http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/1157.pdf
Media
Part of Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1
- extracted text
-
K
R
O
N
I
K
„ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X X : 1986, z. 1
P L I S S N 0071-1861
JUBILEUSZ 50-LECIA P R A C Y
PROF. DR. JÓZEFA
Staraniem Zarządu G ł ó w n e g o
Etnografii
Uniwersytetu
Polskiego T o w a r z y s t w a Ludoznawczego,
Wrocławskiego
i P r a c o w n i Polskiego A t l a s u
nego I H K M P A N w e W r o c ł a w i u w d n i u 4 m a j a
Archeologicznego
leuszowa.
NAUKOWEJ
GAJKA
1984 r. w s a l i o d c z y t o w e j M u z e u m
we W r o c ł a w i u odbyła się wspomniana
Składała
s i ę ona
z dwu
Katedry
Etnograficz
w tytule
części, tj. okolicznościowej
uroczystość
i z sesji
jubi
naukowej,
w k t ó r y c h uczestniczyli: Jubilat z m a ł ż o n k ą
i licznie zebrani g o ś c i e p r z y b y l i z c a
łego kraju, reprezentujący
wojewódzkie,
kowe
i
uniwersyteckie
miejscowe
oraz
z lwowskiego gimnazjum,
władze
muzealne,
a
także
gdzie r o z p o c z y n a ł
i ż y j ą c y jeszcze s y n prof. A d a m a F i s c h e r a ,
byli
po
różne
uczniowie
studiach
swoją
środowiska
nau
Profesora,
nawet
pracę
P u n k t u a l n i e o godzinie 11 w i m i e n i u o r g a n i z a t o r ó w u r o c z y s t o ś ć
pisząca
te
słowa,
skierowując
zawodową,
Władysław.
najpierw powitanie
zainaugurowała
do J u b i l a t a i jego ż o n y , a
po
t e m do p o z o s t a ł y c h z e b r a n y c h . R ó w n o c z e ś n i e pod a d r e s e m g o ś c i w y r a z i ł a
podzięko
wanie
oraz
sza
Profesora bądź w
ten
z a i c h osobisty u d z i a ł , k t ó r y m
dają
dowód
sympatii
i przyjaźni
c u n k u i uznania dla pracy i o s i ą g n i ę ć n a u k o w o - b a d a w c z y c h
sposób
trud.
i
uzewnętrzniają
Dowodem
pamięci
gratulacje, k t ó r e
specjalnym
swoją
listem
wdzięczność
za
i
uznania
dla
z kolei
zostały
odczytane.
jego
Profesora
J M Rektor Uniwersytetu
W
pedagogiczny
są
również
pierwszym
Wrocławskiego,
PAN w
prof, dr A n n a
W a r s z a w i e , prof,
dr J ó z e f
Burszta
nadesłane
Barabás
dr
Soňa
w
Budapeszcie
w
Debreczynie,
w
B r a t y s ł a w i e , prof. B r o m l e j i prof. B r u k
Kovačevičova
ze
i prof.
Bela
Słowackiego
Wydziału
Nauk
w
uniwersytetu
w Lublinie,
z
Atlasu
Etnograficznego
oraz O l g a G a n c k a j a
stytutu
Bałtyckiego w
E d y n b u r g u , doc. dr S t a n i s ł a w
Gdańsku,
prof,
prof.
Gunda
uniwersytetu
z Akademii
Potocki —
Nauk
Berlinie,
z J e r o z o l i m y , prof. R o d e r y k L a n g e z J e r s e y , dr A l e k s a n d e r
z Muzeum Narodowego w
Spo
Poznaniu,
Z S R R w M o s k w i e , prof, dr H e r m a n n S t r o b a c h z A k a d e m i i N a u k N R D w
prof. D o v N o y
je
dr H e n r y k R a
K u t r z e b a - P o j n a r o w a i prof, dr h a b . Z o f i a S o k o l e w i c z z
z uniwersytetu
życzenia
przekazał
z uniwersytetu
w W a r s z a w i e , dr J e r z y C i e s z k o w s k i z K a t o l i c k i e g o U n i w e r s y t e t u
Jeno
wychowawczy
rzędzie
prof,
t a j c z a k , a d a l e j prof, dr W i t o l d H e n s e l — od k i e r o w n i c t w a
łecznych
i
Fenton
dyrektor I n
dr W i t o l d D y n o w s k i i R e d a k c j a
„Etnografii
P o l s k i e j " w W a r s z a w i e , O d d z i a ł y P T L w Z a k o p a n e m i Ł a ń c u c i e , prof, dr T a d e u s z
L e w i c k i i prof, dr R o m a n R e i n f u s s oraz doc. Z o f i a G a n s i n i e c z K r a k o w a ,
Józef
Kaźmierczyk
i
dr J ó z e f
Majchrzak
z W a r s z a w y , dr L o n g i n M a l i c k i
Kalina
prof,
z G d a ń s k a , dr J a n Piotr Dekowski
lub d ł u ż s z y c h wypowiedzi
dr J a n u s z K a m o c k i ,
ciel R e d a k c j i
DWOK
życzenia
i gratulacje
z Rybnika,
mgr
osób.
i telegramów,
Bukowska-Floreńska
z Łodzi,
r a d W e g n e r z M i i l h e i m , dr D u š a n D r l j a č a z B e l g r a d u i w i e l e i n n y c h j e s z c z e
listów
dr I r e n a
prof, dr
dr J a n K o w a l c z y k
Kon
odczytaniu
z Torunia,
Wrocławia,
dr
Po
Antonowicz
z
w
formie
s k ł a d a l i jeszcze: i m i e n i e m O d d z i a ł u P T L w K r a k o w i e —
n a s t ę p n i e dawni uczniowie
z Poznania, przedstawiciel
g i m n a z j a l n i ze L w o w a ,
doc. dr hab. B a r b a r a
przedstawi
K U L — doc. dr h a b . H e n r y k Z i
m o ń , dr S t a n i s ł a w C h m i e l o w s k i z m u z e u m w L e s z n i e i i n n i . N a s t ę p n i e
uroczystość
krótszych
Bazielich przypomniała
prowadząca
zebranym zarys
działał-
228
KRONIKA
ności
naukowej
i dydaktycznej
prof.
dr. J ó z e f a
Gajka,
wyrażając
mu
przy
tym
w ł a s n e p o d z i ę k o w a n i e za o p i e k ę n a u k o w ą i z a ż e n o w a n i e , ż e obecnie j a k o k i e r o w n i k
Katedry
Etnografii Uniwersytetu
Wrocławskiego
zajmuje
stanowisko,
które
przez
14 lat, od 1953 do 1967 г., s p o c z y w a ł o w jego r ę k a c h .
Z r e f e r a t u w y n i k a ł o , ż e prof, dr J ó z e f G a j e k s t u d i a z z a k r e s u etnografii
Adama
Fischera
na
uniwersytecie
im.
Jana
Kazimierza
we
Lwowie
w
1930 r. i r ó w n o c z e ś n i e p o d j ą ł p r a c ę . N a j p i e r w j a k o n a u c z y c i e l l i t e r a t u r y
w
gimnazjum
we
Lwowie, a niedługo
potem jako asystent
u prof.
zakończył
polskiej
prof. A . F i s c h e r a .
wybuchu I I wojny ś w i a t o w e j a n g a ż o w a ł się w pracy Instytutu B a ł t y c k i e g o w
ni i Instytutu Pomorzoznawczego
łudniowo-Wschodnich
we
w
Lwowie.
Toruniu,
p r o b l e m ó w etnicznych i n a r o d o w o ś c i o w y c h
grafii
Kaszub,
nadto o d r ę b n ą
pracę
zakończeniu
działań wojennych
a
także
niebawem
zostaje
w
profesorem
a na końcu
Opublikował
też
Ziem
z
wierzeniach ludowych.
Jubilat habilituje
uniwersytecie
Instytucie
opracowań
Po
zakresu
oraz k u l t u r y m a t e r i a l n e j P o d o l a i e t n o
o kogucie w
nadzwyczajnym
w
kilka
Do
Gdy
UMCS
w
się i rozpoczyna
Lublinie.
i podejmuje
liczne
W
Zaraz
niedługim
badania
po
pracę w K U L ,
też
terenowe
czasie
na L u -
b e l s z c z y ź n i e i w R z e s z o w s k i e m . W 1951 r. prof. G a j e k p r z e n i ó s ł s i ę n a
Uniwersytet
w
Tutaj
Poznaniu,
funkcję
a w
dwa
kierownika
lata
później
na Uniwersytet
Katedry Etnografii
kanem i dziekanem na Wydziale
Ogólnej
i
we
Wrocławiu.
Słowian.
Był również
pełnił
prodzie
Filozoficzno-Historycznym.
Prof. G a j e k p r z y c z y n i ł się walnie
do o r g a n i z a c j i i r o z b u d o w y
studiów
etnogra
ficznych w Polsce. Stopniowo j e d n a k c i ę ż a r swojej energii p r z e n i ó s ł na prace
nizacyjne i wydawnicze
P T L oraz w Р А Е , k t ó r e g o j e s t t w ó r c ą , a t a k ż e
tem i redaktorem
po d z i e ń d z i s i e j s z y . Jego z a i n t e r e s o w a n i a
metodyki
mapowania
czania
badań,
ich z a s i ę g ó w
cych z Polską.
etnograficznej
i
komentowania
i konfrontowania
Dotyczą
one
także
zjawisk
z kulturą
grup
koncentrują
się
kulturowych
oraz
pogranicznych
i
etnogenezy, e t n o g r a f i c z n e j
orga
konsultan
wokół
wyzna
sąsiadują
regionalizacji
Polski,
k a r t o g r a f i i itp. D o p r a c y tej w c i ą g a s w o i c h u c z n i ó w , a t a k ż e s z e r o k i
krąg współpracowników
z terenu c a ł e g o k r a j u . Ponadto
nia badawczo-naukowe,
z w ł a s z c z a w r e a l i z a c j i a t l a s u etnograficznego, ś c i ą g a j ą
gę i obecność
nych
naukowców
specjalistycznych
wielu krajów
jego w y n i k i i
europejskich. Wyniki
wydawnictwach
oraz
referuje
na
doświadcze
uwa
te p u b l i k u j e w
konferencjach
i
róż
sympo
z j a c h p o l s k i c h i z a g r a n i c z n y c h , a ponadto s a m jest i n i c j a t o r e m , w y d a w c ą i r e d a k t o
rem wielu wydawnictw i publikacji, z k t ó r y c h na czoło w y s u w a j ą się D W O K
(Dzieła
Wszystkie
(Atlas
Oskara Kolberga), P M E (Prace i M a t e r i a ł y
Etnograficzne), A P S L
Polskich S t r o j ó w L u d o w y c h ) , „Lud", A r c h i w u m Etnograficzne, „Literatura L u d o w a "
i inne. J e s t t a k ż e c z ł o n k i e m p o l s k i c h i z a g r a n i c z n y c h t o w a r z y s t w
r a d n a u k o w y c h , np. I H K M P A N , K o m i t e t u Antropologicznego,
naukowych
oraz
Komitetu Slawistycz-
nego P A N i n a d a l c z y n n i e u d z i e l a s i ę w ż y c i u n a u k o w y m o r a z k o n t y n u u j e
podjęte
p r z e z siebie d z i e ł a .
W
dowód
uznania
zasług
w
zakresie
Polskiego T o w a r z y s t w a Ludoznawczego
norowego
członka.
