Cyfrowa Etnografia

http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/1156.pdf

Media

Part of Z żałobnej karty / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1

extracted text

Z

Ż

A

Ł

O

B

N

E

J

К

A'

R

T

Y

„ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X X : 1986, z. 1
P L I S S N 0071-1861

KAZIMIERA

ZAWISTOWICZ-ADAMSKA
(1897-1984)

d n i u 8 l i p c a 1984 r. z m a r ł a w

Ł o d z i prof, dr hab. K a z i m i e r a

Zawistowicz-

- A d a m s k a , w y b i t n y badacz i teoretyk

W

kultury ludowej, utalentowany

i niestrudzo­

ny

działacz

etnografów

na
—

polu

jej

krzewienia

niezawodny

i

popularyzacji, wychowawca

przyjaciel ludzi wiejskich. N a l e ż a ł a

wielu

pokoleń

do p o k o l e n i a

tych

P o l a k ó w , k t ó r z y start ż y c i o w y rozpoczynali u progu odzyskania n i e p o d l e g ł o ś c i i c a ­
łe swoje późniejsze życie i działalność p o ś w i ę c i l i w y t ę ż o n e j pracy nad utrwalaniem
najwyższych

wartości

w

r o z w o j u odrodzonego n a r o d u , s p o ł e c z e ń s t w a

i

jego

kul­

tury.
Urodziła
spędziła

w

się na
Pińsku

m a t k i za u d z i a ł w
ców,

po

wczesna

których
śmierć

Ukrainie w
n a Polesiu.

miejscowości
Była

córką

powstaniu listopadowym
ślad

zaginął,

a

cowi w s i s p o w o d o w a ł a ,

rodzinny

po u d z i e l e n i u

ż e r a z e m ze s w y m

Najwcześniejszą
dziadkowie

młodość
ze

strony

p o d z i e l i l i los t y c h s y b e r y j s k i c h z e s ł a ń ­

ich m a j ą t e k

ojca z m a r ł e g o na tyfus

Haniebno.

lekarza, którego

uległ

konfiskacie.

pomocy choremu

trzyosobowym

rodzeństwem

Przed­

mieszkań­
wychowy­

w a ł a s i ę pod w y ł ą c z n ą o p i e k ą m a t k i p r o w a d z ą c e j w P i ń s k u w ł a s n ą k s i ę g a r n i ę . M a t ­
ka,

pochodząca

pensji m o g ł a

również

po ś m i e r c i

z

rodziny

męża

nie dla c a ł e j rodziny. K s i ę g a r n i a
dodatkową

ziemiańskiej,

rozpocząć

pracę

ta z r e s z t ą w

dzięki

ukończonej

zawodową,

utrzyma­

ó w c z e s n y c h latach niewoli

spełniała

f u n k c j ę — o ś r o d k a krzewienia polskości. W niej bowiem

no n i e l e g a l n i e

polskie

pisma, książki

warszawskiej

zapewniającą

i broszury dostarczane

rozprowadza­

z Warszawy, a

k i e d y n a w e t poprzez k o r d o n y g r a n i c z n e z t e r e n u i n n y c h z a b o r ó w .

nie­

214

Z ŻAŁOBNEJ K A R T Y
W

tej

niecodziennej

głębianej

jeszcze

skiej uczącej
osobowość

się w

szkole

młodziutkiej

z książką

rozbudziło

nia

humanistyczne,

nej,

a

także

atmosferze

w

zetknięcie

niej wielkie

zamiłowanie

do c z y t a n i a . W r o d z o n e

pracą

w

kółku

w

kształtowanie

kontakty

ukończeniu

wczesne

systematyczność
młodzieży

Pińsku

się Jej

po w y c o f a n i u

postaw i

nauce

szkol­

sprawiły,

zaznaczyło

się wojsk

została w niej
osobowości

że

się już

rosyjskich

nauczycielką

znaczny

się starszy brat i mieszkali k r e w n i oraz przyjaciele

rodziców.

rozpoczęła

studia

młodzieży

wpływ
Warsza­

średniej

środowiskami

się

uzdolnie­

w

szkoły

z patriotycznymi

w

polskiej

się młodzieży. T o wyróżnienie

ś w i a t o w e j , kiedy

w i e , gdzie k s z t a ł c i ł
Po

wewnętrzne,
tajnym

polską szkółkę, a młodziutka Kazimiera
Na

po­
pol­

c h a r a k t e r oraz

I wojny

również

rodzinnym

się świadomość,

zdyscyplinowanie

polskiego.

w

Bardzo

w

wywarły

domu,

organizacji m ł o d z i e ż y

Zawistowicz.

do g r o n a w y r ó ż n i a j ą c e j

języka

tajnej

rosyjskiej, kształtowała

należała
czasie

wpajanej
do

Kazimiery

kierowanie

zorganizowano

polskości

dodatkowo p r z y n a l e ż n o ś c i ą

dziennikarskie

na

Wolnej

W s z e c h n i c y P o l s k i e j (1920-1923). Z a f a s c y n o w a n a w y k ł a d a m i profesora etnografii

Sta­

nisława

Poniatowskiego,

oraz

kulturę

ludów

ległej

który

pierwotnych

perspektywie

kulturę

ludową

ukazywał

historycznej,

w

t y m p o z o s t a ł a w i e r n a przez całe swoje
Etnografię

i etnologię

i

Uniwersytecie

cywilizowanych

przestrzennym

zróżnicowaniu

studia

etnologiczne

i

z z a k r e s u socjologii,

towskiego, S. C z a r n o w s k i e g o ,

kierunkiem

roz­

życie

naukowe.

historii kultury,

s t u d i o w a ł a w l a t a c h 1923-1929 n a W o l n e j

W a r s z a w s k i m pod

i

zainteresowaniom

d ł u g i e i bardzo intensywne

oraz n a u k i pokrewne

archeologii i j ę z y k o z n a w s t w a
Polskiej

ich

wybrała

społeczeństw

profesorów

L . K r z y w i c k i e g o , W. A n t o n i e w i c z a

Wszechnicy

—

S.

Ponia­

oraz J . N . B a u -

doun de C o u r t e n a y .
Zdecydowane
wały,

że już w

Katedrze

zainteresowania

naukowe

okresie

została

Etnologii

studiów

Wolnej

Wszechnicy

oraz

dociekliwość

asystentką

Polskiej

prof.

badawcza

spowodo­

S. P o n i a t o w s k i e g o

(1923-1928), a n a s t ę p n i e

w

przy

Zakła­

dzie E t n o l o g i i T o w a r z y s t w a N a u k o w e g o W a r s z a w s k i e g o

(1928-1932). W t y m t e ż c z a ­

sie o d b y w a ł a

(Łotwa, Estonia,

liczne

skandynawskich
dów

oraz

podróże

do k r a j ó w

(Szwecja, Norwegia,

pracami

ośrodków

studenckich

nadbałtyckich

Dania), zapoznając

naukowo-badawczych

kulturalnych.

archeologiczno-etnograficznych

Finlandia),
tych

w

Austrii,

C z e c h o s ł o w a c j i , n a W ę g r y i do W ł o c h . W 1929 r. d o k t o r y z o w a ł a

go u prof. J . S. B y s t r o n i a ( r o z p r a w a d o k t o r s k a pt. Zawarcie
no w

polskich

do

i etnologii n a W y d z i a l e F i l o z o f i c z n y m U n i w e r s y t e t u
obrzędach

weselnych

opublikowana

małżeństwa

przez

kup­

w n r 10 P r a c K o m i s j i

Etnogra­

wyjechała

Polskiej

studia

do

(1930-1931). S t u d i a te p r o w a d z i ł a w É c o l e P r a t i q u e des H a u t e s S t u d e n t ,

pod

czych

w y b i t n e g o uczonego prof.

na Sorbonie. U c z e s t n i c z y ł a

do w y s t a w y

syteckie

w

kolonialnej

Niemczech

gicznego S o r b o n y
mi

fesorami

muzealnych

Paryżu, zwiedziła

oraz b r a ł a u d z i a ł

w

najważniejsze

wyprawie

naukowej

Etnolo-

przygotowaw­

miasta

uniwer­

Instytutu

Etnolo-

z badania­

kraju Basków. W następnym roku akademickim

(1931-1932)

Finlandii

grot w

Instytucie

pracach

Pirenejach, połączonej

ponownie w

i Estonii,

gdzie p r z y ś c i s ł e j

współpracy

Tallgrenem, Ailio, Europensem i K r o h n e m prowadziła

no-archeologiczne
się

w

n a roczne

M a r c e l a M a u s s a , oraz w

ponadto w

do p r z e d h i s t o r y c z n y c h

etnograficznymi

przebywała

w

czym

się z za­

Jagiellońskie­

Paryża

kierunkiem

po

Jugosławii,

ficznej

gicznym

Akademii Umiejętności),

naro­

Uczestniczyła

również

k r e s u etnografii

wycieczkach

i

się z kulturą

z pro­

studia

etnologicz-

na temat p o w i ą z a ń k u l t u r o w y c h s ł o w i a ń s k o - f i ń s k i c h .

