kreowaniu ś w i a t a z p o c z ą t k i e m k a ż d e g o roku, z n a j d u j ą c y m w y r a z w
dowości
p o c z ą t k u r o k u , n a obszarze c a ł e g o ś w i a t a . N a s t ę p u j ą c e
opisuje
szereg:
sakralizacja
(przez
taniec!)
w s t e c z ) — u p a d e k i ś m i e r ć — odrodzenie
szy m u
d r u g i szereg:
lament
—
czynnik
obrzę
po sobie z d a r z e n i a
zakłócający
(spojrzenie
(z c i a ł a o f i a r y l u b bohatera). T o w a r z y
m a t k i pozostawionej
na
ziemi
( m a t k a = z i e m i a ) —•
p o w r ó t do ł o n a m a t k i z i e m i — odrodzenie. N a r e k r e a c y j n y a s p e k t m i t u o p o w s t a
niu
Plejad
i jego
związek
z obrzędowością
początku
roku
zwrócił
uwagę
El wain
(1978, s. 106). P r z e d s t a w i o n e dane p o d a j ę za: A l e x a n d e r ,
27;
E 1 w a i n,
Mac
zob.:
К u r a t h,
(„Woman's
1964,
Shuffle
1978,
s.
s.
4-26.
Dance",
107-108.
Na
Rzecz
„Corn
temat
noworocznych
charakterystyczna, że
Dance",
„Society
of
tańców
wiele
Womens
Mac
1964, s. 26Irokezów
tych
tańców
Plantes
Dance")
w y k o n y w a n y c h jest w k i e r u n k u p r z e c i w s ł o n e c z n y m . J a k j e d n a k n o t u j e K u r a t h , s ą
to
tańce
więc
d z i ę k c z y n n e ,
przeszłości,
związane
z
k u l t a m i wegetacji.
co u z a s a d n i a k i e r u n e k r u c h u .
Akcja
tańca
dotyczy
SKŁADNIKI
KULTUROWYCH
KONCEPCJI
RZECZYWIST.
W
SYMB.
TAŃCA
105
wszystkich m i e s z k a ń c ó w wiosek, w o k ó ł specjalnie na t ę o k a z j ę w z n o
szonych wież, w y o b r a ż a j ą c y c h ś r o d e k ś w i a t a ( K o t a ń s k i , 1979, s. 219;
Hincks, 1910).
E g z e m p l i f i k a c j ę m o ż n a p o s z e r z a ć p o w o ł u j ą c się na odpowiednie dane
z i n n y c h k o n t y n e n t ó w . P o p r z e s t a n ę na trzech jeszcze t y l k o p r z y k ł a d a c h
zarejestrowanych na obszarze A f r y k i . W t a ń c a c h t r a n s o w y c h g r u p y V e n
da z A f r y k i P o ł u d n i o w e j , r u c h o k r ę ż n y i r u c h o b r o t o w y kojarzone są
ściśle z miejscem w y k ^ a n i a k l a s y f i k o w a n y m jako c e n t r u m i z m o ż l i
w o ś c i ą o s i ą g n i ę c i a przez t a ń c z ą c e g o stanu possesion przez przodka. M o
że się to s t a ć j e d y n i e w d o m u r o d z i n n y m (Blacking, 1977, s. 39). Z k o
lei r y t u a ł t a ń c a Sigi D o g o n ó w z A f r y k i p ó ł n o c n o - z a c h o d n i e j , o d g r y w a n y
co 60 lat w celu odtworzenia sił w i t a l n y c h plemienia. T r e ś c i ą owego r y
t u a ł u są zdarzenia mitycznego p o c z ą t k u . Jak j u ż w s p o m i n a ł a m , zgodnie
z m i t e m kosmogonicznym D o g o n ó w „ w s z y s t k o " zaczęło się o d spiralne
go r u c h u w e w n ą t r z jaja kosmicznego i w i r o w e g o t a ń c a „ b o s k i e g o g a r n
carza" A m m a . O s t a t n i m zaś etapem ustanawiania p o r z ą d k u ś w i a t a b y ł o
spuszczenie z nieba na z i e m i ę a r k i , w k t ó r e j p r z y b y l i p r z o d k o w i e l u d z i .
T r e ś c i te w y r a ż a n e są w p i e ś n i a c h ś p i e w a n y c h w s e k r e t n y m j ę z y k u , j a k
r ó w n i e ż w t a ń c a c h , w k t ó r y c h p r e f e r o w a n y m elementem f o r m a l n y m jest
i n t e r e s u j ą c a m n i e t u k o n s t r u k c j a choreograficzna (Griaule, Dieterlen,
1965, s. 61-62, 95-101; Dieterlen, 1971, s. 1-11; Plass, 1970/71, s. 1821).
Na koniec wreszcie taniec o b o w i ą z u j ą c y r o d z i c ó w b l i ź n i ą t zanotowany
dla w s c h o d n i o a f r y k a ń s k i e j g r u p y n i l o t y c k i e j Banjoro. W y k o n y w a l i go
k r ą ż ą c w o k ó ł umieszczonej po ś r o d k u p o d w ó r z a g a ł ę z i drzewa ( w y ł ą c z
nie z g a t u n k u mutoroa a n t i m africana
ze w z g l ę d u na s y m b o l i c z n ą aso
cjację tego drzewa z b l i ź n i ę t a m i i i c h m i t y c z n y m rodzicem — P y t o n e m )
o d p r a w i a j ą c t y m s a m y m r y t u a ł p u r y f i k a c y j n o - z a b e z p i e c z a j ą c y (Beaettie,
1962, s. 1-12).
Na podstawie przeprowadzonego t u o m ó w i e n i a g r u p y t a ń c ó w t o w a
r z y s z ą c y c h s y t u a c j o m l i m i n a l n y m , k t ó r y c h r u c h organizowany jest w re
l a c j i do pewnego s t a ł e g o c e n t r u m , stwierdzamy, że m a m y w n i c h do czy
nienia nie t y l k o z s y m b o l i c z n y m w y o b r a ż e n i e m organizowania rzeczy
w i s t o ś c i przez r u c h taneczny, ale r ó w n i e ż z l o k a l i z o w a n i e m t a ń c a w rze
c z y w i s t o ś c i j u ż zwaloryzowanej. Symbolizuje to r e k w i z y t umieszczony
w ś r o d k u k r ę g u t a ń c z ą c y c h (pal l u b drzewo) b ą d ź samo miejsce w y k o
nania (siedziba ludzka).
Prezentowane dotychczas informacje d o k u m e n t u j ą przede w s z y s t k i m
m o ż l i w o ś c i r u c h o w e j eksploracji przestrzeni w p ł a s z c z y ź n i e h o r y z o n t a l
nej, p r z e k ł a d a n ą d z i ę k i asocjacjom s y m b o l i c z n y m na u k ł a d p i o n o w y i ka
tegorie czasowe. Skok b y ł j e d y n y m elementem r u c h u p o z w a l a j ą c y m na
„ b e z p o ś r e d n i e " u ż y t k o w a n i e przestrzeni w osi g ó r a — d ó ł . Na b a c z n ą u w a
gę z a s ł u g u j ą zatem p i ę t r o w e f o r m y t a ń c ó w w y k o n y w a n y c h w kole, no
t o w a n e na p o ł u d n i o w e j S ł o w i a ń s z c z y ź n i e , na U k r a i n i e , na terenie I n d i i
P ó ł n o c n y c h ( P e n d ż a b ) i na Kaukazie. N a j p e ł n i e j s z e informacje, j a k i m i na
106
JOLANTA
KOWALSKA
i c h t e m a t d y s p o n u j ą , d o t y c z ą p o ł u d n i o w o s ł o w i a ń s k i e g o kola na
kolu
( M l a d e n o v i č , 1973, s. 118-128; 1980, s. 62-63; 1979, s. 73-77; J a n k o v i č ,
1937).
W p o ł u d n i o w e j S e r b i i i Macedonii s k ł a d a ł o się ono w n i e k t ó r y c h w y
padkach z trzech p i ę t e r : k o ł a dolnego, g ó r n e g o i s t o j ą c e g o na r a m i o n a c h
tancerzy g ó r n e g o k r ę g u solisty. Z n a c z ą c e jest n a z e w n i c t w o p o s z c z e g ó l
n y c h c z ł o n ó w . D o l n y nazywano stub — s ł u p , f i l a r , p o ś r e d n i sprat
—
w i ą ż ą c y , łącze, p i ę t r o , solistę z a ś blasiniać
— p o ś w i ę c a j ą c y . Taniec t e n
w y k o n y w a n o w okresie ś w i ą t W i e l k i e j Nocy, z r e g u ł y na placu p r z e d
k o ś c i o ł e m . Tancerze dolnego k r ę g u poruszali s i ę w o l n o po obwodzie k o ł a
p o w o d u j ą c obracanie się całej k o n s t r u k c j i , podczas g d y blasiniać
wy
g ł a s z a ł m o w ę , w k t ó r e j s k ł a d a ł obecnym ż y c z e n i a powodzenia i w y g ł a
s z a ł f o r m u ł ę m a g i c z n ą , m a j ą c ą o c h r o n i ć przed z ł e m l u d z i i b y d ł o . Po
dobnie b u d o w a n y b y ł p i ę t r o w y taniec k o ł o w y chambaria,
tzn. s t o d o ł y ,
w y k o n y w a n y na t e r e n i e B u ł g a r i i ( K o r n i c a ) w okresie w i o s e n n y m przez
k o b i e t y ( M l a d e n o v i č , 1973, s. 124), a t a k ż e n i e k t ó r e o d m i a n y w i e l o p o z i o m y c h m ę s k i c h t a ń c ó w w kole znanych z t e r e n u K a u k a z u i(Mladenov i č , 1973, s. 124-125). C z ę s t s z ą w s z a k ż e o d m i a n ą jest u g r u p o w a n i e d w u
piętrowe.
F i g u r a , k t ó r ą t y m razem w planie w e r t y k a l n y m t w o r z ą t a ń c z ą c y (do
d a ć w a r t o , że w p e w n y c h odmianach p i ę t r o w y c h t a ń c ó w z C z a r n o g ó r y
w y s t ę p u j ą t a k ż e skoki), oddaje i d e ę c e n t r u m w s p o s ó b — m o ż n a p o w i e
dzieć — d o s ł o w n y . Tancerze o d t w a r z a j ą p o r z ą d e k ś w i a t a b u d u j ą c g ó r ę
k o s m i c z n ą , s t a j ą się n i ą niejako i p r z e j m u j ą w p o d e j m o w a n y m d z i a ł a
n i u — t y m z a ś jest p o w o l n y taniec po obwodzie k o ł a — jej f u n k c j e .
P r z e d s t a w i o n ą t u przeze m n i e m o ż l i w o ś ć i n t e r p r e t a c j i p o t w i e r d z a j ą naz
w y nadawane p i ę t r o m s e r b s k o - m a c e d o ń s k i e g o kola na kolu,
składające
się na w y p o w i e d ź : s ł u p — ł ą c z e — b ł o g o s ł a w i ą c y ( b ł o g o s ł a w i e n i e ) , u p o r z ą d
k o w a n i e wielopoziomowego b u ł g a r s k i e g o kola kobiecego i m ę s k i c h z K a u
kazu w o k ó ł drzewa, a wreszcie sama w i e l o p o z i o m o w o ś ć k o n s t r u k c j i k o
r e s p o n d u j ą c a z a r c h e t y p e m b u d o w y kosmosu oraz w ł a ś c i w y t y m t a ń
com rodzaj ekspansji r u c h o w e j w osi g ó r a — d ó ł .
I s t o t n y jest t a k ż e fakt, ż e omawiana f o r m a t a ń c a w i ą ż e się z o k r e
sem ś w i ą t wiosennych i — podobnie j a k opisane w y ż e j — z o b r z ę d a m i ,
k t ó r y c h celem jest zapewnienie p o m y ś l n o ś c i : l u d z i , p l o n o w a n i a r o ś l i n ,
h o d o w l i z w i e r z ą t . Dla t e r e n u U k r a i n y p o t w i e r d z a j ą go i n f o r m a c j e M o
s z y ń s k i e g o . J e ś l i z a ś idzie o obszar I n d i i , zgodnie z d a n y m i przytacza4 6
4 7
4 6
amrity
P o r ó w n a j w ą t e k z mitologii hinduskiej m ó w i ą c y o w y d o b y c i u z dna
miczna Mandara
tywnej roli
przez
4 7
oceanu
i trzynastu innych p r z e d m i o t ó w przy u ż y c i u m ą t e w k i , k t ó r ą b y ł a g ó r a kos
(D o w s o n,
1978,
s. 291-292). P o r ó w n a j t a k ż e dane n a t e m a t
góry kosmicznej, p r z e j a w i a j ą c e j się
w
ruchu
obrotowym,
ak
przytaczane
H a a v i o (1979, s. 204-210).
M o s z y ń s k i
skłaniał się ku
i n t e r p r e t o w a n i u tej
formy t a ń c a jako
rodza
j u z a c h o w a n i a z a b a w o w e g o (1967, t. 2: 2, s. 375). N a t e m a t u k r a ń s k i e g o p i ę t r o w e g o
SKŁADNIKI
KULTUROWYCH
KONCEPCJI
RZECZYWIST.
W
SYMB.
TAÑCA
107
4 8
n y m i przez E n a k s h i , notowane t u p i ę t r o w e t a ń c e kulu w y k o n y w a n e
b y ł y w p o d o b n y m celu w okresie w i o s e n n y m , a taniec bhangara w cza
sie w y s i e w u i z b i o r u pszenicy (Enakshi, 1970, s. 183).
Rzecz p r z y t y m charakterystyczna, że podobnie j a k polskie t a ń c e za
pustne „ n a urodzaj", analogiczne t a ń c e ze s k o k a m i znane z obszaru ca
łej E u r o p y czy z i e l o n o ś w i ą t k o w e t a ń c e kalusarów
z n a j d u j ą swoje miejsce
t a k ż e w o b r z ę d o w o ś c i weselnej, na p r z y k ł a d „ t a n i e c s ł o ń c a " I n d i a n p r e
r i i i t a ń c e katcin u Z u n i t o w a r z y s z ą c e ś w i ę t o m c y k l u rocznego ł ą c z o n e
s ą zarazem z r y t a m i i n i c j a c y j n y m i stosowanymi wobec m ł o d z i e ż y m ę s k i e j ,
tak i p i ę t r o w e f o r m y t a ń c a z w i ą z a n e ze ś w i ę t a m i w i o s e n n y m i w y s t ę p o
w a ł y r ó w n i e ż w o b r z ę d o w o ś c i weselnej ( M l a d e n o v i č , 1973, s. 126). Re
g u l a r n o ś ć ta odzwierciedla p a r a l e l i z m o b r z ę d ó w p r z e j ś c i a c y k l u ż y c i a
ludzkiego z o d p o w i e d n i m i o b r z ę d a m i p o w t a r z a l n y c h c y k l i istnienia ś w i a
ta. Wskazuje t a k ż e na fakt, że skoki, r ó ż n e o d m i a n y r u c h u obrotowego
oraz k o n f i g u r a c j i k ó ł k o n c e n t r y c z n y c h , w j a k i c h g r u p u j ą się t a ń c z ą c y ,
są w t o w a r z y s z ą c y c h t y m o b r z ę d o m t a ń c a c h g r u p ą r u c h o w y c h w y r a ż e ń
bliskoznacznych asocjowanych z p o d s t a w o w y m p o j ę c i e m c e n t r u m i m o
t y w e m „ p o d r ó ż y " przez c e n t r u m . S ą s y m b o l a m i organizacji czasoprze
strzeni w r e l a c j i do owego c e n t r u m , a zarazem i jej penetracji poprze
d z a j ą c e j o r g a n i z a c j ę „ p i e r w o t n ą " o p i s y w a n ą w mitach, j a k r ó w n i e ż k a ż
dą organizację „wtórną", realizowaną w obrzędach.
U w a g ę zwraca jedna jeszcze cecha w s p ó l n a o w y c h „ w y r a ż e ń blisko
znacznych". Wszystkie one, z w y j ą t k i e m skoku, s t a n o w i ą t r a n s m u t a c j e s p i r a l i . Z a l e ż n o ś ć ta, ewidentna w w y p a d k u r u c h u w i r o w e
go, w z w i e l o k r o t n i e n i u o b i e g ó w po obwodzie k o ł a oraz w k o n f i g u r a c j i
k ó ł k o n c e n t r y c z n y c h , jest zaszyfrowana nieco g ł ę b i e j , n i e m n i e j j e d n a k
oczywista. Na j e j o b e c n o ś ć wskazuje w i e l o w a r s t w o w o ś ć k r ę g u t w o r z o
nego w w y n i k u p o w t ó r z e ń r y s u n k u k o ł a (kolejne jego obiegi niejako na
k ł a d a j ą się na siebie) i u k ł a d u k ó ł k o n c e n t r y c z n y c h . Skojarzenie w y m i e
n i o n y c h e l e m e n t ó w r u c h u z r u c h e m r o z w i j a j ą c y m się po s p i r a l i i s y m
b o l i k ą spirali s z c z e g ó l n i e mocno akcentuje i c h p e n e t r a c y j n y charakter.
W y j ą t k o w ą s y t u a c j ę skoku uzasadnia w s p o m n i a n y w y ż e j fakt, iż jako
j e d y n y u m o ż l i w i a on „ b e z p o ś r e d n i e " przemieszczanie się t a ń c z ą c y c h
w osi g ó r a — d ó ł .
Ze s f o r m u ł o w a n ą t u t e z ą o s y n o n i m i c z n o ś c i w y r ó ż n i o n y c h oznacznik ó w j a k o k o n o t a n t ó w t r e ś c i „ k o m u n i k a c j a przez c e n t r u m " koresponduje
4 9
t a ń c a w k o l e zob.: H a r a s y m c z u k , 1964; T k a c z e n k o ,
1954. Z g o d n i e z o p i
n i ą tej o s t a t n i e j , p i ę t r o w e t a ń c e w k o l e w y s t ę p o w a ć m i a ł y t a k ż e n a t e r e n i e L i t w y .
4 8
O b y d w a w y s t ę p u j ą c e t u r o d z a j e t a ń c a p i ę t r o w e g o w p i e r w s z e j fazie s ą
nopoziomowe. R ó w n i e ż w t a ń c u k a r m a G o n d ó w z Indii C e n t r a l n y c h czwarta
j e s t d w u p i ę t r o w a . E n a k s h i , 1970, s. 205.
jed
faza
*' T a ń c e te m i a ł y s ł u ż y ć p r z e d e w s z y s t k i m s y m b o l i c z n e m u s p r o w a d z a n i u bo
g ó w n a z i e m i ę , m i ę d z y l u d z i . P o m y ś l n e u r o d z a j e b y ł y p o c h o d n ą tego d z i a ł a n i a .
E n a k s h i , 1970, s. 182.
108
JOLANTA
KOWALSKA
i n t e r e s u j ą c e s p o s t r z e ż e n i e Sachsa. K o j a r z y ł on t a ń c e t o w a r z y s z ą c e o b
r z ę d o m p ł o d n o ś c i , inicjacjom oraz m a g i c z n y m zabiegom leczniczym, z a
w i e r a j ą c e te elementy r u c h u , z p o j a w i a j ą c y m i się w i d e n t y c z n y c h o k o
l i c z n o ś c i a c h t a ń c a m i , k t ó r y c h choreografia bazuje na szeregowej f o r m a
c j i „ m o s t u " (Sachs, 1965, s. 87-88, 142, 162-163, 229) . Inaczej m ó w i ą c
z a k ł a d a ł , że te przeciwstawne r o z w i ą z a n i a choreograficzne w p e w n y c h
o k o l i c z n o ś c i a c h — w s y t u a c j i o b r z ę d o w e g o odradzania się ż y c i a — w y
s t ę p u j ą jako r o z w i ą z a n i a r ó w n o r z ę d n e . Sachs m y ś l i t u zawartej nie r o z
w i n ą ł . A r g u m e n t ó w p o t w i e r d z a j ą c y c h j e j s ł u s z n o ś ć d o s t a r c z a j ą ustale
nia na temat uniwersalnej s y m b o l i k i mostu jako p o ś r e d n i k a p o m i ę d z y
dwoma rodzajami r z e c z y w i s t o ś c i (dwoma stanami, d w o m a ś w i a t a m i ) ,
zgodnej — w sensie m e d i a c j i —- z s y m b o l i k ą spirali, s k o k u (szczególnie
przeskoku), a r ó w n i e ż g ó r y kosmicznej i k o l u m n y niebios (Eliade, 1970,
s. 72-73; 1974, s. 121, 203-204, 282).
5 0
3 1
2. D W U D Z I E L N O S Ć
RZECZYWISTOŚCI
Z k o n c e p c j ą c e n t r u m jako kardynalnego p u n k t u r e l a t y w i z u j ą c e g o
i o r g a n i z u j ą c e g o r z e c z y w i s t o ś ć a m o r f i c z n ą w i ą ż e się idea d u a l i z m u ś w i a
ta i k o m p l e m e n t a r n o ś c i zjawisk. W przedstawionych r o z w a ż a n i a c h p o
j a w i ł y się s y g n a ł y co do s p o s o b ó w i c h r u c h o w e j reprezentacji. B y ł y to
dychotomia ruch—bezruch i t o w a r z y s z ą c a jej p r a w i d ł o w o ś ć i n i e p r a w i
d ł o w o ś ć r u c h u o m ó w i o n e w punkcie p i e r w s z y m .
Ze w z g l ę d u na c h a r a k t e r y z o w a n y obecnie aspekt z n a k o w o ś c i t w o r z y
wa tanecznego, na p l a n pierwszy w y s u w a s i ę s f o r m u ł o w a n a przez Gerardusa van der L e e u w a (w analogii do starogreckiej s t r o f y i a n t y s t r o f y )
zasada r u c h u i a n t y r u c h u widoczna w t a ń c a c h ł ą c z ą c y c h opozycyjne k i e
r u n k i r u c h u w s p ó j n e j całości d z i a ł a n i a . W odniesieniu do t a ń c ó w o f o r
m a c j i k o ł o w e j scharakteryzowana z o s t a ł a ona t u j u ż dość obszernie. I n
n y m jej r o z w i ą z a n i e m choreograficznym jest t z w . „ p r z e c i w t a n i e c " , to
jest taka f o r m a t a ń c a , w k t ó r e j w y s t ę p u j e opozycyjne rozmieszczenie
tancerzy w szeregach (niekiedy z w i e l o k r o t n i o n y c h ) l u b grupach. Podob5 0
Formacja
m o s t u polega n a t a k i m u g r u p o w a n i u t a n c e r z y , ż e d w a szeregi
para tancerzy t r z y m a j ą
się za wzniesione
to b y ć np. s k r z y ż o w a n e
w górze
do g ó r y r ę c e (w t a ń c a c h z b r o n i ą
szable), pod k t ó r y m i
l i s t ó w lub kolejno wszyscy t a ń c z ą c y . Notowane
rych
mostem
może
się odbywać
pełzającej.
jest
Trzy
szereg
tancerzy
stojących
w
lub
mogą
przechodzi solista, p a r a
so
są t a k ż e takie r o z w i ą z a n i a , w
któ
rozkroku. Przejście
pod
mostem
w p o z y c j i w y p r o s t o w a n e j , k u c z n e j l u b n a c z w o r a k a c h albo t e ż
ostatnie
występują
przede
wszystkim
w
tańcach
towarzyszących
o b r z ę d o m i n i c j a c y j n y m oraz z w i ą z a n y c h z k u l t a m i w e g e t a c j i .