Aktu
tego
prac
organizacyjnych
i
wydawniczych
w r ę c z o n o następnie Jubilatowi dyplom
dokonała
prezes
Zarządu
Głównego,
ho
dr A n n a
Ko
w a l s k a - L e w i c k a , k t ó r a p o p r z e d z i ł a to w y p o w i e d z i ą p r z y p o m i n a j ą c ą d z i a ł a l n o ś ć
Pro
fesora n a tej n i w i e . D a t u j e s i ę ona od 1926 г., lecz dopiero po I I w o j n i e
nabrała
szerokiego
rozmachu
i
potoczyła
się
w
d z i e l i ł a z J u b i l a t e m jego ż o n a , dr O l g a G a j k o w a ,
różnych
światowej
kierunkach. Zasługi
k t ó r e j organizatorzy
złożyli
te
rów
nież gratulacje, p o d z i ę k o w a n i e i bukiet k w i a t ó w .
Kwiaty,
i
drobne u p o m i n k i i k s i ą ż k i w r ę c z a l i z k o l e i z e b r a n i g o ś c i e . G r a t u l a c j o m
życzeniom
swoje
nie
było
podziękowanie
wszystkim
do s w o i c h
końca.
i
Zamknęła
refleksje
mistrzów
Czekanowskiego oraz wszystkich
odniósł
je
ostatecznie
nie
tylko
i poprzedników:
do
wypowiedź
Jubilata,
organizatorów,
prof. A d a m a F i s c h e r a ,
współpracowników.
ale
prof.
który
przede
Jana
229
KRONIKA
Okolicznościowa
część
uroczystości
rzyskim z toastem na cześć
Po
p r z e r w i e , o godz. 13,30
naukowa, poświęcona
zakończyła
się
miłym
spotkaniem
rozpoczęła
się
problemom kartografii
druga część
uroczystości,
czyli
etnograficznej. J a k o pierwszy
p i ł dr J a n u s z B o h d a n o w i c z , o b e c n y k i e r o w n i k Р А Е ,
„Prof. dr J ó z e f
G a j e k — t w ó r c a P o l s k i e g o A t l a s u Etnograficznego".
doc.
dr
Marian
Pokropek
„Regiony
etnograficzne
hab.
porządkujący
z Katedry
i systematyzujący
a
w
sesja
wystą
k t ó r y w y g ł o s i ł referat na
mat
przedstawił
towa
Jubilata.
Etnografii Uniwersytetu
zróżnicowanie
te
Następnie
Warszawskiego
kultury
ludowej
w
Polsce",
sposób akademicki pojęcia
związane
z
określe
n i e m „ r e g i o n " , k t ó r y ł ą c z y w sobie t r e ś c i geograficzne, h i s t o r y c z n o - a d m i n i s t r a c y j n e ,
etnograficzne, g o s p o d a r c z o - s p o ł e c z n e
ferat
dr
Soni
Kovačevičovej
z
oraz ś w i a d o m o ś c i o w e . T r z e c i m
Słowackiej
Akademii
Nauk
w
z kolei b y ł
re
Bratysławie,
pt.
„ O b l a s t i a regiony S l o v e n s k a n a podklade E t n o g r a f i c k é h o A t l a s u Slovenska". Z u w a
gi j e d n a k n a n i e o b e c n o ś ć a u t o r k i , r e f e r a t ten z o s t a ł p r z e t ł u m a c z o n y n a j ę z y k p o l s k i
i odczytany przez mgr. A d a m a S z y m a ń s k i e g o z Р А Е .
P o k r ó t k i e j p r z e r w i e r e f e r a t y w y g ł o s i l i jeszcze: m g r
tedry
Etnografii
Uniwersytetu
Wrocławskiego
a zróżnicowanie kulturowe w świetle Р А Е
Mieczysław Trojan z K a
omawiający
„Pogranicze
etniczne
i A t l a s der d e u t s c h e n V o l k s k u n d e " , oraz
dr Z y g m u n t K ł o d n i c k i , t a k ż e z w r o c ł a w s k i e j K a t e d r y
Etnografii, na temat proble
m ó w typologii w p r a c a c h k a r t o g r a f i c z n y c h .
W
dyskusji,
Gajkowa,
doc.
dząca
część
tę
jaka
następnie
dr H e n r y k
dr
wynikła,
głos
zabierali:
prof.
Gajek
Z i m o ń z K U L oraz i n n e j e s z c z e osoby, po
Anna
Kowalska-Lewicka
zamknęła
sesję
i
i
dr
czym
Olga
prowa
zakończyła
całą
uroczystość.
Barbara
Bazielich
K U L T U R A WSI MAZOWSZA I PODLASIA
W Z B I O R A C H M U Z E U M R O L N I C T W A IM. K. K L U K A
W
Ciechanowiec jest m a ł y m ,
zbawionym
ciekawą
większego
historię.
Miłośników
wizacją
W
liczącym
przemysłu,
szukali
oraz
nad
ok.
4 tys.
o d d a l o n y m od
jego d z i e j a c h
Ciechanowca
miasteczka
CIECHANOWCU
działacze
i
miasteczkiem,
kolejowej, m a j ą c y m
istniejącego
natchnienia
sposobem
mieszkańców
linii
od
1962
inspiracji
pokazania
do
piękna
r.
Towarzystwa
pracy
i
po
jednak
nad
akty
wszystkiego,
co
je o d r ó ż n i a od i n n y c h m a ł y c h m i a s t e c z e k n a p o g r a n i c z u M a z o w s z a i P o d l a s i a .
Prawa
władał
ród
miejskie
uzyskał
Ciechanowiec
Kiszków,
po
do
których
dziś
ok.
1429
pozostały
r.
1
W
ślady
XIV-XVI
w
w.
miastem
postaci resztki
ruin
z a m k u nad N u r c e m . W X V I I I w. miasto z n a l a z ł o się w podlaskich dobrach O s s o l i ń
skich.
Intesywnie rozwijało
się, p o w s t a w a ł y
nowe budowle, jak
barokowy
kościół
(1736-1739), z e s p ó ł s z p i t a l a i k l a s z t o r u s z a r y t e k . B u d o w l e te z a c h o w a ł y s i ę do d z i ś —
kościół w
p r a w i e nie
zmienionym k s z t a ł c i e , a z e s p ó ł szpitala i klasztoru przebudo
w a n o (obecnie m i e ś c i s i ę t a m r ó w n i e ż szpital).
1
D a n e d o t y c z ą c e h i s t o r i i C i e c h a n o w c a p o d a j ę za: Z . P i ł a s z e w i с z,
Ciecha
nowiec, woj. łomżyńskie,
B i a ł y s t o k 1977 ( S t u d i u m h i s t o r y c z n o - u r b a n i s t y c z n e do p l a
n u zagospodarowania przestrzennego w y k o n a n e na zlecenie U r z ę d u W o j e w ó d z k i e g o
w Ł o m ż y , W y d z i a ł K u l t u r y i S z t u k i , W o j e w ó d z k i e g o K o n s e r w a t o r a Z a b y t k ó w przez
Przedsiębiorstwo P a ń s t w o w e Pracownie Konserwacji Zabytków. Pracownia Doku
m e n t a c j i N a u k o w o - H i s t o r y c z n e j , mpis., a r c h i w u m M u z e u m R o l n i c t w a i m . K . K l u k a
w C i e c h a n o w c u ) ; S. K w i a t k o w s k i ,
Ciechanowiec,
O l s z t y n 1983;
Uszyński,
1980.
230
KRONIKA
W
parafii ciechanowskiej
ksiądz Krzysztof
1739 r . w
księcia
w
XVIII
K l u k — duchowny
w. w
okresie
i uczony
polskiego O ś w i e c e n i a
przyrodnik. Urodził
s i ę 13
działał
września
C i e c h a n o w c u w rodzinie a r c h i t e k t a , s p r o w a d z o n e g o t a m z W a r m i i
Maksymiliana Ossolińskiego. K l u k kształcił
się w
j ą c y c h w p r o g r a m i e s z e r o k i w a c h l a r z n a u k p r z y r o d n i c z y c h . W 1770 r . o b j ą ł
w
Ciechanowcu i poświęcił
mineralogią
i rolnictwem,
Działalność
rzystwa
ruiny
ks. Krzysztofa K l u k a w
myśl
Realizacji
się pracy naukowej.
czego r e z u l t a t e m
o
utworzeniu
pomysłu
muzeum
sprzyjał
XIX-wiecznego
fakt,
pałacu,
jest
Zajmował
się botaniką,
13 t o m ó w
dzieł
Ciechanowcu podsunęła
rolniczego
że w
i nazwania
przed
wojną
w
zoologią,
2
działaczom
Towa
imieniem
Kluka.
go
zachowały
posiadaniu
jego m u r y
zachowały
Miłośników
Ciechanowca
mieszczenia
muzealne.
cu
i
gromadzenia
się w
postanowili
muzealiów.
na
cele m u z e a l n e
uzyskało
od
Prezydium
Ministerstwa Kultury
muzeum,
dobrym
odremontować
Zanim
inne
pałac
Miejskiej
a od M u z e u m
Rady
Okręgowego
muzeum.
netrować
i gromadzić
muzealia w
które
zajęły
penetrację
czął samorzutnie
już w
w
na
terenu
należało
1963
lokal
byłym
Białymstoku
po
r.
po
czasowo
Towarzystwo
kinie,
i organizację
— obietnicę
zgodę
społeczne
pomocy
me
1963 r . z a c z ę t o s y s t e m a t y c z n i e
pe
u z y s k a n y m n a ten
to przede
z punktu widzenia
U s z y ń s k i . Osoby
cel
pomieszczeniu.
wszystkim:
potrzeb
lekarz
Paweł
muzealnych
rozpo
zawodu
wolną
poświęcały
na
penetrację
do
W
pracy
ze s p o ł e c z e ń s t w e m ,
a każdą
pozyskiwano
dary jako
liczne
mieszkańców
chwilę
eksponaty
Ciechanowca.
Jako
Moczulskich,
muzeum.
najaktywniejszych
n a l e ż y : W . i S. R u t k o w s k i c h , R . i L . Ł u k a s z e w i c z ó w ,
Niewiarowskich,
hi
te z r a c j i w y k o n y w a n e g o
duży kontakt
chórzewskich,
przeznaczyć
początku
muzealiów
Od 1 V
terenu,
wielu
i
spalony,
Towarzystwa
l a t a c h p o p r z e d n i c h , oraz n a u c z y c i e l , a z w y k s z t a ł c e n i a
storyk sztuki, K a z i m i e r z
uczestniczyło
pałac
Narodowej
się tym bezpośrednio,
Olszewski, który
skąd
Członkowie
odbudowany,
Na
i S z t u k i n a gromadzenie
organizowaniu
Osoby,
został
pomieszczenie.
rytorycznej w
teren
stanie*.
O d 1963 r. p r a c e s z ł y w d w ó c h k i e r u n k a c h : o d b u d o w y p a ł a
wynająć
go
dosyć
się
hrabiowskiej
r o d z i n y S t a r z e ń s k i c h . W 1941 r. n a s k u t e k d z i a ł a ń w o j e n n y c h p a ł a c z o s t a ł
ale
ma
parafię
naukowych .
Ciechanowcu-Nowodworach
będącego
przez
szkołach pijarskich,
miały
tej
1
wymienić
B . i J . S z u l c ó w , rodziny B a -
Chochlewów,
Ksenię
Ostanek,
Jana
Bondarenko, L e o n a Ś l u s a r s k i e g o , R y s z a r d a K o z a k i e w i c z a i in.
Sezon
mont
w
letni
poświęcono
na
budynku
muzealnego,
wiosną
terenie,
wszystkie
zbieranie
1964
rozpoczęto przygotowania
eksponaty,
eksponatów,
jesienią
r. natomiast,
przeprowadzono
kontynuując
do o t w a r c i a m u z e u m .
Na wystawie
k t ó r e z o s t a ł y zebrane, w s k a z u j ą c na m i e j s c o w o ś c i
dzenia
i nazwiska
Joanny
Maciejewskiej, etnografki
ofiarodawców.