Zapoznając

z najnowszymi

kierunkami badań

oraz

gromadząc

materiał

porównawczy

swych prac szczególną u w a g ę z w r a c a ł a na organizację ś r o d k ó w dokumentacji

do

etno­

g r a f i c z n e j oraz m e t o d y k ę p r a c t e r e n o w y c h . Z w i e d z y tej i d o ś w i a d c z e ń m i a ł a w

naj­

w i ę k s z y m stopniu k o r z y s t a ć p r z y o r g a n i z o w a n i u

prze­

de w s z y s t k i m j e d n a k w ó w c z a s , gdy m o g ł a
w a d z o n y c h p r z e z siebie p l a c ó w k a c h

w ł a s n y c h b a d a ń terenowych,

kierować zespołami

naukowych.

etnografów

w

pro­

Z ŻAŁOBNEJ

215

KARTY

Dorobkiem tych pierwszych z a i n t e r e s o w a ń naukowych, podróży i s t u d i ó w za­
granicznych K a z i m i e r y Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j b y ł y liczne a r t y k u ł y i r e p o r t a ż e
drukowane p r z e w a ż n i e w czasopismach: „ W i e d z a i Życie", „Ziemia", „ K u r i e r L i teracko-Naukowy", „ L i t e r a t u r a Powszechna". P r o b l e m a t y k a tych o p r a c o w a ń doty­
c z y ł a g ł ó w n i e f o l k l o r u s ł o w i a ń s k i e g o ( c y k l a r t y k u ł ó w o o b r z ę d a c h d o r o c z n y c h ) oraz
f o l k l o r u f i ń s k i e g o i e s t o ń s k i e g o ( c y k l a r t y k u ł ó w n a t e m a t sag n a r o d o w y c h t y c h k r a ­
j ó w oraz i c h l i t e r a t u r y ) .
N o w y etap p r a c b a d a w c z o - n a u k o w y c h K a z i m i e r y Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j , z a ­
m y k a j ą c y s i ę w l a t a c h 1932-1939, w i ą z a ł s i ę j u ż ś c i ś l e z o b s z a r e m z i e m p o l s k i c h .
P r z e d m i o t e m J e j z a i n t e r e s o w a ń s t a ł a s i ę h i s t o r i a etnografii i etnologii p o l s k i e j oraz
k u l t u r a l u d o w a s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j . W y k ł a d y z d z i e j ó w etnografii i etnologii p r o ­
wadziła na różnych kursach k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w y c h , g ł ó w n i e jednak w ramach
d z i a ł a l n o ś c i I n s t y t u t u Pedagogicznego p r z y Z w i ą z k u N a u c z y c i e l s t w a Polskiego. P r z e ­
ł o m o w y m m o m e n t e m , n a j t r w a l e j w i ą ż ą c y m K a z i m i e r ę Z a w i s t o w i c z ze s p r a w a m i
p o l s k i e j w s i i j e j k u l t u r y , b y ł o n a w i ą z a n i e w 1937 r. w s p ó ł p r a c y z prof. L . K r z y ­
w i c k i m w I n s t y t u c i e G o s p o d a r s t w a S p o ł e c z n e g o . P o d jego k i e r u n k i e m z a p r o j e k t o ­
wane z o s t a ł y szeroko z a k r o j o n e b a d a n i a d o t y c z ą c e w p ł y w u e m i g r a c j i z a r o b k o w y c h
na przemiany kulturowe w s i . Do b a d a ń stacjonarnych wytypowano w i e ś Z a b o r ó w
( w d a w n y m pow. b r z e s k i m ) , p o s i a d a j ą c ą bogate t r a d y c j e w y c h o d ź s t w a z a r o b k o w e ­
go do A m e r y k i i sezonowego n a t z w . „ s a k s y " . Z e s w y m n a b y t y m d o ś w i a d c z e n i e m
w ł ą c z y ł a się w o p r a c o w a n i e s z c z e g ó ł o w y c h w y t y c z n y c h do b a d a ń t e r e n o w y c h n a d
t y m p r o b l e m e m , a t a k ż e n a d k o n c e p c j ą p r z e w i d z i a n e g o 3-tomowego zbiorowego
d z i e ł a pt. Społeczność
wiejska.
W czasie p o b y t u w Z a b o r o w i e (od s i e r p n i a 1937 do
c z e r w c a 1938 r.) K a z i m i e r a Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a o b j ę ł a b a d a n i a m i w s z y s t k i e r o ­
d z i n y i g o s p o d a r s t w a . P r z y j ę t a z a s a d a n a w i ą z y w a n i a przez b a d a c z a t e r e n o w e g o b e z ­
p o ś r e d n i c h k o n t a k t ó w z b a d a n ą s p o ł e c z n o ś c i ą , a t a k ż e p r ó b a d o j ś c i a do w z a j e m n e ­
go z r o z u m i e n i a i p e ł n e g o z a u f a n i a — b y ł y nie t y l k o n o w a t o r s k i e , ale r ó w n i e ż b a r ­
dzo o w o c n e w w y n i k a c h . Z a s a d a p o z n a n i a n a j p i e r w samego ś r o d o w i s k a s p o ł e c z ­
nego — z a n i m p r z y s t ą p i s i ę do j a k i c h k o l w i e k w n i m d z i a ł a ń — nie s t r a c i ł a do
dni d z i s i e j s z y c h n a s w y m z n a c z e n i u . „ M ą d r o ś c i " tej n a u c z y ł K a z i m i e r ę Z a w i s t o ­
w i c z - A d a m s k a z a p r z y j a ź n i o n y z N i ą od lat J ę d r z e j C i e r n i a k , s y n z i e m i Zaborow­
skiej, w y b i t n y d z i a ł a c z o ś w i a t o w y , t w ó r c a i realizator koncepcji teatru ludowego —
ó w c z e s n y wizytator Ministerstwa W y z n a ń Religijnych i O ś w i e c e n i a
Publicznego.
W s p ó ł p r a c a z Instytutem Pedagogicznym Z N P , w y k ł a d y na licznych kursach
o ś w i a t o w y c h , badania p o d j ę t e w Instytucie Gospodarstwa S p o ł e c z n e g o , a przede
w s z y s t k i m b e z p o ś r e d n i e uczestnictwo w ż y c i u w s i Zaborowa — z b l i ż y ł y K a z i m i e r ę
Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a z a r ó w n o do p r o b l e m ó w n u r t u j ą c y c h c a ł ą ó w c z e s n ą w i e ś , j a k
r ó w n i e ż do l u d z i w s i . W b a d a n e j s p o ł e c z n o ś c i w i d z i a ł a O n a nie t y l k o p r z e d m i o t
s w y c h b a d a ń , ale ż y w e , t w ó r c z e j e d n o s t k i i ś r o d o w i s k a — ze w s z y s t k i m i i c h p r o ­
blemami społecznymi i indywidualnymi. Działalność badawczo-naukowa i dydak­
t y c z n a oraz z a a n g a ż o w a n i e s p o ł e c z n e K a z i m i e r y Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j z a o w o c o ­
wały z n ó w licznymi opracowaniami z zakresu kultury społecznej wsi (cykl a r t y ­
k u ł ó w d o t y c z ą c y c h o b r z ę d o w o ś c i r o d z i n n e j ) i h i s t o r i i etnografii p o l s k i e j , w y t y c z ­
n y m i do g r o m a d z e n i a m a t e r i a ł ó w e t n o g r a f i c z n y c h w terenie p r z e z n a u c z y c i e l i , s t u ­
d e n t ó w , m ł o d z i e ż s z k o l n ą p r z e b y w a j ą c ą n a obozach, a t a k ż e m ł o d z i e ż z o r g a n i z o w a ­
ną w z w i ą z k a c h m ł o d z i e ż y wiejskiej. Z o p r a c o w a ń d o t y c z ą c y c h metodyki b a d a ń
t e r e n o w y c h n a s p e c j a l n e w y r ó ż n i e n i e z a s ł u g u j e p o z y c j a — Problem
kultury
ludo­
wej w badaniach, nad ś r o d o i o i s k i e m (1938 г.). N a j w i ę k s z y w y s i ł e k s k i e r o w a n y n a
o p r a c o w a n i e i w y d a n i e zbiorowego d z i e ł a o Z a b o r o w i e p r z e r w a ł a I I wojna ś w i a ­
towa. S z c z ę ś l i w i e się z ł o ż y ł o , ż e n a p i s a n e przez N i ą r o z d z i a ł y z o s t a ł y u r a t o w a n e
i d o c z e k a ł y s i ę w 1948 r. w y d a n i a k s i ą ż k o w e g o Społeczność
wiejska.
P r z e z "cały okres

o k u p a c j i n i e m i e c k i e j , a ż do p o w s t a n i a

warszawskiego

włącz-

216

Z ŻAŁOBNEJ

nie, K a z i m i e r a
pod

KARTY

Zawistowicz-Adamska uczestniczyła w pracy konspiracyjnej, p e ł n i ą c

pseudonimem

„Krystyny

Zaborowskiej" odpowiedzialną

funkcją

w

Centralnej

K o m ó r c e L e g a l i z a c y j n e j ( k r y p t o n i m „ P a r k " , „ L e t a " , „Izba") p r z y K o m e n d z i e
nej A r m i i

Krajowej

w

Warszawie. Była

współorganizatorką,

nikiem pracowni w y d a w a n i a nielegalnych

dowodów

Głów­

a następnie

kierow­

książeczek

wojsko­

osobistych,

w y c h i k e n n k a r t . W p r a c y tej — w y m a g a j ą c e j n i e t y l k o odwagi, a l e t a k ż e
nałej
że

organizacji

i

p r e c y z j i —• b y ł a

„cały warsztat pracowni

«Krystyna»
blankiety

wszystko

od p o c z ą t k u

przemyślała

— wszystko

niezastąpiona.