6 1
Reprezentatywnym przykładem
n y c h jest taniec a ł t a j s k i e g o
cach
w
szamańskich
elementami
kierunku południowym
łączący
asocjacji tych
szamana. Tańczył
ruchu.
drogi
d w a brzegi bezdennej
jest
Jednym
most
dwóch
on p o s ł u g u j ą c
porządków
symbolicz
się z w y k ł y m i
z
ostatnich
etapów
„cienki
jak włos
z końskiego
w
ogora",
p r z e p a ś c i . P o d o t a r c i u n a d r u g i brzeg s z a m a n
d u j e s i ę w sferze z a ś w i a t ó w . Z a : E l i a d e ,
1974, s. 200-204.
tań
przebywanej
znaj
SKŁADNIKI
KULTUROWYCH
KONCEPCJI RZECZYWIST.
W
SYMB.
TANCA
109
nie j a k t a ń c o m w kole, t o w a r z y s z y i m dychotomiczna w a r i a n t o w o ś ć po
s ł u g i w a n i a się r u c h e m przez tancerzy o b y d w u g r u p , nie t y l k o ze w z g l ę
d u na k i e r u n k i , ale t e ż m a n i e r ę w y k o n a w c z ą i aspekt czasowy . P r z e
ciwstawienie sobie d w ó c h „ c h ó r ó w " tancerzy w s p ó ł w y s t ę p u j e w n i c h
t a k ż e z p o d z i a ł e m ze w z g l ę d u na p ł e ć b ą d ź role p e ł n i o n e przez t a ń c z ą
c y c h zgodnie z d r a m a t u r g i ą całości d z i a ł a n i a .
D u a l i z m ś w i a t a m o ż e b y ć j e d n a k w y o b r a ż a n y w nich s a m ą o p o z y c j ą
d w ó c h z e s p o ł ó w w y k o n a w c ó w . R e p r e z e n t a t y w n y m p r z y k ł a d e m takiego
r o z w i ą z a n i a jest s t a r o c h i ń s k i taniec opisany przez Marcela Graneta ( G r a net, 1973, s. 168-174). W y k o n y w a n y b y ł on w okresie ś w i ą t z i m o w y c h i —
j a k wierzono — m i a ł p r z y s p i e s z a ć , a przede w s z y s t k i m z a p e w n i a ć na
d e j ś c i e p o r y c i e p ł e j i odradzanie się p r z y r o d y . W kosmogonii c h i ń s k i e j
na p e ł n i ę wszelkiego istnienia s k ł a d a ł y się d w a elementy: jang, k o j a r z o
ny ze s ł o ń c e m , niebem i p i e r w i a s t k i e m m ę s k i m , oraz in, asocjowany
z k s i ę ż y c e m , z i e m i ą i p i e r w i a s t k i e m k o b i e c y m . Taniec, o k t ó r y m t u m o
wa, p r z e d s t a w i a ł w k o n w e n c j i p a n t o m i m y ś c i e r a n i e się i w s p ó ł d z i a ł a
nie jang i in. T a ń c z o n y b y ł w y ł ą c z n i e przez m ę ż c z y z n podzielonych na
d w a z e s p o ł y , p e ł n i ą c y c h odpowiednio r o l ę r e p r e z e n t a n t ó w o b y d w u ele
m e n t ó w ś w i a t a . U m o w n e ś r o d k i p a n t o m i m i c z n e s ł u ż y ł y j e d y n i e fabula
ryzacji działania, uzupełniając treść p o d s t a w o w ą — dwudzielność natury
r z e c z y w i s t o ś c i — r e l a c j ą o konsekwencjach podobnej s t r u k t u r y ś w i a t a .
R e z u l t a t e m p r z y j ę c i a dualistycznej koncepcji ontologicznej jest p r z y
pisywanie cech s w o j s k o ś c i i obcości ( p r z y c h y l n o ś c i i w r o g o ś c i ) z w a l o r y z o
w a n y m obszarom ś w i a t a i i c h m i e s z k a ń c o m . Opozycja swoje—obce jest
w t y m w y p a d k u u s z c z e g ó ł o w i o n y m w a r i a n t e m idei d u a l i z m u r z e c z y w i
s t o ś c i transponowanej na stosunki ludzkie. Znajduje ona w y r a z w t z w .
„ t a ń c a c h w o j e n n y c h " n a j c z ę ś c i e j , j a k k o l w i e k nie zawsze n a l e ż ą c y c h do
„ p r z e c i w t a ń c a " . W ś r ó d opracowanych przez G e r t r u d ę K u r a t h t a ń c ó w
I r o k e z ó w , k t ó r y c h r u c h przebiega z r e g u ł y po obwodzie k o ł a , w y s t ę p u j e
n i e w i e l k a liczba t a ń c ó w szeregowych oraz b a z u j ą c y c h na opozycji g r u
py tancerzy do z e s p o ł u ś p i e w a j ą c y c h i n i e t a ń c z ą c y c h s o l i s t ó w l u b prze
c i w l e g ł e j opozycji d w ó c h par tancerzy w figurze k w a d r a t u . S ą to z r e
g u ł y t a ń c e wojenne. N i e k t ó r e z nich w momencie rejestracji przez K u 5 2
5 3
5 4
5 2
W w y p a d k u m a n i e r y w y k o n a w c z e j b ę d ą to: z r ó ż n i c o w a n i e
szczególnych
wadzone
go".
tempa ruchu
g r u p , stopnia k o m p l i k a c j i e w o l u c j i i r o d z a j u u ż y t y c h k r o k ó w .
mogą
być także
stylizowane
c y t a t y r u c h u nietanecznego
J e ś l i idzie o a s p e k t c z a s o w y , b ę d z i e
lub
po
Wpro
„nieludzkie
to p r z e d e w s z y s t k i m k o n t r a p u n k t r u c h u
i bezruchu.
5 a
Sachs
s t w i e r d z a , ż e o ile k o ł o
jest n a j c z ę ś c i e j
formą
„nieprzedstawiającą",
o tyle u k ł a d szeregowy, t a k ż e w p o s t a c i pojedynczego szeregu, n o t o w a n y j e s t w
cach o charakterze dramatu w y o b r a ż a j ą c y c h
5 4
lem
temat
nego.
Ugrupowanie k o ł o w e
wykonania
tańca
jest
występuje
tu w
podkreślenie
wyznaczania granic i o k r e ś l a n i a
pewną
fabułę.
Sachs,
s y t u a c j a c h , gdy
zwartości
grupy.
pierwszorzędnym
Por.
tań
1965, s. 155.
dalsze
uwagi
s t a n u p o s i a d a n i a za p o m o c ą r u c h u
ce
na
tanecz
110
JOLANTA
KOWALSKA
r a t h częściowo z m i e n i ł y funkcje i w e s z ł y w s k ł a d z e s p o ł ó w o b r z ę d o w y c h
0 i n n y m charakterze. Z a c h o w a ł y jednak t y p o w ą dla p r z e c i w t a ń c a k o n
f i g u r a c j ę t a ń c z ą c y c h , ź r ó d ł a z a ś p o t w i e r d z a j ą , że w okresach d a w n i e j
szych p e ł n i ł y r o l ę t a ń c ó w w o j e n n y c h .
M o t y w ś c i e r a n i a się p r z e c i w i e ń s t w z w i ą z a n y z o p o z y c j ą swojego i ob
cego z a w a ż y ł t a k ż e na przeciwtanecznej k o n s t r u k c j i n i e k t ó r y c h t a ń c ó w
k o r o w o d o w y c h z t e r e n u W i e l k o r u s i , B u ł g a r i i i S e r b i i ( M o s z y ń s k i , 1967,
t. 2: 2, s. 377-390). Choreografia t y c h t a ń c ó w ograniczona jest z a z w y
czaj do przemiennego z b l i ż a n i a się i cofania jednego szeregu tancerzy do
drugiego. Anegdota w y p o w i a d a n a jest w t e k ś c i e p i e ś n i , k t ó r e j kolejne
strofy ś p i e w a n e są przez t a ń c z ą c y a k t u a l n i e szereg, m ó w i ą c e j raz o spo
rze o pole u p r a w n e , w i n n y m w y p a d k u o t a r g u o d z i e w c z y n ę i t p . , w y
r a ź n i e a k c e n t u j ą c e j k o n k u r e n c y j n o ś ć i o p o z y c j ę o b y d w u grup, w i d o c z n ą
w podziale t a ń c z ą c y c h , a t a k ż e i w charakterze r u c h u . G d y b o w i e m j e
den z s z e r e g ó w posuwa się do przodu, d r u g i stoi nieruchomo l u b n i e
k i e d y cofa się nieco. Zasada r u c h u i a n t y r u c h u znajduje t u zatem w y
raz t a k ż e w opozycjach ruch—bezruch oraz r u c h do p r z o d u — r u c h do
" t y ł u , inaczej m ó w i ą c : r u c h [ + ] — r u c h [ — ] . S ą to charakterystyczne d l a
p r z e c i w t a ń c a sposoby p o s ł u g i w a n i a się t w o r z y w e m r u c h o w y m .
Opozycja szeregowa w y s t ę p u j e t a k ż e w t a ń c a c h t o w a r z y s z ą c y c h o b
r z ę d o m p o g r z e b o w y m , o d d a j ą c t y m razem p o d z i a ł na ś w i a t ż y w y c h
1 z m a r ł y c h . T u przeciwtaniec w s p ó ł w y s t ę p u j e z r e g u ł y z f o r m a m i k o ł o
w y m i . F a k t t e n znajduje uzasadnienie w charakterze o b r z ę d u n a l e ż ą c e g o
do p o d s t a w o w y c h o b r z ę d ó w p r z e j ś c i a w c y k l u ż y c i a ludzkiego. Zabie
giem, k t ó r y m ó g ł b y d o s t a r c z y ć z n a c z ą c y c h i n f o r m a c j i , b y ł o b y w t y m w y
padku prześledzenie n a s t ę p s t w a formacji kolejnych t a ń c ó w pojawiają
cych się w całości o b r z ę d u , r o z w a ż a n y c h w asocjacji z celem d z i a ł a ń ,
k t ó r y m t o w a r z y s z ą . Dane, j a k i m i w t y m w z g l ę d z i e dysponujemy, s ą
skromne — m o ż n a w i ę c m ó w i ć j e d y n i e o p e w n y c h przypuszczeniach.
N i e w ą t p l i w i e jednak istotna jest t u z a r ó w n o ewokacja „ c e n t r a l n e g o
o t w a r c i a " i m o ż l i w a d z i ę k i n i e m u symboliczna k o m u n i k a c j a p o m i ę d z y
p i ę t r a m i ś w i a t a i k a t e g o r i a m i istnienia, j a k i dokumentacja r ó ż n i c y , a n a
wet wrogości pomiędzy światem ż y w y c h i światem zmarłych.
W opisanym np. przez Jane Goodale d w u d n i o w y m r y t u a l e „ t a ń c a dla
z m a r ł e g o " , k u l t y w o w a n y m przez l u d T i w i z w y s p M e l v i l l e ' a (Goodale,
1959/60, s. 3-13) , w k t ó r y m akcentowane jest przede w s z y s t k i m d z i a 5 5
5 6
5 5
D o t y c z y to „ E a g l e D a n c e " , „ S c a l p i n g D a n c e " , „ P o l e D a n c e " , k t ó r e w e s z ł y
w skład o b r z ę d ó w z w i ą z a n y c h z kultami wegetacji i r y t u a ł a m i leczniczymi. M o ż n a
p r z y p u s z c z a ć , ż e z a s z ł a t u t r a n s p o z y c j a m o t y w u w a l k i ze s t o s u n k ó w m i ę d z y l u d z
k i c h n a r e l a c j ę „ c z ł o w i e k - r z e c z y w i s t o ś ć " . D a n e z a : K u r a t h , 1964, s. 6-8.
*• P r z e d s t a w i o n y w a r t y k u l e opis r y t u a ł u p o w s t a ł n a p o d s t a w i e jego r e k o n
s t r u k c j i „ w y s t a w i o n e j " poza z w y k ł y m k o n t e k s t e m s y t u a c y j n y m , i n s c e n i z o w a n e j n a
p r o ś b ę a u t o r k i a r t y k u ł u , J a n e G o o d a l e . N i e b y ł a to j e d n a k r e k o n s t r u k c j a w s e n s i e
h i s t o r y c z n y m , b o w i e m w m o m e n c i e r e j e s t r a c j i , to jest w r o k u 1954, w w y p a d k u
ś m i e r c i członka społeczności T i w i „taniec dla z m a r ł e g o " nadal b y ł w y k o n y w a n y .
SKŁADNIKI
KULTUROWYCH
KONCEPCJI
RZECZYWIST.
W
SYMB.
TAiłCA
111
ł a n i e na rzecz z m a r ł e g o , p r z e w a ż a j ą t a ń c e w kole w y k o n y w a n e „ w obec
n o ś c i " t z w . p a l i pogrzebowych (nazwa ta nadawana jest o w y m r e k w i z y
t o m przez a u t o r k ę opisu). Pale te s t a n o w i ą w p r z e k o n a n i u T i w i s y m b o l
odradzania się życia. M a m y t u do czynienia z s y g n a l i z o w a n ą w c z e ś n i e j
s y m b o l i k ą z w i ą z k u r u c h u po obwodzie k o ł a z w y o b r a ż e n i e m drzewa ż y
cia .
5 7
Przeciwtaniec w y k o n y w a n y jest d w u k r o t n i e : w p i e r w s z y m d n i u , bez
p o ś r e d n i o po d o t a r c i u procesji m i e s z k a ń c ó w w s i w p o b l i ż e cmentarza,
gdzie r o z g r y w a n a jest całość a k c j i o b r z ę d o w e j , oraz podczas l a m e n t u nad
z m a r ł y m . Ł ą c z ą się z n i m zabiegi p u r y f i k a c y j n e i z a b e z p i e c z a j ą c e (oka
dzanie, malowanie ciał ) przed n i e k o r z y s t n y m i s k u t k a m i spodziewane
go, ale koniecznego k o n t a k t u ze ś w i a t e m z m a r ł y c h . W y s t ę p u j e t u opo
zycja nieruchomego c h ó r u m ę ż c z y z n , o k r ą ż a n e g o w t a ń c u przez s o l i s t ą ,
do g r u p y kobiet, k t ó r y c h r u c h w manierze powolnego „ s z u r a n e g o " prze
mieszczania się p r z e b i e g a ł w l i n i i prostej. B i o r ą c pod u w a g ę k o n t e k s t
s y t u a c y j n y i s p o s ó b w y k o n a n i a tego t a ń c a s k ł a n i a m się k u z i n t e r p r e t o
w a n i u go w ł a ś n i e j a k o r e l a c j i o ś w i e c i e ż y w y c h i u m a r ł y c h . T o rozszcze
pienie r z e c z y w i s t o ś c i zarazem uzasadnia p o t r z e b ę w y k o n a n i a „ t a ń c a dla
zmarłego", w k t ó r y m człowiek współdziała z siłami nadprzyrodzonymi
w j e d n y m z w i e l u a k t ó w d r a m a t u istnienia „ s o c j a l i z u j ą c " ś m i e r ć i p r z y
w r a c a j ą c z a k ł ó c o n ą n i ą r ó w n o w a g ę „ l u d z k i e g o ś r o d o w i s k a ekologicznego".
5 8
W o m a w i a n y m p r z y k ł a d z i e idea d u a l i z m u r z e c z y w i s t o ś c i symbolizo
wana jest z a r ó w n o przez r e l a c j ę swoje—obce, j a k i o p o z y c j ę m ę s k i e — k o
biece, z n a j d u j ą c e choreograficzny w y r a z w p r z e c i w s t a w i e n i u g r u p y n i e t a ń c z ą c y c h m ę ż c z y z n szeregowi t a ń c z ą c y c h k o b i e t . Podobna m o ż l i w o ś ć
5 9
6 7
Rekwizytowi w
konawców,
w
postaci
tańcach
drążka, niekiedy
długiej
z a l i c z a n y c h do k a t e g o r i i
tzw.
laski trzymanej
„stick-dances", w
przez
wy
sytuacjach,
gdy t a ń c e te t o w a r z y s z y ł y o b r z ę d o w y m r o z w i ą z a n i o m s y t u a c j i p r z e j ś c i a m i ę d z y ż y
ciem
i
śmiercią,
„stick-dances"
najprawdopodobniej
zaliczano
o b r z ę d ó w leczniczych
m.in.
5 8
Sachs,
tualnością
ści
rozpoznania
ich
przez
m i a ł o przed z ł a m a n i e m
obrzędu,
symbolika
więzi
poza
drzewa
życia.
wchodzące
w
skład
jako pobudzające
płod
kalusarów
ś w i ą t wiosennych.
N a temat
Do
„stick-dances"
1970/71.
obecną
b y ł on p o ś w i ę c o n y .
jako wyobrażenie
uczestnicy
okresie
ciał miało ochronić uczestników
człowieka, któremu
bezpieczać
w
1965, s. 121-123; В 1 а к e,
Malowanie
jest
tańce
oraz o b r z ę d u w e s e l n e g o , a t a k ż e —
n o ś ć ziemi — wykonywane
zob.:
właściwa
wspomniane
w
t a ń c a dla z m a r ł e g o przed
czasie
obrzędu
wśród
Okadzanie i przechodzenie
ewen
żywych
duszę
przez dym
za
kości. Z n a j d u j e tu zastosowanie symbolika
ko
pokrewieństwa.
bliskimi krewnymi
Zwraca
uwagę
zmarłego,
fakt,
ż e gdy
podejmują
wszyscy
zabiegi
zabez
p i e c z a j ą c e i c h p r z e d „ z ł a m a n i e m k o ś c i " (przez co r o z u m i e j ą ś m i e r ć i c h s a m y c h
lub
k o g o ś z i c h b l i s k i c h ) , c i ostatni o b o w i ą z a n i s ą do w y k o n a n i a t a ń c a , w k t ó r y m
sy
mulują
uszkodzenie
nieobecności
nogi
zmarłego.
s y m b o l i k a postaci
W
и
Kwalifikacja:
rytuale
tańca
jej
jako
symbol
tym wypadku
raczej
i k u l a w y c h , status k t ó r y c h p r z y p a d a r o d z i n i e
zmar
moim
jednonogich
łego. Dane za: G o o d a l e ,
w
lub
złamanie.
Goodale
przekonaniu
istotna
interpretuje
jest w
to
1959/60, s. 9.
k o b i e t a = obce, m ę ż c z y z n a — s w o j e ,
d l a z m a r ł e g o , nie
jest powszechna.
którą
nasuwa
podział
Asocjacje symboliczne
ról
zależą
112
JOLANTA
KOWALSKA
„ w z m o c n i e n i a " w y p o w i e d z i często jest w y k o r z y s t y w a n a w p r z e c i w t a ń cu. Sachs wskazuje przede w s z y s t k i m na erotyczny aspekt t a ń c ó w , w k t ó
r y c h w y s t ę p u j e opozycyjna k o n f i g u r a c j a „ c h ó r ó w " m ę s k i e g o i kobiecego,
stowarzyszona n i e k i e d y z o p o z y c j ą p a r y l u b par s o l i s t ó w , p r z y p i s u j ą c
i m znaczenie g r y m i ł o s n e j (Sachs, 1965, s. 155). W s t w i e r d z e n i u t y m jest
n i e w ą t p l i w i e w i e l e r a c j i , co p o t w i e r d z a j ą przytaczane przez Sachsa (1965,
s. 155-160) i inne znane na t e n temat dane. N i e jest to jednak i c h t r e ś ć
jedyna. Do n a t u r a l n e j opozycji płci (i w ł a ś c i w e g o j e j znaczenia erotyczno-seksualnego) d o ł ą c z y ł się szereg k u l t u r o w y c h asocjacji. W rezultacie
p e ł n i ona r o l ę i c h reprezentanta, p r z y k ł a d u czego dostarcza w ł a ś n i e
przedstawiony r y t u a ł taneczny.
Podobnie, w s k o m p o n o w a n y c h przeciwtanecznie k o r o w o d a c h z t e r e n u
S ł o w i a ń s z c z y z n y , o k t ó r y c h b y ł a m o w a w y ż e j , opozycja s z e r e g ó w m ę
skiego i kobiecego s t a n o w i ł a p o w t ó r z e n i e w y p o w i e d z i na temat w a l k i
p r z e c i w i e ń s t w zawartej w t e k ś c i e p i e ś n i . Z k o l e i w t a ń c a c h z a m y k a j ą
cych d r u g i i trzeci a k t ceremonii O-kee-pa M a n d a n ó w (Hoebel, Frost,
1976, s. 340-346) k o n k u r e n c y j n o ś ć g r u p kobiet i m ę ż c z y z n kojarzona b y
ła z o p o z y c j ą c h a o s — ł a d .
T r e ś c i ą owej ceremonii powtarzanej corocznie z p o c z ą t k i e m lipca b y
ł y zdarzenia m i t y c z n e z w i ą z a n e — zgodnie z w i e r z e n i a m i p r a k t y k u j ą c e
go j ą p l e m i e n i a — z g e n e z ą rodzaju ludzkiego . D o j e j i n t e g r a l n y c h ele6 0
od
kontekstu.
zmarłych
nawcy
We
(obcych,
tańca.
wspomnianym
wcześniej
ale
wyobrażają
i przodków)
Kobiety
są
„widzami"
tańcu
pogrzebowym
mężczyźni,
reprezentując
Indian
Bororo,
zarazem jedyni
społeczność
żywych,
wyko
zarazem
ludzi i swoich. Podobny podział r ó l spotykamy w t a ń c a c h , k t ó r e w y k o n y w a n e
przez
mężczyzn
w
trakcie
j ą c e i c h po z a b i c i u w r o g a
cach
pogrzebowych
rytuału
(zob.:
wieńczącego
Frazer,
opisywanych
przez
zabiegi
puryfikacyjne
1890, t. 2, s. 165-185).