5 działów:
Wystawę
zorganizowano
z Muzeum
Okręgowego
podzielono
na
narzędzia
narzędzia
obróbki
1964 r. w
obecności
ok.
1000
osób
gazynowej
zbiorów.
Od
tego
czasu
włókna,
uprawy
Krzysztof
Kluk
roli,
i
sprzęt
historia
pokazano
ich pocho
przy fachowej
pomocy
w
Zbiory
Białymstoku.
gospodarstwa
4
Ciechanowca .
domowego,
Dnia
5 VII
dokonano uroczystego o t w a r c i a e k s p o z y c j i
rozpoczęto
re
poszukiwania
systematyczne
udostępnianie
ma
eks
pozycji z w i e d z a j ą c y m .
W 1964 r. o p r ó c z M u z e u m O k r ę g o w e g o w B i a ł y m s t o k u m ł o d e M u z e u m p o z y s k a ł o
sobie j e s z c z e jednego o p i e k u n a
merytorycznego.
Była nim Katedra
Etnografii
Uni
w e r s y t e t u W a r s z a w s k i e g o k i e r o w a n a w ó w c z a s przez prof. dr. W i t o l d a
Dynowskiego.
Pracownicy
udzielali
spo
pomocy.
Od
łecznym
Katedry,
w
organizatorom
tym
szczególnie
Muzeum
1964 r. s t u d e n c i etnografii
doc.
fachowych
dr M a r i a n
porad
Pokropek,
różnych
form
odbywali w Muzeum w Ciechanowcu praktyki
2
Brzęk,
1977.
' P i ł a s z e w s k i , op. cit.;
Uszyński,
1966.
4
i
Uszyński,
1980.
muzealne.
231
KRONIKA
Pomagali
w naukowym
opracowaniu
zbiorów,
poszukiwali
eksponatów
w
terenie,
b r a l i u d z i a ł w k o n s e r w a c j i z b i o r ó w i o p r o w a d z a n i u z w i e d z a j ą c y c h . P o m o c ze s t r o n y
Katedry Etnografii kontynuowana
była r ó w n i e ż później, kiedy Muzeum
upaństwo
wiono.
W
1965 r . t y g o d n i k
rolniczy „Nasza
Wieś" objął uroczyście
patronat
nad two
r z o n y m M u z e u m . W 1966 r . n a w i ą z a n y z o s t a ł k o n t a k t z I N C O , k t ó r e do d z i ś
świad
c z y n a r z e c z M u z e u m d u ż ą pomoc w dziedzinie k o n s e r w a c j i z b i o r ó w .
D n i a 23 V I I 1968 r . M i e j s k a R a d a N a r o d o w a
o
przejęciu
placówki
Społecznego
Muzeum
oraz p r z y l e g ł e
tereny
Mazowsza
pałacowo-parkowy
został
mgr Kazimierz Uszyński.
zabytkowym
Od Towarzystwa
Pałac
przekazano
otwarto
w
i nadaniu
i P o d l a s i a . Jego s i e d z i b ą m i a ł
Ciechanowcu-Nowodworach.
Czasowe
pomieszczenie
czworaku przy ul. P a ł a c o w e j
zeum.
tomiast
w Ciechanowcu podjęła
im. K . K l u k a
uchwałę
mu
statusu
p a ń s t w o w e j . Obszarem działania Muzeum było w ó w c z a s woj. białostockie
zespół
w
Rolnictwa
Miłośników
w
czerwcu
następnych.
grudnia
1971 r . P r z e j ę c i e
w
latach
w
dwu zespołach w parku przypałacowym.
W 1971 r . o p r a c o w a n o
z Uszy, X V I I I - w i e c z n y
lamus
z Rudki,
przyszłości
biurowe
placówki
to j e d e n
pokój
w s ą s i e d z t w i e p r z y s z ł e j siedziby M u
Ciechanowca
dla Muzeum w k o ń c u
być w
Kierownikiem
przejęto
ok.
1200
eksponatów.
1969 r . E k s p o z y c j e m u z e a l n e
budynków
gospodarczych
projekt n a z a b u d o w ę
skansenowską
D o tego c z a s u przeniesiono
w i a t r a k ze w s i N i e m y j e
na
nastąpiło
j u ż rnaneż
i chatę
chłopską
ze w s i Ż e r y . P r o j e k t s k a n s e n u o p r a c o w a ł prof. I . T ł o c z e k z W y d z i a ł u A r c h i t e k t u r y
Politechniki
Warszawskiej przy w s p ó ł u d z i a l e
doc. M . P o k r o p k a
z Katedry Etno
g r a f i i U n i w e r s y t e t u W a r s z a w s k i e g o . M . P o k r o p e k jest r ó w n i e ż a u t o r e m
w y s t a w stałych w pałacu i dworskiej
scenariuszy
powozowni.
O d 1971 r . w C i e c h a n o w c u , a p ó ź n i e j w p o b l i s k i e j R u d c e , o d b y w a ł y s i ę c o r o c z
nie
( a ż do 1978 r.) m i ę d z y u c z e l n i a n e
jeżdżali
w
programem
wych).
w
okolicach
tym
Ciechanowca,
aby prowadzić
studiów
(głównie
ramach metodyki
Napisano
Muzeum
kilkanaście
5
terenie
w
prac
magisterskich
Ciechanowca, a niektóre
Rolnictwa .
wersytetu
obozy etnograficzne.
okolice
Część
prowadzili
z tych
Ponadto
badania
studenci
terenowe
etnograficznych
n a bazie
badań
materiałów
prac — również
przy
przewidziane
tereno
zebranych
n a bazie
zbiorów
prac znajduje s i ę w a r c h i w u m Muzeum. Badania n a
również
stypendyści
zagraniczni
K a t e d r y Etnografii
Uni
W a r s z a w s k i e g o . W 1978 r . o d b y ł o s i ę w M u z e u m M i ę d z y n a r o d o w e X S e
minarium Ethnologicum,
pracownicy
i studenci
połączone
etnografii
z badaniami
uniwersytetów
terenowymi.
Wzięli w nim udział
z Polski, Czechosłowacji,
Jugosła
w i i , W ę g i e r , D a n i i . W l a t a c h 1980, 1981 i 1984 p r a c o w n i c y i s t u d e n c i K a t e d r y E t n o
grafii
U W z udziałem
etnografów
z Macedonii
wsiach Piętki i Twarogi zbierając materiały
w
hallu Pałacu Kazimierzowskiego
wystawę
prowadzili
do p l a n o w a n e j
na Uniwersytecie
badania
terenowe
monografii.
Warszawskim
pt. „ M u z e u m - l a b o r a t o r i u m " . J e j c e l e m b y ł o p r z e d s t a w i e n i e
zorganizowano
efektów
współ
p r a c y warszawskiej Katedry Etnografii z Muzeum Rolnictwa im. K . K l u k a w
chanowcu
oraz zaprezentowanie
regionu
poprzez
szereg
we
W 1979 r .
Cie
eksponatów i zdjęć z róż
n y c h dziedzin k u l t u r y m a t e r i a l n e j « ,
Muzeum
Rolnictwa
w
Ciechanowcu
jest
jednym
z
dwu muzeów
rolnictwa
w P o l s c e obok N a r o d o w e g o M u z e u m R o l n i c t w a w S z r e n i a w i e k o ł o P o z n a n i a , p o d l e -
5
A . W o ź n i a k , Współpraca
warszawskiej
Katedry
Etnografii
z Muzeum
Rol•nictica im. K. Kluka
w Ciechanowcu,
W a r s z a w a 1979, r ę k o p i s , a r c h i w u m M u z e u m
Rolnictwa im. K . K l u k a w Ciechanowcu.
« I . G o s z c z y ń s k a , W . K r a s u s k i , P . S t o p n i c k i , Scenariusz
wystawy
muzeum-laboratorium.
Współpraca
warszawskiej
Katedry
Etnografii
z
Muzeum
Rolnictwa
im. K. Kluka
w Ciechanowcu,
1979, a r c h i w u m M u z e u m R o l n i c t w a i m .
K . K l u k a w Ciechanowcu.
232
KRONIKA
g a j ą c e g o M i n i s t e r s t w u R o l n i c t w a ( M u z e u m w C i e c h a n o w c u podlega R e s o r t o w i
Kul
tury i Sztuki).
O d 1970 r . w M u z e u m w C i e c h a n o w c u z a t r u d n i a n i s ą etnografowie,
absolwenci
K a t e d r y E t n o g r a f i i U W . I t a k , w l a t a c h 1970-1974 p r a c o w a ł a t a m m g r W a n d a D o w l a szewicz,
w
latach
1973-1979
mgr G r a ż y n a
Czerwińska,
w
latach
1974-1979 m g r
T o m a s z C z e r w i ń s k i , a od 1980 r. do c h w i l i obecnej — m g r T e r e s a R o m a n o w s k a .
Z biegiem
lat w M u z e u m z a c z ę t o w y o d r ę b n i a ć
poszczególne
działy:
etnografii,
budownictwa wiejskiego,
t e c h n i k i r o l n i c z e j , h i s t o r i i u p r a w y r o ś l i n , historii
hodowli
zwierząt
weterynarii, historyczno-artystyczny,
Z
gospodarskich,
g r a f i ą z w i ą z a n e s ą ś c i ś l e d w a d z i a ł y : etnografii
oświatowy.
i budownictwa wiejskiego,
m a z o w i e c k o - p o d l a s k i , o k t ó r y c h t r u d n o jest m ó w i ć
oddzielnie,
etno
skansen
gdyż większość
staw etnograficznych lokuje s i ę w skansenie. R ó w n i e ż w innych d z i a ł a c h
wy
uwzględ
niane s ą informacje i przedmioty d o t y c z ą c e tradycyjnej i w s p ó ł c z e s n e j k u l t u r y w s i ,
w t y m przede w s z y s t k i m u p r a w y r o l i i h o d o w l i .
Statutowym
terenem
skie, b i a ł o s t o c k i e ,
twa
działania
siedleckie,
M u z e u m jest
ostrołęckie,
obecnie
suwalskie
6 województw:
i bialsko-podlaskie.
te z o s t a ł y w y b r a n e ze w z g l ę d u n a z a i n t e r e s o w a n i e
łomżyń
Wojewódz
M u z e u m regionem
Podlasia
i jego p o g r a n i c z e m z M a z o w s z e m .
Podlasie
zmieniały
dowej
jest obszarem, k t ó r e g o
się niejednokrotnie
w
granice administracyjne, polityczne
ciągu
kilkusetletniej
P o d l a s i a jest b a r d z o z ł o ż o n y . I s t n i a ł o
zykowe,
religijne, s p o ł e c z n e
kiem krzyżowania
tam duże zróżnicowanie
etniczne, j ę
Różnorodność
t a jest
sąsiednich
t e r e n ó w , od z a c h o d u i z r u b i e ż y p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j k r a j u . O d w i e k ó w
zamieszki
tam ludność
zowszu,
pochodzenia
jak i n a Podlasiu
kulturowych płynących
wyni
z
wała
oddziaływań
etniczne
kultury l u
i obyczajowo-kulturowe.
s i ę d w u sfer
i
historii. Obraz
polsko-mazowieckiego
(zwłaszcza
zachodnim)
i ruskiego. Z a r ó w n o
występowały
na M a
duże
zgrupowania
Z b i o r y d z i a ł u etnografii p o c h o d z ą z t e r e n u P o d l a s i a i z p o g r a n i c z a
mazowiecko-
szlachty zagrodowej.
-podlaskiego.