miało

jej istnienia b y ł idealnie

i dokładnie

swoje

Współpracownicy

opracowała:

miejsce, k a ż d y

zorganizowany.

pieczątki,

komplet

dosko­

wspominają,
tusze,

oddzielnie

wzory,

opakowany

z napisem danej m i e j s c o w o ś c i , tak samo wzory, podpisane

b l a n k i e t y itp. [...]

tego

pracy

stworzyła

wypuściła
źle

nie

z p r a c o w n i o m y ł k i , nie b y ł o w y p a d k u , aby k i e d y k o l w i e k z w r ó c o n o

nam

dokument

[...]

a to w

pewnej

«wsypy»,

n o ś c i i zasadzie
Niezależnie

życzliwą,

serdeczną

W pracowni

atmosferę

polskich lewych

mierze z a w d z i ę c z a j ą c

dokumentów

dobrze

nie

było

zorganizowanej

łącz­

« K r y s t y n y » , ż e do p r a c o w n i m i a ł y d o s t ę p t y l k o j e j p r a c o w n i c z k i " .
od

działalności

w

Centralnej K o m ó r c e

Legalizacyjnej

O n a t a k ż e (w l a t a c h 1942-1944) w y k ł a d y zlecone z etnografii
kompletach

Wolnej

towych.

interesujące

Te

[...]

Prócz

Krystyna

wykonany

nigdy

wspaniałą,

W s z e c h n i c y P o l s k i e j oraz i n n y c h , n i e l e g a l n y c h
wykłady

wygłaszane

piękną

kraju, już w

m a r c u 1945

r. K a z i m i e r a

prowadziła

i etnologii n a t a j n y c h

polszczyzną

kursach

oświa­

wspominają

do

dziś ich słuchacze.
Po

wyzwoleniu

przystąpiła
niąc

w

stępca
wała

do

niej

organizowania

a ż do

profesora,
się

w

wzajemna

1952

a

emerytury

(1967)

następnie

j a k o profesor

r. n a

funkcję

Uniwersytecie

i współdziałanie

Zawistowicz-Adamska

Katedry Etnografii na Uniwersytecie

peł­

jako

nadzwyczajny

Habilito­

Jagiellońskim

w kulturach

Łódzkim,

k i e r o w n i k a —• p o c z ą t k o w o

ludowych.

na

i zwyczajny.
podstawie

pracy

za­

Pomoc

Równolegle z pracą w Katedrze

E t n o g r a f i i U Ł p r o w a d z i ł a r ó w n i e ż w y k ł a d y zlecone z etnografii

i etnologii w

Wyż­

szej S z k o l e G o s p o d a r s t w a W i e j s k i e g o (1945-1947) oraz w P a ń s t w o w e j W y ż s z e j S z k o ­
le T e a t r a l n e j (1946-1949).
Działu

Etnografii w

Począwszy

Łódzkim

od 1955 r . b y ł a p r z e z w i e l e

Muzeum

Archeologicznym

i

lat

kierownikiem

Etnograficznym, a

1954 do 1972 r . k i e r o w n i k i e m P r a c o w n i E t n o g r a f i i I n s t y t u t u H i s t o r i i K u l t u r y

od
Ma­

terialnej P A N .
Lata

powojenne

były

dla K a z i m i e r y

nej pracy naukowo-badawczej
ności w

Zawistowicz-Adamskiej okresem

wytężo­

i d y d a k t y c z n e j oraz ś c i ś l e z n i m i z w i ą z a n e j

działal­

zakresie organizacji n a u k i i popularyzacji najszerzej p o j ę t e j wiedzy

graficznej. J e j zainteresowania
zespołowe

prace u c z n i ó w

naukowe, realizowane

i współpracowników,

prowadzone

były

w

dwóch

niczych kierunkach: b a d a ń nad specyfiką

gospodarczą i społeczno-kulturową

nów

problemowych,

c e n t r a l n e j P o l s k i oraz t z w .

badań

etno­

poprzez w ł a s n e b a d a n i a oraz

przeprowadzanych

zasad­
regio­
w

róż­

n y c h regionach k r a j u , a d o t y c z ą c y c h takich z a g a d n i e ń , jak: tradycyjne i w s p ó ł c z e s ­
ne f o r m y p o m o c y w z a j e m n e j , r ó ż n e r o d z a j e w s p ó ł d z i a ł a n i a

gospodarczego,

wpływ

zajęć pozarolniczych, w i ę z i s p o ł e c z n e i ich przemiany.
Szczególną wagę przywiązywała Kazimiera
renowych.
rym

W

dzieliła

tym

zakresie

s i ę bez

ich nieustannie

reszty

dysponowała
ze

swymi

Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a do b a d a ń

własnym

bogatym

doświadczeniem,

uczniami i w s p ó ł p r a c o w n i k a m i ,

te­
któ­

pobudzając

do d a l s z y c h o s i ą g n i ę ć n a p o l u d o k u m e n t a c j i g i n ą c y c h f o r m k u l t u r y

ludowej. D o t y c z y ł o

to

UŁ,

badawczo-naukowych

jak i zespołów

zarówno

prac prowadzonych
w

w

ramach K a t e d r y Etnografii

M u z e u m oraz P r a c o w n i E t n o g r a f i c z ­

nej I H K M P A N .
W a ż n y m terenem
ły

instytucje

ożywionej

i organizacje

działalności Kazimiery

naukowe

oraz s p o ł e c z n e .

Zawistowicz-Adamskiej

Już w

1929 r. z o s t a ł a

by­

człon-

Z ŻAŁOBNEJ

kiem-współpracownikiem
czywistym
tut

Instytutu

International

K o m i s j i Etnograficznej P A U w Krakowie,

Nauk

Antropologicznych

TNW,

członkiem

członkiem

tytularnym

d ' A n t r r o p o l o g i e oraz C o m m i s i o n I n t e r n a t i o n a l e des

ditions P o p u l a i r e s w P a r y ż u (od
pondentem, a n a s t ę p n i e

1947

zwyczajnym Łódzkiego

r.) i I n s t y t u t u S z t u k i

PAN

Arts

rze­
Insti­

et

Tra­

г.). O d 1949 r. b y ł a r ó w n i e ż c z ł o n k i e m k o r e s ­

Komitetu Nauk Etnologicznych P A N .
1969

217

KARTY

Zasiadała

Towarzystwa Naukowego, a

także

w

(1957-

Radzie Naukowej I H K M

(1963-1977). B r a ł a t a k ż e u d z i a ł w

pracach redakcyjnych wielu wydawnictw naukowych, jak

komitetach

„Etnografia

oraz

Polska", B i ­

b l i o t e k a E t n o g r a f i i P o l s k i e j , P o l s k i A t l a s E t n o g r a f i c z n y s y n t e z a — Etnografia
ski.

Przemiany

kultury

ludowej

ficzne ( P T L ) . P r z e z w i e l e lat
łów

Muzeum

(IHKM

PAN),

„Lud", Prace i Materiały

b y ł a redaktorem serii

Archeologicznego

i Etnograficznego

etnograficznej P r a c i
w

Łodzi

i

prawie

Materia­

do

ostatnich

lat ż y c i a r e d a k t o r e m Ł ó d z k i c h S t u d i ó w E t n o g r a f i c z n y c h ( P T L ) . O d 1946 r .
w

Polskim

Towarzystwie

Ludoznawczym

początkowo

jako

prezes

Pol­

Etnogra­

działała

Łódzkiego

Od­

d z i a ł u , a n a s t ę p n i e j a k o w i e l o l e t n i prezes Z a r z ą d u G ł ó w n e g o P T L .
W ś r ó d wielu powojennych publikacji

naukowych Kazimiery

Zawistowicz-Adam­

s k i e j do n a j w a ż n i e j s z y c h p o z y c j i n a l e ż ą : S p o ł e c z n o ś ć uiiejsJca (1948, 2 w y d a n i e 1958),
Żywe
w

tradycje

kulturach

tury

współdziałania
ludowych

ludowej

społecznym

(1966), Systemy
polskiej

badań

prac

wych

kultury

wsi

badawczych

w

świetle

(1948),
na

(1971), Więź
wsi

Pomoc

wzajemna

i

w

Polsce
do

ośrodka

b a d a ń nad

ośrodka

różnych

— badacz

Technika

kul­

ich

historyczno-

układach

gospodar­

(1976), Granice

tego s z e r e g s t u d i ó w

obrzędowością

łódzkiego

w

ludowa

(1976). P r ó c z

łódzkiego,

doświadczeń

w

sztuka

współdziałanie

Pol

Słowiańszczyźnie

społeczna

(1976), Polska

„Lud" Kolberga jako źródło
ne

wsi

krewniacze

uwarunkowaniu

czo-społecznych
zonty

na

( p r a c a h a b i l i t a c y j n a , 1950-1951), Wincenty

ludu

i

—

polskiego,

etnograficznych

hory­

jak

badań

— cykl artykułów

np.