Malinowskiego
były
obowiązu
Z kolei w
(Trobriandy),
tań
aktywnymi
i c h u c z e s t n i c z k a m i b y ł y kobiety, w y ł ą c z o n e j e d n a k od b e z p o ś r e d n i e g o u d z i a ł u w t a ń
cach
świątecznego
zbiorów
i święta
linowski,
8 0
okresu
milamala
stanowiącego
zmarłych, w których
brali
uroczystości
mężczyźni
święta
(za:
M a-
1958, s. 508-511; 1980, t. 2, s. 176-178).
N a p e ł n y obraz kosmogonicznych
mitologiczne.
połączenie
udział wyłącznie
Zgodnie
z pierwszym, w
w i e r z e ń M a n d a n ó w s k ł a d a j ą się dwa cykle
początkach
świat
zbudowany
był
wielopo
ziomowo.
Cztery p i ę t r a w z n o s i ł y się ponad i cztery p o n i ż e j powierzchni ziemi. L u
dzie
wówczas
żyli
w
podziemnej
wiosce,
do k t ó r e j
dotarł
pewnego dnia p ę d w i
n o r o ś l i . N a j p i e r w z w i e r z ę t a , a n a s t ę p n i e l u d z i e w s p i n a l i s i ę po n i m do ś w i a t a
gór
nego, a ż w k o ń c u p ę d z e r w a ł s i ę pod c i ę ż a r e m p e w n e j
t ę g i e j kobiety. W ten
spo
sób
świata.
zerwana też została
potop, w
którym
„droga"
zginęła
pomiędzy
większość
stworzeń
poziomami
Nastąpił
(także i ludzi), k t ó r e
wówczas
wydostały
na p o w i e r z c h n i ę ziemi. D r u g i c y k l m i t ó w , w k t ó r y m m i e ś c i s i ę t a k ż e mit
należy
do t y p o w y c h
zgodnie z k t ó r y m i
(Ojciec
Słońce)
w
dla kosmogonii
dziele
stworzył
z kolei u t w o r z y ł z i e m i ę
grup s j u a ń s k i c h
koncepcji stworzenia
tworzenia bierze u d z i a ł d w ó c h
Pierwszego
Człowieka
z m u ł u wyniesionego
demiurgów.
(in. S a m o t n e g o
na powierzchnię
świata,
Pan
Życia
Człowieka),
który
ziemi przez k a c z k ę .
P o t y m P a n Ż y c i a i S a m o t n y C z ł o w i e k p o k ł ó c i l i s i ę i podzielili z i e m i ę m i ę d z y
bie.
Samotny
Człowiek
stworzył
ludzi, a n a s t ę p n i e
się
O-kee-pa,
b y ł ich nauczycielem
i
sie
opie-
SKŁADNIKI
KULTUROWYCH
KONCEPCJI
RZECZYWIST. W SYMB.
TAŃCA
113
m e r i t ó w n a l e ż a ł y : inicjacja m ł o d z i e ń c ó w oraz t a ń c e s ł o ń c a i bizona.
W matrylokalnej i matrylinearnej społeczności M a n d a n ó w przedstawi
c i e l k a m i ł a d u b y ł y k o b i e t y . One t e ż (co decyduje o i c h r o l i w O-kee-pa)
u p r a w n i o n e b y ł y do p o ś r e d n i c z e n i a w p r z e p ł y w i e „ m o c y " . P r z e c h w y
t y w a ł y nie u j ę t ą w ż a d n e k a r b y , nie z o r g a n i z o w a n ą p o t e n c j ę w i t a l n ą
uosobienia chaosu — Oxinhede — ( p r z e j m u j ą c t y m s a m y m w ł a d z ę n a d
w s z y s t k i m , co żyje), b y w z a k o ń c z e n i u ceremonii „ u d z i e l i ć " j e j i n i c j o
wanym, a także mężczyznom biorącym udział w wymienionych wyżej
r y t u a ł a c h tanecznych, k t ó r y m na czas t r w a n i a O-kee-pa p r z y p a d a ł sta
tus istot aseksualnych. W t a ń c a c h u n a o c z n i a j ą c y c h w symbolice r u c h u
te d w a fakty, to jest przechwycenie i udzielenie mocy w i t a l n e j , e r o t y k a
p e ł n i ł a r o l ę p o d r z ę d n ą wobec zasadniczej r e l a c j i o ś w i e c i e , k t ó r e m u c z ł o
w i e k nadaje k s z t a ł t p o d e j m o w a n y m i przez siebie d z i a ł a n i a m i , o d w o ł u
j ą c się w n i c h do k a n o n u z d a r z e ń czasu mitycznego. Oxinhede, z k t ó r y m
„ n i e b y ł o w i a d o m o co p o c z ą ć " , z o s t a ł u ś m i e r c o n y , w rezultacie z a ś z l i
k w i d o w a n o w p r o w a d z o n y przez niego b e z ł a d . M ł o d z i m ę ż c z y ź n i ( O x i n
hede jest w y o b r a ż e n i e m i c h p i e r w o t n e j n a t u r y ) są socjalizowani przez
omawiany obrzęd.
Podobnie rzecz się ma w szeregu i n n y c h t a ń c ó w z w i ą z a n y c h z k u l
t a m i p ł o d n o ś c i i wegetacji, w k t ó r y c h przeciwstawne u g r u p o w a n i e t a n
cerzy wedle p ł c i w s p ó ł w y s t ę p u j e z akcentami e r o t y c z n y m i , aż po s y m u
l o w a n y b ą d ź r z e c z y w i ś c i e o d b y w a n y r y t u a l n y a k t p ł c i o w y . Znamienna
jest p r z y t y m w y s t ę p u j ą c a często d w u f a z o w o ś ć a k c j i tanecznej, polega
j ą c a na d w u - l u b w i e l o r z ę d o w y m p r z e c i w t a ń c u w pierwszej fazie oraz
na ł ą c z e n i u się tancerzy we w s p ó l n y m k r ę g u b ą d ź korowodzie w fazie
d r u g i e j . Tego rodzaju r o z w i ą z a n i e choreograficzne odzwierciedla na
s t ę p s t w o s y m b o l i , k t ó r e opisuje f o r m u ł a : p o d z i e l o n e — z ł ą c z o n e .
6 1
6 2
kunem. On też stworzył
życia Hoitę
ka.
Kwestią
przez
zwierzęta
(Nakrapianego
Hoitę
i wszystko,
najbardziej tu nas
interesującą
wszystkich
w
zwierząt
tańca.
z plemienia
Mandanów, występującym
której
Samotny
„psiej
pomocy
zultacie
dotarł
do
przy pomocy k t ó r e g o
Hoita
uwolnił
bra
ludzi.
Dane
za:
Człowiek,
„psiej
tańca,
zwierzęta
co ż y j e . P a n Ż y c i a
zaś powołał
Orła), k t ó r y stał s i ę p r z e c i w n i k i e m Samotnego
jest konflikt
pieczarze",
można
jego s y n a , p o d j ą ł w ę d r ó w k ę , w
zdobył
władzę
Samotnemu
1964,
s.
tajemnicę
mu
przy
roli
w
towarzyszącym
je
z
posiąść
Alexander,
uwięzieniem
z w a b i ł
wraz
pieczary" i
i przyrzekł
wywołany
dokąd
młodzieńcem
owego
nad zwierzętami.
Człowiekowi
105-106;
re
magicznego
W
rezultacie
współpracę
Hoebel,
do
Człowie
dla
Frost,
do
1976,
s. 341-342.
6 1
T e r m i n ten u ż y w a n y
niesieniu
der
L e e u w,
6 2
go
j a k u v a n der L e e u w a w
1978b, s. 227-233.
przez G o n d ó w
mężczyźni
kobiety,
od
Mandanów. Van
P r z y k ł a d e m , po k t ó r y c h c ę w t y m w y p a d k u s i ę g n ą ć , jest t a n i e c karma
konywany
nają
jest t u w t a k i m sensie,
do „ m o c y j a k o t a k i e j " , co zgadza s i ę z k o n c e p c j ą m o c y
z Indii
C e n t r a l n y c h po
i kobiety,
jego p r z e b i e g
mężczyźni
natomiast
zakończeniu
zaś w y g l ą d a
tworzą
zbiorów.
następująco:
nieruchomą
grupę
taniec
stojącą
wy
Wykonują
rozpoczy
na
uboczu.
W p i e r w s z e j fazie k o b i e t y f o r m u j ą l i n i ę , w d r u g i e j k w a d r a t , w t r z e c i e j k o ł o i w ó w 8 —
E t n o g r a f i a P o l . 30/1
114
JOLANTA KOWALSKA
Ze w z g l ą d u na okoliczności, j a k i m t a ń c e te t o w a r z y s z y ł y , w ł a ś c i w a
i m k o n s t r u k c j a choreograficzna s p e ł n i a ł a t a k ż e r o l ę s y m b o l u jednoczenia
w s p ó ł i s t n i e j ą c y c h , p r z e c i w s t a w n y c h , zarazem jednak u z u p e ł n i a j ą c y c h s i ę
wzajemnie e l e m e n t ó w r z e c z y w i s t o ś c i . Znajduje w n i c h zastosowanie n i e
t y l k o s y m b o l i k a opozycji m ę s k i e — k o b i e c e kojarzonej z d u a l i z m e m ś w i a
ta, ale t a k ż e uniwersalna s y m b o l i k a i n t y m n e g o z w i ą z k u k o b i e t y i m ę ż
czyzny, pojmowanego jako a k t k r e a c j i , p r z y c z y m owa d w u e l e m e n t o w o ś ć
ma charakter p o z y t y w n y , jest b o w i e m w a r u n k i e m sine qua non jego s p e ł
nienia .
Opozycja m ę s k i e — ż e ń s k i e ma p o z y t y w n e znaczenie r ó w n i e ż w t a ń
cach patoe'doe i pakarena (Indonezja, wyspa Celebes), k t ó r e n a l e ż ą do
k a t e g o r i i t a ń c ó w d w o r s k i c h , w y k o n y w a n y c h p r z y specjalnych okazjach,
jak: koronacja i i n t r o n i z a c j a p a n u j ą c e g o , wesela, w y r z y n a n i e się p i e r w
szych z ę b ó w dziecka i t p . (Simatupang, b r w . , s. 133-144). S t a n o w i ł y one
paoli, to jest „ ś r o d e k , k t ó r y p r z y n o s i szczęście", dla osoby, k t ó r e j b y ł y
dedykowane. J e ś l i idzie o c h o r e o t e c h n i k ę , p o c z ą t k o w e u g r u p o w a n i e k o
ł o w e , w y s t ę p u j ą c e w i n t r o d u k c j i do t a ń c a , p r z e k s z t a ł c a n e b y ł o t u w u k ł a d
p r z e c i w s t a w i a n y c h sobie (w rozmieszczeniu na scenie s ł u ż ą c e j do t a ń c a
i w k o l e j n o ś c i r u c h u ) g r u p m ł o d z i e ń c ó w i d z i e w c z ą t — w pakarena, oraz
kobiet i m ę ż c z y z n , m ł o d z i e ń c ó w i d z i e w c z ą t — w patoe'doe. Ó w p o d z i a ł
6 S
c z a s do t a ń c a w ł ą c z a j ą
pojedyncze
kobiet.
koło
się mężczyźni
męskie
t w o r z ą c k o ł o w e w n ę t r z n e . W fazie
przekształcane
W ostatniej, p i ą t e j
fazie,
jest
uczestnicy
w
czwartej
piętrowe
otaczane
nadal
kręgiem
tańca tworzą
mieszaną
linię:
kobieta,
m ę ż c z y z n a , k o b i e t a itd. B r a k j e s t d a n y c h n a t e m a t k i e r u n k ó w r u c h u w czasie tego
tańca
i n a temat
s ą to z r e s z t ą
charakteru ruchu poszczególnych
dane w
po sobie f o r m a c j i p o c z y n a j ą c od trzeciego
wykonawczej, składa
grup w
tym wypadku najważniejsze.
się na klarowną
kolejnych fazach.
Sama kolejność
etapu, w p o ł ą c z e n i u z s y m b o l i k ą
wypowiedź
w
omawianej
Nie
występujących
materii.
obsady
Podobny
p r z e b i e g m a szereg i n n y c h t a ń c ó w z t e r e n u I n d i i w y k o n y w a n y c h w ł a ś n i e po z a k o ń
czeniu ż n i w . D a n e za: E n a k s h i ,
Analogiczny kanon
z kultami płodności
1970, s. 175-218.
asocjacji symbolicznych
i wegetacji,
w których
właściwy
jest
tańcom
związanym
p i e r w s z a f a z a j e s t d o m e n ą kobiet
m ę ż c z y z n (ten p i e r w s z y p r z y p a d e k j e s t c z ę s t s z y ) , w
drugiej z a ś n a s t ę p u j e
nie obydwu płci. Z a p r z y k ł a d t a ń c a z d o m i n a c j ą kobiet s ł u ż y ć m o g ą zapustne
„na
urodzaj" czy
tańce
sobótkowe
z terenu
tańca, którego wykonawcami są mężczyźni
n i e j fazie — Kunapipi,
cych
rejon
Polski i Słowiańszczyzny;
d o p u s z c z a j ą c y kobiety
corroboree plemion A l a w a ,
Roper River
w
Australii.
Dodać
lub
połącze
tańce
natomiast
dopiero w
ostat
Mara i Mangaraja zamieszkują
przy tym
należy,
że
przebieg
tego
o b r z ę d u w w e r s j i z a r e j e s t r o w a n e j p r z e z L o c k w o o d a r ó ż n i s i ę z a s a d n i c z o od z a w a r
tego w
pracy W. L . Wernera, w ł a ś n i e
Prawdopodobnie
zaważyła
tu różnica
ze w z g l ę d u
w
czasie
na udział
rejestracji.
kobiet
Praca
w
obrzędzie.
Wernera ukazała
s i ę w l a t a c h 3 0 - y c h , a L o c k w o o d a w l a t a c h 6 0 - y c h naszego w i e k u . D a n e z a :
ner,
1937, s. 290-311;
e
ców
* Porównaj
Lockwood,
w tej k w e s t i i t r a f n e u w a g i G l u z i ń s k i e g o
orgiastycznych
(Gluziński,
notacji z w i ą z k u m ę ż c z y z n y i kobiety
293, 302-303, 416.
Wer
1969, s. 127-135.
1927,
s.
100-101).
w : v a n der
dotyczące symboliki
Zobacz także
Leeuw,
tań
n a temat
ko
1978b, s. 138-139,
292-
SKŁADNIKI
KULTUROWYCH
KONCEPCJI
RZECZYWIST.
W SYMB.
TAÑCA
115
i opozycja akcentowane o d m i e n n y m c h a r a k t e r e m r u c h u k a ż d e j z g r u p
s t a n o w i ą c e o d w o ł a n i e do i d e a l n y c h m o d e l i m ę s k o ś c i i k o b i e c o ś c i
spra
w i a ł y , że t a ń c e te b y ł y nie t y l k o r e l a c j ą na temat o d m i e n n o ś c i ś w i a t a
m ę ż c z y z n i kobiet ( t a k ą i n t e r p r e t a c j ę sugeruje Simatupang). Z a w i e r a ł y
one t a k ż e i n f o r m a c j ę , że paoli pochodzi od w s z y s t k i c h u c z e s t n i k ó w u r o
czystości, stanowi niejako p e ł n y dar. Przedstawione f a k t y uzasadnia
j ą stwierdzenie, iż opozycja m ę s k i e — k o b i e c e t o w a r z y s z ą c a r u c h o w i prze
c i w s t a w n y c h sobie g r u p tancerzy, u s z c z e g ó ł a w i a w ł a ś c i w ą m u s y m b o l i k ę
d u a l i z m u o t r e ś c i dodatkowe: d y s j u n k c j i k a t e g o r i i w r a m a c h p o s z c z e g ó l
n y c h klas zjawisk.
6 4
3.
GRANICE
T r o s k ą c z ł o w i e k a ż y j ą c e g o w niejednorodnej r z e c z y w i s t o ś c i jest —
poza o k r e ś l e n i e m zasady j e j organizacji — w y d z i e l e n i e o b s z a r ó w jedno
r o d n y c h oraz ustalenie i c h granic. Ł ą c z y się z t y m k o n i e c z n o ś ć zdefinio
w a n i a p e w n y c h zjawisk i f a k t ó w j a k o swoje (bliskie, identyczne, w c h o
d z ą c e w z a s ó b stanu posiadania) i o d r ó ż n i e n i a i c h od obcych. P o n o w n i e
w i ę c m a m y do czynienia z o p o z y c j ą swoje—obce. P o n i e w a ż p r z y t y m ,
zgodnie z k u l t u r o w y m a r c h e t y p e m p o j m o w a n i a t y c h f a k t ó w , kategoria
s w o j s k o ś ć i d e n t y f i k o w a n a jest j a k o pewna j a k o ś ć zorganizowana, obcość
z a ś asocjowana jest ze stanem chaosu, m a m y t a k ż e do czynienia z opo
z y c j ą c h a o s — ł a d . Ze w z g l ę d u na p r o b l e m g r a n i c y znaczenie ma s y m b o l i
ka k o ł a magicznego p o r z ą d k u j ą c e g o , a j e d n o c z e ś n i e w y r a ź n i e d z i e l ą c e g o
r z e c z y w i s t o ś ć na d w i e r ó ż n o w a r t o ś c i o w e strefy: cassirerowski l u d z k i ś w i a t
czasu i przestrzeni oraz ś w i a t , w k t ó r y m z w y k ł e m i a r y czasu i prze
strzeni u l e g a j ą niejako zawieszeniu.
M o t y w obiegania i otaczania w t a ń c u pewnego w y o d r ę b n i o n e g o obsza
r u (oraz z n a j d u j ą c y c h się na n i m postaci i o b i e k t ó w ) zamykanego w e
w n ę t r z u p o w s t a j ą c e j w ten s p o s ó b f i g u r y k o ł a , w y s t ą p i ł w i e l o k r o t n i e
w prezentowanych dotychczas p r z y k ł a d a c h . Ewokacja c e n t r u m w i ą z a ł a
się w n i c h z nadawaniem t e m u obszarowi znaczenia s z c z e g ó l n e g o , p r z y
c z y m o b w ó d k o ł a p e ł n i ł r o l ę w y d z i e l a j ą c e j go g r a n i c y . W t a ń c a c h o cha
rakterze p o d r ó ż y m i s t y c z n y c h b y ł to obszar ś w i ę t y , na k t ó r y m m o g ł o
d o k o n a ć się to, co w z w y k ł y c h w a r u n k a c h b y ł o n i e m o ż l i w e . A w i ę c :
wyleczenie chorego, w stosunku do k t ó r e g o z a w i o d ł y inne m e t o d y t e
r a p i i , zapewnienie p o t o m k a bezdzietnej parze m a ł ż e ń s k i e j , zdobycie w i e
dzy o czasie p r z y s z ł y m i w i e d z y p r a w d z i w e j , w y w a r c i e p r e s j i na p r z y
szłe zdarzenia, a przede w s z y s t k i m p r z e p ł y w b y t ó w i energii w i t a l n e j
p o m i ę d z y p o z i o m a m i kosmosu, s t a n o w i ą c y w a r u n e k dokonania się i p r z y -
M
D z i e w c z ę t a i kobiety p o r u s z a j ą s i ę p ł y n n i e j i wolniej, o r n a m e n t u j ą c r u c h
stem, natomiast m ę ż c z y ź n i i m ł o d z i e ń c y
taniec ich z a w i e r a elementy
b r w . , s. 140-141.
ge
t a ń c z ą s z y b c i e j , b a r d z i e j ostro, p r z y c z y m
ruchu w ł a ś c i w e g o tańcom wojennym.
Simatupang,
116
JOLANTA
KOWALSKA
c z y n ę s p r a w c z ą w y m i e n i o n y c h z d a r z e ń . Granica wyznaczana r u c h e m
i k o n f i g u r a c j ą t a ń c z ą c y c h z a p e w n i a ł a izolację przed n i e k o r z y s t n y m i
w p ł y w a m i , k t ó r e m o g ł y b y zakłócić s k u t e c z n o ś ć p o d e j m o w a n y c h d z i a ł a ń .
S z c z e g ó l n i e jasno widoczne jest to w t a ń c a c h leczniczych. „ T e r a p e u
t a " t a ń c z y ł w o k ó ł chorego z a m y k a j ą c
go niejako w k r ę g u swoich
c z y n n o ś c i i w p ł y w ó w . Podobny, i z o l a c y j n y i z a w ł a s z c z a j ą c y sens m a
ją t a ń c e w y k o n y w a n e w o k ó ł w s z e l k i c h o b i e k t ó w , k t ó r e m a j ą b y ć podda
ne o d d z i a ł y w a n i u t a ń c z ą c e g o l u b oddane w jego w y ł ą c z n e w ł a d a n i e . W y
m i e n i ć t u m o ż n a procesyjne t a ń c e w o k ó ł p ó l u p r a w n y c h (Lechowa, 1967,
s. 277-302; M o s z y ń s k i , 1967, t. 2: 1, s. 445-446; v a n der L e e u w , 1978b,
s. 424-425), parataneczne obchodzenie i t a ń c e w o k ó ł d o m ó w i siedzib
l u d z k i c h , taniec i n i c j u j ą c y c h w o k ó ł inicjowanego, na p r z y k ł a d taniec
m ę ż a t e k w o k ó ł oczepionej p a n n y m ł o d e j w y s t ę p u j ą c y w weselach z te
r e n u P o l s k i , czy — w y k o n y w a n y na p ó ł n o c n o - z a c h o d n i m pograniczu
6 5
6 6
6 7
6 5
B a r d z o i n t e r e s u j ą c y opis t e r a p i i t a n e c z n e j z a w i e r a b i o g r a f i a a b o r y g e n a a u s t r a
lijskiego,
J a , Australijczyk.
