Cyfrowa Etnografia

http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/895.pdf

Media

Part of Kierunki badań etnograficznych nad etnogenezą Słowian / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2

extracted text

„Etnografia Polska", t. X X I I I z. 2
I S S N 0071-1861

\

ZOFIA SOKOLEWICZ

K I E R U N K I B A D A N ETNOGRAFICZNYCH
NAD ETNOGENEZĄ SŁOWIAN
( W P R O W A D Z E N I E DO K O N F E R E N C J I N A T E M A T :
E L E M E N T Y W S P Ó L N E W K U L T U R Z E S Ł O W I A N POŁUDNIOWYCH
I PÓŁNOCNO-WSCHODNICH, POŚWIĘCONEJ PAMIĘCI
K A Z I M I E R Z A MOSZYŃSKIEGO I JÓZEFA OBRĘBSKIEGO,
Z O R G A N I Z O W A N E J W D N I A C H 25-27 X 1977
P R Z E Z K O M I T E T S Ł O W I A N O Z N A W S T W A P A N I K A T E D R Ę E T N O G R A F I I UW)

Od czasu wydania przez Kazimierza Moszyńskiego Pierwotnego za­
siągu języka prasłowiańskiego
i O sposobach badania kultury
material­
nej Prasłowian
w etnografii polskiej nie ukazało się żadne znaczące
dzieło czy nawet rozprawa na ten temat. Znikł on również z planów
badawczych etnograficznych instytucji naukowych. Jedynym przedsię­
wzięciem, z którego wynikały pewne wnioski dotyczące etnogenezy, jest
Polski atlas etnograficzny. Jego użyteczność w tej kwestii jest jednak
ograniczona t y m , że został ustawiony pod k ą t e m rozwiązania proble­
mów etnografii Polski, a nie etnogenezy Słowian . W innych etnogra­
ficznych pracach słowianoznawczych kładziono większy nacisk na pro­
cesy formowania się narodów słowiańskich, pozostawiając problematykę
etnogenetyczną archeologom i językoznawcom. Wyrazem tej tendencji
jest nawet uniwersytecki program nauczania etnografii słowiańskiej
1

2

1

K . M o s z y ń s k i , Pierwotny zasięg języka
prasłowiańskiego,
Wrocław—Kra­
k ó w 1957; t e n ż e , O sposobach badania kultury materialnej Prasłowian,
Wro­
cław—Kraków—Warszawa 1962.
Znamienna jest tu zmiana tendencji badawczej w I I kwestionariuszu Р А Е
z 1954 r. w porównaniu z I z 1953 r. Porównując pytania dotyczące pługa lub sier­
pa można stwierdzić; że w 1953 r. pytania dotyczyły prawie wyłącznie cech archa­
icznych kultury, podczas gdy w 1954 r. kwestionariusz został poszerzony na tyle,
aby uzyskać obraz kultury ludowej przełomu X I X / X X w. Moszyński wyraża s w o j ą
opinię m. in. w tej sprawie, w artykule: Na marginesie dyskusji o „Polskim
atla­
sie etnograficznym",. „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R. I V : 1956, z. 4,
s. 491-518.
1