Wytycz­
tereno­

dotyczących

re­

gionu i r e g i o n a l i z m u , z a j ę ć p o z a r o l n i c z y c h oraz i n n y c h o p r a c o w a ń b ę d ą c y c h

odbi­

ciem szerokich z a i n t e r e s o w a ń

etno­

graficznych
kowego).
przez N i ą

Do

IHKM

PAN

Jej

dorobku

prac

w

serii

i

ich

Autorki

(drukowanych w

P T L , socjologicznych
naukowego

Biblioteki

i

wydawnictwach

Łódzkiego

należą

również

liczne

Etnografii

Polskiej

(IHKM),

Towarzystwa
tomy
Prac

i

Materiałów

Etnograficznych ( P T L ) , Ł ó d z k i c h S t u d i ó w Etnograficznych, Prac i M a t e r i a ł ó w
zeum Archeologicznego i Etnograficznego w
wią

także

redagowane

i folkloru na

przez n i ą

katalogi

Nau­

redagowanych
Mu­

Ł o d z i i innych. W a ż n e pozycje stano­
z wystaw

t e r e n i e w o j . ł ó d z k i e g o , dla k t ó r e j to

sztuki

ludowej

działalności Kazimiera

i konkursów

Zawisto­

w i c z - A d a m s k a w y k a z y w a ł a zawsze wiele zrozumienia — b y ł a ich

współorganizato­

rem i konsultantem naukowym.
m.

Za

całokształt

in.

Krzyżem

Medalem Komisji
sie

swej

działalności

Oficerskim

Orderu

uhonorowana
Odrodzenia

Edukacji Narodowej. Za udział

wojny otrzymała

Krzyż

Walecznych, Krzyż

została

Polski,
w

Armii

licznymi

Złotym

odznaczeniami,

Krzyżem

Zasługi,

walce konspiracyjnej w
Krajowej

oraz Z ł o t y

cza­
Krzyż

Zasługi z Mieczami.

S i e d z ą c drogi r o z w o j u K a z i m i e r y Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j w i d z i m y , ż e s p l a t a
się w nich nierozerwalnie postawa naukowa i społeczna. P r z e g l ą d Jej dorobku n a u ­
k o w e g o u p r a w n i a r ó w n i e ż do s t w i e r d z e n i a , ż e s y l w e t k a n a u k o w a tej u c z o n e j k s z t a ł ­
t o w a ł a s i ę pod w p ł y w e m w i e l u w y b i t n y c h a u t o r y t e t ó w n a u k o w y c h p r z y n a l e ż n y c h
do r ó ż n y c h k i e r u n k ó w m e t o d o l o g i c z n y c h . K i l k u l e t n i a a s y s t e n t u r a u prof. S. P o n i a ­
towskiego — p r z e d s t a w i c i e l a k i e r u n k u historycznego w etnologii, p o w i ą z a n i a ze
s z k o ł ą socjologii k u l t u r y prof. C z a r n o w s k i e g o , w s p ó ł p r a c a w I n s t y t u c i e G o s p o d a r ­
s t w a S p o ł e c z n e g o z prof. K r z y w i c k i m , d o k t o r a t u prof. J . S. B y s t r o n i a i w r e s z c i e

218

Z ŻAŁOBNEJ K A R T Y

s t u d i a etnograficzno-socjologiczne

u prof.

Marcela Maussa w

s t a ł a s i ę O n a p r z e d s t a w i c i e l k ą socjologiczno-historycznego

Paryżu

sprawiły,

że

kierunku badań w

etno­

grafii polskiej. R o z l e g ł e studia i liczne p o d r ó ż e n a u k o w e w k r a j u i z a g r a n i c ą

oraz

nieustanna praca nad sobą p o z w o l i ł y

Jej zgłębić obydwa kierunki

dzięki

w

czemu

zajęła

ważne

miejsce

p r z e d s t a w i c i e l i p o l s k i e j etnografii.

gronie

Swoją

metodologiczne,

najwszechstronniej

postawę

metodologiczną

wykształconych
akcentowała

r ó w n o w r o z p r a w a c h n a u k o w y c h , j a k i w w y p o w i e d z i a c h podczas
ferencji

etnograficznych,

wała

również wyraźnie

się

współczesna

w

etnografia

których

niezmordowanie

uczestniczyła.

do z a k r e s u b a d a ń e t n o g r a f i c z n y c h

powiązana

jest

jak

najściślej

z

Ustosunkowy­

stwierdzając,

naukami

ż e : a)

historycznymi,

b) p r z e d m i o t e m j e j z a i n t e r e s o w a ń j e s t n i e t y l k o d a w n o ś ć , lecz i t e r a ź n i e j s z o ś ć
tury

rozpatrywana w

całokształcie

zjawisk ekonomiczno-społecznych

kul­

konkretnego

l u d u — t w ó r c y k u l t u r y — n a tle p r o c e s ó w h i s t o r y c z n y c h , c) o b i e k t e m b a d a ń
n i e t y l k o k u l t u r a w s i , lecz w r ó w n y m s t o p n i u k u l t u r a l u d o w a
Ze szkoły nauk społecznych profesorów Czarnowskiego
kiej

współpracy

z

wybitną

Radlińską,

wyniosła

wszystkich

poczynaniach

przedstawicielką

postawę

społeczną,

pedagogiki

która

naukowo-badawczych

za­

zjazdów i kon­

jest

robotników.

i K r z y w i c k i e g o , z blis­

społecznej,

towarzyszyła

Jej

prof.

Heleną

nieustannie

i dydaktycznych na

we

Uniwersytecie

oraz w pracy nad n a j p i ę k n i e j p o j ę t ą służbą upowszechniania wiedzy i kultury. P o ­
s t a w a ta p o z w a l a ł a j u ż przed w o j n ą w i ą z a ć s i ę m ł o d e j uczonej z p l a c ó w k a m i i or­
g a n i z a c j a m i s z e r z ą c y m i n a w s i p o l s k i e j o ś w i a t ę i k u l t u r ę . D z i ę k i tej p o s t a w i e
gła

Zaborowskich w e j ś ć w b l i s k i i s e r d e c z n y

podczas b a d a ń

kontakt z

mo­

mieszkań­

c a m i wsi i z a p r z y j a ź n i ć się z n i m i n a całe życie. T y l k o dzięki temu zbliżeniu

mogło

p ó ź n i e j p o w s t a ć to w n i k l i w e s t u d i u m p s y c h o l o g i c z n o - s p o ł e c z n e pt. Społeczność

wiej­

ska,

o którym

prof.

„ k s i ą ż k a ta n a l e ż y
wiem
[...]

opowieścią

rozprawą

łania w
sobie

o tym, jak badacz m o ż e

możliwości
którzy

w

przedmowie

do w y d a n i a

drugiego:

do r o d z a j u b a r d z o r z a d k i e g o w l i t e r a t u r z e n a u k o w e j . J e s t

o badaniach społecznych

społeczności

wszystkim,

pisał

Jan Szczepański

prowadzonych w

sobie s t w o r z y ć

środowisku

w a r u n k i skutecznego

w i e j s k i e j , j a k m o ż e z d o b y ć jej zaufanie, a zarazem

badania

i, dodajmy,

we

pracują,

wsi

kierowania

którzy

chcą

nią —
wieś

polecić

badać

ją

lub

bo­

wiejskim
dzia­

zapewnić

trzeba

tym

przekształcać.

A w i ę c j e s t to k s i ą ż k a d l a s t u d e n t ó w socjologii i etnografii, d l a e k o n o m i s t ó w i n a u ­
czycieli w i e j s k i c h , dla d z i a ł a c z y

wiejskich —

obojętnie, w

jakich

pracują

organi­

zacjach czy partiach politycznych".
Dzięki

swej

postawie

okres

powojenny

celu

wydobycie

z

i utrwalenie w

społecznej

wspierała

Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a przez

teoretyczną

ruch

regionalny,

wartości,

które

zasługują

kulturze narodowej. Praca

na tym

kultury

ogólnej

Kazimiera

swą wiedzą
ludowej

tych

cały

mający
na

na

poznanie

odcinku p o z w a l a ł a

jej

r ó w n i e ż g ł ę b i e j w n i k n ą ć w proces d z i s i e j s z y c h p r z e o b r a ż e ń d o k o n u j ą c y c h s i ę w

śro­

d o w i s k u w i e j s k i m . Z tej c z y n n e j p o s t a w y
wiązanie
we

wobec przemian na w s i w y p ł y w a ł o

s i ę b e z p o ś r e d n i o po w o j n i e z t a k i m i p l a c ó w k a m i , j a k u n i w e r s y t e t y

Jej

ludo­

(w B r u s i e k. Ł o d z i i w H u c i e D ł u t o w s k i e j k. Ł a s k u ) oraz z w i c i o w y m r u c h e m

m ł o d z i e ż y w i e j s k i e j . Z a p r a s z a n a n a k o n f e r e n c j e i k u r s y m ł o d z i e ż o w e , podobnie j a k
p r z e d w o j n ą , p r o w a d z i ł a n a n i c h w s p o s ó b p r z y s t ę p n y w y k ł a d y z z a k r e s u etnografii
Polski,

ukazując

młodzieży

sens p o z n a n i a

i przywiązania

do

swych tradycji

kul­

turowych.
Problem

właściwej

wcześniejszych
w

lat

interpretacji tradycji

przez

prace

1929 r. u s t o s u n k o w y w a ł a

naukowe

kulturowych

Kazimiery

s i ę do tego z a g a d n i e n i a

przewijał

się

od

naj­

Zawistowicz-Adamskiej. Już
estońskie.