Bohater w s p o m n i e ń
został
w
młodości
„wyśpiewany"
przez „ c z a r n e g o d o k t o r a " i g r o z i ł a m u ś m i e r ć . W y l e c z y ł go i n n y , s i l n i e j s z y „ c z a r n y
doktor". W o b y d w u w y p a d k a c h d z i a ł a n i a
magicznego,
czenia, terapeuci p o s ł u g i w a l i s i ę t a ń c e m
j a k o sposobem
w
posiadanie.
szkodzić,
6 6
Na
Pierwszy tańczył
drugi w o k ó ł
terenie
Europy
działania
(kolędnicy,
sennych
z kurkiem,
domu b u ł g a r s k i c h
giczne
formy
lazaric,
herody,
związane
wsi
delikwenta
osoby, k t ó r e j
Lockwood,
chciał
są z okresem B o ż e g o
i dodoli,
wędrówki
po
za
1969, s. 19-22.
Narodzenia
o b c h ó d z k o z ą , t u r o n i e m itp.) o r a z ś w i ą t
niedźwiedziem,
peperugi
obchodzenia
te
brania
wyobrażenia
samego chorego. D a n e z a :
i Nowego R o k u
(obchód
wokół
to j e s t „ w y ś p i e w a n i a " i l e
całej
wsi
wio
od d o m u
do
polskich d z i e w c z ą t z gaikiem i analo
wreszcie
obieganie
siedzib przez r ó ż n e g o r o d z a j u z a m a s k o w a n e postaci w o s t a t n i c h d n i a c h
karnawału
itp.).
przez jej
W t y m p a r n y m czasie
mieszkańców
bądź
Polski, znacząca
jedynie
z wyobrażeniem
dom i cała
pojęć
sanego r o d z a j u o r a z „ o b e j ś c i e " w
jących
wspólny
źródłosłów
nego z t a ń c e m n o t o w a n y
zagroda m o g ł y
przez gospodarza
jest etymologia
w
drzewa życia;
czy
b y ć obchodzone
gospodynię.
„obchód" na określenie
znaczeniu zagroda, c a ł o ś ć
czasowniku obchodzić.
Jeśli
idzie
całości
o
teren
działań
opi
siedziby ludzkiej, m a
M o t y w obchodzenia
połączo
jest t a k ż e w o b r z ę d o w o ś c i weselnej. P a n n a m ł o d a
obcho
d z i ł a (lub b y ł a o p r o w a d z a n a ) w o k ó ł zagrody, d o m u c z y ognia. D o d a j m y , ż e d o t y c z y
to
nie
młodą
w którą
tylko
Europy
mężatkę
czy
miejsc
jedynie
jej
społeczności
osiadłych,
p r z y n a l e ż n o ś c i
okrążanie
lub
bowiem
jest w ł a ś c i w y m
obrzędem inicjacji
s u n k u do kobiety. Z w r a c a p r z y t y m u w a g ę , ż e o k r ą ż a n i e i obchodzenie
6 1
d o m u , ale j e d n o c z e ś n i e
własnością
w
sto
symbolizuje
o b u s t r o n n o ś ć z w i ą z k u (i z a w ł a s z c z a n i a ) ł ą c z ą c e g o t a ń c z ą c ą z o b i e k t e m
K o b i e t a staje s i ę p a n i ą
domo
roli,
wchodzi wraz z zawarciem m a ł ż e ń s t w a , rejestrowano we wszystkich k u l
turach, w k t ó r y c h zawarcie m a ł ż e ń s t w a
tu
przez
i n s y g n i ó w
zabiegów.
domu, swojego r o d z a j u
adscripti.
M y ś l ę o tej fazie oczepin, w k t ó r e j p a n n a m ł o d a poddaje s i ę j u ż z a b i e g o m
o c z e p i a j ą c y c h ją kobiet. Z u w a g i n a o m a w i a n ą k w e s t i ę n a l e ż y r o z r ó ż n i ć d w i e f a z y
t a ń c a t o w a r z y s z ą c e g o oczepinom. W p i e r w s z e j , podczas z a k ł a d a n i a c z e p k a , t a ń c z ą
w y ł ą c z n i e o t a c z a j ą c e p a n n ę m ł o d ą m ę ż a t k i . S y g n a l i z o w a n a jest t u przede w s z y s t
k i m i z o l a c j a o b i e k t u i c h z a b i e g ó w od w s z e l k i c h w p ł y w ó w z e w n ę t r z n y c h . W z m a c n i a
to n i e k i e d y f a k t , ż e oczepiny przenoszone s ą z g ł ó w n e j i z b y do z a m k n i ę t e j k o m o r y ,
SKŁADNIKI
KULTUROWYCH
KONCEPCJI
RZECZYWIST.
W
SYMB.
TAÑCA
117
tego obszaru — taniec w s z y s t k i c h d o j r z a ł y c h u c z e s t n i k ó w wesela w o k ó ł
pomieszczenia, w k t ó r y m p a ń s t w o m ł o d z i s p ę d z a j ą noc p o ś l u b n ą ( M o
s z y ń s k i , 1928, s. 182-207). Dalej — t a ń c e w o k ó ł t r o f e ó w w o j e n n y c h , n i e
k i e d y t a k n i e z w y k ł y c h , j a k skalp l u b g ł o w a zabitego p r z e c i w n i k a . Re
z u l t a t e m t y c h t a ń c ó w m i a ł o b y ć z a w ł a s z c z a n i e nie t y l k o samego o b i e k t u
d z i a ł a ń , ale t a k ż e jego cech (Sachs, 1965, s. 75-76). Na koniec wreszcie
t a ń c e w o k ó ł n a b y t y c h b ą d ź n a b y w a n y c h p r z e d m i o t ó w . Reprezentatyw
n y m i c h p r z y k ł a d e m jest taniec z w y s p Fergussona d o o k o ł a łodzi opisa
n y przez A n n C h o w n i n g , w y k o n y w a n y przez w s z y s t k i c h m i e s z k a ń c ó w
wsi, p o n i e w a ż wszyscy oni b y l i w ł a ś c i c i e l a m i nowego n a b y t k u (Chow
ning, 1960/61, s. 32-39).
T a ń c e te, r ó w n i e ż ze w z g l ę d u na s y m b o l i k ę granicy, z a w i e r a j ą inne
jeszcze znaczenie. W w y p a d k u , g d y w y k o n y w a n e są przez g r u p ę tance
rzy, z a c h o d z ą c a p o m i ę d z y n i m i i n t e r a k c j a p r o w a d z i do w y t w o r z e n i a w i ę
zi. P r z e d m i o t e m wzajemnego o d d z i a ł y w a n i a jest t u nie t y l k o obiekt znaj
d u j ą c y się w e w n ą t r z k r ę g u (przy c z y m obiekt ten w szeregu w y p a d k ó w
jest i d e ą o c z y w i s t ą dla u c z e s t n i k ó w d z i a ł a ń , nie w y o b r a ż a n ą przed
miotowo), ale t a k ż e k a ż d y z tancerzy o d d z i a ł u j ą c y na p o z o s t a ł y c h przez
sam fakt uczestnictwa w t a ń c u . W efekcie t a ń c z ą c y ludzie t w o r z ą s am y m i s o b ą i r u c h e m , j a k i w y k o n u j ą , zwarty układ o okre
ś l o n y c h granicach. Zarazem, b i o r ą c u d z i a ł w t a ń c u , d o k u m e n t u j ą s w o j ą
p r z y n a l e ż n o ś ć do p o w s t a ł e g o u k ł a d u , a wraz z n i m a u t o n o m i ę wobec
wszystkiego, co z e w n ę t r z n e . R u c h po obwodzie k o ł a i k o ł o w a k o n f i g u r a c j a
t a ń c z ą c y c h p e ł n i ą w t y m w y p a d k u r o l ę o z n a c z n i k ó w t r e ś c i izolacja oraz
granica , sam z a ś u d z i a ł w t a ń c u sygnalizuje t r e ś c i w s p ó l n o t a i — j a k
k o l w i e k nie zawsze —- j e d n o ś ć .
6 8
do k t ó r e j n i e m a w s t ę p u
n i k t poza p a n n ą m ł o d ą i d o k o n u j ą c y m i
m i . W d r u g i e j fazie oczepin oczepiona
oczepin
kobieta
p a n n a m ł o d a t a ń c z y w g ł ó w n e j izbie
(często
p r z e d t y m j e s t jeszcze o p r o w a d z a n a ) , z m ę ż a t k a m i l u b w s z y s t k i m i d o j r z a ł y m i
człon
k a m i grupy, w s p ó l n y
taniec b ą d ź t e ż t a ń c z y z k a ż d ą i k a ż d y m „raz d o o k o ł a " . T u
n a p l a n p i e r w s z y w y s u w a s i ę i n f o r m a c j a o p r z y n a l e ż n o ś c i m ł o d e j m ę ż a t k i do g r u p y
zamężnych.
I n t e r e s u j ą c e s ą dane z t e r e n u R u m u n i i
dokumentujące,
s ó b — j e ś l i idzie o c h o r e o t e c h n i k ę — s y g n a l i z o w a n e
analogiczny
spo
jest z a w ł a s z c z a n i e panny
że w
mło
dej p r z e z r o d z i n ę j e j m ę ż a . P a r t n e r a m i j e j w t a ń c u s ą k o l e j n o w s z y s c y
jego r o d z i n y
Pop,
poczynając
od
krewnych najdalszych, na najbliższych
1979, s. 135-146. Z k o l e i i n f o r m a c j e z p o g r a n i c z a R u m u n i i
nat) w y k a z u j ą , ż e w t e n ż e s p o s ó b s y g n a l i z o w a n e
było w
członkowie
kończąc.
obrzędzie weselnym
jego r o d z a j u p r a w o w s z y s t k i c h m ę ż c z y z n z r o d u p a n a m ł o d e g o do m ł o d e j
Za:
S w i e ż a w s k i ,
glądami
Za:
i Jugosławii (Baswo
mężatki.
1903, s. 209-239. P o r . t a k ż e c i e k a w ą p o l e m i k ę B y s t r o n i a z p o
P i p r e k a n a temat
symboliki
okręcania
się obrzędowego.
W:
В y s t r o ń,
1980, s. 199-203.
'
w
8
P o r ó w n a j w c z e ś n i e j s z e u w a g i n a temat i z o l a c y j n o ś c i grupy t a ń c z ą c y c h . Z kolei
zestawieniu
z uwagami
na temat
roli
symbolu
koła
w
podróżach
s t w i e r d z a m y , ż e k o ł o w r u c h u po o b w o d z i e k o ł a i k o ł o w e j k o n f i g u r a c j i
jest oznacznikiem o charakterze w y r a ż e n i a homonimicznego
symbol p o d r ó ż y mistycznej, z drugiej — symbol jedności).
mistycznych
tańczących
(z j e d n e j s t r o n y k o ł o —
118
1
JOLAN :
W a ż n e s ą t u dane przytaczane przez M l a d e n o v i č (1980) na t e m a t k o
ł o w y c h f o r m t a ń c a z t e r e n u p o ł u d n i o w e j S ł o w i a ń s z c z y z n y (Serbia). W y
n i k a z nich, ż e u d z i a ł w kolo b y ł przez t a ń c z ą c y c h i d e n t y f i k o w a n y ze
w s p ó ł u d z i a ł e m nie t y l k o w t a ń c u , ale w pewnej j a k o ś c i istnienia, samo
zaś kolo b y ł o f o r m ą b y c i a r a z e m . W y r a ż a ł o się to w j e d n o r o d n o ś c i
r u c h u w s z y s t k i c h t a ń c z ą c y c h , n a d p r a w i d ł o w o ś c i ą k t ó r e g o c z u w a ł kolovodia ( p r z e w o d n i k t a ń c a ) . Pewna m o ż l i w o ś ć i n d y w i d u a l i z a c j i r u c h u , poza
d o z w o l o n y m i f o r m a m i t a ń c a solo ( w y k o n y w a n e g o z w y k l e w e w n ą t r z k o ł a
przez osoby p e ł n i ą c e s z c z e g ó l n e role w o b r z ę d z i e , k t ó r e m u t o w a r z y s z y ł
taniec), b y ł a p r z y w i l e j e m j e d y n i e kolovodii. Ponadto, w kolo o b o w i ą z y
w a ł y s t a ł e r e g u ł y rozmieszczenia t a ń c z ą c y c h w o b r ę b i e k r ę g u ze w z g l ę d u
na w i e k i p ł e ć (zgodnie z zasadami s t r a t y f i k a c j i s p o ł e c z n e j )
oraz w ł ą
czania n o w y c h tancerzy do k r ę g u i p r z e k s z t a ł c a n i a k o ł a w linię p r o s t ą ,
s p i r a l ę l u b meander .
Zarazem, t a k z k o n s t r u k c j ą k o ł a z a m k n i ę t e g o , j a k i o t w a r t e g o , z w i ą
zane b y ł y pewne r e s t r y k c j e stosowane wobec „ w i n n y c h " p o m y ł k i w r u
chu czy p r z e r w a n i a k o ł a w czasie t a ń c a . B y l i o n i bici, kolovodia z a ś , „ p o d
panowaniem k t ó r e g o " z d a r z y ł się podobny incydent, t r a c i ł na zawsze
p r a w o do przewodniczenia kolu. Restrykcje te z b l i ż o n e są do o m ó w i o n y c h
w p i e r w s z y m punkcie a r t y k u ł u , w z w i ą z k u z zagadnieniami r u c h u i bez
r u c h u oraz r u c h u [ + ] i r u c h u [ — ] , na p r z y k ł a d a c h t a ń c a B r a c t w a N i e d ź
w i e d z i u K w a k i u t l ó w i t a ń c a p a n u j ą c e g o przed p o d d a n y m i z D a h o m e j u .
O b e c n o ś ć i c h w kolo u z a s a d n i a j ą przedstawione w y ż e j dane na temat
sposobu rozumienia u d z i a ł u w t a ń c a c h tego rodzaju przez t a ń c z ą c y c h i za
sad i c h organizacji. W t a k i m k o n t e k ś c i e zerwanie t a ń c a l u b p o m y ł k a
w r u c h u są jednoznaczne z z a k ł ó c e n i e m ustalonego p o r z ą d k u t a ń c a ,
a przede w s z y s t k i m symbolizowanej przez u d z i a ł w n i m w s p ó l n o t y i s t n i e
nia i d z i a ł a n i u g r u p y l u d z i . S ą one zarazem nie u s p r a w i e d l i w i o n y m w ż a 6 9
7 0
71
" Oddaje je r e g u ł a :
lepsi przed gorszymi,
przed m ł o d s z y m i , m ę ż c z y ź n i
co w
t y m w y p a d k u oznacza: starsi
przed kobietami. Z a : M l a d e n o v i č ,
1980, s. 59, 62,
66; 1973, s. X X X .
7 0
N o w i tancerze
członu
kola,
mogli w ł ą c z a ć
w którym
tańczyli
W n o w s z y c h o d m i a n a c h kola,
s i ę do t a ń c a
przedstawiciele
z a j m u j ą c miejsce n a k o ń c u
ich grupy
w k t ó r y c h kobiety
wiekowej
i mężczyźni
i
tego
społecznej.
uszeregowani
są na
p r z e m i e n n i e , n a l e ż y d o ł ą c z a ć tak, b y nie z a k ł ó c a ć p r z y j ę t e g o p o r z ą d k u k o n f i g u r a c j i
tańczących.
Do
przekształcania
kola
uprawniony
b y ł kolovodia.
Zdarzały
nak i n c y d e n t y tego r o d z a j u , ż e i n n y a m b i t n y dobry t a n c e r z k o n k u r u j ą c y z
mógł
w
trakcie tańca
oderwać
grupę
tancerzy
i uformować
koło
się
jed
kolovodia
konkurencyjne.
J a k s t w i e r d z a M l a d e n o v i č , s t a n o w i ł o to t a k w i e l k ą o b r a z ę d l a kolovodii, ż e p r o w a
d z i ł o z w y k l e do p o w a ż n y c h k o n f l i k t ó w i w a l k i . J e ż e l i p r z y t y m k o n k u r e n t
obraził k t ó r ą ś z tancerek, m o g ł o dojść nawet
do z a b ó j s t w a .
kolovodii
M l a d e n o v i č ,
1980,
s. 66-67.
7 1
Dwóch
nawiązuje
uprzywilejowanych tancerzy:
kolovodia
b e z p o ś r e d n i e g o k o n t a k t u fizycznego.
s p e c j a l i s t ó w za f o r m ę
tegracji tancerzy.
i kec
(„niosący
Koło zamknięte
b a r d z i e j a r c h a i c z n ą n i ż otwarte,
koniec")
uważane
stanowiące
nie
jest p r z e z
o silniejszej i n
SKŁADNIKI
KULTUROWYCH
KONCEPCJI
RZECZYWIST. W SYMB.
TANCA
Ц9
den s p o s ó b w y p a d k i e m naruszenia g r a n i c y owej w s p ó l n o t y , s t ą d k a r y :
z a r ó w n o dla c z ł o n k a s p o ł e c z n o ś c i p o p e ł n i a j ą c e g o b ł ą d w t a ń c u , j a k t e ż
dla kolovodii
— „ d e t r o n i z o w a n e g o k r ó l a " , k t ó r y nie z d o ł a ł u t r z y m a ć
s p ó j n o ś c i powierzonego m u u k ł a d u .
7 2
I n n y m p r z y k ł a d e m i l u s t r u j ą c y m omawiane zagadnienie są k o ł o w e k o
r o w o d y procesyjne s t a n o w i ą c e — obok r y t u a l n e g o „ t r z ę s i e n i a s i ę " —
d r u g i co do w a ż n o ś c i element o b r z ę d ó w s h a k e r ó w . W y k o n y w a l i j e
wszyscy uczestnicy o b r z ę d u o k r ą ż a j ą c w d w ó c h szeregach w k i e r u n k u
p r z e c i w s ł o n e c z n y m w n ę t r z e kościoła. W z m a c n i a l i oni p r z y t y m dodatko
w o , symbolicznie i realnie „ z w a r c i e s z e r e g ó w " c h w y t a j ą c się nawzajem
i ś c i s k a j ą c mocno za d ł o n i e w t y m celu, b y „ n i e zdołał w c i s n ą ć się p o
m i ę d z y nie d i a b e ł " .
Shakeryzm, podobnie j a k szereg i n n y c h r e l i g i i s y n k r e t y c z n y c h A m e
r y k i , stanowi w y r a z p r ó b y odnalezienia się I n d i a n w n o w y c h w a r u n k a c h
i ustalenia modus vivendi p o m i ę d z y zdezaktualizowanym sposobem ż y c i a
p r z o d k ó w i ich wierzeniami a obcym i d o m i n u j ą c y m ś w i a t e m ludzi bia
ł y c h i i c h r e l i g i ą . Jest t e ż k o n c e p c j ą moralnego odrodzenia s i ę I n d i a n
i ś r o d k i e m kompensacji, p r z y c z y m w d o k t r y n i e bardzo mocno akcento
w a n a jest o d m i e n n o ś ć I n d i a n i B i a ł y c h , sama z a ś religia u w a ż a n a jest za
r e l i g i ę i n d i a ń s k ą . P r z y t y m , j a k k o l w i e k w c h w i l i obecnej s h a k e r y ś c i nie
s ą w r o g o nastawieni wobec B i a ł y c h , d ą ż ą jednak do o d i z o l o w a n i a
s i ę od nich.
7 3
7 4
A u t o r k a a r t y k u ł u , z k t ó r e g o c z e r p i ę przedstawione dane, p o d k r e ś l a
i n t e g r a c y j n ą f u n k c j ę i p a n i n d i a ń s k i c h a r a k t e r shakeryzmu, p r z y j m u j ą c
zarazem na tej podstawie, że procesyjne k o r o w o d y w c h o d z ą c e w s k ł a d
o b r z ę d ó w m a j ą za zadanie tworzenie w i ę z i m i ę d z y ' w s p ó ł w y z n a w c a m i .
B l i s k o ś ć fizyczna s t y m u l o w a ć m i a ł a b y b l i s k o ś ć p s y c h i c z n ą . W ś w i e t l e
p r z e d s t a w i o n y c h f a k t ó w ( a k c e n t u j ą c s ł u s z n o ś ć tej opinii) u w a ż a m , że
7 2
N a g r a n i c z n ą —• w s e n s i e i z o l a c j i g r u p y t a ń c z ą c y c h — s y m b o l i k ę kola
zuje także
kierunek ruchu.
Najczęstszy
jest k i e r u n e k p r z e c i w s ł o n e c z n y ,
m y k a j ą c y " . J e s t on r e j e s t r o w a n y w f o r m a c h n o w s z y c h , w y s t ę p u j ą c y c h n a
analogiczną
„za
terenach
w s c h o d n i c h , n a t o m i a s t f o r m y s t a r s z e z a s ł o n e c z n e u t r z y m u j ą s i ę n a zachodzie
s ł a w i i (a t a k ż e B u ł g a r i i , gdzie s t w i e r d z o n o
wska
czyli
Jugo
prawidłowość). Nasuwa się
domniemanie, ż e d e c y d u j ą c a jest w t y m w y p a d k u b l i s k o ś ć granicy tureckiej, a w i ę c
granicy p a ń s t w a , które podbiło i z d o m i n o w a ł o na długo ludy P ó ł w y s p u
skiego,
Bałkańskie-
c z y l i i n a c z e j m ó w i ą c b l i s k o ś ć p i e r w i a s t k a obcego, wrogiego, k t ó r a
że na plan pierwszy w symbolice
sprawia,
t y c h t a ń c ó w w y s u w a s i ę treść." „ j e d n o ś ć
odizolo
wanej grupy" d o m i n u j ą c a treści w y n i k a j ą c e z koneksji o b r z ę d o w y c h .
7 8
Mówię
o
shakeryzmie
indiańskim
powstałym
na
początku
ósmej
dekady
X I X w., n i e z a ś o sekcie tej s a m e j n a z w y , k t ó r a p o w s t a ł a w A n g l i i , w 1747 r . D a n e
za:
Nowicka,
7 4
1971, s. 41-52.
Shakeryzm przejął
Boga-Ojca, stwórcę
ziemi,
Jezusa — Jego syna, D u c h a Ś w i ę t e g o i m a t k ę Jezusa M a r i ę , a t a k ż e w i a r ę w
od
chrześcijaństwa
wiarę
anioły
i diabły. W opisanym tu działaniu zwraca u w a g ę
•asocjowanego
w
motyw ruchu
z tworzeniem nieprzenikliwej w s p ó l n o t y .
przeciwsłonecznego
120
JOLANTA
KOWALSKA
w o b r z ę d a c h s h a k e r ó w r ó w n i e istotna b y ł a s y m b o l i k a izolacjonizmu. W y
dzielania i zabezpieczania „ g r a n i c ą " owej i n d i a ń s k i e j w s p ó l n o t y r e l i
gijnej.