S k a n s e n obrazuje budownictwo
pogranicza Mazowsza i Podlasia. T r a
d y c y j n e b u d y n k i m i e s z k a l n e n a P o d l a s i u t w o r z ą pod w z g l ę d e m u k ł a d u
dwa
typy:
a) c h a ł u p y
jednotraktowe
(przewaga
tego
typu
chałup
pomieszczeń
występuje
Podlasiu wschodnim, a w skansenie p r z y k ł a d e m
tego t y p u b u d o w n i c t w a
łupa
dwutraktowe
z okolic B i e l s k a P o d l a s k i e g o ) ; b) c h a ł u p y
na
jest
cha
( p r z e w a g a tego
typu
c h a ł u p w y s t ę p u j e n a Podlasiu zachodnim; w skansenie są p r z y k ł a d y c h a ł u p z okolic
Ciechanowca). B u d y n k i dwutraktowe
dzielą s i ę z kolei na dwie
g r u p y : a) z c e n
t r a l n y m u k ł a d e m p o m i e s z c z e ń p r z y k o m i n i e , z s i e n i ą n a r o ż n ą i b) z o s i o w y m
dem p o m i e s z c z e ń o t a c z a j ą c y c h komin komorowy, z sienią
B u d y n k i i n w e n t a r s k i e n a P o d l a s i u s ą j e d n o t r a k t o w e , dzielone poprzecznie
n a m i n a j c z ę ś c i e j n a trzy pomieszczenia z oddzielnymi w e j ś c i a m i . Jedno
nie przeznaczone b y ł o n a o g ó ł n a s t a j n i ę , drugie n a o b o r ę
pomieszczenie
dla
ukła
7
środkową .
ścia
pomieszcze
d l a b y d ł a , a trzecie n a
d l a ś w i ń . P o n a d t o w m i a r ę potrzeb w y d z i e l a n o w k o m o r a c h z a g r o d y
owiec, c i e l ą t l u b d r o b i u . W s k a n s e n i e p r z y k ł a d e m
takiego b u d y n k u jest
obora
ze w s i T y m i a n k i A d a m y u s y t u o w a n a w zagrodzie s z l a c h e c k i e j .
Podlaskie
kraju.
Pomimo
nież
stodoły
Wyróżniają
s i ę od tego r o d z a j u b u d y n k ó w
funkcją,
konstrukcją
młóconego
sąsieki
przeznaczone
zboża. Niejednokrotnie
w
innych
i formą
i s t n i e n i a oddzielnego s p i c h l e r z y k a n a z i a r n o , s t o d o ł a
odgrodzone
7
różnią
s i ę one z ł o ż o n ą
na przechowywanie
regionach
architektoniczną.
często posiada
niewielkich
ś c i a n a p o p r z e c z n a dzieli s t o d o ł ę
partii
na dwie
rów
wynieza-
T .
C z e r w i ń s k i ,
Z a g r o d a i zmiany
w zakresie
j e j funkcji
we wsi
Piętki
od, końca
XIX w. do chwili obecnej,
1976 ( m a s z y n o p i s p r a c y m a g i s t e r s k i e j n a p i s a n e j
w Katedrze Etnografii U W , archiwum Muzeum Rolnictwa im. K . K l u k a w Ciecha
nowcu.
233
KRONIKA
leżne części posiadające
w ł a s n e k l e p i s k a . C z a s a m i z a s t o d o ł ą stoi szopa
ochraniająca
drewniany kierat. T a k a
nie.
stodoła
Jest
to
ze
wsi
stodoła
Tymianki
z maneżem
Dębosze
maneżowa
znajduje się w
usytuowana
w
skanse
zagrodzie
drobno-
szlacheckiej.
Uzupełnieniem
stodoły
s ą spichrze. Podlaskie
spichrze
gospodarskie
reprezen
t u j ą szereg o d m i a n r ó ż n i ą c y c h s i ę p r o g r a m e m , r o z m i a r a m i , f o r m ą
architektoniczną
i
gospodarstwach
in.
Najliczniejszą
grupę
stanowią
jednokomorowe
c h ł o p s k i c h i drobnej szlachty. W gospodarstwach
ogół
spichrze w i ę k s z e , wielokomorowe.
J e d n e i drugie s ł u ż y ł y
n i e w i e l k i e j i l o ś c i z i a r n a oraz do m a g a z y n o w a n i a
Wykonanie
łości
techniczne
właścicieli
s p i c h r z y jest n i e z w y k l e
o w y r a z estetyczny.
spichrze
w
dworskich i plebańskich były
pasz t r e ś c i w y c h
na krótki
staranne, ś w i a d c z ą c e
W skansenie
na
do p r z e c h o w y w a n i a
okres.
o dużej
znajduje się 7 m a ł y c h
dba
spichrzy
0 r ó ż n e j konstrukcji i 2 spichrze dworskie.
Na
uwagę
siedztwie
również
piwnice
ustawione
w
b u d y n k u mieszkalnego.
Piwnice
wznoszone
były
podziemne
zasługują
ściany
wykonane
nych bali („krawędziaków")
z głazów
obrębie
narzutowych, a
łączonych systemem
podwórza
w
jako ziemianki.
nadziemne
wieńcowym.
—
z
są
Miały
drewnia
Taką piwnicę
można
z o b a c z y ć w s k a n s e n i e w zagrodzie d r o b n o s z l a c h e c k i e j .
Skansen
mazowiecko-podłaski
usytuowany
jest
w
dwu
zespołach,
umownie
z w a n y c h A i B , z n a j d u j ą c y c h s i ę po obu s t r o n a c h p a ł a c u . Z e s p ó ł A m a z a z a d a n i e
pokazać
z a g r ó d w i e j s k i c h z drugiej p o ł o w y
X I X w.
1 p o c z ą t k ó w w i e k u X X z pogranicza Mazowsza i Podlasia. Na e k s p o z y c j ę
przekrój
społeczny
składają
się zagrody ustawione
wyrobnika
złożona
w kolejności mówiącej
tylko
izbę, sień i k o m o r ę ;
typowych
o z a m o ż n o ś c i gospodarzy:
z b u d y n k u mieszkalnego
(półtrakt)
b) z a g r o d a c h ł o p a m a ł o r o l n e g o
a) zagroda
posiadającego
z ł o ż o n a z domu
obory i brogu n a siano; c h a ł u p a d w u t r a k t o w a p o s i a d a i z b ę , a l k i e r z , i z b ę
i s i e ń ; c) z a g r o d a d r o b n o s z l a c h e c k a , n a k t ó r ą
składa
się chałupa,
jedną
mieszkalnego,
dziadków
obora i
stodoła
z m e n a ż e m , spichrz i piwnica. D o m d w u t r a k t o w y posiada izbę, alkierz, p o k ó j i sień.
W części A znajduje się także chałupa
budownictwa
łupa
W
wschodniopodlaska
c h a r a k t e r y s t y c z n y dla Podlasia
jednotraktowa,
posiadająca
pod
usytuowane
s ą tu: d w o r e k d r o b n o s z l a c h e c k i i d w ó r
użytkowany
wędzarnia
częścią
niegdyś
jako
dworska. Oprócz
A, w
pobliżu
dwór
tego,
powozowni
myśliwski.
pomiędzy
dynki
komorę,
Obok
pałacu
znajdujące
(typ
to
cha
i
oborę.
ziemiań
myśliwskiego
a
stoi
omówioną
dwa spichrze dworskie —
czterokomorowy.
i uzupełniające
sień, izbę
dworku
dziedzińcem
dworskiej stoją
parterowy, trzykomorowy, a drugi p i ę t r o w y ,
niesione na t e r e n p r z y p a ł a c o w y
dachem
Jest
dalszej k o l e j n o ś c i
ski,
jednym
typu białoruskiego
północno-wschodniego).
S ą to o b i e k t y
się tam
już
jeden
prze
dworskie
bu
gospodarcze.
W
drugim
przemysłowe
zestaw
typów
zeum,
dwie
zespole
skansenowskim
(B) e k s p o n o w a n e
i m i e s z k a l n e . O b i e k t y gospodarcze
są
to: z e s p ó ł
obiekty
gospodarcze,
spichrzy
wyczerpujący
i r o z w i ą z a ń k o n s t r u k c y j n y c h s p o t y k a n y c h n a terenie
stodoły
(o
konstrukcji zrębowej
obora. O b i e k t a m i p r z e m y s ł o w y m i
i
ryglowej,
działania
obijane
są: kuźnia, wiatrak-koźlak
oraz
wodny.
Dwa
i młyn
b u d y n k i m i e s z k a l n e to c h a t y d r o b n o s z l a c h e c k i e ( j e d n a z a g o s p o d a r o w a n a
nie, a
druga w y k o r z y s t y w a n a jako
dom
pracy twórczej
artystów
Mu
deskami)
ekspozycyj
plastyków).
E k s p o z y c j ę s k a n s e n o w s k ą u z u p e ł n i a m a ł a architektura: płoty, studnia, g o ł ę b n i k ,
zagospodarowanie przyrodnicze o b i e k t ó w skansenowskich.
W
zbiorach działu
etnografii
ze
względu
na profil M u z e u m d o m i n u j ą
ekspo
n a t y m ó w i ą c e o p r a c y r o l n i k a i jego ż y c i u , a w i ę c g ł ó w n i e n a r z ę d z i a r o l n i c z e i s p r z ę
8
ty g o s p o d a r s t w a domowego .
8
С z e r w i ń s к a, 1979;
Romanowska,
1982.
234
KRONIKA
W
grupie e k s p o n a t ó w
się: radia,
sochy,
pługi
będących narzędziami
roboty
tradycyjnej u p r a w y roli
kowalskiej i fabryczne, brony laskowe,
i ż e l a z n e , w i d ł y , s z p a d l e , m o t y k i , s i e r p y , k o s y , szufle
we, n a r z ę d z i a
zwierząt
(kosy,
nie"
do u p r a w y z i e m n i a k ó w
gospodarskich
do
przenoszenia
przygotowania
i
wiążą
sierpy, p ó ł k o s k i ) ,
sprzęt
do
jego
się takie
eksponaty,
tzw.
siana, narty
błotne,
dla
chlewnej,
karmy
trzody
przetwórstwa
do w i a n i a z b o ż a , w a ł y
i roślin okopowych.
sieczkarnie ręczne,
Z tradycyjnym
jak: narzędzia
lady,
„kluczki"
szafliki, siekacze
naczynia
i
do z b i o r u
do s i a n a ,
tłuczki
służące
przechowywania
kije
można
na wystawie
rolnika na Podlasiu były: r y b o ł ó w s t w o ,
wiejskie. Część
w
zgromadzonych
dworku myśliwskim.
W j e d n y m ze
pokazane
wystawie
plenerowej
wiectwem
z n a j d u j ą się w magazynach i pomieszczeniach
W
dziedzinie
są narzędzia
narzędzi
skansenu
w
do
pawilonie.
zajęciami
i rzemiosła
bydłu
do
mleka
dwie
łowiectwo
przywiązywane
traw
„rezgi-
szyi,
Dodatkowymi
kołatki
do
palo-
chowem
i t r ą b y pasterskie, zwane t a m „ l i g a w k a m i " . T r a d y c y j n ą u p r a w ę roli o b r a z u j ą
wystawy — w pałacu i w
oraz
znajdują
beleczkowe
pszczelarskie, a
części A . Nieliczne
uli eksponowany
związane
jest
na
z tradycyjnym ło
skansenowskich.
cieśli,
pracy
szewca
i
zgromadzono
zobaczyć
zespole В
tracza,
rymarza,
wiejskich
spichrzy w
tokarza, stolarza, bednarza, k o ł o d z i e j a , naczynia d ł u b a n e , w y r o b y i n a r z ę d z i a
garncarza,
rzemiosł
zespół
eksponaty
pszczelarstwo,
rybackich
plecionkarza.
nych z drewnem znajduje się w
narzędzia
Wystawa
pracy
rzemiosł
wiejskich
spichrzu dworskim z Rudki, rzemiosł
związa
związanych
ze s k ó r ą ( g a r b a r s t w o , r y m a r s t w o , s z e w s t w o ) — w s p i c h r z u z W y k n a , g a r n c a r s t w a —
w spichrzu z D m o c h ó w , plecionkarstwa — w spichrzu z Olszy. N a o d d z i e l n ą
wśród
rzemiosł
wiejskich zasługuje
tkactwo.