Pona­

w i a ł a t e n p r o b l e m p r z y w i e l u i n n y c h o k a z j a c h p r z e d w o j n ą i po w o j n i e ,

w a r t . Sagi

zwłaszcza

w ó w c z a s , gdy t r z e b a b y ł o b r o n i ć s e n s u i s t n i e n i a etnografii

dyscypli­

jako odrębnej

n y n a u k o w e j , a jeszcze c z ę ś c i e j w t e d y , gdy p o d w a ż a n o w a r t o ś ć s a m e j k u l t u r y l u d o -

Z ŻAŁOBNEJ

wej. Na Kongresie Kultury
w

Polskiej w

1966 r. m ó w i ł a n a t e m a t z n a c z e n i a

k u l t u r z e oraz p o z y c j i n a u k e t n o l o g i c z n y c h

śród wielu

zagadnień

newralgicznym

nauce polskiej n a s t ę p u j ą c o :

w

moim

s i ę do etnografii,

tradycji.

kultury,

naukowych,

a

nawet

nieodparcie

niektórych

pracowników

z tradycyjną

kulturą

ludową.

przekonaniu

jest

a zarazem źródłem

i s t o t n y c h n i e p o r o z u m i e ń . J e s t to z a g a d n i e n i e
się

tradycji

w

w y b i e r a m jedno, k t ó r e

ustosunkowania

219

KARTY

wielu

W świadomości
pojęcie

S k o j a r z e n i e to

„Spo­

punktem
nader

pracowników

etnografii

kojarzy

budzi r ó ż n e

zastrze­

ż e n i a , jest ź r ó d ł e m n i c z y m nie uzasadnionego niepokoju. C z y t r a d y c y j n e t r e ś c i
turowe

c h o w a w c z o ś c i , a zatem zacofania? O d w o ł u j e m y
do t r a d y c j i

w szeroko p o j ę t e j k u l t u r z e , w

intelektualnych
nych tradycji
Zawsze

i ideologicznych.
w

określonym

też mniej

czy

Wszyscy jesteśmy

(i z a w s z e

więcej

s i ę w s z a k do t r a d y c j i

p r z e k a z y w a n y c h przez t r a d y c j ę :

dokonujemy

bierzemy

te, k t ó r e

n a uznanie. Nasz

zasługują

r u n k o w a n e j k u l t u r y , to w
dla

określenia

śród

nauk społecznych.

dialog

obejmuje

tego p r o c e s u

ograniczamy

rowych.

Widzimy

w

pielęgnujemy

z tradycją

pojmowanych

elementy stare i nowe w

naszym

mnie­

[...]

Gdy

historycznie

trwa

uwa­

punkt

odniesienia

etnologicznych

wyraża

się na

s i ę do r e j e s t r o w a n i a

czoło

się w

zaobserwowanych

wyników

naszych

badań

faktów
nie

po­

problema­

ustawicznie

zainteresowań

{...]

zachowujemy

przeobraża­

czasowo i przestrzennie. Proces przemian i

wysuwają

przydatność

nauk

in­

kulturowych

i

nieustannie

kształtowaniu

Etnologiczny „dialog" z t r a d y c j ą

się kulturze, zlokalizowanej

widłowości
Nie

nowocześnie

prądach

wymiarze

treści

tym kontekście znajdziemy w ł a ś c i w y

zakresu i roli

tyce badawczej, która

selekcji

rozbrat z tymi, k t ó r e

lub w r ę c z szkodliwym balastem,

w i ę c n a t r a d y c j ę s p o j r z y m y poprzez j e j u d z i a ł w

w

spadkobiercami takich lub

uwarunkowanym społecznie)

świadomie

narodowych,

sztuce, w m y ś l i filozoficznej,

maniu są zbędnym

jącej

kul­

o d n a j d u j e m y t y l k o w k u l t u r z e l u d o w e j , c z y s ą one z a w s z e z n a m i e n i e m z a ­

teoretycznych

pra­
[...]

i zjawisk kultu­

tylko

dla

uogólnień

t e o r e t y c z n y c h , l e c z t a k ż e w z a s t o s o w a n i u do potrzeb ż y c i a b i e ż ą c e g o " *.
Maria

Biernacka

* W o p r a c o w a n i u p o ś w i ę c o n y m prof. K a z i m i e r z e Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j w y ­
korzystano m a t e r i a ł y wspomnieniowe J e j siostry, J a d w i g i W a r z a ń s k i e j (maszyno­
p i s w Z a k ł a d z i e E t n o g r a f i i U n i w e r s y t e t u Ł ó d z k i e g o ) , oraz H a l i n y Ł a n i e w s k i e j •—
w s p ó ł p r a c o w n i c z k i k o n s p i r a c y j n e j w K o m ó r c e L e g a l i z a c y j n e j A K . P o r . t a k ż e S. L ewandowska,
Kryptonim
„Legalizacja
1939-1945", W a r s z a w a 1984, s. 147-148.
A u t o r k a o p r a c o w a n i a b y ł a u c z e n n i c ą prof. K a z i m i e r y Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j n a
t a j n y c h k o m p l e t a c h W o l n e j W s z e c h n i c y P o l s k i e j oraz n a U n i w e r s y t e c i e Ł ó d z k i m .

MIECZYSŁAW

GŁADYSZ

(1903-1984)

D n i a 12 p a ź d z i e r n i k a
czysław

Gładysz.

etnografii
Profesor
mierz

Śmierć

polskiej,

ta w y r z ą d z i ł a

szczególnie

Gładysz bowiem

Moszyński

1984 r. z m a r ł w K r a k o w i e w w i e k u 81 l a t prof, dr M i e ­
i niepowetowaną

i

śląskiej,

jako uczeń takich ś w i a t o w e j

i K a z i m i e r z N i t s c h , nie

w kontekście

całej Słowańszczyzny

i w

wymi.

podejście

w

Takie

wielką

krakowskiej

owocowało

mógł

ale

pracy wielu

i

nie

tylko

słowiańskiej.

s ł a w y uczonych, j a k

inaczej w i d z i e ć

powiązaniu

stratę

także

naszej

Kazi­

nauki,

jak

z innymi dyscyplinami

nauko­

etnografów,

języko­

slawistów,

z n a w c ó w . S z e r o k i e s p o j r z e n i e n a c z ł o w i e k a i jego k u l t u r ę s p r a w i ł o , ż e z a i n t e r e s o w a ­
nia

badawcze

i

działalność

prof.

Gładysza

były

wielokierunkowe,

przynoszące

t r w a ł e i cenne w y n i k i .
P i e r w s z ą i nigdy
rego p o ł o ż y ł
wości
0

badawczych

i

polskość

tej

części

uczestnicząc

w

1921

1 żywa

nie p o r z u c o n ą

olbrzymie

osobowość

zasługi

satysfakcji.
naszej
r. w

Profesora

pasją badawczą

i który

Profesor

ziemi,

trzecim

dostarczył

wokół

dla

wzrastał

w

spraw

powstań

śląskich

i

zmysł

organizacyjny

śląskim.

Duży

1927 r . w ł ą c z y ł

atmosferze

któ­

możli­

Gładysz

powstaniu

s p r a w i ł y , iż w

Profesora b y ł Śląsk,

M u tak wielu t e m a t ó w ,

się w akcję

walki

plebiscytu,
tworzenia

Z ŻAŁOBNEJ

w

Katowicach Muzeum Śląskiego, a następnie

Śląsku,

m.

in. przez

poszukiwań

Polską

i

przy

w

prace

Umiejętności

i d o g ł ę b n y c h b a d a ń terenowych

p o ś w i ę c o n e zdobnictwu
energią

Akademię

były

możliwościach

badawcze

prowadzone

na

Krakowie.

Efektem

tych

w

dwa niezwykle

drzewnemu i metalowemu

szerszych

221

KARTY

oryginalne

przystępuje

prof.

Gładysz

do

d a w c z e j n a Ś l ą s k u po I I w o j n i e ś w i a t o w e j . J u ż w m a r c u 1945 r . zostaje
Muzeum w

Gliwicach,

Górnośląskim

w

a od 1952 r. do 1960 r. p e ł n i f u n k c j ę

Bytomiu.

Za pionierską

i niezwykle

kierownika

Zakładu

po

objęciu

w

jak

wspomniano

sją, którą

1960

Etanografii

PAN

uznać

w

Krakowie,

a

które

była

pasją

zaszczepić

swym

największą

ba­

Muzeum

należy

inicja­

czasie p e ł n i e n i a od 1954 r .
U J . Śląska

niewątpliwie

pracy

dyrektorem

na G ó r n y m Śląsku, w

r. K a t e d r y Etnografii S ł o w i a n

—

potrafił

IHKM

większą

dyrektora w

ważną

t y w ę i o r g a n i z a c j ę z e s p o ł o w y c h b a d a ń monograficznych
także na Ś l ą s k u Opolskim, k t ó r y m i k i e r o w a ł w

dzieła

g ó r a l i ś l ą s k i c h . Z jeszcze

współpracownikom

tym

funkcji

kontynuował

kultura ludowa

badawczą

Profesora.

i uczniom, a k t ó r e j

—
Pa­

rezul­

t a t e m b y ł o w i e l e p r a c m a g i s t e r s k i c h , d o k t o r s k i c h o r a z p u b l i k a c j i samego P r o f e s o r a
i Jego w s p ó ł p r a c o w n i k ó w .
Równolegle
Gładysza
w

szły

z tymi
w

zainteresowaniami

kierunku badań

międzynarodową

a k c j ę poprzez

wysiłki

badawcze

i organizacyjne

karpackiej kultury ludowej.
utworzenie

w

Zostały

prof.

one

1959 r . M i ę d z y n a r o d o w e j

ujęte

Komisji

do B a d a n i a K u l t u r y L u d o w e j w K a r p a t a c h , a n a s t ę p n i e t e ż n a B a ł k a n a c h , a w

któ­

r e j to p r e z y d i u m z a s i a d a ł do k o ń c a

dzia­

łającej w
ną

życia, kierując

ramach Komitetu N a u k Etnologicznych

zainteresowań

Profesora

było

zainicjowanie

nictwa

Etnografia

i

była

t e ż etnografia

opracowanie

narodów

P A N . Niezwykle

ważną

Słowiańszczyzny.