F o r m y r o z w i ą z a ń choreograficznych niemniej ściśle j e d n o c z ą c e i w y
d z i e l a j ą c e t a ń c z ą c y c h w a u t o n o m i c z n ą g r u p ę , m i m o że nie n a w i ą z u j ą o n i
j a k i e g o k o l w i e k b e z p o ś r e d n i e g o k o n t a k t u fizycznego, reprezentuje opisa
n y przez L o r n ę M a r s h a l l leczniczy taniec B u s z m e n ó w ! K u n g ( M a r s h a l l ,
1962, s. 221-252). Jego w y k o n a n i e m i a ł o z a p e w n i a ć zdrowie i o d d a l a ć
zło, p r z y c z y m o b i e k t e m d z i a ł a n i a b y ł w n i m nie pojedynczy, k o n k r e t n y
c z ł o w i e k , lecz zdrowie i b e z p i e c z e ń s t w o w s z y s t k i c h c z ł o n k ó w ż y j ą c e j r a
zem w s p ó l n o t y l u d z k i e j . W y k o n y w a l i go t e ż wszyscy zainteresowani, roz
l o k o w u j ą c y się na ten czas koncentrycznie, nie t w o r z ą c jednak u p o r z ą d
k o w a n y c h k r ę g ó w , lecz l u ź n ą s t r u k t u r ę k o l i s t ą . Jak z a u w a ż a M a r s h a l l ,
s t a n o w i l i o n i w t y m t a ń c u jeden w s p ó l n i e d z i a ł a j ą c y organizm, scement o w a n y u r y t m i z o w a n y m r u c h e m i ś p i e w e m . O w a s p ó j n o ś ć oraz koncen
tracja g r u p y - o r g a n i z m u , w y r a ż a j ą c e się w d o ś r o d k o w e j o r i e n t a c j i t a ń
c z ą c y c h , d e c y d o w a ł y , że t w o r z y l i o n i ś w i a t dla siebie, „ z a m k n i ę t y " na
w p ł y w y obce czy szkodliwe .
Do r u c h o w y c h ś r o d k ó w reprezentacji idei g r a n i c y n a l e ż y r ó w n i e ż t a
niec w y k o n y w a n y w parze. Z w r a c a u w a g ę fakt, iż k o n f i g u r a c j a parzysta
jest z r e d u k o w a n ą do m i n i m u m w e r s j ą k o n f i g u r a c j i k o ł o w e j , p r z y c z y m
semantyka t y c h d w ó c h r o z w i ą z a ń f o r m a l n y c h jest r ó w n o w a ż n a w ł a ś n i e
ze w z g l ę d u na t r e ś ć a u t o n o m i z a c j a
grupy ludzi
określa
j ą c y c h g r a n i c e s w e g o e k s k l u z y w n e g o ś w i a t a . Charak
terystyczne, że tak j a k ma to miejsce w kole t a ń c z ą c y c h „ z w i ą z a n y m "
u c h w y t e m czy w grupie spajanej i n t e r a k c j ą , podobnie i taniec w parze
narzuca j a k o swojego rodzaju m a n i e r ę w y k o n a w c z ą k o n i e c z n o ś ć nie t y l
ko partnerowania, ale i w s p ó ł d z i a ł a n i a ,
wyrażającą wspólnotę
istnienia, t a k ż e w ó w c z a s , g d y jest to w s p ó l n o t a p r z e c i w i e ń s t w . Inaczej
m ó w i ą c , r u c h i k o n f i g u r a c j a t a ń c z ą c y c h p r z y j m u j ą c e f o r m ę k o ł a , ewok u j ą i d e ę samowystarczalnego, wyizolowanego u k ł a d u .
Realna i symboliczna autonomizacja g r u p y jest w y r a ź n a we wszyst
k i c h r o z w i ą z a n i a c h choreograficznych, w k t ó r y c h ma miejsce w y o d r ę b
nianie z e s p o ł u tancerzy z grona t a ń c z ą c y c h , t a ń c z ą c y c h z g r u p y l u d z k i e j ,
b ą d ź t e ż jednoczenie w t a ń c u pewnej o k r e ś l o n e j z b i o r o w o ś c i . Natomiast
m o ż n o ś ć symbolizowania przez n i e rozgraniczania w e w n ę t r z n i e jedno
r o d n y c h wzajemnie zaś p r z e c i w s t a w n y c h , o b s z a r ó w i sfer r z e c z y w i s t o ś c i
nie jest czytelna a n i oczywista poza r o z w i ą z a n i a m i k o ł o w y m i p r z e c i w tanecznym.
7 5
7 5
N a c i e k a w y a s p e k t z a l e ż n o ś c i signifié
z signifiant
w wypadku koła wskazuje
J o h n B l a c k i n g . W y s u w a on m i a n o w i c i e p r z y p u s z c z e n i e , ż e t a n i e c (a w n i m p s y c h o
s o m a t y c z n y poziom odbioru r z e c z y w i s t o ś c i poprzez r u c h — k o m e n t a r z J . K . ) jest
r a c z e j ź r ó d ł e m a n i ż e l i n a s t ę p s t w e m m y ś l e n i a symbolicznego.
Blacking,
1977,
s. 44.
SKŁADNIKI
KULTUROWYCH
KONCEPCJI
RZECZYWIST.
W
SYMB.
TANCA
121
Na t y m b a c z n i e j s z ą u w a g ą z a s ł u g u j e zatem s z c z e g ó l n a odmiana o k r ą
ż a n i a magicznego, k t ó r ą o k r e ś l a m m i a n e m „ k l a m r y tanecznej". M a m
na m y ś l i takie sytuacje, w k t ó r y c h taniec w kole (ale t a k ż e k a ż d y taniec
bez w z g l ę d u na f o r m ę ) , w y s t ę p u j ą c w p o c z ą t k o w e j i k o ń c o w e j fazie
o b r z ę d u (albo jego p o s z c z e g ó l n y c h części, czy też przed i po p e w n y c h
d z i a ł a n i a c h i n s t r u m e n t a l n y c h ) , o k r e ś l a i c h granice w sensie r a m czaso
w y c h , a zarazem r a m s t r u k t u r a l n y c h . E l e m e n t e m z n a c z ą c y m jest t u
o b e c n o ś ć t a ń c a w p i e r w s z y m i o s t a t n i m akcie o b r z ę d u , przed i po w ł a
ściwym działaniu obrzędowym.
W przedstawionych w c z e ś n i e j p r z y k ł a d a c h r u c h o w y c h s y m b o l i t r e ś c i
granic w t a ń c u , w y d z i e l a n y m i o b i e k t a m i o d d z i a ł y w a n i a b y ł y pewne
postaci i p r z e d m i o t y obiegane t a ń c e m , o d d z i a ł y w a j ą c y na siebie nawza
j e m w y k o n a w c y t a ń c a , czy nawet nieuprzedmiotowione w ż a d e n s p o s ó b
idee. W t y m w y p a d k u o w y m c h r o n i o n y m i w y d z i e l a n y m p r z e d m i o t e m
d z i a ł a n i a tanecznego jest samo d z i a ł a n i e o b r z ę d o w e .
M o d e l o w y m p r z y k ł a d e m zastosowania k l a m r y tanecznej jest t z w . vrzi
no kolo z t e r e n u Serbii, p o s i a d a j ą c e t e ż —• zgodnie ze ś w i a d e c t w e m K a
zimierza M o s z y ń s k i e g o — o d p o w i e d n i k i na terenie B u ł g a r i i ( M o s z y ń s k i ,
1967, t. 2: 1, s. 2 7 3) . B y ł to k o ł o w y taniec p o p r z e d z a j ą c y i z a m y k a j ą c y
d z i a ł a n i e o b r z ę d o w e , łącznie z k t ó r y m m i a ł s t a n o w i ć magiczny sposób
p r z e r y w a n i a suszy. Całość a k c j i r o z g r y w a ł a się w nocy. G r u p a m ę ż c z y z n
u d a w a ł a się na cmentarz, poza o b r ę b wsi. Rozpalali oni t a m ognisko, w y
b i e r a l i wodza, a n a s t ę p n i e zrzuciwszy odzież t a ń c z y l i d o o k o ł a ogniska
„do u p a d ł e g o " i w z u p e ł n y m m i l c z e n i u . Na znak d a n y przez wodza p r z y
ogniu p o z o s t a w a ł o t y l k o k i l k u u c z e s t n i k ó w , i n n i zaś ruszali do wsi, czy
n i ą c w s z e l k i m i sposobami j a k n a j w i ę k s z y h a ł a s . Z n a l a z ł s z y się w jej
o b r ę b i e , nadal h a ł a s u j ą c , obiegali ją całą, po c z y m w r a c a l i do o g n i
ska, gdzie po raz d r u g i , w s p o s ó b i d e n t y c z n y j a k poprzednio, w y k o
n y w a l i vrzino kolo. T r ó j f a z o w o ś ć d z i a ł a ń : t a n i e c — d z i a ł a n i e nietaneczne—
taniec, b ę d ą c a i s t o t ą k l a m r y tanecznej, jest t u w y r a ź n a .
M o s z y ń s k i z w r ó c i ł u w a g ę przede w s z y s t k i m na ś r o d k o w ą część o b r z ę
du, c z y l i d z i a ł a n i e nietaneczne, i n t e r p r e t u j ą c je jako o b ł a w ę i w y g a
nianie Ż m i j a , k t ó r y o s i e d l a j ą c się w ś r ó d l u d z i s t a ł się m i m o w o l n y m
s p r a w c ą suszy „ j a k o że burze i g r a d y o m i j a j ą siedzibę Ż m i j a " ( M o s z y ń
ski, 1967, t. 2: 1, s. 273, 486-487). C a ł y r y t u a ł zaś t r a k u j e j a k o p r z y k ł a d
w y p ł a s z a n i a i odstraszania d e m o n ó w za p o ś r e d n i c t w e m d ź w i ę k u . I n t e r
pretacja ta b u d z i z a s t r z e ż e n i a przede w s z y s t k i m ze w z g l ę d u na charak
t e r y s t y k ę domniemanego sprawcy n i e s z c z ę ś c i a wyganianego ze w s i , k t ó
rego M o s z y ń s k i n a z y w a w y m i e n n i e Ż m i j e m l u b S m o k i e m , j a k k o l w i e k
7 6
7 8
vrzino
W p r o w a d z o n y c h przeze m n i e p r a c a c h nie
kolo
d o t a r ł a m do ż a d n e g o innego opisu
c z y f o r m a n a l o g i c z n y c h , poza o p i s e m p o z o s t a w i o n y m p r z e z
Moszyńskie
go. O t a ń c u t y m w s p o m i n a w p r a w d z i e V a k a r e i s k i , jest to j e d n a k i n f o r m a c j a o c h a
rakterze przyczynku, przy c z y m interpretacja t a ń c a jest tam taka sama, j a k u
szyńskiego.
Vakareiski,
1965, s. 303-304.
Mo
122
JOLANTA KOWALSKA
w l u d o w e j m i t o l o g i i p o ł u d n i o w o - s ł o w i a ń s k i e j są to postaci antagonistyczne ( T o m i c k i , 1976, s. 69-85, s z c z e g ó l n i e s. 82). Ż m i j n a l e ż y do istot p i o r u n o w ł a d n y c h s p r a w u j ą c y c h o p i e k ą nad p ł o d n o ś c i ą , z w a l c z a j ą c y c h wszelkie
ciemne siły z a g r a ż a j ą c e urodzajom, a co n a j w a ż n i e j s z e z s y ł a j ą c y c h desz
cze i z w a l c z a j ą c y c h S m o k i , k t ó r e z a t r z y m u j ą w o d ę b ą d ź p o w o d u j ą n a d
mierne, szkodliwe opady, gradobicia i t p .
K i e r u j ą c się zatem i n t e r p r e t a c j ą M o s z y ń s k i e g o , zgodnie z k t ó r ą vrzino
kolo jest d z i a ł a n i e m r e p r e s y j n y m , n a l e ż a ł o b y p r z y j ą ć , że w y g a n i a n y b y ł
ze w s i Smok, w p r z e c i w n y m b o w i e m w y p a d k u d z i a ł a n i e to nabiera cech
dwuznacznego „ p a k t u z d i a b ł e m " , w rezultacie k t ó r e g o p r z e s t r z e ń sie
dzib l u d z k i c h dla n i e w i a d o m y c h p r z y c z y n otwierana b y b y ł a na w p ł y w
sił, od k t ó r y c h w z w y k ł y c h w a r u n k a c h b y ł a starannie izolowana. P r z y
t y m podobne „ o t w a r c i e " b y ł o b y p r z y c z y n ą p o g ł ę b i e n i a k r y z y s u , g d y szło
0 jego z a ż e g n a n i e .
W ą t p l i w o ś c i b u d z i t a k ż e o d s t r a s z a j ą c a i represyjna i n t e r p r e t a c j a t y c h
d z i a ł a ń o b r z ę d o w y c h . Nazwa t a ń c a — vrzino kolo, to znaczy „ s a b a t cza
r o w n i c " l u b „ z a c z a r o w a n e " albo „ b ł ę d n e k o ł o " (Wierzbicki, R a d n o v i č ,
Chlabicz, 1966, s. 246) — sugeruje, że m a m y t u do czynienia z o d w r ó c e
n i e m p r a w i d e ł r z e c z y w i s t o ś c i l u d z k i e j . Znajduje to odzwierciedlenie
w symbolice e l e m e n t ó w k o n t e k s t u wykonawczo-sytuacyjnego: miejscu
t a ń c a , k t ó r y m jest cmentarz, gdzie t a ń c z ą j e d y n i e i s t o t y demoniczne,
nocnej porze w y k o n a n i a , n a g o ś c i i m i l c z e n i u tancerzy, i c h izolacji od
w s z y s t k i c h p o z o s t a ł y c h m i e s z k a ń c ó w w s i . Z w r a c a t e ż u w a g ę fakt, że
tancerze o b i e g a j ą c w i e ś h a ł a s u j ą , ale n i e w y d a j ą l u d z k i c h g ł o s ó w , a j e
d y n i e „ m r u c z ą " l u b „ r y c z ą " . Inaczej m ó w i ą c , nie z a c h o w u j ą się j a k
ludzie.
Na podstawie przedstawionych danych w p r o w a d z a m i n t e r p r e t a c j ę
vrzino kolo (łącznie z s e k w e n c j ą ś r o d k o w ą ) jako d z i a ł a n i a magicznego,
k t ó r e s t a n o w i ł o o d p o w i e d ź c z ł o w i e k a na z a k ł ó c e n i e p r a w p r z y r o d y i w y
n i k a j ą c y s t ą d k r y z y s ( d ł u g o t r w a ł ą suszę), a zarazem p r ó b ę n a p r a w y za
i s t n i a ł e g o stanu rzeczy w planie bardziej o g ó l n y m n i ż w y p ł a s z a n i e poza
g r a n i c ę w s i domniemanego s p r a w c y . Uczestnicy o b r z ę d u , zgodnie
z m o i m z a ł o ż e n i e m , p r z y j m o w a l i na siebie r o l ę w r o g i c h sił (stąd „ s p o s ó b
bycia tancerzy"), z y s k u j ą c t y m s a m y m m o ż l i w o ś ć k o n t r o l o w a n i a i c h . O d
g r y w a l i p r z e ł a m a n i e r z e c z y w i s t o ś c i l u d z k i e j i k r y z y s (pierwszy taniec
7 7
1 penetracja wsi), b y n a s t ę p n i e m ó c go z a ż e g n a ć ( p o w r ó t na cmentarz
i p o n o w n y taniec) u s u w a j ą c go ze swej r z e c z y w i s t o ś c i i o d d z i a l a j ą c gra
n i c ą „ b ł ę d n e g o " , a zarazem „ z a c z a r o w a n e g o " k r ę g u .
7 S
7 7
T e g o r o d z a j u u s z c z e g ó ł o w i e n i e m o ż n a u z n a ć za r e z u l t a t s w o i s t y c h r a c j o n a l i z a
c j i . P o r . m e c h a n i z m r e a k c j i n a w e w n ę t r z n y k r y z y s p s y c h i c z n y w t a r a n t y z m i e , gdzie
u k o n k r e t n i o n ą „ w i n ę " przypisuje się tarantuli. De M a r t i n o ,
1971, s. 198-206,
255-269.
7 8
W z a p i s i e M o s z y ń s k i e g o b r a k i n f o r m a c j i n a temat k i e r u n k u r u c h u t a ń c z ą c y c h
p o r u s z a j ą c y c h s i ę po obwodzie k o ł a . S e n s o k r e ś l e n i a b ł ę d n y s u g e r u j e n i e t y l e b ł ę d
n o ś ć d z i a ł a n i a , ile r a c z e j jego o b ł ę d n o ś ć , o d m i e n n o ś ć , n i e l u d z k o ś ć .
SKŁADNIKI
KULTUROWYCH
KONCEPCJI
RZECZYWIST.
W
SYMB.
TANCA
123
K l a m r a taneczna spotykana jest powszechnie j a k o c z y n n i k k o m p o z y
c y j n y w o b r z ę d a c h i c a ł y c h c y k l a c h o b r z ę d o w y c h z w i ą z a n y c h genetycz
nie z k a t e g o r i ą rites de passage. W przedstawianych t u r o z w a ż a n i a c h
s y g n a ł e m tego zagadnienia b y ł r o z k ł a d o b e c n o ś c i t a ń c a w o b r z ę d a c h c y
k l i rocznego i i n d y w i d u a l n e g o , ze w z g l ę d u na d y c h o t o m i ę ruch—bezruch.
M o ż n a w y r ó ż n i ć d w a sposoby w y r a ż a n i a t r e ś c i granica, k t ó r e m a j ą cha
r a k t e r k l a m r y tanecznej, w y n i k a j ą c e z u d z i a ł u t a ń c a w t y c h o b r z ę d a c h .
Po pierwsze, t a ń c e w c h o d z ą c e w s k ł a d a k t ó w i d z i a ł a ń o b r z ę d o w y c h
w r o l i i c h e l e m e n t ó w i n t e g r a l n y c h , p o j a w i a j ą c e się w fazie p o c z ą t k o w e j
i k o ń c o w e j d z i a ł a n i a , o k r e ś l a j ą jego p u n k t y skrajne, a zarazem s y g n a l i
z u j ą z w a r t o ś ć . Z drugiej strony, t a ń c e „ i n t e r m e d i a l n e " , p o j a w i a j ą c e się
pomiędzy poszczególnymi aktami obrzędu, podkreślają następstwo kolej
n y c h jego faz. P r z y k ł a d e m t y c h ostatnich m o g ą b y ć zabawowe t a ń c e
n i e z a m ę ż n e j m ł o d z i e ż y w polskich weselach, p l a s u j ą c e się w n i c h w t a k i
w ł a ś n i e s p o s ó b . Nie p e ł n i ł y one b e z p o ś r e d n i o i s t o t n y c h f u n k c j i o b r z ę d o
w y c h , a s t a n o w i ł y j e d y n i e rodzaj leitmotivu
s p a j a j ą c e g o w s z a k ż e kolejne
a k t y w całość. Podobnie rzecz się m a z o b e c n o ś c i ą t a ń c ó w o charakterze
z a c h o w a ń ludycznych w rocznym cyklu o b r z ę d o w y m , skoncentrowanym
na ż y c i u jako w a r t o ś c i u n i w e r s a l n e j . P o j a w i a j ą się p o m i ę d z y n a s t ę p u j ą
c y m i po sobie kolejno k o m p l e k s a m i d z i a ł a ń o b r z ę d o w y c h , w okresach,
k t ó r e o k r e ś l a m „ c z a s e m t r w a n i a " , czasem codziennym s t a n o w i ą c y m prze
c i w w a g ę eliadowskiego czasu ś w i ę t e g o (Eliade, 1970, s. 97-113).
Do k a t e g o r i i r u c h o w y c h s y m b o l i t r e ś c i granica w t a ń c u n a l e ż ą t a k ż e
tańce „wspomagające", wykonywane równocześnie z inną czynnością
o b r z ę d o w ą czy p r a k t y c z n ą , a m a j ą c e z a p e w n i ć j e j p o m y ś l n y przebieg.
P r z y k ł a d a m i : taniec t o w a r z y s z ą c y w y p i e k o w i ciasta o b r z ę d o w e g o w w e
selach ze wschodnich o b s z a r ó w P o l s k i ( M o s z y ń s k i , 1928, s. 185, 196, 202),
poleski taniec w y k o n y w a n y przez d o j r z a ł y c h u c z e s t n i k ó w wesela, g d y
p a ń s t w o m ł o d z i s p ę d z a j ą p i e r w s z ą w s p ó l n ą noc ( M o s z y ń s k i , 1928, s. 191192) , czy p o j a w i a j ą c y się w analogicznych o k o l i c z n o ś c i a c h b u ł g a r s k i
taniec čukane na piper, s t a n o w i ą c y d o m e n ę m ę ż c z y z n (Vakarelski, 1965,
s. 274), oraz c y t o w a n y przez Sachsa taniec a b o r y g e n ó w a u s t r a l i j s k i c h
w y k o n y w a n y przez k o b i e t y i m ł o d y c h c h ł o p c ó w , podczas g d y m ę ż c z y ź n i
z n a j d u j ą się na p o l o w a n i u (Sachs, 1965, s. 76). W t y m o s t a t n i m p r z y k ł a
dzie, dodajmy, k o b i e t y i c h ł o p c y t a ń c z y l i w o k ó ł w y o b r a ż e ń z w i e r z ą t , na
k t ó r e polowali mężczyźni.
7 9
Taniec „ w s p o m a g a j ą c y " towarzyszy z r e g u ł y d z i a ł a n i o m , k t ó r e stano
w i ą w o b r z ę d z i e element g r y z losem, m o g ą c e j p o w i e ś ć się l u b nie, b ą d ź
d z i a ł a n i o m u t y l i t a r n y m — w y k o n a n i u k o n k r e t n e j p r a c y — k t ó r e ze
w z g l ę d u na s w ą w a g ę w ż y c i u c z ł o w i e k a d o m a g a j ą się odpowiednika
7 9
W przeciwieństwie
pomieszczenia,
wany
był w
gdzie
innym
do w s p o m n i a n e g o w c z e ś n i e j
młodzi
spędzają
pomieszczeniu
p a ń s t w o m ł o d z i pozostawali
razem.
pierwszą
lub na
tańca wykonywanego
wspólną
podwórzu.
noc,
Trwał
taniec
tak
ten
wokół
wykony
długo, jak
długo
124
JOLANTA
KOWALSKA
w planie o b r z ę d o w y m , a p r z y t y m t a k ż e s t a n o w i ą element g r y losowej.