62

ZOFIA

SOKOLEWICZ

3

M . Gładysza , w k t ó r y m zagadnienie etnogenezy potraktowano nie jako
problem do rozwiązania, ale jako etap historii kultury stających się na­
rodowości i narodów słowiańskich.
Wydaje się, że ta przerwa prawie 20 lat dzieląca wydanie wspomnia­
nych dzieł Moszyńskiego od podjęcia, z inicjatywy Komitetu Słowianoznawstwa P A N w 1972 г., etnograficznych badań nad etnogenezą Sło­
wian przez grupę współpracowników Katedry Etnografii U.W. była
konieczna, aby uzyskać dystans i móc właściwie ocenić dokonania
Moszyńskiego, aby wyciągnąć takie wnioski z jego teorii i tak opraco­
wać plan badań, by można było nie tylko potwierdzać uzyskane przez
niego rezultaty, ale i formułować na nowo i nowe problemy, odnoszące
się do etnogenezy Słowian. Dlatego też zadaniem zainteresowanych et­
nogenezą etnografów warszawskich było przede wszystkim, poza kon­
tynuacją niezaprzeczalnie odkrywczych wskazówek Moszyńskiego, opra­
cowanie metodyki tych dziedzin, które przez niego nie zostały opra­
cowane, z uwzględnieniem przyjętych po jego śmierci rozwiązań
metodologicznych wynikających z postępu w nauce *.
Inicjatywa Komitetu Słowianoznawstwa P A N z 1972 r. dotyczyła
również językoznawców, archeologów i antropologów fizycznych oraz
muzykologów. Przedstawiciele tych dyscyplin pracowali niezależnie od
siebie, dzieliły ich różnice teoretyczne i przeważało przekonanie, że
trudności warsztatowe należy przede wszystkim przezwyciężyć w łonie
własnej dyscypliny zanim dojdzie do sformułowania wspólnego pro­
gramu badań. Krokami, które miały wieść do zarysowania takiego wła­
śnie programu, miały być między innymi konferencje informujące o ko­
lejnym postępie w obrębie danej dyscypliny: archeologii, językoznaw­
stwa, historii, antropologu, etnologii i muzykologii. J e d n ą z nich była
właśnie niniejsza konferencja.
Zamysł poświęcenia konferencji o tematyce etnogenetycznej Kazimie­
rzowi Moszyńskiemu i jego uczniowi, Józefowi Obrębskiemu, uzasad­
niony jest przekonaniem, że pierwszy z nich stworzył podwaliny pod
nowoczesne badania etnogenetyczne w Polsce, a drugi wprowadził do
badań nad etnosem element świadomości wspólnoty etnicznej. Skupienie
natomiast uwagi na analogiach w kulturze Słowiańszczyzny północnej
i południowej wynikło z poszukiwań sposobu chronologicznego rozwars

Zalecony do ogólnopolskiego \ użytku w 1965 r. przez komisję rzeczoznawców
etnografii Rady Głównej Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego.
Mam tu na myśli przede wszystkim odkrycie w i e l o w a r s t w o w o ś c i kultury
i ustalenie szeregu poziomów analizy, ze szczególnym uwzględnieniem poziomu
tzw. struktur ukrytych lub głębokich, wprowadzenie pojęcia znaku i znaczenia co
dało dobre narzędzie badań w zakresie kultury duchowej, posługiwanie s i ę mode­
lami i metodami formalnymi. Por. też Z . S о к o 1 e w i с z, Teoretyczne
podstawy
etnograficznych
badan nad etnogenezą
Słowian.
Tradycje i propozycje, Z Polskich
S t u d i ó w Slawistycznych, seria V , Warszawa 1978, s. 367-374.
4

KIERUNKI

BADAN

ETNOGRAFICZNYCH

NAD ETNOGENEZĄ

SŁOWIAN

63

stwiania materiału etnograficznego,
pochodzącego wszak
głównie
z X I X w. Wydaje się bowiem, że ze względną łatwością możliwe jest
określanie elementów kultury ludowej powstałych po ustabilizowaniu
się chrześcijaństwa na Słowiańszczyźnie . Nadal jednak, mimo nieza­
przeczonych postępów archeologii, mamy ogromne trudności z chronologizacją materiałów wcześniejszych. Otóż z doświadczeń Moszyńskiego
wynika, że przy ustalaniu tego, co nazywał zrębem kultury słowiań­
skiej, istotną rolę odegrało stwierdzenie występowania analogicznych
wytworów na terenach północnej i południowej Słowiańszczyzny. Ich
pochodzenie musiało więc sięgać czasów przed rozdzieleniem się Słowian
i ich wędrówką na południe. Ustalenie tych analogii zarówno w dziedzi­
nie kultury duchowej, jak społecznej i materialnej, dałoby więc możli­
wość wykorzystania tej niewątpliwej cezury czasowej, jaką stanowiła
wędrówka Słowian na p o ł u d n i e .
5