Na
Podlasiu
prawie
każda
uwagę
wiejska
kobieta, z a r ó w n o c h ł o p k a jak i szlachcianka, u m i a ł a s a m a prząść i t k a ć . N a w y s t a
wie tkackiej w p a ł a c u , a t a k ż e w magazynach M u z e u m i obiektach
skansenowskich,
znajdują
obróbki
włókna,
l i c z n e w y r o b y t k a c k i e w postaci
poście
się narzędzia
pracy u ż y w a n e
p r z ę d z e n i a i tkania. Ponadto
li,
ręczników,
obrusów,
dwuosnowowych
i
można
je
z Podlasia
itp.
podzielić
charakteryzują
dwuosnowowe. Jeśli
stroju
W
drugiej
grupie
i niektóre
haftem
etapach
dywanów
Wyroby
tkackie
pochodzą
głównie
na
grupy.
W
pierwszej
dwie
Wśród
można
na
znajdują
grupie
graniczącego
było
tylko
wielonicielnicowych,
z
Podlasia
północnego
znajdują
się
z Mazowszem.
d y w a n ó w na u w a g ę
to w
niektóre
miejskim, wykonanego
Tkaniny
tkaniny
pościelowe
typu koronka, m e r e ż k a ,
czasem
z a s ł u g u j ą tzw. b r a ń s k i e
dywany
okolicach Ciechanowca w
latach
elementy
z
ubioru
materiałów
tradycyjnego
tkanych
ręcznie.
się tkaniny z Podlasia p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e g o .
Tkaniny
e l e m e n t y s t r o j u zdobione s ą c h a r a k t e r y s t y c z n y m
krzyżykowym,
z tkaninami z grupy
rach
fartuchów,
chodzi o s t r ó j l u d o w y ,
spotkać
wzorowanego
pościelowe
-czarnym
koszul, s p ó d n i c ,
s i ę bardzo s k r o m n y m z d o b n i c t w e m
monogram.
powojennych
i
zgromadzono
północno-zachodniego
haftowany
na poszczególnych
pierwszej
koronką
s ą one
szydełkową,
o wiele
mereżką
bogaciej
itp. W
czerwonoporównaniu
ornamentowane.
l u d o w y c h z n a j d u j e s i ę s t r ó j l u d o w y z okolic B i e l s k a P o d l a s k i e g o
W
zbio
podobny
do
stroju białoruskiego.
Tak
-koźlaki
ważną
w
dla rolnictwa dziedzinę, j a k ą
skansenie
c h o w a n y in situ
duje
i w
filii
Muzeum we
jest m ł y n a r s t w o ,
wsi Drewnowo
obrazują
oraz m ł y n
wiatraki wodny
n a terenie p a r k u p r z y p a ł a c o w e g o . W e w n ą t r z m ł y n a w o d n e g o
się ekspozycja p o ś w i ę c o n a
i wag u ż y w a n y c h
za
znaj
m ł y n a r s t w u . Pokazane są tam różne rodzaje miar
przy odmierzaniu ziarna i m ą k i , r ó ż n e rodzaje ż a r e n i s t ę p y
do
robienia kaszy.
Obok m ł y n a r z a n i e z b ę d n y m dla w s i r z e m i e ś l n i k i e m w i e j s k i m b y ł kowal. W s k a n
senie z n a j d u j e s i ę k u ź n i a w i e j s k a z p e ł n y m
Transport
wiejski eksponowany
jest
wyposażeniem.
w
powozowni
dworskiej. Pokazano
tam
235
KRONIKA
uprząż
i różnego
rodzaju pojazdy:
wozy
gospodarcze
i odświętne,
sanie
robocze
ozdoby
wnętrz
i w y j a z d o w e itp.
E k s p o n a t y z dziedziny gospodarstwa
domowego, meble
ludowe,
i w y t w o r y sztuki ludowej w y p o s a ż a j ą w n ę t r z e skansenowskie i z n a j d u j ą się w m a
g a z y n a c h M u z e u m . W p r z y g o t o w a n i u jest w y s t a w a s t a ł a d o t y c z ą c a p r z e m i a n w w i e j
s k i m gospodarstwie
d o m o w y m od X I X w .
W c i ą g u 20 lat i s t n i e n i a d z i a ł u etnografii
22 w y s t a w y
czasowe.
C i e k a w s z e z n i c h to: „ K o w a l s t w o p i ę k n e i u ż y t e c z n e " (1977 г.), „ P l a s t y k a
obrzędo
wa
zorganizowano
c y k l u z i m o w e g o i w i o s e n n e g o " (1974 г.), „ R y b o ł ó w s t w o d o r z e c z a B u g u i
(1977
г.), „ G a r n c a r s t w o
„Stroje
(1979
podlaskie"
i plecionkarstwo
(1978
Białostocczyzny
г.), „ T r a d y c y j n e
г.), „ W a l o r y estetyczne
zdobnictwo
dawniej
wnętrz
Narwi"
i d z i ś " (1974 г.),
chałup
podlaskich"
t k a n i n p o d l a s k i c h " (1981-1982).
N a z a k o ń c z e n i e k i l k a u w a g n a temat r o l i , j a k ą p e ł n i M u z e u m R o l n i c t w a w
c h a n o w c u . P r z e d e w s z y s t k i m dba ono o z a c h o w a n i e
n u . W dziale etnografii
M u z e u m gromadzone
kultury w s i i eksponaty
s t w u poprzez w y s t a w y
z tej
dysponuje
Cie
regio
s ą i n f o r m a c j e o stanie i p r z e m i a n a c h
dziedziny. M a t e r i a ł y
te u d o s t ę p n i a n e
są
społeczeń
i publikacje. Muzeum w Ciechanowcu, w p o r ó w n a n i u z i n
n y m i muzeami w Polsce, m a stosunkowo
etnografii
obrazu k u l t u r y ludowej
wnętrzami
duże m o ż l i w o ś c i ekspozycyjne, g d y ż
skansenowskimi
oraz n i e k t ó r y m i
salami w
dział
pałacu
i w p r z y p a ł a c o w y c h b u d y n k a c h gospodarczych. E k s p o n o w a n e s ą tam prawie wszyst
kie
dziedziny k u l t u r y ludowej
równo
p o g r a n i c z a M a z o w s z a i P o d l a s i a . P o k a z a n a jest z a
p r a c a r o l n i k a , j a k i jego d o m o w e ż y c i e . E k s p o z y c j a
s k a n s e n o w s k a nie
jest
m a r t w a . W n ę t r z a s ą t a k w y p o s a ż o n e , a b y s p r a w i a ł y w r a ż e n i e , ż e gospodarze
wyszli
z
prace
nich przed c h w i l ą .
gospodarcze
we
przydomowych
nia
W zależności
wnętrzach
świętami.
W
celu
niedziele
w
skansenie,
chałup i układa
ożywienia
prace; t w ó r c y
wiejskich
zespołów
etnografii
<w l a t a c h 1975,
chałup
to
w
ludowi
sprzedają
artystycznych. W
ramach
w
W
odbywają
cykliczne:
wymienione
tu
ale
również
formy
się
zmie
na
roku
tzw.
wykonywane
są
z
się
twórcami
tkaninę
występy
ludowymi
dwuosnowową
(od
1975
corocznie
1973 r . — n a w y r o
1979 — • n a t r a d y c y j n e z d o b n i c t w o
na pisanki, w
Muzeum
i spopularyzować
Wpływają
współpracy
1984) oraz k o n k u r s g r y n a l i g a w c e
1974 —
razy w
odbywają
o d b y ł y się w Muzeum inne konkursy: w
muzeach łatwiej),
wsi.
wyroby,
1978,
1981,
konkursy
t r a d y c j i , np. d o ż y n k i l u b k o n k u r s n a z e s p o ł y
Poprzez
swoje
ogródkach
dorocznych
zagrodach
dwa
podlaskich.
przedstawić
są kilka
poszczególnych
W
rekwizyty związane z tymi
organizuje
г.). P o n a d t o
by kowalskie, w
odpowiednie
ekspozycji organizowane
kiedy
tradycyjne
do 1983
są niektóre
m i e s z k a l n y c h i gospodarczych.
uprawiane są tradycyjne rośliny. Z okazji świąt
się dekoracje w n ę t r z
dział
od p o r y r o k u p r e z e n t o w a n e
budynków
również
imprezy
wnętrz
nawiązujące
do
kolędnicze.
działalności
pracownicy
nie
tylko
materialną
również
dawne
życie
stronę
duchowe
Muzeum
ginącej
starają
się
k u l t u r y (o
co
i społeczne
poprzez k o n s u l t a c j e , k o n k u r s y i w y s t a w y
na
mieszkańców
współczesny
r o z w ó j k u l t u r y regionu.
K a t a l o g i w y s t a w M u z e u m R o l n i c t w a i m . K . K l u k a w Ciechanowcu oraz
prace p u b l i k o w a n e przez p r a c o w n i k ó w M u z e u m
B r z ę k
1977
G.
Krzysztof
C z e r w i ń s k a
1979
Stała
Kluk,
Lublin.
G.
ekspozycja
w
Muzeum
Rolnictwa
im.
K.
Kluka
w
Ciechanowcu,
236
KRONIKA
„Rocznik
Narodowego
Muzeum
Rolnictwa w
S z r e n i a w i e " , t.
10,
Szre
niawa.
K o z ł o w s k i
1982
dla
Midura
1981
Muzeum
Kwiaty
naszego
(katalog
w
Ciechanowcu
zawodu,
„Życie
doniosłym
wydarzeniem
Weterynaryjne", nr
4.
J.
wystawy),
Ciechanowiec.
Rolnictwa...
Muzeum
Rolnictwa
formator),
Ciechanowiec.
R o m a n o w s k a
1978
Weterynarii
historiografii
F., K u l i k o w s k i
Muzeum
1983
J.
Otwarcie
im.
Krzysztofa
Kluka
w
Ciechanowcu
1963-1983
(in
„Problemy
spo-
T.
Sztuka
ludowa
Suwalszczyzny
1979a Sztuka
ludowa,
„ W a r m i a i M a z u r y " , n r 8.
1979b Przemiany
kulturowe
(informator),
wśród
osadników
Suwałki.
z Wileńszczyzny,
łeczno-ekonomiczne Polski Północnej".
1982
Muzeum
mator),
Rolnictwa
im.
K. Kluka
w Ciechanowcu.
Dział
etnografii
(infor
Polsce
zwiedzających,
„Życie
„Medycyna
Weteryna
Ciechanowiec.
T r o p i ł o J.
1982 Pierwsze
Muzeum
Weterynarii
w
zaprasza
W e t e r y n a r y j n e " , n r 4.
1982b Otwarcie
Muzeum
Weterynarii
w
Ciechanowcu,
r y j n a " , n r 11.
Tropiło
1982
J., B o n d a r e n k o
T y c z y ń s k a - S k r o m n y
1980
J.
P r z e w o d n i k po Muzeum
P o l s k a wieś
U s z y ń s k i
Weterynarii,
Ciechanowiec.
A.
drewniana
w
malarstwie
(katalog
wystawy),
Ciechanowiec.
K.
1965
Botanika
dla szkół
1966
Otwarcie
Społecznego
narodowych
K. Kluka,
Muzeum
„ B i o l o g i a w szkole".
Rolnictwa
im.
K.
Kluki
w
Ciechanowcu,
„ R o c z n i k B i a ł o s t o c k i " , t. 6, B i a ł y s t o k .