Taniec staje się i c h rzecznikiem i reprezentantem. J e d n o c z e ś n i e s ł u ż y
magicznemu p r z e k a z y w a n i u sił i energii analogicznie do przekazu -padli
zawartego w t a ń c a c h pakarena
i patoe'doe' przez sam fakt obecności
w o k r e ś l o n y c h o k o l i c z n o ś c i a c h . Sachs s ł u s z n i e o k r e ś l a t a k i przekaz jako
t e l e p a t y c z n y (Sachs, 1965, s. 76).
W y k o n a n i e t a ń c a stanowi t u t a k ż e s y g n a ł separowania i wydzielania,
a zarazem zabezpieczania d z i a ł a ń , k t ó r y m towarzyszy. Tworzona granica
jest par excellance
s t r u k t u r a l n ą g r a n i c ą jungowskiego participation
my
stique z n a j d u j ą c ą w y r a z w t r w a n i u t a ń c a (Jung, 1976, s. 134). Widoczna
jest ona t a k ż e w p o z o s t a ł y c h w a r i a n t a c h granicznych w y r a ż e ń w t a ń c u ,
j a k k o l w i e k t a m na p l a n p i e r w s z y w y s u w a się s y m b o l i k a przestrzennych
i czasowych k a t e g o r i i k u l t u r o w y c h . W t y m ż e sensie, s y m b o l i k a g r a n i c y
w y r a ż a n e j t r w a n i e m r u c h u s t a n o w i element przekazu zawartego w k a ż
d y m t a ń c u , k t ó r y d z i e j ą c się jest zarazem s y m b o l i c z n y m generatorem
r z e c z y w i s t o ś c i swojej l u b obcej, a w r a z z n i ą o p t y m a l n y c h w a r u n k ó w
mających nastąpić zdarzeń.
4. R U C H O W E
ŚRODKI W Y R A Z U PROCESU
POZNAWCZEGO
Z a k t y w n y m , p o z n a w c z o - k o n s t r u k c y j n y m stosunkiem c z ł o w i e k a do
r z e c z y w i s t o ś c i w i ą ż e się p r o b l e m b ł ą d z e n i a j a k o modus operandi w ł a ś c i
w y k o n d y c j i l u d z k i e j oraz b ł ę d u jako czynnika w e r y f i k u j ą c e g o k o n
struowane hipotezy, w y z n a c z a j ą c e g o kolejne etapy p o s z u k i w a ń . K o r e s
p o n d u j ą z n i m i symbole: l i n i i prostej jako w i z e r u n k u najdoskonalszej
drogi poznania, k t ó r e j p r z y p i s y w a n a jest z r e g u ł y boska proweniencja,
spirali i m e a n d r u w y o b r a ż a j ą c y c h d r o g ę ludzkiego p o z n a n i a — b ł ą d z e n i a
oraz idea l a b i r y n t u j a k o odpowiednika nie do k o ń c a poznawalnej rzeczy
wistości.
W przedstawionych dotychczas r o z w a ż a n i a c h s y g n a l i z o w a ł a m obec
ność tych symboli w omawianych p r z y k ł a d a c h tańców. D o m i n o w a ł y
w n i c h symbole p o z n a n i a — b ł ą d z e n i a . R o l ę t ę p e ł n i ł y r ó ż n e w a r i a n t y
r u c h u obrotowego — r u c h w i r o w y , r u c h w o k ó ł w ł a s n e j osi, po obwodzie
k o ł a i t d . , kojarzone pod w z g l ę d e m f o r m a l n y m i t r e ś c i o w y m z s y m b o l e m
s p i r a l i . W y s t ą p i ł t a k ż e o d p o w i e d n i k owej idealnej l i n i i prostej — skok
(kolejny to a r g u m e n t u z a s a d n i a j ą c y r o l ę skoku jako apotropeionu), j e d y
na — j a k p a m i ę t a m y — forma r u c h u u m o ż l i w i a j ą c a „ b e z p o ś r e d n i ą " pe
n e t r a c j ę czasoprzestrzennej r z e c z y w i s t o ś c i w osi g ó r a — d ó ł . P o ś r e d n i ą
f o r m ę s t a n o w i ą t a ń c e , w k t ó r y c h ma miejsce k o n i u n k c j a s y m b o l i l i n i i
prostej i spirali, w y k o n y w a n e w o k ó ł r e k w i z y t u s y m b o l i z u j ą c e g o z w i ą z e k
nieba i ziemi, w y z n a c z a j ą c e g o zarazem k a r d y n a l n y p u n k t organizacji r z e
czywistości. Odczytuję ją jako relację o ludzkim poznaniu—błądzeniu,
z y s k u j ą c y m sens i c e l o w o ś ć w kontakcie z sacrum. Z a k ł a d a m p r z y t y m ,
że analogiczna m o ż e b y ć semantyka t a ń c ó w , w k t ó r y c h r u c h o b r o t o w y
ł ą c z o n y jest ze skokiem.
SKŁADNIKI
KULTUROWYCH
KONCEPCJI
RZECZYWIST.
W
SYMB.
TANCA
125
R o z w a ż e n i e k w e s t i i poznania i penetracji r z e c z y w i s t o ś c i pod k ą t e m
b ł ą d z e n i a jako m e t o d y zdobywania w i e d z y u m o ż l i w i szersze n i ż d o t y c h
czas u w z g l ę d n i e n i e r u c h o w y c h s y m b o l i stosunku podmiotowego ego, t a ń
czącego c z ł o w i e k a , nie t y l k o do r z e c z y w i s t o ś c i , ale i do siebie samego.
Potrzeba refleksji tego rodzaju z w i ą z a n a jest z sytuacjami k r y z y s u i des t r u k t u r y z a c j i o s o b o w o ś c i ego (a w r a z z n i ą d e s t r u k t u r y z a c j i jego rze
c z y w i s t o ś c i ) oraz z o d p o w i a d a j ą c ą i m w planie o b r z ę d o w y m l i m i n a l n ą
fazą o b r z ę d ó w p r z e j ś c i a .
Choreotechniką tańców towarzyszących t y m działaniom, występują
c y m w określonym jak wyżej kontekście sytuacyjnym, rządzi również
archetyp m y ś l e n i a o centrycznie z r e l a t y w i z o w a n e j czasoprzestrzeni l u d z
k i e j r z e c z y w i s t o ś c i . Proces j e j rozpoznania s y m b o l i z o w a n y jest r u c h e m
r o z w i j a j ą c y m się po spirali, k t ó r e m u zgodnie z k u l t u r o w ą k w a l i f i k a c j ą
r u c h u p r z y p i s y w a n a jest s y m b o l i k a b ł ą d z e n i a i penetracji. Reprezenta
t y w n y m i c h p r z y k ł a d e m jest taniec w autoterapeutycznych seansach t a r a a i y s t y c z n y c h , p e ł n i ą c y w n i c h r o l ę d z i a ł a n i a e w o k u j ą c e g o — do k u l
m i n a c j i — i r o z ł a d o w u j ą c e g o w e w n ę t r z n y k r y z y s psychiczny . N i ż e j c y
t u j ę opis przebiegu c y k l u tanecznego M a r i i z N a r d o zarejestrowany przez
Ernesto de M a r t i n o (de M a r t i n o , 1971, s. 86-87).
8 0
..Figury taneczne
tarantelę
wać
rozwijały
i tarantystka
na dźwięki
leżąca
się w ¡ n a s t ę p u j ą c y m
na
podłodze
na
rzucając rytmicznie g ł o w ą w
porządku: kapela zaczęła
wznak
zaczęła
natychmiast
grać
reago
prawo i lewo. N a s t ę p n i e , j a k gdyby
przez jej c i a ł o p r z e t o c z y ł a s i ę fala d ź w i ę k o w a , z a c z ę ł a p e ł z a ć n a plecach
odpycha
jąc
wybijała
się zgiętymi
w
kolanach nogami
i tłukąc
piętami
o podłogę.
Głową
g w a ł t o w n e tempo, a r u c h y n ó g zespolone b y ł y z r y t m e m t a r a n t e l i . W y k o n a ł a w
sposób z wyciągniętymi
w bok r ę k a m i j e d e n o b r ó t po o b r z ę d o w y m k r ę g u ,
odwróciła
b r z u c h — nogi rozrzucone,
sobą
s i ę nagle n a
l u b pod t u ł o w i e m ,
nieiadzie.
F i g u r y te n a ś l a d o w a ł y
jęcia pozycji pionowej,
żywała
głowa w
więc
swoją
ciągłym
w
nieruchome
ręce
rytmicznym ruchu, w ł o s y
oczywisty
sposób
stworzenie
zgięte
w
przed
burzliwym
niezdolne
do
j a k b y p r z y r o ś n i ę t e do z i e m i , c z y l i t a r a n t u l ę . T a ń c z ą c a
identyfikację
z tarantulą,
była
u j a r z m i o n a przez
ten
później
za
prze
bestię,
tań
c z y ł a z n i ą , co w i ę c e j , s a m a b y ł a t a ń c z ą c ą b e s t i ą . P o m o m e n c i e i d e n t y f i k a c j i z p a
jąkiem
nastąpił
kilkakrotnie
w
moment rozłączenia:
tarantystka zerwała
prostych
podwójnych
podskokach
znane
tradycyjnej taranteli z k o l o r o w ą
c z a s u do c z a s u n i e k t ó r e
w
rekach. Trzymała
łowia;
wzniesionych
figury
chusteczkę
do
za d w a k o ń c e
góry nad głową;
w rękach
zgiętych
s i ę n a nogi i
obrzędowy
krąg,
przebiegła
wykonując
opuszczonych
od
chusteczką
wzdłuż
do t y ł u z a p l e c a m i w
ten
tu
spo
s ó b , ż e j e d n a b y ł a w z n i e s i o n a do g ó r y , a d r u g a opuszczona w d ó ł itp. R ó w n i e ż w tej
fazie,
podobnie j a k w
c y m i stopami
poprzednich,
tarantystka przestrzegała
u d e r z a ł a o p o d ł o g ę niezmiennie
Po
pewnym
ło,
po
którym
przebiegała
waga
stawała
s i ę coraz mniej pewna,
kładnością
czasie, nie d ł u ż s z y m
i wszystko
niż kwadrans, cykl
tarantystka,
zaczęło
We
wnioskach
się
skończyło się frenetycznym
z badań
de
taneczny
stopniowo
Tańczą
dobiegł końca. K o
zmniejszać,
r y t m nie b y ł j u ż p r z e s t r z e g a n y
d a j ą c y m bliski upadek, j a k przy zawrocie
s o
ściśle rytm.
50 r a z y w c i ą g u k a ż d y c h 10 s e k u n d .
równo
z taką
kręceniem się w kółko
do
zapowia
głowy".
Martino
stwierdza,
że obserwowane
e k i p ę w y p a d k i tarantyzmu apulijskiego s t a n o w i ł y z n i e k s z t a ł c o n ą f o r m ę
przez
jego
autonomicz-
126
JOLANTA KOWALSKA
W opisanym c y k l u tanecznym widoczne są w y r a ź n i e t r z y fazy r u c h u ,
k t ó r y o d b y w a ł się w o b r ę b i e k r ę g u (pomocnice p i l n u j ą , b y t a r a n t y s t k a
nie w y d a l a ł a się poza jego granice) i p r z e b i e g a ł po obwodzie k o ł a . W po
c z ą t k o w e j , t a ń c z ą c a r o z p o z n a w a ł a niejako s y t u a c j ę , w k t ó r e j z n a l a z ł a
się, i granice danego j e j ś w i a t a (do pewnego stopnia m a m y t u t a k ż e do
czynienia z r e k o n s t r u k c j ą granic). W y k o n a ł a p i e r w s z y p e ł n y o b r ó t po
obwodzie k o ł a , l e ż ą c na plecach, po c z y m p r z y j ę ł a p o z y c j ę , k t ó r ą oznaj
m i ł a : „ j e s t e m t a r a n t u l ą " i p o d d a ł a się d z i a ł a n i u swej „ z g r y z o t y , k t ó r a
k a ż e p ł a k a ć " . N i e bez znaczenia jest w ł a ś c i w a tej fazie preferencja
ruchu „niezwykłego", znamionującego najpierw bezradność, a następnie
bestiaryzację tarantystki.
K o l e j n o n a s t ę p u j e faza, k t ó r ą de M a r t i n o i d e n t y f i k u j e jako fazę w a l
k i . M a r i a z Nardo, p r z y j ą w s z y p o z y c j ę s t o j ą c ą , ściga s w ą p r z e ś l a d o w c z y n i ę p r z e b i e g a j ą c w i e l o k r o t n i e k r ą g taneczny (zwraca t u u w a g ę obec
n o ś ć skoku, z n a c z ą c a ze w z g l ę d u na o k r e ś l o n ą w y ż e j jego s y m b o l i k ę ) ,
p r z y c z y m p o j a w i a j ą c e się t u elementy choreotechniki z w y k ł e j t a r a n t e l i
stanowią — jak należy d o m n i e m y w a ć — sygnał normalizacji sytuacji .
Nie uzyskawszy w y z w a l a j ą c e j ł a s k i ś w . P a w ł a M a r i a p r z e g r y w a i po
n o w n i e ulega „ z g r y z o c i e " z a c i e ś n i a j ą c o b w ó d przemierzanego k o ł a a ż
do c a ł k o w i t e j nieomal jego r e d u k c j i , do o b r o t ó w w o k ó ł w ł a s n e j osi, po
8 1
8 2
8 3
nego z j a w i s k a k u l t u r o w e g o ,
na k t ó r e g o charakter szczególnie silny w p ł y w
historia Apulii
w
okresie k s z t a ł t o w a n i a
pansją
na
te
islamu
tereny
wywarła
s i ę jego p i e r w o c i n , to j e s t p o m i ę d z y
a wyprawami krzyżowymi.
zgodnie z jego p r z e k o n a n i e m — s y m b o l e m
Symbol
„złej przeszłości", symboliczne
zaś
s z e n i e „ w y a l i e n o w a n y m m o m e n t e m w e w n ę t r z n e j zgryzoty, k t ó r a s z u k a s a m e j
b ę d ą c symptomem
eks
tarantuli jest
nie dokonanego w y b o r u i k o n f l i k t ó w d z i a ł a j ą c y c h w
m o ś c i t a r a n t y s t ó w . U z a s a d n i e n i a d l a o b e c n o ś c i postaci ś w . P a w ł a
—
uką
siebie"
podświado
udzielającego
ta-
r a n t y ś c i e w ostatniej fazie e g z o r c y z m u ł a s k i , u w a l n i a j ą c e j go spod w p ł y w u z a t r u c i a
spowodowanego
chłonięcia
imaginowanym
owej ekstatycznej
tarantyzm, k t ó r y pierwotnie
cjach konfliktowych
ukąszeniem,
praktyki
upatruje
przez K o ś c i ó ł
de
Martino w
próbach
tj. w
(porównuje
go z i n n y m i f o r m a m i e k s t a z y t a n e c z n e j ,
opierając
gdy
prowadzone
były
w roku
badania,
sprowadzony
został
do s a m e g o k r y z y s u i d e n t y f i k o w a n e g o z c h o r o b ą . D e
Martino,
1971, s. 209-306.
8 1
okresie,
że
p e ł n i ł r o l ę „ k u l t u r o w e g o s y s t e m u obronnego" w s y t u a
s i ę n a m a t e r i a ł a c h historycznych i etnograficznych), w postaci obserwowanej
1959,
po
katolicki. Stwierdza także,
M a r i a z Nardo, badana przy u ż y c i u testu list skojarzeniowych, n a h a s ł o
szenie" o d p o w i e d z i a ł a : „ z g r y z o t a , k t ó r a k a ż e ci p ł a k a ć " . D e
8 1
wyłącznie
S t w i e r d z a co n a s t ę p u j e :
„Żeby
bowiem
zabić
Martino,
lub zadeptać
„uką
1971, s. 333.
tarantulę
trzeba
n a ś l a d o w a ć taniec m a ł e g o p a j ą c z k a , czyli t a r a n t e l ę : trzeba t a ń c z y ć razem z p a j ą k i e m ,
co w i ę c e j , t r z e b a s a m e m u s t a ć s i ę t y m p a j ą k i e m , k t ó r y t a ń c z y , t r z e b a u t o ż s a m i ć s i ę
z
nim
w
którym
bez
reszty.
Równocześnie
narzuci się t a ń c o w i
jednak
pająka
trzeba
własny
uchwycić
rytm
kulminacyjny
taneczny,
zmusi
moment,
pająka,
by
t a ń c z y ł a ż do u p a d ł e g o , z m u s i do u c i e c z k i p r z e d g o n i ą c ą go s t o p ą , z m i a ż d ż y i r o z
depcze s t o p ą w y b i j a j ą c ą
8 1
Narastająca
kanonu
ruchu
g w a ł t o w n i e r y t m taranteli". De
częstotliwość wprowadzania
opisanego
cyklu
stanowiła
z b l i ż a n i a s i ę „ w y z w o l e n i a " tarantystki. De
dla
Martino,
1971, s. 81.
t y c h e l e m e n t ó w r u c h u do
miejscowych
Martino,
surowego
obserwatorów
1971, s. 90.
sygnał
SKŁADNIKI
KULTUROWYCH
KONCEPCJI
RZECZ YWIST.
W
SYMB.
TANCA
127
k t ó r y c h n a s t ę p u j e upadek k o ń c z ą c y c y k l . W tej fazie ma miejsce „ z w i
j a n i e " r u c h u po spirali, k o ń c z ą c e się w i r o w a n i e m w p u n k c i e . T y m r a
zem kontekst w y k l u c z a i n t e r p r e t a c j ę r u c h u w i r o w e g o jako d z i a ł a n i a k r e a
cyjnego. R u c h t u nie ekspanduje, a c o f a s i ę aż do granic zdezinte
growanego ludzkiego „ j a " t a ń c z ą c e j t a r a n t y s t k i . Istotne znaczenie ma
i ten fakt, że M a r i a z Nardo u z y s k a ł a ł a s k ę p r z e ł a m u j ą c d r ę c z ą c y ją
k r y z y s w e w n ę t r z n y , w t r a k c i e przemierzania jednego z p e ł n y c h k r ę g ó w
tanecznych, a w i ę c w ó w c z a s , g d y i s t n i a ł y po t e m u o p t y m a l n e w a r u n k i :
gdy b y ł a niejako „ w drodze" do jej uzyskania.
O m ó w i o n y seans t a r a n t y s t y c z n y stanowi n a j p e ł n i e j s z y w ś r ó d zareje
s t r o w a n y c h w czasie b a d a ń , k t ó r y c h r e z u l t a t e m jest „ Z i e m i a z g r y z o t y " ,
w a r i a n t owego r y t u a ł u poszukiwania utraconej t o ż s a m o ś c i . Dane d o t y
czące i n n y c h w s k a z u j ą , że nie zawsze m i a ł y one tak k l a r o w n ą k o n
s t r u k c j ę . D e c y d o w a ł o t y m s t o p i e ń deformacji t a r a n t y z m u apulijskiego
w momencie prowadzenia b a d a ń . Natomiast dane historyczne, przytacza
ne w obszernym k o m e n t a r z u , p o t w i e r d z a j ą zasadniczy schemat przebie
gu seansu u j a w n i o n y w t y m p r z y k ł a d z i e .
T u t a k ż e z n a j d u j ą się i n f o r m a c j e d o t y c z ą c e asocjacji opisanych f o r m
r u c h u s y m b o l i z u j ą c y c h proces zdobywania w i e d z y z r e k w i z y t e m w po
staci l i n y ( t a r a n t y ś c i t r z y m a l i się j e j w czasie t a ń c a , p r z y c z y m n i e k i e d y
z w i e s z a ł a się ona z drzewa, w o k ó ł k t ó r e g o w y k o n y w a n o taniec), nieobec
n y m j u ż w ż a d n e j z w e r s j i r y t u a ł u zarejestrowanych w czasie b a d a ń
w r o k u 1959. M a r t i n o uzasadnia jego zastosowanie przede w s z y s t k i m
w z g l ę d a m i p r a k t y c z n y m i . T a r a n t y s t a t r z y m a j ą c się l i n y ł a t w i e j u t r z y m y
w a ł r ó w n o w a g ę , p r z y c z y m d ł u g o ś ć l i n y w y z n a c z a ł a z a s i ę g jego p o r u s z e ń .
W p ł a s z c z y ź n i e symbolicznej z a ś wskazuje na z w i ą z e k z p a j ą k i e m (w ten
s p o s ó b t a ń c z y ć m i e l i u k ą s z e n i przez p a j ą k a z w i e s z a j ą c e g o się z g a ł ę z i
drzewa), z k t ó r y m i d e n t y f i k u j e się tarantysta, i na s y m b o l i k ę aioresis
—
r y t u a l n e g o h u ś t a n i a się. D l a p r o w a d z o n y c h przeze m n i e r o z w a ż a ń w a ż n y
jest d r u g i z w y m i e n i o n y c h z w i ą z k ó w , z u w a g i na d o k u m e n t o w a n ą n i m
a s o c j a c j ę z o b r z ę d a m i i n i c j a c y j n y m i i okresem seksualnego dojrzewania
m ł o d z i e ż y (de M a r t i n o , 1971, s. 150-151, 234-252).
Podobna k o n s t r u k c j a formalno-symboliczna, w k t ó r e j r u c h o b r o t o w y
i w i r o w y „ r e g u l o w a n e " l i n ą kojarzone są z i d e ą i s e m a n t y k ą spirali,
w y s t ę p u j e we wspomnianej w z w i ą z k u z p o d r ó ż a m i m i s t y c z n y m i , ta
necznej i n i c j a c j i s z a m a ń s k i e j I n d i a n p o ł u d n i o w o a m e r y k a ń s k i e g o p l e m i e
nia K a r i b a (Eliade, 1974, s. 128-130). T u t a k ż e w a ż n ą r o l ę o d g r y w a po
w t a r z a l n o ś ć p o d e j m o w a n y c h p r ó b , w czasie k t ó r y c h adept p r z y s w a j a ł
sobie n a u k i mistrza i stopniowo w n i k a ł w siebie, a w rezultacie rozpo
z n a w a ł w ł a s n e m o ż l i w o ś c i , aż w k o ń c u s t a w a ł się zdolny — j a k w i e
r z y ł — do przeprowadzenia faktycznej penetracji r z e c z y w i s t o ś c i : w ę d r ó w
k i przez poziomy kosmicznego u n i v e r s u m .