6

Z założeń Moszyńskiego przyjęto nadto twierdzenie o istnieniu okre­
su stabilizacji w momencie pojawienia się w Europie grupy określanej
mianem Protosłowian, a następnie drugiego — w momencie pojawienia
się grupy Prasłowian. O obu tych przypadkach należałoby zresztą m ó ­
wić nie tyle jako o pojawieniu się grupy „x", ile o możliwości w y ­
odrębnienia jej przez badaczy. Wobec tego, że okres stabilizacji w k u l ­
turze jest tylko stanem pozornym, założenie powyższe potraktowano
jako założenie o charakterze epistemologicznym. Przyjęto, że k u l t u r ę
ludów wyodrębnionych na podstawie kryterium językowego należy roz­
patrywać tak, jak gdyby była w stanie stabilizacji. Sam proces etno­
genezy sformułowano jako oddzielanie się bocznych l i n i i z pierwotnej
całości, oddalanie się ich względem siebie nie tylko w sensie terytorial­
nym, ale i kulturowym, łączenie się z grupami nie wywodzącymi się
z tego samego pnia i t d . Należało również przyjąć, że każda z oddzielają­
cych się grup rozwijała własną kulturę, ale też każda kontynuowała
pewne wartości z przeszłości, z okresu wspólnoty .
W świetle nowszych badań problem etnogenezy sformułowano jako
poszukiwanie odpowiedzi na pytania: k i m jesteś? k i m b y l i twoi przod7

6

Cezurą tę nader często stosuje w swoich badaniach A. Bruckner, J . St. B y s troń, W. Klinger i cała plejada uczonych zaliczanych dziś do klasyków. Jak trudne
są dalsze rozwarstwienia świadczy fakt, że borykający się z problemem chronologizacji materiału L . Stomma, mimo stosowania, w y d a w a ł o b y się, bardziej precy­
zyjnych zasad strukturalizmu, nie bardzo może w y j ś ć poza nią i poza świadectwa
źródeł pisanych. Por. L . S t o m m a , Struktura
czasowa słowiańskich
obrzędów
przejścia
cyklu dorocznego,. Warszawa 1976, maszynopis pracy doktorskiej, archi­
wum Katedry Etnografii UW.
K . Moszyński przywiązuje zresztą do niej szczególną wagę, o czym świadczą
uzupełnienia do dzieła O sposobach badania kultury
materialnej
Prasłowian,
s. 258 n.
Na momenty kontynuacji w kulturach Słowian kładzie silny nacisk M. G aV a z z i, Sudbina Stare Slavenske
Nástine
Kod Juznich Slovena,
Beograd 1959.
6

7

64

ZOFIA

SOKOLEWICZ

8

kowie? z kogo się wywodzisz? Uznano go za szczegółowy przypadek
badania procesów etnicznych kwalifikowanych jako procesy więziotwórcze, w ścisły sposób związane z rozwojem świadomości wspólnoty grupy.
Rozwiązanie jakiegoś problemu etnicznego polega w t y m przypadku na
zrekonstruowaniu odbitego w świadomości obrazu odmienności k u l t u ­
rowej danej grupy od grup sąsiednich i określeniu jego w p ł y w u na
działania ludzi, zakresu i zasięgu tego oddziaływania. I n n y m i słowy od­
niesienie go do konstytuującego g r u p ę substrátu ludzkiego wyróżnionego
na podstawie kryterium językowego lub antropologicznego. Takie jed­
nak sformułowanie jest możliwe w przypadku badania okresów now­
szych, dla których dysponujemy źródłami do świadomości wspólnoty,
a więc okresu formowania się narodowości i narodów. W takim przy­
padku badacza nie interesuje zupełnie lub prawie zupełnie zróżnicowa­
nie kulturowe, ale skupia swoją uwagę na, jakże często nieadekwatnym
do rzeczywistości, jego odbiciu w świadomości, ewentualnie jego przy­
czynach i społecznych skutkach. Ten postulat badawczy nie może być
jednak spełniony w odniesieniu do okresu formowania się Słowiań­
szczyzny z indoeuropejskiej wspólnoty. Tak więc badanie genezy grupy
etnicznej na tak odległym etapie możliwe jest tylko przy wykorzystaniu
informacji płynących z analiz zróżnicowania i historii języka, typu
fizycznego i kultury, tak jak zróżnicowanie to dziś odbija się w świado­
mości badaczy, a nie badanego podmiotu tamtych kultur i tamtych
czasów.
Nie znaczy to jednak, by należało całkowicie zrezygnować z rozwa­
żań na temat rozwoju świadomości wspólnoty w tamtym okresie. Zna­
czy to, że cały nacisk w badaniach należy położyć na tę kontynuację
kultury, która niezależnie od lokalnego rozwoju różnych grup i pod­
grup słowiańskich da się zarysować grubą linią od okresu rozpadu
wspólnoty indoeuropejskiej do momentu wędrówki Słowian na połud­
nie. O charakterze świadomości wspólnoty nosicieli tej kultury można
wnioskować jedynie per analogiam tak, jak ma to miejsce w przypadku
wykorzystywania materiałów dotyczących społeczeństw plemiennych
i kultur ludowych przy rekonstruowaniu wierzeń religijnych itd. ludzi
z czasów badanych przez archeologię.
Tak więc konferencja w zasadzie poświęcona była trudnym, war­
sztatowym sprawom samej etnografii. Była jednakże i krokiem na dro­
dze do ustalenia wspólnego, międzydyscyplinarnego programu badań
nad etnogenezą Słowian i tej głównie sprawie poświęcił zagajenie kon­
ferencji prof, dr Witold Hensel, przewodniczący Komitetu Słowianoznawstwa P A N .
Referaty zagranicznych uczestników konferencji poświęcone były
9