1969
Muzeum
Rolnictwa
im.
K.
Kluka
w
Ciechanowcu,
„Rocznik
Narodowego
„Rocznik
Narodowego
M u z e u m R o l n i c t w a w S z r e n i a w i e " , t. 1, S z r e n i a w a .
1970
Krzysztof
Kluk
—
życie
i
działalność
naukowa,
M u z e u m R o l n i c t w a w S z r e n i a w i e " , t. 2, S z r e n i a w a .
1973
Muzeum
Rolnictwa
im.
K.
Kluka
w
Ciechanowcu
(informator),
Ciecha
nowiec.
1976
Skansen
mazowiecko-podlaski
w Ciechanowcu,
Materiały Muzeum Budow
n i c t w a L u d o w e g o w S a n o k u , z. 22, S a n o k .
1978
Formy
społecznego
zagospodarowania
zabytkowych
Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w
1979a Ekspozycja
skansenowska
chanowcu,
[w:] Muzea
1979b P l e n e r wiejski
1980
przy
Muzeum
skansenowskie
młynów
Rolnictwa
w Polsce,
i
wiatraków,
S a n o k u , z. 24, S a n o k .
im.
K.
Kluka
w
Cie
Poznań.
77, C i e c h a n o w i e c .
M u z e u m R o l n i c t w a im.
K.
Kluka
w
Ciechanowcu
(informator),
Ciecha
nowiec.
W a l u c h
T.
1981a Wytwórnia
maszyn
rolniczych
Rocznik Narodowego
1981b Muzeum
Rolnictwa
(informator),
firmy
Bachórzewskich
Muzeum Rolnictwa w
im.
K. Kluka
w
Ciechanowcu,
S z r e n i a w i e , t. 12, S z r e n i a w a .
w Ciechanowcu.
Dział
techniki
rolniczej
Ciechanowiec.
Teresa
Romanowska
237
KRONIKA
W Y J A Z D DO INDII STUDENTÓW
UNIWERSYTETU
14 m a r c a 1984 r . w y r u s z y ł a
ETNOGRAFII
WARSZAWSKIEGO
do I n d i i g r u p a s t u d e n t ó w
t o r a r o c z n y m okresie p r z y g o t o w a ń u d a ł o s i ę d o p r o w a d z i ć
etnografii
U W . Po
do r e a l i z a c j i
pół
zamierzenia,
będącego niemal całkowicie wynikiem w y t r w a ł o ś c i i pracy kilkorga s t u d e n t ó w dzia
ł a j ą c y c h w ramach K o ł a Naukowego Etnografów
przy Katedrze Etnologii i A n t r o
pologii K u l t u r o w e j U n i w e r s y t e t u W a r s z a w s k i e g o .
P o m y s ł w y p r a w y do I n d i i , w y p r a w y o c h a r a k t e r z e ć w i c z e n i o w y m
badawczym,
powstał
na
przełomie
ówczesnego
I I I i I V roku.
lata
i
I c h zainteresowania
i
Azji
grudniu
przygotowania
r. grupa
głównie
osób
r. w ś r ó d
związane
aspektami
subkontynentu
W
listopadzie
naukowego
rozpoczęła
w
ramach
—
zarówno
studentów
się z Azją, a ściślej z różnymi
działająca
naukowe
bardziej n i ż
grupy
indyjskiego.
koła
do r e a l i z a c j i w y j a z d u t e r e n o w e g o do I n d i i , p o c z y n a j ą c od
niego p r z y g o t o w a n i a
W
—
Południowej
1982
1982
te
ze s t u d i a m i , j a k i p r y w a t n e — w i ą z a ł y
kultur
jesieni
s a m y c h siebie
ramach przygotowań
na spotkanie
nawiązane
z ludźmi i tamtejszą
zostały
kontakty
z
odpowied
kulturą.
Instytutem
Orientali-
styki U W , z a r ó w n o dla u z y s k a n i a specjalistycznej pomocy w przygotowywaniu
pro
j e k t u w y j a z d u , j a k i p o g ł ę b i e n i a w i a d o m o ś c i przez u c z e s t n i c z e n i e
kur
sowych
dla s t u d e n t ó w
indologii.
Dzięki
w zajęciach
pomocy k i e r o w n i k a Z a k ł a d u
Środkowego
W s c h o d u , M . K . B y r s k i e g o , oraz A . K a r p a — p r a c o w n i k a t e g o ż z a k ł a d u (a p ó ź n i e j
także
tów
uczestnika w y p r a w y ) , zorganizowany
etnografii
przygotowujących
został specjalny c y k l zajęć dla
s i ę do w y j a z d u — w y k ł a d ó w
m a t y c e : W p r o w a d z e n i e do k u l t u r y I n d i i , E l e m e n t y geografii
studen
o następującej
i historii Indii,
te
System
kastowy, Proces sanskrytyzacji, Systemy religijne Indii, Sztuka i architektura. Nie
które
z tych
święconymi
charakter
wykładów
były
drobiazgowym
miały
obejmowały
np.
zajęcia
również
wielokrotnymi
dociekaniom
naukę
dotyczące
podstaw
i wielogodzinnymi
nad
prezentowanymi
ikonografii
języka
spotkaniami,
po
zagadnieniami;
taki
hinduistycznej.
h i n d i oraz s t a ł e
Przygotowania
uczestnictwo
w
wy
b r a n y c h z a j ę c i a c h z z a k r e s u indologii i h i s t o r i i s z t u k i .
Równolegle
uściślany
b y ł program pobytu
i prac w
I n d i a c h oraz
prowadzone
u c i ą ż l i w e , lecz n i e s t e t y k o n i e c z n e p r a c e o r g a n i z a c y j n e .
c z e r w c u 1983 r . —
W
po z a k o ń c z e n i u
roku akademickiego
p o c z ą t k u lutego 1984 — w czasie p r z e r w y s e m e s t r a l n e j
i po r a z d r u g i
wyjazdu), zorganizowane z o s t a ł y kilkudniowe w y j a z d y u c z e s t n i k ó w
wyprawy
poza
Warszawę.
W obu p r z y p a d k a c h k o r z y s t a l i ś m y
przygotowywanej
z pomocy
Wydziału
•Geografii i S t u d i ó w R e g i o n a l n y c h U W , k t ó r y u d o s t ę p n i ł n a m do t y c h s p o t k a ń
ją
stację
badawczą
w
możliwości
zarówno
Murzynowie nad Wisłą,
mieszkalne,
salą w y k ł a d o w ą z odpowiednim
zroczy.
Pierwsza z tych
ogromnie
wyposażoną,
ważne —
swo
dającą
dysponowania
u r z ą d z e ń do w y ś w i e t l a n i a f i l m ó w i p r z e
wykłady
nt. s z t u k i i r e l i g i i I n d i i
oraz
p r z e g l ą d y f i l m ó w i przezroczy (w c z ę ś c i z filmoteki
Ambasady Indyjskiej w
War
szawie).
indologów
tym
Wykłady
sesji
b a r d z o dobrze
j a k — co b y ł o
zestawem
na
(na m i e s i ą c p r z e d t e r m i n e m
obejmowała
prowadzone
były
głównie
przez
z
UW
—
w
t a k ż e w y k ł a d o w c ó w z Indii zatrudnionych w Polsce. P r ó c z nich w spotkaniach tych
uczestniczyła
grupa p r z e b y w a j ą c y c h
wówczas
w
Polsce H i n d u s ó w
oraz p r a c o w n i c y
W y d z i a ł u G e o g r a f i i i S t u d i ó w R e g i o n a l n y c h U W . D r u g i z w y j a z d ó w do M u r z y n o w a
o d b y w a ł się prawie wyłącznie w
gram
p r a c y •— w s p ó l n e j
przez
poszczególnych
w
związku
uczestników
z nimi. Na
składało
się
Program
praktyczne
naszego
pobytu
graficznej i filmowej
gronie u c z e s t n i k ó w w y p r a w y . O m a w i a n y b y ł p r o
i indywidualnej
drugi
ich
pobyt
doskonalenie
zakładał
— konieczne,
w
tematy
w
Indiach,
Murzynowie
umiejętności
bowiem
dyskutowano
badawcze
stałe
i
oprócz
prezentowane
referaty
przygotowane
wykładów
fotografowania
prowadzenie
i
i dyskusji
filmowania.
dokumentacji
naszym zdaniem, d o p e ł n i e n i e
foto
obserwacji i roz-
238
KRONIKA
mów.
W
ciągu
nt. fotografii
półtorarocznych
dokumentalnej
j ę t n o ś ć fotografowania).
ną
część
w
Murzynowie
i
przygotowań
miejsce
spotkania
przebiegało
Realizowanie
pod
umiejętnościach.
okiem
Materiały
zapisów
te —
s t a n o w i ć m i a ł a istot
filmowych
specjalisty,
i
człowieka
założyliśmy
szkoleniowe
g r u p y p o s i a d a ł a uir.ie-
P o p r a w n a d o k u m e n t a c j a fotograficzna
zbierania m a t e r i a ł ó w .
znanych
miały
( n i e z a l e ż n i e od tego, ż e p o ł o w a
fotograficznych
o
— po
dużej
praktyce
wywołaniu
i opra
cowaniu, dostarczą n a m informacji o b ł ę d a c h w ł a s n y c h i p o m o g ą zarazem p o p r a w i ć
jakość przyszłej pracy.
Trudno byłoby
towywanie
nych
względów
zdecydował
zidentyfikowaniu
zarówno
i
przy
jak wielki był w k ł a d Jacka
zasad
s i ę z niego z r e z y g n o w a ć .
warsztatu
programu
filmowej,
pomagał
po
powrocie
z
który
to
w
przygo
zaważyło
czyk, D a g n o s ł a w
on
jednak
naszej
specjalistą,
uświadomić
sobie
Murzynowa
nastąpił
( l e k a r z w y p r a w y , student
specjalistyczne
przygotowanie
w
a
K a r p (opiekun
naukowy,
jak
który
członkom
wyjazd.
Wyprawa
Instytucie
składała
Jolanta Adamiak, Maryla
Magdalena
V I roku medycyny,
Medycyny
indolog,
który
Złocka
przeszedł
Tropikalnej w
pracownik
się
Dawid-
Gdańsku),
Zakładu
Środkowego
W s c h o d u U W ) i L e c h M r ó z ( o p i e k u n n a u k o w y i k i e r o w n i k w y p r a w y , etnograf,
cownik K a t e d r y Etnologii i Antropologii
nym
składzie,
K u l t u r o w e j U W ) . W pierwotnie
oprócz wymienionego już Jacka
Olędzkiego,
znajdowało
się
jeszcze
Kardasz, Dorota Pacewicz, M i c h a ł Pacewicz. J e d n a k ż e
tecznie
skład
weszli
w
grupy
wyjeżdżającej
—• g ł ó w n i e
pra
planowa
troje s t u d e n t ó w : A n n a
nie
na
nam
wiedzy,
był tym
Demski, Jacek K u ś m i e r z , Mateusz Wierciński,
oraz A n d r z e j L e d e r
to
chwili pomagał
fotografia.
z 9 o s ó b . U c z e s t n i k a m i b y l i s t u d e n c i etnografii:
Artur
Nie
pogłębianiu
—
dokumentacji
Wkrótce
pobytu,
dokumentacyjnego
grupy, jakie w y m o g i w i n n a s p e ł n i a ć
także
Olędzkiego
s i ę z c a ł ą g r u p ą i j e j p r a c a m i : do ostatniej
opracowywaniu
doskonaleniu
uczył
powiedzieć,
g r u p y do w y j a z d u . Z a p r o s z o n y do w s p ó ł u c z e s t n i c t w a w w y j e ź d z i e z r ó ż
z przyczyn
osta
losowo-
- z d r o w o t n y c h . I c h p o m o c jeszcze n a l o t n i s k u i po odlocie g r u p y , p r z y
załatwianiu
ostatnich
Anny K a r -
spraw
finansowych
była
bardzo
ważna;
zwłaszcza
pomoc
d a s z - D e m s k i e j , c a ł y czas u c z e s t n i c z ą c e j w p r a c a c h p r z y g o t o w a w c z y c h .