W pierwszej fazie czterostopniowej i n i c j a c j i , n a u k i poprzedzane b y ł y
t a ń c e m w y k o n y w a n y m w kole, w s p ó l n i e przez w s z y s t k i c h i n i c j o w a n y c h
128
JOLANTA
KOWALSKA
m ł o d z i e ń c ó w , p r z y c z y m nie t a ń c z y l i o n i j a k „ z w y k l i " ludzie, ale n a ś l a
d o w a l i r u c h y z w i e r z ą t , o k t ó r y c h m ó w i ł i m w naukach m i s t r z . W drugiej
fazie i d e n t y f i k a c j a z n a ś l a d o w a n y m i z w i e r z ę t a m i b y ł a tak g ł ę b o k a , że
i n i c j o w a n i — we w ł a s n y m przekonaniu — zamieniali się w j a g u a r y czy
nietoperze (dodać n a l e ż y , że i n i c j a c j i t o w a r z y s z y ł y zabiegi d e p r y w a c y j n e ,
j a k u ż y c i e ś r o d k ó w halucynogennych, p o w s t r z y m y w a n i e się od snu, post).
Pod koniec tej fazy w y s t ę p o w a ł p i e r w s z y taniec i n i c j o w a n y c h , m a
j ą c y charakter p o d r ó ż y mistycznej. M ł o d z i e ń c y t a ń c z y l i t r z y m a j ą c się
zwieszonych z dachu d o m u o b r z ę d o w e g o l i n , o b r a c a j ą c się i h u ś t a j ą c ,
b ą d ź uczepieni i c h w i r o w a l i w p o w i e t r z u . „ W s t ę p u j ą " w ó w c z a s po „ s p i
ralnej d r a b i n i e " (jest to w ł a ś c i w a droga p o d r ó ż y s z a m a ń s k i c h K a r i b a ,
nazywana t a k ż e d r o g ą Ojca V u l t u r e , kreatora i g ł ó w n e j postaci panteo
nu) do pierwszego p i ę t r a nieba. Z n a l a z ł s z y się t a m r o z p o z n a j ą jego obsza
r y , s p o t y k a j ą nadprzyrodzone istoty, na s k r z y ż o w a n i u d r ó g Ż y c i a i Ś m i e r
ci d o k o n u j ą w y b o r u p o m i ę d z y Z i e m i ą Bez W i e c z o r u i Z i e m i ą Bez Ś w i t u
(stanowi to o d p o w i e d n i k w y b o r u kometencji), a na koniec pouczani s ą
przez ducha-przewodnika o przeznaczeniu dusz po ś m i e r c i .
W ostatniej fazie i n i c j a c j i m ł o d z i e ń c y p r z e m i e r z a l i kolejne p i ę t r a n i e
ba, a ż do ostatniego, przenoszeni przez s z c z e g ó l n e g o rodzaju pojazd —
p l a t f o r m ę w p r a w i a n ą w r u c h przez 4 r o z w i j a j ą c e się s k r ę c o n e l i n y .
Z k o l e i p r z y k ł a d t a ń c a , w k t ó r y m r u c h ekspanduje w przestrzeni
w l i n i i m e a n d r u . R o z w i ą z a n i e tego rodzaju reprezentuje s ł y n n y starog r e c k i geranos . B y ł to rodzaj k o r o w o d u w y k o n y w a n e g o przez d z i e w c z ę
ta i m ł o d z i e ń c ó w rozmieszczonych naprzemiennie w d ł u g i m ł a ń c u c h u , p o
ł ą c z o n y m u c h w y t e m d ł o n i . T a ń c z o n o go w nocy, p r z e b i e g a j ą c „ p o d s ł o ń
ce" m e a n d r y c z n ą d r o g ę o s k o m p l i k o w a n y m r y s u n k u , p r z y c z y m zgodnie
z n i e k t ó r y m i ś w i a d e c t w a m i ( L a w l e r , 1964, s. 48, 148; Graves, 1967, s. 319)
tancerze n i e ś l i t z w . rhymoi, co t ł u m a c z o n e jest j a k o l i n y .
u
8 5
Taniec ten badacze w i ą z a l i z m i s t e r i a m i e l e u z y ń s k i m i p o ś w i ę c o n y m i
Demeter i Persefonie oraz z — ł ą c z ą c y m i i c h k u l t z k u l t e m Dionizosa —
m i s t e r i a m i o r f i c k i m i , k t ó r y c h t r e ś c i ą b y ł a tajemnica o d r a d z a j ą c e g o się
życia.
8 4
Dane za:
mi
artykuł
(L.
B.
Lawler,
poświęcony
Lawler,
1964, s. 46-48. T a s a m a a u t o r k a o p u b l i k o w a ł a nie znany
szczegółowej
The
Geranos
Dance
reinterpretacji
—
A New
nazwy
i
Interpretation,
funkcji
geranosu
„Transactions
the A m e r i c a n P h i l o l o g i c a l A s s c o c i a t i o n " , t. 77: 1946, s. 112-130). N a t e m a t
Z w o 1 s к i,
tologicznych:
także
1978, s. 36-38 i n . d o t y c z ą c e „ c h o r e i n a t u r y " . N a t e m a t u z a s a d n i e ń m i
Graves,
informacje
na
1967, s. 310-320;
temat
także t a ń c e m Tezeusza
8 5
of
geranosu:
Santarcangeli,
wykonywanego
współcześnie
1982, s. 212-214. P o r .
tańca
yaryitos,
zwanego
(S t r a t o u, 1977, s. 19-22).
J e s t to p o j ę c i e sporne, j e d n a k zgodnie z i n f o r m a c j a m i p o d a n y m i p r z e z L a w l e r
badacze
przychylają
się
do
takiej, j a k zaprezentowana,
jego i n t e r p r e t a c j i .
Opinię
t ę p o t w i e r d z a G r a v e s , p r z y c z y m p o w o ł u j e s i ę n a inne p r z y k ł a d y z a s t o s o w a n i a
rekwizytu w t a ń c a c h starogreckich.
tego
SKŁADNIKI
KULTUROWYCH
KONCEPCJI
RZECZYWIST. W SYMB.
TANCA
129
M i t y c z n y m p i e r w o w z o r e m geranosu b y ł taniec panien i m ł o d z i e ń c ó w
z d o m ó w a t e ń s k i c h przeznaczonych na o f i a r ę dla M i n o t a u r a , k t ó r y c h
przed ś m i e r c i ą w o t c h ł a n i a c h L a b i r y n t u u c h r o n i ł Tezeusz. O n to, d z i ę k i
pomocy A r i a d n e , z d o ł a ł p o z n a ć i o z n a c z y ć w ł a ś c i w ą d r o g ę
umo
ż l i w i a j ą c ą z a g ł ę b i e n i e s i ę w L a b i r y n t , a n a s t ę p n i e bezpieczne z niego
w y j ś c i e , p r z y c z y m znakiem drogi b y ł a n i ć . Tezeusz z a b i ł M i n o t a u r a
i p o d ą ż a j ą c za n i c i ą w y d o s t a ł s i ę z L a b i r y n t u w y p r o w a d z a j ą c z e ń m ł o
dzież (zgodnie z n i e k t ó r y m i w e r s j a m i m i t u do w n ę t r z a L a b i r y n t u w s z e d ł
sam Tezeusz). W drodze p o w r o t n e j z K r e t y do A t e n z a t r z y m a ł s i ę na
Delos i t a m , przed w i z e r u n k i e m A f r o d y t y , w o k ó ł „ r o g a t e g o o ł t a r z a " z b u
dowanego przez A p o l l i n a z l e w y c h r o g ó w b y k ó w i j a ł ó w e k , po raz p i e r w
szy w y k o n a n y z o s t a ł geranos (Graves, 1967, s. 310-315; Santarcangeli,
1981, s. 213).
Do niedawna n a z w ę tego t a ń c a t ł u m a c z o n o d o s ł o w n i e —
geranos,
w j ę z y k u g r e c k i m znaczy t y l e , co „ ż u r a w " — i na tej podstawie p r z y p i
sywano m u charakter t a ń c a n a ś l a d o w c z e g o , w k t ó r y m tancerze m i e l i b y
n a ś l a d o w a ć poruszenia ptaka ( ż u r a w b y ł p o ś w i ę c o n y Demeter, jego r u
chy z a ś — z b l i ż e j nie o k r e ś l o n y c h p o w o d ó w — kojarzono z r y t u a l n y m i
orgiami towarzyszącymi misteriom ). Przekonywającej reinterpretacji
d o k o n a ł a L i l l i a n В . L a w l e r . S e m a n t y k ę t e r m i n u geranos w y w o d z i ona
z rdzenia „ g e r - " co znaczy „ w i ć s i ę " , „ w z n o s i ć s i ę do g ó r y s p i r a l ą " , „ p o
r u s z a ć meandrycznie". Jest to i n t e r p r e t a c j a doskonale osadzona w p r z e d
s t a w i o n y m k o n t e k ś c i e m i t o l o g i c z n y m . Zarazem na j e j z a s a d n o ś ć wskazuje
logika u ż y t y c h s y m b o l i : meandrycznego r u c h u tancerzy, o d p o w i a d a j ą c e
go drodze przez L a b i r y n t , k t ó r a o k a z a ł a s i ę d r o g ą k u ż y c i u , idzięki p r o
w a d z ą c e j i c h n i c i A r i a d n e , symbolizowanej w t a ń c u przez
rhymoi.
Symbole te w s p ó ł g r a j ą z t r e ś c i ą m i s t e r i ó w — w y d o b y c i e się z p o d
z i e m i ziarna, życia, Persefony, odrodzenie s i ę rozszarpanego przez t y
t a n ó w Dionizosa; w y s t ę p u j e t u t a k ż e w ą t e k d r o g i — b ł ą d z e n i a Demeter
p o s z u k u j ą c e j p o r w a n e j Persefony oraz drogi przemierzanej w czasie o b ł ę
du przez Dionizosa (Graves, 1967, s. 91-97, 104-111) — podobnie w y w o
dzona przeze m n i e na i c h podstawie „ p o z n a w c z a " w y k ł a d n i a rozumienia
tego t a ń c a .
8 6
8 6
Pewną
Gravesa
czący
z
wskazówką
co do i s t n i e n i a tego z w i ą z k u
n a t e m a t w i o s e n n e g o erotycznego
posuwanie
podskokami,
s i ę z biegiem
kojarzony
miał
linii
być z
z a m k n i ę t e g o w klatce, zagłębiającej
tańca
wykreślonego
ruchem
s ą dane przytoczone
kreteńskiego.
n a posadzce
przepiórki
się w zasadzkę
Ruch
wzoru
wabionej
przez
tancerzy ł ą
labiryntu
przez
samca
o k s z t a ł c i e labiryntu. Podobne
s p r z ę ż e n i e m i a ł o b y g r a ć r o l ę t a k ż e w w y p a d k u geranosu,
przy czym erotyka
tańca
l u d z i a s o c j o w a n a b y ł a z f a k t e m , i ż o b y d w a te p t a k i w y k o n u j ą w okresie g o d o w y m
rodzaj t a ń c a
(Graves,
nioną interpretację
zanych
tańca
semantycznie
stosunku seksualnego
9 — Etnografia
P o l . 30/1
1967, s. 318-319). S a n t a r c a n g e l i z k o l e i u w a ż a
za u p r a w
ruch, k t ó r y ekspanduje w linii menadru i t a ń c ó w
z ideą
labiryntu
(zalicza
(Santarcangeli,
do n i c h
aeremos), z a
1982, s. 62, 215).
zwią
odpowiednik
130
JOLANTA
KOWALSKA
Charakterystyczne, że w i n t e r p r e t a c j i s e m a n t y k i t a ń c a ze w z g l ę d u
na r u c h L a w l e r pozostaje p r z y t r a d y c y j n e j k w a l i f i k a c j i r u c h u m e a n drycznego j a k o odpowiednika r u c h ó w w ę ż a . W t y m t e ż skojarzeniu szu
k a uzasadnienia dla o b e c n o ś c i rhymoi,
k t ó r e m i a ł y b y b y ć jego s y m b o
l e m , sam z a ś taniec o k r e ś l a j a k o „ t a n i e c w ę ż a " . P o p e ł n i a t y m s a m y m
b ł ą d , przypisuje b o w i e m signifiě
r o l ę signifant.
R u c h meandryczny, spi
r a l n y , r u c h , j a k r u c h w ę ż a , nie t ł u m a c z ą się nawzajem, nie ł ą c z y i c h
z w i ą z e k semazjologiczny. S ą g r u p ą s y n o n i m i c z n y c h w y r a ż e ń rucho-,
w y c h s t a n o w i ą c y c h oznaczniki t r e ś c i : penetracja, b ł ą d z e n i e , b ł ą d z e n i e po
znawcze. W i n n y m kodzie, np. w p l a s t y c z n y m , i c h o d p o w i e d n i k i e m b ę d ą
w i z e r u n k i w ę ż a , m e a n d r u czy spirali. W i n n e j k o n w e n c j i meander l u b
spirala jako schematyczne w i z e r u n k i w ę ż a s y m b o l i z o w a ć m o g ą k u l t u r o
we cechy w ę ż a .
Uzasadniona jest natomiast proponowana przez L a w l e r interpretacja
geranosu j a k o t a ń c a r a d o ś c i i z w y c i ę s t w a . Zgodnie z m i t e m m a m y t u do
czynienia ze z w y c i ę s t w e m nad ś m i e r c i ą , j a k k o l w i e k sam taniec w y r a ż a
proces, a nie fakt. S t ą d p r z e c i w s ł o n e c z n y k i e r u n e k r u c h u . W t y m k o n
t e k ś c i e z n a c z ą c a jest opinia Sachsa, k t ó r y s k ł a n i a się k u i n t e r p r e t o w a n i u
t a ń c ó w s p i r a l n y c h i m e a n d r y c z n y c h asocjowanych z i d e ą L a b i r y n t u j a k o
d r o g i z m a r ł y c h . N i e kłóci się to z p r o p o n o w a n y m przeze m n i e
rozumieniem, jeżeli u w z g l ę d n i m y r e l i g i j n y p u n k t widzenia na ś m i e r ć
j a k o p r z e m i a n ę do życia o i n n e j j a k o ś c i . W t y m sensie są one s y m b o l a m i
d r o g i z m a r ł y c h k u ż y c i u , co znajduje w y r a z w fakcie, że r u c h s p i
r a l n y i meandryczny w s p ó ł w y s t ę p u j e w n i c h z s y m b o l a m i idealnej —
prostej — d r o g i poznania b ą d ź z s y m b o l a m i idei c e n t r u m . Do tej k a t e
g o r i i n a l e ż ą obecne w zaprezentowanych t u p r z y k ł a d a c h r e k w i z y t y —
l i n y — s t a n o w i ą c e symboliczne odwzorowanie n i c i życia
Analogiczna c a ł o s t k a symboliczna: r u c h u , r e k w i z y t u i s y t u a c j i l i m i nalnej, w y s t ę p u j £ — s i ę g a j ą c po przytaczane j u ż dane — w „ t a ń c u s ł o ń
ca" I n d i a n p r e r i i , w k t ó r y m i n i c j o w a n i m ł o d z i e ń c y b y l i zawieszeni p o d
dachem d o m u o b r z ę d o w e g o na linach przewleczonych przez m i ę ś n i e k l a t k i
piersiowej i p l e c ó w (był to element r y t u a l n y c h t o r t u r ) . Dojrzali z a ś
tancerze z w r a c a j ą c y się do S t w ó r c y w podobny s p o s ó b p r z y t r a c z a l i się
8
7
8 8
8 7
Pogląd
labiryntu w
Sachsa
inspirowany
b y ł ustaleniami
kulturach megalitycznych.
Sachs,
J . Laylard na
temat
symboliki
1965, s. 155. S z e r z e j n a t e m a t
tej
f o r m y t a ń c ó w u S a c h s a s. 151-155.
8 8
N a temat symboliki i funkcji
l i n y p o r ó w n a j dane z a w a r t e w :
Eliade,
1974,
s. 50, 78, 121, 136, 226, 484, 490 ( ś r o d e k p o d r ó ż y m i s t y c z n e j ) , s. 75 ( w y o b r a ż e n i e
b i a ń s k i e g o m a ł ż e ń s t w a ) , s. 111 (droga dusz). Dla* t e r e n u S ł o w i a ń s z c z y z n y zob.
M o s z y ń s k i e g o n a t e m a t l i n y oraz k w a l i f i k a c j i
dróg i m o s t ó w
nie
uwagi
(Moszyński,
1967,
t. 2: 1, s. 712), V a k a r e l s k i e g o n a t e m a t d r ó g i m o s t ó w , k t ó r y m i p r z e c h o d z ą
nowożeń
cy, s y m b o l i z o w a n y c h
Porównaj
także asocjację
m. in. c z e r w o n ą n i t k ą
(Vakareiski,
1965, s. 273).
l i n a — w ą ż w m i t o l o g i i h i n d u s k i e j , gdzie w ą ż V a s u k i
liny o w i n i ę t e j spiralnie w o k ó ł g ó r y
Mandara.
pełnił
funkcję
SKŁADNIKI
KULTUROWYCH
KONCEPCJI
RZECZYWIST.
W
SYMB.
TANCA
131
do s ł u p a , w o k ó ł k t ó r e g o w y k o n y w a n o taniec. Zarazem, w m i t a c h l u d ó w
k u l t y w u j ą c y c h ten r y t u a ł taneczny w y s t ę p o w a ł m o t y w d r o g i p r o w a d z ą
cej do poznania zasady organizacji i istnienia ś w i a t a (przebywanie jej
s t a n o w i ł o o d p o w i e d n i k poszukiwania owej zasady) oraz m o t y w p n ą c z a
w i n o r o ś l i j a k o drogi m i ę d z y p i ę t r a m i kosmosu.
T e n ż e zespół k o j a r z e ń symbolicznych w y s t ę p u j e w „ k u l a w y m t a ń c u "
p a n n y m ł o d e j , w y k o n y w a n y m b e z p o ś r e d n i o po oczepinach (a w i ę c bez
p o ś r e d n i o po o b r z ę d o w e j transformacji) w polskich weselach. S k ł a d a ł się
on z d w ó c h części. W pierwszej panna m ł o d a t a ń c z ą c z panem m ł o d y m
k u l a ł a , b y ł a w i ę c „ n a p r a w i a n a " i „ w y p r ó b o w y w a n a " t r z y k r o t n y m po
w t ó r z e n i e m t a ń c a z i n i c j u j ą c y m i i p o ś r e d n i k a m i - o b c y m i . T r z y k r o t n e po
w t ó r z e n i e i w ogóle p o w t ó r z e n i e t a ń c a , t y m w i ę c e j że przebiega on po
obwodzie k o ł a , s t a n o w i — j a k m ó w i ł a m w c z e ś n i e j — t r a n s m u t a c j ę spirali.
W d r u g i e j części panna m ł o d a w y k o n y w a ł a p r a w i d ł o w y taniec z panem
m ł o d y m . Zarazem, w p i e ś n i t o w a r z y s z ą c e j oczepinom m ó w i o n o o c h m i e l u
w i j ą c y m się w o k ó ł t y c z k i j a k o o c z y n n i k u s p r a w c z y m t r a n s f o r m a c j i .
0 podobnych faktach d o t y c z ą c y c h t a ń c a p a n n y m ł o d e j m ó w i Sachs po
w o ł u j ą c się na p r z y k ł a d y z B a w a r i i , G r e c j i , N o w e j G w i n e i i M a r o k a
(Sachs, 1965, s. 117, 129-130), p r z y c z y m k o j a r z y r u c h „ k u l a w y " , „ u s z k o
d z o n y " w p r o w a d z a n y do c i ą g u tanecznego z p e ł z a n i e m , często d o m i n u
j ą c y m w zachowaniach postaci i n i c j o w a n y c h .
W y o d r ę b n i o n y k o m p l e k s symboliczny z a w i e r a j ą t a k ż e , p e ł n i ą c e j u ż
przede w s z y s t k i m funkcje ludyczno-estetyczne i s ł a b i e j u d o k u m e n t o w a
ne, a r g e n t y ń s k i e t a ń c e ż n i w n e w y k o n y w a n e w o k ó ł s ł u p a oplatanego
w czasie t a ń c a w s t ę g a m i (Benvenuto, 1965), d z i e w c z ę c e t a ń c e k o l a t t a m
1 pinal kolattam z I n d i i (Madras) z w i ą z a n e z okresem ś w i ą t wiosennych
i m i t y c z n y m epizodem n a r o d z i n boga-herosa R a m y (Enakshi, 1970, s. 175176), w y s t ę p u j ą c e na terenie c a ł e j E u r o p y t a ń c e w y k o n y w a n e w o k ó ł s ł u
pa umajonego z i e l e n i ą (z jego w i e r z c h o ł k a z w i e s z a j ą się n i e k i e d y w s t ę g i
t r z y m a n e przez tancerzy), w y k o n y w a n e w okresie ś w i ą t wiosennych oraz
w d n i u letniego przesilenia s ł o n e c z n e g o .
T u w y m i e n i ć n a l e ż y t a k ż e taniec mengket z Celebesu t a ń c z o n y przez
m ł o d z i e ż po z a k o ń c z e n i u z b i o r ó w , ł ą c z ą c y w w a r s t w i e choreotechniki
e l e m e n t y r u c h u meandrycznego i k o ł o w e g o z f o r m a c j ą m o s t u zlokalizo
wanego w e w n ą t r z d w ó c h k o n c e n t r y c z n y c h k ó ł tancerzy, pod k t ó r y m k o
lejno, w pozycji kucznej, p r z e c h o d z ą wszyscy t a ń c z ą c y (Simatupang,
b r w . , s. 146-147). W y s t ę p u j ą c a t u k u m u l a c j a r u c h o w y c h o z n a c z n i k ó w
w powiązaniu z kontekstem sytuacyjnym (uroczystościom ż n i w n y m to
warzyszy dobór małżeński p o ś w i a d c z a n y w s p ó l n y m u d z i a ł e m dziewcząt
i m ł o d z i e ń c ó w w t a ń c u — stanowi to rodzaj z a r ę c z y n ) jest dla p r o w a
dzonych r o z w a ż a ń s z c z e g ó l n i e w a ż n a ze w z g l ę d u na fakt, że ł ą c z y s y m b o
l i k ę mediacji (most), t r a n s f o r m a c j i (przejście w pozycji kucznej pod m o
stem) i poznawczej penetracji ( r u c h m e a n d r y c z n y ) , p r z y c z y m s y m b o
l e m m e d i a c j i jest konfiguracja t a ń c z ą c y c h (most), nie z a ś r e k w i z y t . Na
132
JOLANTA KOWALSKA
w s p ó ł z a l e ż n o ś ć t y c h e l e m e n t ó w i f o r m r u c h u w s k a z y w a ł Sachs na m a r
ginesie uwag d o t y c z ą c y c h t a ń c ó w m e a n d r y c z n y c h i s p i r a l n y c h z w i ą z a
n y c h z i n i c j a c j a m i i o b r z ę d a m i p ł o d n o ś c i (Sachs, 1965, s. 91-93, 117, 154).