J e g o to

zasługą

zbiorowego

wydaw­

szczegółowego

słowiańskich,

Nauk poszczególnych krajów

które

p r a c a m i k o m i s j i polskiej

konspektu

realizowane

jest

przez

dziedzi­

Akademie

słowiańskich.

Zawsze ż y w o p a s j o n o w a ł a Profesora d z i a ł a l n o ś ć muzealna i muzeologia,

którym

p o ś w i ę c i ł w i e l e w y s i ł k ó w . Z J e g o to i n i c j a t y w y p o w s t a ł o w 1973 r . p r z y U J p i e r w ­
sze w P o l s c e P o d y p l o m o w e S t u d i u m Muzeologii. O n t e ż n i e s ł y c h a n i e ż y w o

reagował

na

doświad­

wszelkie

czeniem

akcje badawcze

oraz o r y g i n a l n y m i

dakcyjnych,
„Etnografii
dawniczą

którym

placówek

muzealnych, służąc

pomysłami.

Wreszcie n a l e ż y

poświęcił

wiele

uwagi

i

P o l s k i e j " , d e d y k o w a n e g o prof. К .
Prace

Etnograficzne,

wydawaną

w

swą wiedzą i

wspomnieć

Tę

tak

niezwykle

Gładysza

różnorodną

podkreślono

w

i

bogatą

ciepłych

i

re­

serca. B y ł m. in. redaktorem

tomu

Moszyńskiemu, zainicjował

serię

wy­

Naukowych

UJ,

ramach

Zeszytów

a t a k ż e b y ł a u t o r e m i r e d a k t o r e m szeregu b i b l i o g r a f i i etnografii

prof.

o pracach

Śląska i Karpat.

działalność

naukową

i

serdecznych

słowach

wypowiedzianych

organizatorską

n a d J e g o t r u m n ą w d n i u 18 p a ź d z i e r n i k a 1984 r . n a C m e n t a r z u R a k o w i c k i m w

Kra­

kowie.

dzie­

W imieniu

kanem

Profesor

Senatu i W y d z i a ł u Filozoficzno-Historycznego

był w

latach

1968-1972, m ó w i ł

prof,

dr J . W y r o z u m s k i , k r e ś l ą c s y l w e t k ę

lenia

etnografów.

Zasługi

na

polu

obecny

U J , którego

dziekan

tegoż

uczonego i w y c h o w a w c y

muzeologii

podkreślił

dyrektor

Wydziału,

młodego

poko­

Muzeum

Etno­

graficznego w K r a k o w i e m g r E . W a l i g ó r a , w y s t ę p u j ą c y w i m i e n i u M i n i s t r a K u l t u ­
r y i S z t u k i , a prof, dr Z . S o k o l e w i c z

żegnała Profesora w imieniu Komitetu

Etnologicznych

krakowskich etnografów

A.

P A N . Ze środowiska

Zambrzycka-Kunachowicz, kierownik

letni

współpracownik

Etnografii
którzy

IHKM

oddali

Profesora,

PAN w

Krakowie.

Nie

te

słowa,

zabrakło

też słów

i

naukowych

ten

od r ó ż n y c h
dzień

organizacji, p l a c ó w e k

zjechały

do

Krakowa

wielkiemu

śląskich,
wiążąc

w

i

powstańców

wieńce

kwiatów

broni

długo­

Pracownię

ze Ś l ą s k i e m . L i c z n e

które

towarzyszowi

UJ i

reprezentująca

s y m b o l i c z n ą k l a m r ą t a k z a w s z e silne z w i ą z k i K r a k o w a
wiązanki

posługę

K a t e d r y Etnografii S ł o w i a n

pisząca

Nauk

doc. dr

patriocie,

nych,

ostatnią

oraz

przemawiały

z różnych

stron

i osób

prywat­

kraju,

świadczą

222

Z ŻAŁOBNEJ K A R T Y

o wielokierunkowej
nych

dziedzinach

i tak z a a n g a ż o w a n e j

i owocnej d z i a ł a l n o ś c i

n a u k i i k u l t u r y naszego

kraju.

Zmarły

Profesora w

b y ł bowiem

nie

d u ż e j m i a r y U c z o n y m i W y c h o w a w c ą w i e l u p o k o l e ń e t n o g r a f ó w , a l e przede

róż­
tylko

wszyst­

k i m C z ł o w i e k i e m , k t ó r y „ b a d a j ą c k u l t u r ę l u d o w ą i jej r ó ż n o r o d n e w y t w o r y " zawsze
patrzył
naukę

„na nią
potrafił

potrzebę

przez

ludzi, którzy

zaszczepić

kontaktu

swoim

z ludnością

ją

1

tworzą" .

Takie

współpracownikom.
wiejską,

od k t ó r e j

to

Jemu

spojrzenie

to

mieliśmy

na

naszą

zawdzięczamy

stałą

nie

tylko

uzyskiwać

potrzebne n a m i n f o r m a c j e , ale od k t ó r e j m i e l i ś m y s i ę u c z y ć p r a w d y o n a s s a m y c h .
„Kultura

to

przemówień

przede

wszystkim

papież Jan P a w e ł

człowiek" —
I I

8

jak powiedział

w

jednym

ze

swych

— - i j a k z a w s z e c z u ł prof. G ł a d y s z , d a j ą c

temu

w y r a z w s w y c h p r a c a c h i p o c z y n a n i a c h n a u k o w y c h , k t ó r y c h n i e s t e t y nie dane
było doprowadzić

do k o ń c a . O d s z e d ł b o w i e m

w pełni sił twórczych, mając

Mu

jeszcze

t y l e z a p a ł u i p l a n ó w b a d a w c z y c h i m o g ą c tak w i e l e p o w i e d z i e ć w u m i ł o w a n e j p r z e z
siebie d y s c y p l i n i e n a u k o w e j .
Zofia

1

Szromba-Rysowa

J. Bujak,
T. D o b r o w o l s k a ,
Działalność
naukowa
i osiągnięcia
pro},
dr. Mieczysława
Gładysza,
„ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 25: 1981, z. 2, s. 18.
P r z e m ó w i e n i e J a n a P a w ł a I I do u c z e s t n i k ó w o b c h o d ó w w 40 r o c z n i c ę w a l k
o Monte C a s s i n o , 17 V 1984; cyt. z a : „ T y g o d n i k P o w s z e c h n y " , R . 38: 1984, n r 22,
s. 2.
2

LÁSZLÓ

FOLDES

(1934-1980)
Laszlo

Foldes, w ę g i e r s k i

wych, redaktor

czasopism

badacz k u l t u r y ludowej,

i dzieł

zbiorowych

autor

o tematyce

licznych prac

etnograficznej,

nauko­
inicjator

w i e l u n o w y c h t e m a t ó w b a d a w c z y c h , o p r a c o w y w a n y c h p o t e m zbiorowo w s k a l i
dzynarodowej,

uczestniczący

aktywnie

w

życiu

naukowym

ośrodków

mię­

badawczych

E u r o p y i A z j i , c z ł o w i e k ogromnej p r a c o w i t o ś c i — a p r z y t y m l o j a l n y k o l e g a i p r z y ­
jaciel,

powszechnie

lubiany

w

środowiskach

znany b y ł dzięki bliskiemu kontaktowi,

etnograficznych.

jaki utrzymywał

Polskim

z naszym

etnografom

krajem.