Celem
podstawowym
pobytu
w
Indiach
były
prace
ćwiczeniowo-badawcze
w miejscach pielgrzymkowych Indii P ó ł n o c n y c h . G ł ó w n i e na przykładzie Rishikesh,
leżącego
nad
Gangesem
i przez
cały
rok licznie
o d w i e d z a n e g o przez
przybyszów
z c a ł y c h niemal Indii. W t y m hinduistycznym centrum religijnym cały
r e s o w a ł y nas takie tematy,
terialne
atrybuty
czas
inte
jak: podział przestrzeni miejsca pielgrzymkowego,
ma
miejsca świętego
w
Rishikesh,
rola rzeki w przestrzeni miejsca ś w i ę t e g o , architektura ś w i ą t y n n a i jej
zewnętrzna
h a r m o n i a , i n s t y t u c j a sadhu,
(ofiary,
bezdomnych
wota),
droga
pielgrzyma
w ę d r o w c ó w u w a ż a n y c h za ludzi
świętych,
oraz s y n k r e t y z m r e l i g i j n y ś i w a i c k o - w i s z n u i c k i .
Naszą
ekspedycję
to pobyt w
rozpoczęliśmy
Delhi. Mając
14 m a r c a
na uwadze
1984
r. P i e r w s z y
przyszłe prowadzenie
etap,
badań w
10-dniowy,
miejscowości
pielgrzymkowej Rishikesh, s t a n o w i ą c e j kompleks ś w i ą t y ń hinduistycznych,
się w Delhi o b s e r w a c j ą ś w i ą t y ń i z a c h o w a ń wiernych w ś w i ą t y n i a c h .
my w
ten s p o s ó b
opis i d o k u m e n t a c j ę
fotograficzną
s k i c h , w i s z n u i c k i c h i ś i w a i c k i c h oraz s i k h i j s k i c h ,
wybranych mandirów
zaś stanowi
kościół
chrześcijański
przejął
o d r ę b n y , nie w ł ą c z o n y
i włączył
się, choćby
możliwość
porównań
w miejscową kulturę
ethos. T a k w e s t i a
i refleksji dotyczących
P o p r z y b y c i u do R i s h i k e s h p i e r w s z e
powierzchow
elementy k u l t u r y Indii,
w a ł a n a m s i ę istotna ze w z g l ę d u n a c a ł o k s z t a ł t n a s z y c h s t u d i ó w , n a
religioznawcze,
dżinij-
muzułmańskich i chrześcijańskich.
W t y m ostatnim p r z y p a d k u c h o d z i ł o n a m o zorientowanie
ne, n a ile
zajęliśmy
Sporządziliś
10 dni p r z e z n a c z o n o
gruntu
na
ile
wyda
zainteresowania
europejskiego.
na rekonesans,
któ
rego c e l e m b y ł a w e r y f i k a c j a n a s z y c h , p r z y g o t o w a n y c h w k r a j u p l a n ó w b a d a w c z y c h .
239
KRONIKA
Zasadniczym
sposobem
zdobywania
informacji
towarzyszenie
grupom
pielgrzymów
w
ofiar,
wysłuchiwania
nauk
z pielgrzymami i służbą
Wstępny
polegające
okres
przede
i
w
była
świątyniach,
aśramach,
w
obserwacja
w
czasie
których
uczestnicząca
składania
prowadziliśmy
rozmowy
aśramową.
obserwacji
wszystkim
spowodował
modyfikacje
w programie
badawczym,
na uściśleniu
i zawężeniu
tematów
wyelimino
w a n i u takich, k t ó r y c h realizacja w y k r a c z a ł a
poza n a s z e
bądź
możliwości
lub nie w y d a
w a ł a n a m s i ę i n t e r e s u j ą c a w konfrontacji z r z e c z y w i s t o ś c i ą . Ostatecznie
następujące
dział;
tematy: p r z e s t r z e ń
wnętrze
świątyń
śiwaicko-wisznuicki
sażenia wnętrz
(plany
świątynnych
tego i z a c h o w a n i a
Rishikesh jako miejsca
i
(zaznaczający
c z c i b ó s t w a — pudża,
—
modłów,
szczegółowe
opisy)
się wyraźnie
przy
podjęliśmy
pielgrzymkowego
i jej po
oraz
religijny
synkretyzm
opisie i a n a l i z o w a n i u
oraz z a w a r t y c h w nich symboli); ś w i ą t y n n a
wota i i c h znaczenie;
pielgrzymów
wypo
ofiara k u
rola r z e k i w p r z e s t r z e n i m i e j s c a
nad ś w i ę t ą rzeką — Gangesem;
geografia
n a m i e j s c ś w i ę t y c h ; p r z e j a w y k u l t u poza ś w i ą t y n i ą — p r z y d r o ż n e
świę
mitycz
ołtarze,
drzewa,
kamienie.
P o d c z a s p i ę c i o t y g o d n i o w e g o p o b y t u w R i s h i k e s h p r o w a d z i l i ś m y liczne
i
wywiady
dotyczące
realizowanych
ł o ż y l i ś m y na obserwacje
ków
tematów.
Główny
nacisk
w naszej
notowane n a b i e ż ą c o , n a opracowywanie
oraz n a d o k u m e n t a c j ę
fotograficzną
i filmową.
Praca
rozmowy
p r a c y po
planów i
ta m o g ł a
rysun
być wykony
w a n a jedynie dzięki kontaktom z w ł a d z a m i ś w i ą t y ń i a ś r a m ó w , z przedstawicielami
o r g a n i z a c j i z r z e s z a j ą c y c h sadhu,
z licznie p r z y b y w a j ą c y m i
pielgrzymami
oraz z s a
mymi
pobliżu
jaskiniach
otaczających
sadhu,
mieszkającymi
w
aśramów
bądź
w
nas g ó r .
Rishikesh stanowi
najważniejszy
zespół
świątyń
hinduistycznych
w
drodze k u
m i e j s c o m p i e l g r z y m k o w y m H i m a l a j ó w . W p o ł ą c z e n i u z l e ż ą c y m n i e opodal, w odle
g ł o ś c i ok. 25 k m n a p o ł u d n i e , t a k ż e n a d G a n g e s e m — H a r d w a r e m (gdzie z n a j d u j e
się n a j w a ż n i e j s z a
przywiezionych
świątynia
G a n g i oraz m i e j s c a k r e m a c j i
przez p i e l g r z y m ó w
pełniający
się zespół
odczytania
funkcji
znanie
Hardwaru
które
zamykają
b ą d ź w r z u c a n i a do r z e k i
p r o c h ó w bliskich), Rishikesh stanowi
pielgrzymkowy.
D l a uzyskania
właściwej
i znaczenia Rishikesh, w y d a ł o s i ę n a m zasadne
oraz m i e j s c p i e l g r z y m k o w y c h
pielgrzymkę
biorącą
położonych
początek
w
ściśle
perspektywy,
i konieczne
w Himalajach.
do
dla
po
Miejsc,
Hardwarze i prowadzącą
przez
Rishikesh.
Kolejny
więc
etap w y j a z d u
do I n d i i
to m i e s i ę c z n y
pobyt
w
trzech
ważnych
m i e j s c a c h p i e l g r z y m k o w y c h H i m a l a j ó w — t a k w a ż n y c h , ż e dotarcie do n i c h
cza
pielgrzyma
soko
położone
wiec
Gaumukh,
także
uczestniczyliśmy
rozmowy,
składa
z grzechów
najcięższych.
(3,5-4 t y s . m n.p.m.)
spod k t ó r e g o
w
Do miejsc
tych
B a d r i n a t h , K e d a r n a t h oraz
wypływa
modlitwach
i z którego
i
bierze
ceremoniach
należą
oczysz
dość
Gangotri
i
wy
lodo
początek
Ganges. T a m
świątynnych,
prowadziliśmy
o b s e r w o w a l i ś m y z a c h o w a n i a w i e r n y c h i s t a r a l i ś m y s i ę r e j e s t r o w a ć to, c o
s i ę n a obraz m i e j s c a
dokumentację fotograficzną,
wiązuje
nawet
zakaz
świętego
i pielgrzymki. Nieprzerwanie
fotografowania
wnętrz
świątyń
i jedynie
k i l k a k r o t n i e , po
staraniach, u d a ł o s i ę n a m u z y s k a ć pozwolenie n a przekroczenie
k a l i ś m y m. i n . z e z w o l e n i e n a zapis f i l m o w y
wieczornych
obrzędów
gromadziliśmy
c h o ć nie z a w s z e b y ł o to m o ż l i w e , g d y ż w I n d i a c h obo
k u czci b ó s t w a
w
i dokładną dokumentację
Neelkanth
długich
tego z a k a z u
— świątyni
(uzys
fotograficzną
leżącej nie opo
dal Rishikesh).
Lodowiec
poznanych
G a u m u k h ze ź r ó d ł e m
przez
grupę
Gangesu,
w Himalajach,
ostatnie z p i e l g r z y m k o w y c h
zamknął
okres
pracy w
Indiach.
miejsc
Pozosta
ła j u ż t y l k o droga do D e l h i i p o w r ó t do P o l s k i .
Znacznej części
prac towarzyszył
poznany
przez n a s w D e l h i socjolog,
dokto-
240
KRONIKA
rant
z
Uniwersytetu
Delhijskiego.
Ponieważ
jego
praca
dotyczy
Polski,
kontakt
z n a m i b y ł d l a niego w a ż n y , a d l a n a s jego p o m o c b a r d z o istotna. K h a l i d
spędził
z nami większość
czasu w
Rishikesh, a następnie
towarzyszył
Tyabji
nam
faktyczny członek grupy w H i m a l a j a c h i w Delhi, w dniach p o p r z e d z a j ą c y c h
jako
powrót
do P o l s k i . O k a z a ł s i ę ś w i e t n y m t o w a r z y s z e m , a p o m o c jego w i e l o k r o t n i e b y ł a
bar
dzo p o t r z e b n a .