Podobnie jednak, j a k w w i e l u i n n y c h t r a f n y c h s p o s t r z e ż e n i a c h , k w e s t i i
tej nie r o z w i n ą ł .
LITERATURA
Alexander
1964
H . В.
North
Anapetu
1979
The
Lakota
Angelova
1955
American
Indians,
O j h a n k e
The
Mythology
of
all
Races,
Sun
Dance,
po
ogni.
de
C o u r t e n a y - J ę d r z e j e w i c z o w a С.
Ze
studiów
Nestinarstvo,
nad
Sofia.
obrzędami
matyczna
obrzędowości
warzystwa
Przyjaciół
weselnymi
-weselnej,
Nauk
ludu
Rozprawy
w Wilnie,
polskiego,
cz. 1: Forma
i Materiały
Wydziału
dra
I
To
R o y a l Anthropological
In
t. 2, z. 3, W i l n o .
J . H. M.
1962
Twin
ceremonies
in
Bunyoro,
„ J o u r n a l of the
stitute of G r e a t B r i t a i n a n d I r e l a n d " , t. 92, cz. 1, s.
Benedict
1935
1966
Mythology,
kultury,
1-2,
Columbia
University
Contributions
to
Anthro-
York.
Warszawa.
E. L.
Danzas
B i e l a w s k i
1980
t.
t. 21, N e w
Wzory
Benvenuto
1965
1-12.
R.
Zuni
pology,
Blake
10.
„ E x p e d i t i o n " , t. 13, n r 1, s. 17-23.
Igra
В e a 11 i e
Y o r k , t.
R.
Baudouin
1929
New
W a n i c a
folklóricas
argentinas,
Buenos Aires.
J.
Islam,
Warszawa.
A.
1970/71 Stick-dances,
..Yearbook
of the
International
Folk Music
C o u n c i l " , t. 2,
s. 56-62.
Blacking
1977
J.
An
Introduction
to
Venda
traditional
the
Ethnology
Dances,
„Dance
Studies",
t.
2,
s. 34-56.
Boas
F.
1925
Contributions
to
tributions
1928
Bella
to Anthropology,
Bella
t. 5, N e w
1930
The
Texts,
Religion
B y s t r o ń
J . S.
1916
Zwyczaje
1980
T e m a t y , które
1973
York.
Columbia
University
Kwakiutl
Indians,
Columbia
Contributions
University
to
Con-
Anthropology,
of the
t. 10, cz. 2, N e w
żniwiarskie
mi
w Polsce,
odradzano,
Columbia
University
Contributions
York.
Kraków.
Warszawa.
R.
Żywioł
Cassirer
1977
Kwakiutl,
York.
to Anthropology,
Callois
of
t. 3, N e w
i ład,
Warszawa.
E.
E s e j o c z ł o w i e k u . Wstęp
C h o w n i n g
do filozofii
kultury,
Warszawa.
A.
1960/61 Canoe
making
among
t. 3, n r 1, s. 32-39.
the
Molima
of
Fergusson
Islands,
„Expedition",
SKŁADNIKI
KULTUROWYCH
C o m a r a s w a m i
1964
1975
tan,
Music,
SYMB.
TANCA
133
Podstawy
kultury
hinduskiej,
W a r s z a w a , s.
143-156.
Dance
and
Ecstasy,
„ C o u r i e r U N E S C O " , n r 10, s. 12-15.
A.
Deautomatisation
D ę b i ń s k i
1910
W
A.
D e i k m a n
1966
RZECZYWIST.
A.
Stwórczy
Danielou
KONCEPCJI
and
Mystic
Experience,
„Psychiatry",
t. 29, s.
324-338.
-historyczny),
War
K.
Raskoł
i sekty
prawosławnej
cerkwi
soixantenaires
du
rosyjskiej
(szkic
szawa.
Dieterlen
1971
G.
L e s ceremonies
Sigue
chez
les
Dogoń,
„Africa",
t. 41,
Ceremony
of
the
Offering
Lodge,
„Field
s. 1-11.
D ors e y
1903
G. A.
The
Arapaho
Sun
Dance.
The
C o l u m b i a n M u s e u m P u b l i c a t i o n s . A n t h r o p o l o g i c a l S e r i e s " , t. 4 (75).
Douglas
M.
1966
Purity
1978
Natural
and
Danger,
London.
Symbols.
Explorations
in Cosmology,
London.
D o w s о n J.
1975
A
Classical
Dragomanov
1961
Dictionary
of
Hindu
Mythology
and
Religion,
New
Delhi.
M . P.
Notes
on
the
World,
Series,
the
Slavic
Religio-Ethical
Indiana
The
Dualistic
Publications
Russian
and
of ecstasy,
Princeton.
University
Legends:
Creation
of
East-European
t. 23, H a g a .
E 1 i a d e M.
1970
Sacrum,
1974
Shamanism.
Mac
E l w a i n
1978
Frazer
Warszawa.
techniques
T.
Mythological
Tales
Stockholm
Studies
and
the
Allegany
in India,
Bombay.
Seneca,
Acta
Universitatis
Stock-
in C o m p a r a t i v e R e l i g i o n , n r 17, S t o c k h o l m .
B.
The
Dance
J. G.
1890
The
Golden
the peris
1962
historia,
Archaic
holmiensis.
E n a k s h i
1970
mit,
Bough.
A
Study
in
Magic
and
Religion,
cz. 2: Taboo
in
Religion,
and
of the soul, C a m b r i d g e .
Zlota gaiaź, Warszawa.
G e 11 A .
1980
The
Gods
at
Play.
Vertigo
and
Possession
Muria
„Man",
t. 15, n r 2, s. 219-248.
v a n G e n n e p A .
1967
The
Gilgamesz
1967
Rites
of Passage,
Gilgamesz.
niony
Gloger
London.
...
Epos
także
babiloński
pieśniami
i asyryjski
szumerskimi
ze szczątków
przez
Roberta
odczytany
Stillera,
Z.
1895
Frycowe
G l u z i ń s k i
1927
Taniec
J . C.
1959/60
The
M.
„ W i s ł a " , t. 9, s. 764-768.
J.
Goodale
Granet
w Korytnicy,
i zwyczaj
Tiwi
Dance
et Legendes
taneczny,
for
the
Lwów.
Dead,
1926
Danses
1973
Cywilizacja chińska, Warszawa.
de la Chine
. . E x p e d i t i o n " t. 2, n r 1, s. 3-13.
Ancienne,
P a r i s , t. 1-2.
i
uzupeł-
Warszawa.
134
JOLANTA
Grass
KOWALSKA
K.
1907
Die
Graves
R.
1967
Mity
Griaule
Gottesleutes
oder
Chlüsten.
greckie,
Warszawa.
Die
Russischen
Sekten,
Juriev,
t. 1.
M., D i e t e r l e n G .
1965
Le
renard
stite
G u s t a w i c z
1900
pále,
de Paris,
Travaux
et
Memoir es
w
ogólności
de
V Institut
d'Ethnologie
Univer-
w
szczególności,
„Lud",
rajona,
Moskva.
t. 72, P a r i s .
B.
O ludzie
podduklańskim
a Iwonicza
t. 6, s. 36-80.
H a a v i o M.
1979
Mitologia
fińska,
H a r a s y m c z u k
1964
Warszawa.
P.
Osobiennosti
ukraińskich
tancov
karpatskogo
H i n с к s M. A.
1910
The Japaness
Dance,
H o e b e 1 E . A., F r o s t
1976
Cultural
H u x l e y
London.
E .L .
and Social
Antropology,
New Delhi.
F.
1977
The
Body
and
the
Play
within
the
Play,
orskich
igra
v
Anthropology
of the
Body,
Lon
don, s. 29-37.
J a n k o v i č
L . i D.
1937
Folk
1953
Niekie
Dances,
Beograd.
karakterystike
Srbji,
„Zbornik
Etnografskog M u -
z e j a u B e o g r a d u " , s. 278-282.
1957
Prilog
prouczovaniju
ostatka
orskich
obriednich
igra
и Jugoslaviji,
Beo
grad.
Jones
A. J .
1955
The
Sun
American
Dance
of the
Ethnology,
Northern
Ute,
Smithsonian
Institution
Bureau
of
b u l l . 157 ( A n t h r o p o l o g i c a l P a p e r s n r 47), s. 203-264,
Washington.
Jung
C. G.
1976
Junk
Archetypy
i symbole.
Pisma
wybrane,
Handbuch
des
Stuttgart.
Warszawa.
V.
1930
Kalewala
1980
Tanzes,
...
Kalewala,
Warszawa.
К n u s t A.
1956
Abriss
1979
Dictionary
Kolberg
O.
1961
Dzieła
K o s i ń s k i
1891
der
1978
1983
Hamburg.
Plymuth.
wszystkie
Niektóre
Oskara
Kolberga,
W r o c ł a w — P o z n a ń , t. 1-66.
zabobony
„Zbiór
i przesądy
Wiadomości
ludu
polskiego
z okolic
do A n t r o p o l o g i i K r a j o w e j " ,
Makowa
i
Andry
t. 15, s. 46-52.
W.
Zwyczaje,
obrzędy
i symbole
i symbole
religijne,
W a r s z a w a , s. 475-516.
Japońskie
opowieści
o bogach,
K o w a l s k a
1984
Laban,
Laban,
W.
chowa,
K o t a ń s k i
Kinetographie
Kinetography
religijne
w Japonii,
[w.]
Zwyczaje,
obrzędy
Warszawa.
J.
Symbolika
uniwersum
kreacyjnego
Siwy-Nataradży,
w
wyobrażeniu
„Etnografia
rzeźbiarskim
mitycznego
tańca
P o l s k a " , t. 28, z. 2, s.
231-241.
SKŁADNIKI
1985
KULTUROWYCH
Środki
i mechanizm
KONCEPCJI
przekazu
RZECZYWIST.
tanecznego,
W
SYMB.
136
TAÑCA
„ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 29, z. 2,
s. 63-82.
K r o e b e r A . L.
1925
»
Handbook
of
of American
K r z y ż a n o w s k i
1947
Polska
K u r a t h
G . P.
1964
Iroąuis
the
Indians
Ethnology,
of
California,
Smithsonian
Institution
Bureau
b u l l . 78, W a s h i n g t o n .
J.
bajka
ludowa
Music
Smithsonian
and
w
układzie
Dance:
Institution
systematycznym,
Ceremonial
Bureau
of
Arts
of
American
W a r s z a w a , t. 1.
two
Seneca
Ethnology,
Longhouses,
bull.
187, W a
shington.
L a b a n
R.
1926
Choreographic,
1956
Principles
Jena.
of Dance
and Movement
Notation,
London.
L a w 1 e r L . B.
1964
The Dance
L e c h o w a
1967
in Ancient
Obrzędowe
obchodzenie
porównawczych,
v a n der L e e u w
1932
Greece,
Washington.
I.
pól
w
Łowickiem
w
świetle
S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 9, s.
materiałów
277-302.
G.
In der Himmel
1978a Czy
granic
„Łódzkie
w
es eenen
niebie
tańczą?
Dans,
Paryż—Amsterdam.
( t ł u m a c z e n i e p o z y c j i z r o k u 1932), „ L i t e r a t u r a
na
Ś w i e c i e " , n r 5 (85), s. 306-353.
1978b Fenomenologia
L e v i - S t r a u s s
1960
Smutek
1970
Antropologia
L o c k w o o d
1969
L u k i a n
1951
de
tropików,
Warszawa.
strukturalna,
Ja, Australijczyk,
z
Warszawa.
Warszawa.
Samosate
Dialog
o tańcu,
Warszawa.
B.
1958
S z k i c e z teorii
1980
Dzieła,
M a r s h a l l
Warszawa.
D.
M a l i n o w s k i
1962
religii,
С.
kultury,
Warszawa.
W a r s z a w a , t. 1-2.
L.
IKung
Bushman
Religious
Beliefs,
zgryzoty.
Przyczynek
„ A f r i c a " , t. 32, n r 3, s. 221-252.
M a r t i n o E.
1971
Ziemia
do
historii
życia
religijnego
Włoch,
War
szawa.
Matida
1938
K.
Odori.
Japanese
Dance,
Tokio.
M a u s s M.
1973
Sposoby
posługiwania
się
ciałem.
Socjologia
i
antropologia,
Warszawa,
s. 533-566.
M i e l e t y ń s k i
1981
E.
Poetyka
M l a d e n o v i č
mitu,
Warszawa.
O.
1973
Kolo
1979
K o l o rta k o l u : Trie R o u n d upon
Arts,
1980
u jużnich
Slovena,
Beograd.
the
Round
in Yugoslavia,
The
Performing
H a g u e , s. 73-77.
Forms
s. 53-83.
and
Types
of
Serbian
Folk
Dances,
„Dance
Studies",
t.
4,
136
JOLANTA
M o s z y ń s k i K.
1928 Polesie
Wschodnie.
go oraz z powiatu
de
KOWALSKA
Materiały
etnograficzne
rzeczyckiego,
Warszawa.
z byłego
powiatu
mozyrskie-
„Euhemer",
n r 4 (82),
1967 Kultura
ludowa
Słowian,
W a r s z a w a , t. 1-2.
N e b e s k y - W o j k o w i t z R.
1971
Tibetan
N o w i c k a
1971
Religious
Dances,
Hague.
E.
Shakeryzm
— religia
Indian
Ameryki
Północnej,
s. 41-52.
O p r i s a n H. B.
1966
Calusari,
Pajtondzev
1973
Makedonski
Plass
narodni
ora, S k o p j e .
M.
1970/71
Pop
Bucuresti.
G.
The Dance
of Sigi,
„ E x p e d i t i o n " , t. 13, s. 18-21.
M.
1979
The
Relations
between
of Customs,
P o s e r n - Z i e l i ń s c y
1977
Indiańskie
The
System
of Kinship
Relations
and
the
System
„Dance
Stu
M. A.
wierzenia
P r o c a - C i o r t e a
1978/79
the
„ M a n " , t. 14, n r 4, s. 135-146.
i rytuały
religijne,
Wrocław.
V.
Całus
Custom
in
Rumania.
Tradition-Change-Creation,
dies", t. 3, s. 1-43.
Sachs
1965
C.
World
History
S a n t a r c a n g e l i
1982
Księga
S h i m k i n
1953
of the Dance,
New York.
P.
labiryntu,
Warszawa.
D. В.
The
Wind
of
American
River
Shoshone
Ethnology,
Sun
Dance,
Smithsonian
Institution
Bureau
b u l l . 151 ( A n t h r o p o l o g i c a l P a p e r s n r 41), s. 397-
484, W a s h i n g t o n .
S i m a t u p a n g
brw.
Spier
R . O.
Dances
in Indonesia,
Djakarta.
L.
1921
The
Sun
Dance
thropological
of
Plains
Indians.
of the
American
Papers
Its
development
Museum
and
difussion,
An
of Natural
History,
t. 16,
s. 451-527, N e w Y o r k .
S t r a t o u D.
1977 The Greek
Dances:
dies", t. 2, s. 19-22.
Szarkov
1947
and
how
we
show
them,
„Dance
Stu
Sofia.
E.
Zwyczaje,
obrzędy
i symbole
religijne,
W a r s z a w a , s. 457-516.
religijne
w islamie,
[w:] Zwyczaje,
obrzędy
E.
Z przeszłości
T k a c z e n k o
1954
found
i symbole
Ś w i e ż a w s k i
1903
we
E.
Nestinarstvo,
S z y m a ń s k i
1978
How
ludoznawstwa
polskiego,
„ L u d " , t. 9, s. 209-239.
T.
Narodnyj
tanec,
T o m i c k i
R.
1976
Słowiański
1980
L u d o w e mity
mit
Moskva.
kosmogoniczny,
i stworzenie
„Etnografia
człowieka.
P o l s k a " , t. 20, z. 1, s.
Z badań
nad
syrikretyzmem
47-97.
mito-
SKŁADNIKI
KULTUROWYCH
logicznym
w
Europie
KONCEPCJI
wschodniej
RZECZYWIST.
i południowej
W
SYMB.
oraz
w
TANCA
Azji
137
Centralnej,
„ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 24, z. 2, s. 40-119.
V a k a r e l s k i
1965
Ch.
Etnografia
Bułgarii,
Wrocław.
V o g e t F . W.
1953
Current
trends
stitution
Bureau
in the
of
Wind
River
American
Shoshone
Sun
Dance,
Ethnology,
bull.
i
inwersji,
Smithsonian
In
151, ( A n t h r o p o l o g i c a l P a
pers n r 42), W a s h i n g t o n .
W a s i l e w s k i
1978
J . S.
Symbolika
ruchu
obrotowego
rytualnej
„Etnografia
Polska",
t. 22, z. 1, s. 81-108.
1979
Podróże
Werner
W. L .
1937
do
A Black
Rzecz
Civilization,
W i e r u s z e w s k a
1966
piekieł.
Obrzędy
o misteriach
szamańskich,
Warszawa.
New York—London.
M.
recepcyjne
wieku
dojrzałego
w Bełchatowskiem,
„Łódzkie Studia
E t n o g r a f i c z n e " , t. 8, s. 23-80.
W i e r z b i c k i
1966
Mały
W o l f r a m
1935
J., R a d n o v i č
słownik
U., C h l a b i c z
serbochorwacko-polski,
J.
Warszawa.
H.
Ritual
and
dramatic
associations
of Sword
and
Chain
Dances,
„Journal
of the E n g l i s h F o l k D a n c e a n d S o n g Society", t. 2.
Y o u n g e r n i a n
1974
Maori
S.
Dancing
since
the
Eighteenth
Century,
„Ethnomusicology",
t.
18,
„ L u d " , t.
1,
cz. 1, s. 75-100.
Zapusty
...
1885
Zapusty,
Popielec,
Wielkanoc.
Wierzenia
z
Tarnobrzeskiego,
s. 82-83.
Z w o ls к i E.
1978
Choreia.
Muza
i bóstwo
w religii
greckiej,
Warszawa.
Jolanta Kowalska
THE BASIC ELEMENTS OT T H E CULTURAL CONCEPTS OF REALITY IN T H E
SYMBOLISM OF DANCE
Part
CULTURAL
QUALIFICATIONS
MOVEMENT
I
OF T H E MOVEMENT
OF DANCE
AND T H E SYMBOLISM
MOVEMENTS
S u m m a r y
This
cultural
p a p e r is the
t h a t it c a n f u l f i l l
out,
part
that
as
particular
the
of
the
study
of
the
is: w h i c h f e a t u r e s
dance
of the
as a m e a n s
dance
of c u l t u r a l t r a n s m i s s i o n i n d a n c e ( K o w a l s k a ,
elementar
"kinems" have
movement
units
wholes
l e c t i o n a n d composition
of
the
movement
no a u t o n o m o u s
and have
function
of
signs
and k i -
a r e j o i n e d together
as
of a l l the u s e d s i g n i f i c a n t elements
me
1985) I p o i n t e d
called in kinetography
meaning. T h e y
of
determine,
c o m m u n i c a t i o n a l f u n c t i o n s ? I n m y p r e v i o u s p a p e r on the
chanism and means
nesics
succesive
communication. M y question
into
a r e s u l t of
the
se
of the
due
to
the c u l t u r a l conotation of the e l e m e n t s a n d t h e i r c o m b i n a t i o n as w e l l .
dance
138
The
influence
of
cultural
JOLANTA
KOWALSKA
conotation
of the
movement
on
the
symbolism
of
the d a n c e is the m a i n s u b j e c t of this p a p e r .
A s the s t a r t i n g point to the q u a l i f i c a t i o n of the m o v e m e n t
a n d the o r g a n i z i n g
f a c t o r for the logic of m y r e a s o n i n g I a s s u m e the i d e a of a h u m a n i n d i v i d u a l a s
a
d a n c i n g c e n t r e of e m i s s i o n a n d of the v a l o r i z a t i o n of m o v e m e n t .
been
sprung up from two
statements:
the n o r m a t i v e r o l e of the
T h e idea has
dancer-the con
c l u s i o n of the a n a l y s i s of the m y t h on c r e a t i v e d a n c e of S i v a - N a t a r a d j a ( K o w a l
s k a , 1984) a n d the M a r c e l M a u s s ' i d e a , that the h u m a n body is the b a s i c a v i a b l e
i n s t r u m e n t of cognition a n d t h a t the t e c h n i q u e s of u s i n g the body r e f l e c t people's
attitudes
t o w a r d s r e a l i t y ( M a u s s , 1977, p. 543). I n d a n c i n g (as i n other k i n d s
b e h a v i o r as w e l l ) m a n operates w i t h m o v e m e n t
knowledge
a n d w o r l d outlook. H e is, a t the s a m e time, the c e n t r e of cognition
a n d the i n s t r u m e n t of cognition
of
symbols reflecting his internalized
—
is his body. T h e s u b j e c t i v e h u m a n p e r c e p t i o n of
r e a l i t y d i s t i n g u i s h e s the b a s i c s p a t i a l a n d t e m p o r a l r e l a t i o n s ( u p w a r d s - d o w n w a r d s ,
back wards-forwards,
left-right,
future-past,
present-past
of c u l t u r a l o b j e c t i v i z a t i o n these r e l a t i o n s become
etc.).
As
a
consequence
the b a s i c cathegories of
symbolic
c l a s s i f i c a t i o n s a n d so t h e y d e t e r m i n e the w a y s , i n w h i c h people use the
movement
in
by
like
dance. T h e y determine
they
have
too
determined
the
the
s t r u c t u r e of
structure
of
„ d a n c e texts"
composed
the
Siva-Nataradja in
images
of
them
sculptures.
I n this p a r t of the p a p e r I p r e s e n t the c u l t u r a l q u a l i f i c a t i o n of the
a n d the
movement's
referrence
fications
to
its
o n the
antithesis
a n d also
the
spatial a n d temporal aspect
symbolism
of
dance
classification
and
movement
the
of the
influence
movement
movement
of
a n d , i m p l i c i t l y , the
with
these c l a s s i
dance
itself.
T h e n e x t p a r t is going to be devoted to the connection of the v a l o r i z e d m o v e m e n t
w i t h v a l o r i z e d „ h u m a n w o r l d of t i m e a n d space" ( C a s s i r e r , 1977, p. 108) i n c o n s i
d e r a t i o n of the dance s y m b o l i s m .
Translated
by Anna
Kuczyńska-Skrzypek