S o k o l e w i c z , op. cit., s. 367.
M o s z y ń s k i , op cit., s. 258.

KIERUNKI

BADAN

ETNOGRAFICZNYCH

NAD

ETNOGENEZĄ

SŁOWIAN

65

informacji o wybranych zagadnieniach kultury ludowej Jugosławii.
Dr Błaże Ristovski, profesor z Instytutu Folkloru w Skopje, poinfor­
mował w swoim referacie o postępie badań nad formowaniem się odręb­
nej kultury i świadomości narodowej Macedonii. Zasługuje na uwagę
duży udział folklorystów i ich osiągnięcia w dziedzinie zbierania i pu­
blikowania źródeł. Informacja ta wskazuje na możliwość połączenia w y ­
siłków etnografów i folklorystów w badaniach nad powstawaniem świa­
domości narodowej, nad rekonstrukcją archaicznego i ludowego świato­
poglądu i filozofii. Dr Nikola Pavkovic, docent w Katedrze Etnografii
w Uniwersytecie Belgradzkim, przekazał natomiast w swoim referacie
problematykę współczesnego prawa obyczajowego Jugosławii. Te nader
interesujące badania w dziedzinie, w której (można by sądzić) zacho­
wało się szczególnie dużo archaicznych struktur, wykazały jednak, że
zapewne z powodu ścisłych związków tej sfery z funkcjonowaniem spo­
łeczeństwa dokonywało się w niej bardzo wiele zmian. Jak wynikało
z samego referatu i dyskusji, trudno byłoby znaleźć w niej takie cechy
struktury społecznej, które mogłyby informować o kulturze Prasłowian.
Referaty prof, dr Zofii Sokolewicz i prof, dr Anny Kutrzeba-Pojnarowej dotyczyły dwóch zasadniczych linii tradycji polskich badań nad
procesami etnicznymi. Pierwszy referat, pt. Znaczenie związków
miedzy
południową
a północną Słowiańszczyzną
dla rekonstrukcji
procesów
etnogenezy w świetle teorii Kazimierza Moszyńskiego,
składał się z cz. I
poświęconej analizie teorii Moszyńskiego i I I poświęconej związkom
między północą i południem Słowiańszczyzny. Cz. I w wersji rozszerzonej
drukowana jest w niniejszym numerze „Etnografii Polski", cz> I I została
włączona do projektu prac nad Porównawczym
słownikiem
etnograficz­
nym symboli, obrzędów i mitów słowiańskich,
który będzie drukowany
w jednym z najbliższych numerów. Zestawienie tego referatu z refera­
tem A. Kutrzeba-Pojnarowej, pt. Józef Obrębski i jego wkład w badanie
procesów etnicznych, miało na celu podkreślenie, że omawiane badania
odbywają się na dwóch niejako, różnych płaszczyznach epistemologicznych.
Prof. dr Anna Czekanowska-Kuklińska w referacie pt.
Trudności
łącznej interpretacji
wyników
badań cech morfologicznych
i funkcjo­
nalnych poruszyła ważny nie tylko dla muzykologii problem łączenia
wyników badań dotyczących różnych poziomów organizacyjnych dzieła
muzycznego i dwóch różnych poziomów epistemologicznych. Łączenie
wyników tych analiz dla celów interpretacji genetycznej niesie za sobą
niebezpieczeństwo przypisania Prasłowianom czy jakimkolwiek innym
ludom w przeszłości cech percepcji dzieła muzycznego według norm
charakteryzujących człowieka współczesnego. Sprawa ta dotyczy i i n ­
nych elementów kultury poza muzyką, a coraz to bardziej precyzyjne
metody analizy nie mogą nas jednak uwolnić od niepokoju, czy i w ja­
k i m stopniu rekonstruowany przez nas obraz dawnych kultur jest ade5 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I I ,