W czasie w i e l o k r o t n y c h p o b y t ó w w P o l s c e d a ł s i ę p o z n a ć j a k o w y t r a w n y
nowiec,
zyka

człowiek

rozległej

wiedzy,

serdeczny

p o l s k i e g o (podobnie j a k J e g o ż o n a

i wierny przyjaciel. N a u c z y ł

Erzsébettel

Gyorgyi,

tere­

się j ę ­

etnografka-folklory-

s t k a ) , a J e g o d o m w B u d a p e s z c i e s t a ł s i ę nie t y l k o o ś r o d k i e m p r o p a g o w a n i a i u d o ­
s t ę p n i a n i a W ę g r o m w i e d z y o etnografii

polskiej i szeroko p o j ę t e j polskiej kulturze,

ale i p r z y s t a n i ą , z k t ó r e j k o r z y s t a l i w s z y s c y p r a w i e e t n o g r a f o w i e p o l s c y u d a j ą c y s i ę
na

Węgry.
Laszlo

mocą

Foldes, ilekroć

naszym

etnografom

terenowe i kontakty

tego

zachodziła

wybierającym

z węgierskimi

potrzeba,

placówkami

ze z b i o r ó w m u z e a l n y c h , a r c h i w ó w i bibliotek.
etnografom

jako tłumacze

korzystaniu z węgierskiej

służył

s i ę do Jego

mądrą

kraju.

i fachową

Organizował

naukowymi,

ułatwiał

korzystanie

O n i Jego ż o n a d o p o m a g a l i

przy prowadzeniu w y w i a d ó w
literatury fachowej.

po­

badania

na węgierskiej

polskim

w s i i przy

Z d r u g i e j strony, w s w y c h p r a c a c h

drukowanych i prelekcjach Foldes p r o p a g o w a ł w ś r ó d W ę g r ó w polską k u l t u r ę

ludo­

w ą i z n a j o m o ś ć ż y c i a u m y s ł o w e g o w n a s z y m k r a j u . Jego l i c z n e r e c e n z j e z p o l s k i c h
prac etnograficznych

czasopismach,

wreszcie

u ł a t w i a n i e P o l a k o m p u b l i k o w a n i a i c h a r t y k u ł ó w n a W ę g r z e c h b y ł y jeszcze

umieszczane

w w ę g i e r s k i c h fachowych

jednym

k r o k i e m k u z b l i ż e n i u obu ś r o d o w i s k n a u k o w y c h .
Foldesa nieoficjalnym

ambasado­

rem kultury polskiej w n a u k o w y m ś r o d o w i s k u w ę g i e r s k i m i opiekunem

Wszystko

to u p o w a ż n i a

do n a z w a n i a L a s z l o

etnografów

p o l s k i c h (i n i e t y l k o e t n o g r a f ó w )
charakteru
głęboko

posiada

on

dotąd

mu wdzięcznych,

u d a j ą c y c h się na Węgry. Dzięki tym przymiotom

wielu

którzy

oddanych

pamiętają

przyjaciół

czym

w

Polsce,

b y ł dla nich

wielu

ludzi

O n sam i

Jego

śmierci

stąd

g o ś c i n n y , o n i e p o w t a r z a l n e j atmosferze, d o m w B u d a p e s z c i e .
13 p a ź d z i e r n i k a

1985 r . m i n ę ł a

piąta

rocznica Jego tragicznej

—

czas p r z y p o m n i e ć s y l w e t k ę tego c z ł o w i e k a .
Laszlo

Foldes

urodził

się jako

ósme

dziecko

wiejskiego

nauczyciela

Zoltana

F o l d e s a i jego ż o n y L a u r y P u s k á s , w y w o d z ą c e j s i ę z g ó r a l s k i e j r o d z i n y s e k l e r s k i e j .
W

czasie

w

granicach Rumunii

I I wojny światowej

część Seklerów

i przeniosła

opuściła Siedmiogród, który

się na Węgry.

Wraz

pozostał

z nimi w y e m i g r o w a ł a ro­

dzina F e l d e s ó w i o s i a d ł a w okolicy Budapesztu. Pierwsze w i ę c lata m a ł e g o
u p ł y n ę ł y n a w s i g ó r a l s k i e j Siedmiogrodu, a wyniesione s t a m t ą d w r a ż e n i a ,

Laszlo

wzmocnio-

224

Z ŻAŁOBNEJ K A R T Y

ne p o t e m p r z e z ż y w ą w r o d z i n i e t r a d y c j ę g ó r a l s k i e j p r z e s z ł o ś c i , z a w a ż y ł y n a

całym

Jego ż y c i u .
W
na

1951 r. L a s z l o

uniwersytet,

Foldes zdał

obierając

maturę

jako g ł ó w n y

w

budapeszteńskim

kierunek

studiów

liceum i zapisał

etnografię

i

(Jego m i s t r z a m i , a p o t e m p r z y j a c i ó ł m i , b y l i d w a j w y b i t n i u c z e n i — etnograf
Talasi

i

folklorysta

wielostronne

prof.

Ortutay).

Zawsze

jednak

cechowało

Foldesa

prof.

szerokie,

s p o j r z e n i e n a p r o b l e m y k u l t u r y l u d o w e j , s t ą d odbyte r ó w n o l e g l e

d i a h i s t o r y c z n e i u z u p e ł n i a n i e p o t e m w i e d z y p r z e z uczestniczenie

się

muzeologię.

stu­

w k u r s a c h socjo­

logii. S t u d i o w a ł t e ż s l a w i s t y k ę , ś w i a d o m b l i s k i c h w i ę z ó w s ą s i e d z k i c h i k u l t u r o w y c h
m i ę d z y narodem w ę g i e r s k i m a narodami słowiańskimi. T e n kierunek s t u d i ó w
s i ę z w i e l k i m w p ł y w e m , j a k i m i a ł n a N i e g o prof. I s t v a n K n i e z s a ,
zainteresowania

młodego

czego. P o d

też w p ł y w e m

jego

studenta

ku

problematyce

Foldes

zaczął

który

językoznawstwa

intensywnie

uczyć

wiąże

skierował
porównaw­

się języków

w i a ń s k i c h , o p a n o w u j ą c w s ł o w i e i p i ś m i e j ę z y k i polski i rosyjski,

sło­

a biernie czeski,

s ł o w a c k i , serbski i bułgarski.
Jeśli

już mowa

o językach

obcych,

aby

móc prowadzić

studia

porównawcze

i c z y t a ć p r a c e n a u k o w e , L a s z l o F o l d e s u c z y ł s i ę jednego po d r u g i m j ę z y k ó w
pejskich.

Niemieckim

władał

biegle,

czytał

po

rumuńsku,

angielsku

euro­

i francusku.

J ę z y k ó w u c z y ł s i ę stale, do ostatnich m o m e n t ó w s w e g o ż y c i a .
Zafascynowanie
ską, zaważyło

kulturą

Seklerów,

która

na kierunku naukowym

gisterska d o t y c z y ł a

hodowli

była

całego

p a r excellence

życia

kulturą

paster­

Foldesa. J u ż Jego p r a c a

b y d ł a w Ditro, w s i siedmiogrodzkiej,

wodził. Równocześnie interesował

G o folklor i w z w i ą z k u z t y m o p r a c o w a ł

kolędowania

przesiedleńców

u siedmiogrodzkich

mieszkających

ma­

z której się wy­

w

obrzęd

Budajeno, m i e j ­

s c o w o ś c i , gdzie z a m i e s z k a ł po w o j n i e z r o d z i c a m i .
D l a p e ł n e g o przedstawienia k i e r u n k u naukowego Foldesa musimy p o z n a ć
r o z w o j u Jego z a i n t e r e s o w a ń .
równo

tych

dawną

tradycyjną

wyjeżdżał

grup,

do

które

U

ich podstaw

pozostały

kulturę,

jak

Siedmiogrodu,

i

w

rumuńskim

przesiedleńców

prowadził

seklerskiej, ż y j ą c y c h w p a ń s t w i e

leży

Seklerów,

Siedmiogrodzie

kontynuowały

na

teren

t e ż systematyczne

w

badania

porównawcze

i

Węgier.
badania

za­

Wielokrotnie
grup

ludności

węgierskim.

Z z a i n t e r e s o w a ń g ó r s k i m i pasterskim Siedmiogrodem
jęte

etapy

k u l t u r a i dzieje

pasterzy

gór

Europy,

ogóle: górskich, nizinnych i stepowo-pustynnych.

a

w y ł o n i ł y s i ę szeroko

później

kultur

T a ostatnia d z i e d z i n a

s o w a ń m i a ł a n a j w i ę k s z e znaczenie w skali m i ę d z y n a r o d o w e j

po­

pasterskich

i przyniosła

zaintere­
Foldesowi

uznanie w ś r ó d wszystkich, k t ó r z y u p r a w i a j ą t ę g a ł ą ź wiedzy.
Jeszcze
badania
W

u początków

nad

hodowlą

i

tymże roku rozpoczął

rawskiej.

swej

kariery

pasterstwem

n a u k o w e j , bo w

1957 г., p r o w a d z i ł

w

Węgrzech

systematyczne

Hortobagy

na

badania pasterstwa

Po nich n a s t ę p u j ą badania terenowe pasterstwa w

Karpatach,

w

górach Rumunii

i Bułgarii. W

(teren

Foldes
Puszty).

na Wołoszczyźnie
polskich i

1967 r . p r o w a d z i ł

Mo­

słowackich

badania

terenowe

w M o n g o l i i , gdzie m . i n . s z u k a ł p a r a l e l i m i ę d z y k u l t u r ą k o c z o w n i k ó w

mongolskich

i starych M a d z i a r ó w

Intensywna

(badania p o r ó w n a w c z e

eksploatacja terenu i systematyczne

nad siodłem węgierskim).

opracowywanie

materiałów

uzyskanych z k a ż ­

dego w y j a z d u d a ł y w e f e k c i e a r c h i w u m n a u k o w e , j a k i e g o nie p o s i a d a c h y b a ż a d e n
ze w s p ó ł c z e s n y c h b a d a c z y ż y c i a
Dogłębna
ośrodków

znajomość

i ludzi, k t ó r z y

pasterskiego.

zagadnienia,

a równocześnie

zajmowali się pasterstwem,

rowego dzieła w j e d n y m z j ę z y k ó w kongresowych
zało

pasterstwo

europejskie

w

jego

dla Niego e n e r g i ą , k o n s e k w e n c j ą

lizacji

swego p o m y s ł u i j u ż w

całej

Europie
zbio­

(w n i e m i e c k i m ) , k t ó r e b y

uka­

i

i pracowitością

1961 r. (a w i ę c

w

wydania

podobieństwach

zwykłą

znajomość

zrodziły myśl

zaledwie

lokalnych

odmianach.