Po trzech m i e s i ą c a c h
rządkowania
obserwacji,
tacja
dać
plan
(300 t a ś m
i opisy
do P o l s k i i p r z y s t ą p i ł a
oraz w y w i a d y . N a l e ż y
mogła
lektura, w y k ł a d y ,
refleksję, określenie
i
filmy.
i własnych
kultury. Potwierdzeniem
w
dwóch
pracach magisterskich przygotowywanych
ze s t u d e n t a m i
Jacka
nie
z
grupy
dla p r a c o w n i k ó w
dla Sekcji
Indologii
zainteresowanych
dii
i studentów
Dał bezpośrednie
tematów
zapis
przeżycie,
związanych
miejsce
były
w
czasie
prowadzonych
pierwsze
publiczne
Wschodu
tematów:
wy
spotkań
przez
wystąpie
K a t e d r y Etnologii i Antropologii
sześć
kra
z Indiami
aktualnie przez c z ł o n k ó w
przedstawiane
Środkowego
osób. Zaprezentowano
oraz d l a
Kultu
wszystkich
t u r y s t y k a r e l i g i j n a , droga
miejsca ś w i ę t e g o , kult drzew, a ś r a m y i ś w i ą t y n i e Rishikesh,
— ofiarny o b r z ę d
świątynny.
prowadzone
to
opracowywanie
przez
literaturę,
by
równo
w
zajęć
czasie
dokumen
czarnobiałych),
w ramach zajęć (wykładów)
z Zakładu
Aktualnie
dalsze
podjęcie
20 g r u d n i a 1984 r . m i a ł o
p i e l g r z y m a , topografia
pudża
jest
tematów
z naszej Katedry,
Olędzkiego.
rowej,
opracowanych
po
o c z e k i w a ń wobec poznawanego
i jego
Niektóre
do
dokonanych
wybranych świątyń,
i negatywów
ju
prawy.
się: zapisy
d o d a ć , ż e k o n t a k t z I n d i a m i d a ł to, czego
dyskusje
siebie
składają
wnętrz
diapozytywowych
(8 m m )
nie
własną
grupa p o w r ó c i ł a
materiału, na który
Rishikesh, plany
fotograficzna
filmowy
pobytu
przywiezionego
prace i n a j b l i ż s z e
pełniej
w
plany
uczestników
przywiezionych materiałów,
przedstawić
Katedrze, w
wych, w trakcie organizowanej
tematy,
czasie
nad
wyprawy
uzupełnianie
którymi
wystąpień
w
do I n
wiedzy
po
pracowaliśmy,
za
towarzystwach
nauko
p r z e z nas n a U n i w e r s y t e c i e w y s t a w y , j a k i w
po
staci a r t y k u ł ó w do c z a s o p i s m a „ O r i e n t " (a t a k ż e i i n n y c h p e r i o d y k ó w ) oraz w
pra
cach magisterskich. M a m y n a d z i e j ę
Koło
Naukowe
Etnografów
zrealizować
to n i e
tylko
j e do c z e r w c a 1985 r.
grupa, k t ó r a
była
w
Indiach.
Mniej
w i ę c e j p ó ł r o k u p ó ź n i e j w s t o s u n k u do p r a c g r u p y i n d y j s k i e j r o z p o c z ę ł y s i ę p r z y
gotowania
studenckiego
gotowaniach
dując
rozpoczęli
6-7-miesięczny
„Etnografii"
znajdzie
i p r a c o w i t y m pobycie.
w y j a z d u do A f r y k i . P o j e s z c z e b a r d z i e j u c i ą ż l i w y c h
oni
swoją
pobyt
na
się
ich
wyprawę
tym
U f a m y , ż e te
początku
kontynencie.
informacja
i ż b y przez kolejne lata p a n o w a ł
w
po
—
grudnia
Zapewne
miejmy
w
1984
następnym
nadzieję
d w a w y j a z d y nie w y c z e r p i ą
—
przy
г., p r z e w i
tomie
pomyślnym
aż tak inwencji,
zastój. Wolimy raczej przypuszczać,
że r o z p o c z n ą
j a k i ś n o w y okres p r a c y K a t e d r y i s t u d i u j ą c y c h t a m m ł o d y c h l u d z i .
Obie
wyprawy
są p o m y s ł e m
i wynikiem zabiegów
przede
wszystkim
studen
t ó w . T r z e b a j e d n a k p o w i e d z i e ć , ż e bez ogromnej p o m o c y w ł a d z U n i w e r s y t e t u , w ł a d z
naszego W y d z i a ł u ,
cy
władz
k i e r o w n i k a naszej
legów
kładów
Wydziału
z obu t y c h p l a c ó w e k
Przemysłu
-Zagranicznych:
Geografii i S t u d i ó w
Katedry i kierownika Zakładu
oraz bez
pomo
Wschodu,
ko
pomocy w i e l u instytucji (Mazowieckich Z a
Owocowo-Warzywnego
„Inter
R e g i o n a l n y c h , bez
Środkowego
w Tarczynie,
Fragrances", „Landmark",
Przedsiębiorstw
„Converta",
zorganizowanie w y j a z d u b y ł o b y zapewne n i e m o ż l i w e
„Savitor",
Polonijno„Introl"),
i ż a d n e p o d z i ę k o w a n i a nie s ą
w stanie w y r a z i ć n a s z e j w d z i ę c z n o ś c i .
Lech
Mróz,
Magdalena
Złocka
241
KRONIKA
FESTIWAL CYGAŃSKI W CHANDIGARH
W
grudniu
1973 r . o t w a r t y
Studies.
Inicjatorem powstania
plomata,
lingwista,
został
w
(INDIE)
C h a n d i g a r h I n d i a n Institute
Instytutu
b y ł Weer
badacz k u l t u r y C y g a n ó w
Rajendra
Rishi,
w Europie i Azji.
of
Romani
indyjski dy
Istniejący
j u ż po
n a d 20 l a t I n s t y t u t w s w e j d z i a ł a l n o ś c i z a k ł a d a n a s t ę p u j ą c e cele:
— potrzymywanie
kontaktów między Romami żyjącymi w różnych częściach
ta w n o w o c z e s n y m
społeczeństwie;
— inicjowanie,
popieranie,
ułatwianie
badań
nad językiem
przydzielenie w t y m celu s t y p e n d i ó w odpowiednim
festiwali
kulturalnych,
Romów
oraz
lektoratów
na
osobom;
— zaznajamianie R o m ó w z k u l t u r a l n y m dziedzictwem
— organizowanie
i kulturą
świa
Indii;
konferencji,
seminariów,
t e m a t k u l t u r y i j ę z y k a R o m ó w d l a lepszego i c h z r o z u m i e n i a oraz n a w i ą z a n i a p r z y
jaźni między Romami i innymi ludźmi na świecie.
Te wielkie
cele r e a l i z o w a n e
s ą p r z e z grono o s ó b s k u p i o n y c h w o k ó ł
dyrektora
I n s t y t u t u , k t ó r y m od p o c z ą t k u j e s t W . R . R i s h i i w k t ó r e g o p r y w a t n y m d o m u m a
siedzibę
sytetu
Instytut.
Osoby
Pendżabskiego,
wych pracowników,
czerpie
daży
poza
z publikowania
wydawnictw
publikuje
te to r o z m a i c i n a u k o w c y ,
oraz s y m p a t y c y
dyrektorem, który
w wydawanym
dotacji
państwowych
z działalności
głównie
miejscowego
Uniwer
I n s t y t u t nie m a w z a s a d z i e
jest e m e r y t e m .
reklam
oraz
artykuły
Romów.
Środki
od 1974 r. p ó ł r o c z n i k u ,
i
prywatnych.
Instytutu, a także
teksty
etato
na działalność
ze
Półrocznik
naukowe
sprze
„Roma"
i
popularne
n a t e m a t k u l t u r y , h i s t o r i i i j ę z y k a R o m ó w n a ś w i e c i e . W 1983 r . u k a z a ł s i ę 2 z e
szyt
7 voluminu.
Cyganów
Instytut prowadzi
na całym
conych
kulturze
indyjską
genezę
świecie,
Romów,
jest
szeroką
akcję
popularyzacji wiedzy
współorganizatorem
usiłuje
uświadomić
tego l u d u i w a l c z y
na forum
światowych
n a temat
imprez
światowemu
ruchowi
parlamentu
indyjskiego
poświę
cygańskiemu
o
uznanie
R o m ó w za e m i g r a n t ó w i n d y j s k i c h ż y j ą c y c h w rozproszeniu.
W
1976 r . o d b y ł s i ę w C h a n d i g a r h I Ś w i a t o w y F e s t i w a l R o m ó w , n a k t ó r y z j e
c h a ł o blisko
kusje
60 C y g a n ó w
z kilku
n a temat w s p ó ł c z e s n e j
krajów.
II Międzynarodowy Festiwal R o m ó w
nie
ok. 70 C y g a n ó w
Norwegia,
Józef
w
z 10 k r a j ó w
—
prezes
T a r n o w i e , oraz A d a m
twórca
muzealnej
kolekcji
zespoły
artystyczne
interesujący
czownicy
(znani
Cygańskiego
artystyczne
Indii,
wyróżniająca
liczba
cyganologicznej.
Muzeum
W czasie
wisiorków
itp. B a n j a r a
z Polski:
Kulturalno-oświatowego
Okręgowego
w
Tarnowie,
trwania festiwalu
wystąpiły
Hiszpanii i S z w e c j i oraz
miejscowe,
z
g r u p y kobiet
Banjarów.
S ą to k o
był występ
Lobana),
się zwłaszcza
ozdób
dys
Jugosławia,
się 2 delegatów
z plemienia
którzy
żyją
n a terenie
Indii
ok. 20 m i l i o n ó w . J e s t to j e d n a z n a j b a r w n i e j s z y c h g r u p e t n o g r a f i c z n y c h
ogromna
i
jej rozwoju.
Francja, Hiszpania,
Stowarzyszenia
Bartosz — dyrektor
t e ż pod n a z w ą
w
o d b y ł s i ę w d n . 29-30 X I 1983 r . W g r o
Szwajcaria) znalazło
z Jugosławii,
zwłaszcza
się występy
i tendencji
(Belgia, Dania,
Polska, R F N , Szwecja,
Kamiński
Odbyły
kultury R o m ó w
strojem
metalowych
kobiet.
w formie
zachowuje
bardzo
W stroju
naszyjników,
tradycyjny
k o c z o w n i k a m i , w ę d r u j ą c y m i ze s k r o m n y m i n w e n t a r z e m
w
obyczaj,
są
liczbie
n a terenie
tym uwagę
bransolet,
których
zwraca
dzwoniących
pernamentnymi
tradycyjnymi, wielkimi wo
zami o d w u kołach.
Jeden
Romów.
się
dzień spotkania
Głównie
niemożność
poświęcony
mówiono
porozumienia
czyli
bowiem
Kalo
z Hiszpanii, a także
zarówno
mie
szczątkowej. Kalo
b y ł seminarium
przy
czym
różnych
grup
cygańskich.
Romowie
z Europy
Romowie
absolutnie
fińscy.
pierwszorzędną
i kultury
sprawą
W seminarium
okazała
uczestni
Ś r o d k o w e j , j a k t e ż Sinti z R F N oraz
C i ostatni
tego j ę z y k a
m o ś ć p r z y n a l e ż n o ś c i do l u d n o ś c i c y g a ń s k i e j .
16 — E t n o g r a f i a P o l . 30/1
na temat j ę z y k a
o języku,
znają
nie z n a j ą ,
język
choć
romani w
zachowują
for
świado
242
KRONIKA
Postanowiono
byłoby
w
powołać
pierwszym
n i c t w a technicznego,
ką formę
języka
komisję
rzędzie
d/s
języka
spróbowanie
romani, której
ustalenia
zasady
zasadniczym
celem
współczesnego
słow
politycznego etc. Z c z a s e m , b y ć m o ż e , u d a s i ę w y p r a c o w a ć
ta
r o m a n i , k t ó r y m o ż n a b y u z n a ć z a r o d z a j sztucznego j ę z y k a ,
słu
ż ą c e g o w charakterze j ę z y k a kongresowego.
Ważnym
z politycznych
względów
wydarzeniem
było
spotkanie
delegatów
fe
s t i w a l u z p r e m i e r e m I n d i i , I n d i r ą G a n d h i . S p o t k a n i e to m i a ł o p o d k r e ś l i ć f a k t p r z y
należności
Cyganów
do w s p ó l n o t y
r a s p e c j a l n y postulat, w
i n d y j s k i c h oraz w ł ą c z e n i e
wo uprawnionego
narodów
Indii. Wystosowany
języka
kultur, Instytut Romani w z i ą ł
wersytecie
w
za
do
premie
emigrantów
r o m a n i do k o n s t y t u c j i I n d i i j a k o j ę z y k a
urzędo
do u ż y w a n i a p u b l i c z n i e .
Dla podkreślenia łączności z Romani Europy
nia
został
k t ó r y m wnioskuje się o uznanie C y g a n ó w
Chandigarh studiów
n a siebie
i dążności
zobowiązanie
co r o k u 2 s t u d e n t ó w
do w z a j e m n e g o
sfinansowania
cygańskich
pozna
na
z
Europy.
Adam
Bartosz
uni