z. 2

66

ZOFIA

SOKOLEWICZ

.kwatny do rzeczywistości. Ten problem występuje zresztą również we
wszelkich badaniach porównawczych i próbach wyciągania wniosków
z materiałów dotyczących tak zwanych społeczeństw plemiennych.
W tej sytuacji słuszne są próby konstrukcji modeli analitycznych o ma­
łej ilości zmiennych i poszukiwanie norm określających stałość wytwo­
r u (dzieła muzycznego), a nie jego zmienność.
Referat mgr. Z. Benedyktowicza, pt. Kategorie swój — obcy w kul­
turze ludowej a niektóre
problemy identyfikacji
etnicznej, stanowił
wprowadzenie do tej części konferencji utrzymanej w linii tradycji
Obrębskiego. W niniejszym tomie wszedł on do opracowania D. Mar­
kowskiej i Z. Benedyktowicza pt. O niektórych
problemach
identyfika­
cji kulturowej w procesie porozumiewania się. Autor zajął się stereoty­
pami swojego i obcego w kulturze ludowej i stwierdził ich zasadniczą
nieprzystawalność do obiektywnego zróżnicowania kultury ludowej oraz
niemożność wyjaśnienia ich poprzez odniesienie do tego zróżnicowania.
Jedynym, właściwym układem odniesienia jest w t y m wypadku szeroko
rozumiany światopogląd ludowy, całość kultury duchowej. Wielkie zna­
czenie w określaniu treści tych podstawowych kategorii kultury ludo­
wej, jak swój i obcy, ma język sakralny. Drukowany w niniejszym
numerze referat mgr. Krzysztofa Kubiaka, pt. Wyróżniki obcości w bajce
i legendzie białoruskiej.
Cechy boskie i diabelskie swego i obcego, sta­
nowi przykład szczegółowej analizy przeprowadzonej zgodnie z kierun­
kiem proponowanym przez Benedyktowicza.
Natomiast mgr Lech Mróz w referacie pt. Świadomościowe
wyznacz­
niki dystansu etnicznego (na przykładzie stosunku do Cyganów) zajął
się mechanizmem funkcjonowania stereotypu. Stwierdził, że znajduje się
on niejako poza doświadczeniem ludzkim. Zgodnie z twierdzeniem Z. Be­
nedyktowicza, powołującego się t u również na prace J. S. Bystronia,
podstawą określenia kogoś za człowieka lub nie człowieka jest zrytualizowany i ogólnie aprobowany sposób życia.
Do tej samej grupy należy zaliczyć referat dr. Ludwika Stommy
O zasadzie rekonstrukcji
struktur obrzędowych Słowiańszczyzny,
niestety
nie przygotowany przez autora do druku. Autor odniósł się krytycznie
do dotychczasowych prac z zakresu obrzędowości przede wszystkim ze
względu na nieuprawnione łączenie przez autorów źródeł pochodzących
z różnych okresów. Aby uniknąć tej, spowodowanej brakami źródeł, pro­
cedury i jej konsekwencji, zaproponował zmianę taktyki badawczej.
Zamiast rzeczy mających krótsze trwanie, należałoby badać struktury
charakteryzujące się długim trwaniem, i znaki zamiast znaczonych. By­
łoby to więc badanie tendencji przemian, a nie kolejnych etapów: przed­
chrześcijańskiego, tradycyjnego i w okresie przemian. Powrót do analiz
rzeczy (form) byłby możliwy po zrekonstruowaniu struktury ze względu
na istnienie relacji zwrotnej między s t r u k t u r ą obrzędu a formą. Zdaniem