Foldes przystąpił

do

Ze
rea­

w k i l k a l a t po u z y s k a n i u

Z ŻAŁOBNEJ

226

KARTY

m a g i s t e r i u m , w 27 r o k u ż y c i a ) m ó g ł z a p r e z e n t o w a ć u c z o n y m m o n u m e n t a l n e
Viehzucht
daktor

und

Hirtenleben

Laszlo

Zachęcony

Foldes,

wydana

życzliwym

w

również

Eurazji

i

w

przez

przyjęciem

r a t u r z e etnograficznej
rowe,

in Ostmitteleuropa,

Budapest

Węgierską

Akademię

przez k r y t y k ę

naukową

Nauk,

języku

niemieckim,

Północnej:

poświęcone

Viehwirtschaft

hodowli

und

699

ss.

druku).

tego u n i k a l n e g o

dzieła, w k i l k a lat p ó ź n i e j z r e d a g o w a ł

Afryce

dzieło:

1961 ( p r a c a z b i o r o w a , r e ­
w

lite­

podobne d z i e ł o

zbio­

i

kulturze

Hirtenkultur,

pasterskiej

Budapest

1969

( w y d a n e przez W ę g i e r s k ą A k a d e m i ę N a u k , 903 ss. d r u k u ) .
Również
pasterskiej

praca doktorska Foldesa napisana
(Rumunii i

Karpat

nawczym). Jej ubocznym

produktem

d o w l i . D l a b a d a c z a polskiego
bliografia

historii

gierskiej

kultury

jest

ludowej

1967 r . d o t y c z y ł a

szerokim

bibliografia

dużą wartość

problematyki

europejskim

tle

etnograficznych

informacyjną

Karpat.

(Wrocław—Warszawa—Kraków

Z zainteresowania

w

galicyjskich na

posiada

C z ę ś ć I I . Materiały

do

porów­

prac o

Bi­

bibliografii

wę­

1967, O s s o l i n e u m ) .

S e k l e r a m i i pasterstwem w y ł o n i ł się trzeci nurt prac Laszlo

Foldesa, d o t y c z ą c y w s p ó l n o t pasterskich na halach Siedmiogrodu, a n a s t ę p n i e
not

wiejskich

w

użytkowaniu

ziemi,

która

była

d z i e l o n a b y ł a od n o w a m i ę d z y m i e s z k a ń c ó w
przez w y c i ą g a n i e

własnością

gromady

s t r z a ł ze z n a k a m i j e d n o s t k i z i e m i . S y s t e m t a k i ,
w., n a t o m i a s t

w

i

w s i . O d b y w a ł o s i ę to d r o g ą

dycyjnej k u l t u r y madziarskiej czasu A r p a d ó w ,
gier j u ż w X V I I

ho­

Jego pióra:

funkcjonował

roku

losowania,
dla

tra­

właściwych

typowy

Wę­

do I I w o j n y

świa­

z a g i n ą ł n a terenie

Siedmiogrodzie

wspól­

co

towej.
W tej grupie z a g a d n i e ń m i e s z c z ą s i ę r ó w n i e ż b a d a n i a ś r e d n i o w i e c z n y c h
rolnych z a p o c z ą t k o w a n e

Laszlo

F o l d e s t r a f i ł po r a z p i e r w s z y w 1964 г., w czasie p ó ł r o c z n e g o s t y p e n d i a l n e g o

pobytu

w

Polsce.

Do

feste

Frydmana

artykułem

Hubfensystem

wracał

we

układów

F r y d m a n i e na Polskim Spiszu, d o k ą d

obszernym

pobytem

wielokrotnie,

opublikowanym

in den

j u ż po

Nord-Karpaten

a

wyniki

jego

tej

śmierci:

pracy
Ein

1320 —

(Friedmanvágása

zaowocowały

Beispiel

für

das

Frydman

1970),

pracy Laszlo

Foldesa

„ A c t a E t h n o g r a p h i c a " , X X X : 1981, s. 71-110.
Mówiąc

o osiągnięciach

j a k o muzeologa.
nym

w

Budapeszcie,

uczestniczył

w

naukowych

Od skończenia

nie

studiów

gdzie b y ł k u s t o s z e m

szeregu

akcji

należy

pomijać

zatrudniony

był w

Muzeum

działu

hodowli

przy

organizowaniu

muzealnych,

Etnograficz­

i pasterstwa.

Poza

nowych

opiece m e r y t o r y c z n e j n a d m u z e a m i p r o w i n c j o n a l n y m i itd. P r o w a d z i ł t e ż , a
wie z o r g a n i z o w a ł

od n o w a , d z i a ł z b i e r a c z y - a m a t o r ó w , k t ó r z y w e d l e Jego

o p r a c o w y w a l i m a t e r i a ł y dla a r c h i w u m

właści­

instrukcji

muzealnego.

W o s t a t n i c h l a t a c h ż y c i a F o l d e s p r z e n i ó s ł s i ę z M u z e u m do S e k c j i B a d a ń
graficznych Węgierskiej
Kutatócsportjához),

A k a d e m i i Nauk (Magyar T u d o m á n y o s

gdzie

oprócz

tym

muzeów,

pracy

ściśle

naukowej

miał

Akademia

Etno­

Néprajzi

powierzone

sobie

o b o w i ą z k i redaktorskie.
o

Aby

mieć

pełny

Jego

pracy

organizacyjnej

obraz d z i a ł a l n o ś c i
w

Laszlo

Węgierskim

Foldesa należy
Towarzystwie

jeszcze

wspomnieć

Etnograficznym,

które

w 1967 r. p o w o ł a ł o go n a s e k r e t a r z a . W i e l e c z a s u z a b i e r a ł y M u t e ż w s p o m n i a n e
powyżej

prace

czasopisma

redakcyjne

dzieł

zbiorowych,

ponadto

od

„Ethnographia". P r o p a g o w a ł też utworzenie,

1972

r. b y ł

a następnie

już

redaktorem

zapoczątkował

w y d a w a n i e „ N é p r a j z i H í r e k " ( „ W i a d o m o ś c i E t n o g r a f i c z n e " ) itd.
Tytaniczna

wprost

praca nadwątliła

sa. K r y z y s n a s t ą p i ł w 38 r o k u ż y c i a , w

fizyczne

s ó w , k i e d y z a c z ą ł z b i e r a ć owoce s w e j w i e l o l e t n i e j
cyjnej.

W

1972 r. U N E S C O

delegowało

i psychiczne

chwili zdawałoby

Laszlo

Folde­

się największych

siły

sukce­

działalności naukowej i organiza­

Go, jako z n a w c ę

zagadnień

hodowli

s t e r s t w a E u r a z j i , n a k o n f e r e n c j ę b a d a c z y A z j i Ś r o d k o w e j , do A s h a b a d u w
nii. W drodze p o w r o t n e j
15 — E t n o g r a f i a P o l . 30/1

i pa­

Turkme­

z a c h o r o w a ł i j u ż do ś m i e r c i n i e o d z y s k a ł p e ł n e g o z d r o w i a .

226

Z ŻAŁOBNEJ

Ostatnie

8 lat

życia

Laszlo

Foldesa

KARTY

upłynęło

do ż y c i a i p r a c y n a u k o w e j . M i m o choroby
nowa

szereg

prac

(świadczy

o

1972 r . — c z ę ś ć z n i c h u k a z a ł a
w a d z i ł badania terenowe,
ficznej

Oddziału

tów

s z p i t a l u nie

w

tym

umiał

szpitalem

a

jeszcze w y k o ń c z y ć

bibliografia

pozycji

powrotami

i napisać

opublikowanych

t a k ż e P o l s k ę n a zaproszenie

Polskiej

b y ć bezczynny

Akademii Nauk.
— uczył

Komisji

Nawet

się języków,

w

po
pro­

Etnogra­

czasie

czytał,

od

już

s i ę j u ż po ś m i e r c i a u t o r a w l a t a c h 1980-1982),

odwiedził

Krakowskiego

między

zdołał

poby­

gromadził

ż y c i o r y s y i n n y c h c h o r y c h . W i e l k ą p o d p o r ą w chorobie b y ł a d l a Niego ż o n a , w i e r n y
towarzysz

pracy

Niestety
samego n i e

dały

46

tym

lat,

ogromny

w

naukowej,

wszelkie

rezultatów.
ostatnie

dorobek

która

wysiłki
8

naukowy

bohatersko

walczyła

lekarzy, najbliższej
Laszlo

lat

jako

Foldes

zmarł

człowiek

i wdzięczną

mu

zdrowie, i

życie.

przyjaciół

i

13 p a ź d z i e r n i k a

ciężko

pamięć

o Jego
rodziny,
chory.

przyjaciół
Anna

i

Jego

1980 r o k u .

Pozostawił

po

Żył
sobie

współpracowników.
Kowalska-Lewicka