KIERUNKI

BADAŃ

ETNOGRAFICZNYCH

NAD ETNOGENEZĄ

SŁOWIAN

67

autora specyfika k u l t u r y duchowej wymaga odmiennego sposobu ujęcia
niż kultura materialna .
Referat dr. Ryszarda Tomickiego, pt. Porównanie struktury i sche­
matu kosmogonicznego mitu słowiańskiego
ze strukturą
i schematem
mitu Samojedów.
Kwestie czasu i przestrzeni, dotyczy tej sfery badań
etnograficznych, w której od czasów H . Brucknera brak jest znaczniej­
szego postępu. Wyraża on, podobnie do poprzednich referatów, ważny
w etnologii ostatnich dziesięcioleci trend badań nad światopoglądami i f i ­
lozofią w kulturze ludowej. Nowoczesne badania tego typu, wywodzące
się z jednej strony z francuskiej szkoły M. Griaule i C. Lévi-Straussa,
semiotycznej szkoły w folklorystyce radzieckiej i religioznawczych stu­
diów M . Eliadego, dały etnologii po raz pierwszy możliwość bardziej
precyzyjnego wejrzenia w dziedzinę myślenia ludzkiego wyrażającego
się w kulturze ludowej tym, co autorzy różnych monografii zwykli
umieszczać na końcu — wierzenia i przesądy. Mianem wierzeń^bkreślano
zazwyczaj to, co nie było dokładnym powtórzeniem nauki Kościoła K a ­
tolickiego, Prawosławnego czy reprezentującego jakąś inną, wielką reli­
gię, a mianem przesądów to, co nie dawało się uzasadnić racjonalnie
przez odniesienie do układu ekonomicznego, technologicznego, społecz­
nego. Badania nad światopoglądami ludowymi dały więc etnologom szansę
wyjaśnienia owych kategorii myślenia ludzkiego poprzez znalezienie
właściwego dla nich układu odniesienia. Referat Tomickiego jest częścią
większej pracy
Zasługuje na podkreślenie w nim potraktowanie ma­
teriału kultury Samojedów jako materiału kontrolnego. Wydaje się, że
i w innych referatach należało podnieść tę sprawę. Przykładowo rzecz
biorąc, przy ustalaniu analogii między południem a północą Słowiań­
szczyzny materiałem kontrolnym mógłby być węgierski.
'Powyższa grupa referatów dotyczyła sfery świadomości ludzkiej,
a podstawową kategorią badawczą był dla ich autorów znak — znacze­
nie. Ich dążeniem było zrekonstruowanie ukrytych struktur myślenia
ludzkiego. Jest to kierunek badań nie wykorzystany do tej pory w ba­
daniach nad etnogenezą Słowian. Został zaprezentowany na konferencji
w celu wskazania na interesujące rezultaty uzyskiwane drogą podobnych
analiz. Dodatkową zaletą ich jest możliwość wykorzystania materiałów
językoznawczych, a przede wszystkim tekstów folklorystycznych.
Trzecią grupę referatów na konferencji stanowiły referaty poświę­
cone metodyce badania pograniczy lub badaniu centrum kulturowego.
10

1 0

S t o m m a , op. cit.; t e n ż e , Magia dzisiaj. Rozważania o metodzie, „Polska
Sztuka Ludowa", R. 32: 1978, nr 3-4, s. 139 п.; t e n ż e , Mit Alkmeny, „Etnografia
Polska", t. 20: 1976, z. 1, s. 99-110.
Jest to część pracy doktorskiej R . T o m i c k i e g o , Kosmoponia dualistyczna
w Europie i Azji w XIX-XX
w. Studium etnoreligioznawcze, ss. 420, maszynopis,
archiwum I H K M P A N .
1 1

68

ZOFIA

SOKOLEWICZ

W niniejszym tomie „Etnografii" drukowane są artykuły dr. hab. Maria­
na Pokropka pt. Metody badania pogranicza etnograficznego (na przykła­
dzie pogranicza polsko-litewsko-białoruskiego)
oraz dr hab. Zofii Staszczak pt. Z metodyki wyznaczania pogranicz kulturowych (na przykła­
dzie pogranicza polsko-niemieckiego). Odnoszący się do sprawy badania
centrum kulturowego referat doc. dr. Andrzeja Góralskiego pt. Metody
badania centrum — teoria resu stanowił rozszerzenie pracy już druko­
wanej . Głównym celem referatów było określenie korzyści, jakie dla
rozwiązania problemu etnogenezy Słowian mogą płynąć z podjęcia badań
w centrum etnicznego obszaru kulturowego oraz na jego pograniczach,
i dobór właściwej metody badawczej. Wynik rozważań doc. Góralskiego
pokrywa się z wynikiem uzyskanym przez Moszyńskiego w jego teorii
zasięgów . Centrum okazuje się być niejako bogatsze w treści: są w nim
reprezentowane wszystkie kolejne warstwy kulturowe łącznie z najmłod­
szą. Centrum posiada większą dynamikę zmienności, a rozwarstwienie
treści składających się n a ń jest wyjątkowo trudne. Dlatego też centrum
może służyć raczej za materiał kontrolny wyników uzyskanych metodą
badania pograniczy kulturowych. Metody badania dwóch różnych pogra­
niczy kulturowych, czyli dającego się w miarę ostro zarysować (polsko-hiemieckie) oraz szeroko zarysowanego, obejmującego znaczny obszar
(polsko-litewsko-białoruskie) przedstawili dr hab. Zofia Staszczak i dr
hab. Marian Pokropek. Jak wynika z ich rozważań, rozwarstwienie po­
granicza jest łatwiejsze od rozwarstwienia centrum , najdalsze zakresy
zasięgów wytworów kulturowych należących do różnych okresów histo­
rycznych nie nakładają się na siebie. Badanie pograniczy umożliwia
również podjęcie tematu świadomości etnicznej, gdyż na pograniczach
jest to istotny, życiowy problem. Pozostaje jednak kwestią otwartą, za­
ledwie wspomnianą przez referentów i dyskutantów, które z elementów
kultury można uznać za wskaźnikowe przy rozważaniu granic etnicznych.
Cechy kultury stanowiące część stereotypu etnicznego, wyrażające
w świadomości ludności odmienność etniczną, jak wiadomo, nie zawsze
są odbiciem faktycznego zróżnicowania kulturowego obiektywnie stwier­
dzanego na mapach etnograficznych, lecz również — tak jak wszelkie
symbole — często zmieniają swoją treść i rzutowanie odkrywanej
12

13

14

1 2

A. G ó r a l s k i , Semideterministyczny
model zmienności
resu i jego aplika­
cje historyczne, [w:] J . L e s k i e w i c z o w a (red.) Historia i nowoczesność.
Pro­
blemy unowocześnienia
metodologii i warsztatu badawczego historyka, Wrocław—
—Kraków—Warszawa 1974.
K . M o s z y ń s k i , Człowiek.
Wstęp
do etnografii powszechnej i etnologii,
Wrocław—Kraków—Warszawa 1958, s. 105 n.
Z rozważań Moszyńskiego wynika, jak gdyby mniej interesowało go cen­
trum, a bardziej pogranicza zasięgów i z tego dopiero w y n i k a j ą c e relacje między
zasięgami — podstawa do dalszego wnioskowania. Por. M o s z y ń s k i , op. cit.,
s. 105, oraz t e n ż e , O sposobach badania..., s. 28 n.
1 8

1 4

KIERUNKI

BADAN

ETNOGRAFICZNYCH

NAD

ETNOGENEZĄ

SŁOWIAN

69

w X I X w. symboliki w przeszłość wydaje się nieuzasadnione. Z tego jed­
nak wynika postulat skupienia badań nad wskaźnikowością cech kultury
i wyróżnieniem tych, które wskazują na odmienność etniczną, a następ­
nie przebadanie ich zmienności historycznej. W kwestii badania wskaźnikowości cech kulturowych etnografowie powinni pójść choć w pewnej
części śladem antropologów .
Ostatnia grupa referatów na konferencji dotyczyła stosowania metod
formalnych jako metod kontrolnych, wnioskowania per analogiam oraz
posługiwania się modelem i hipotezą w badaniach etnogenetycznych.
Referat prof, dr Zofii Sokolewicz i doc. dr. Andrzeja Góralskiego, pt.
Statystyczne metody weryfikacji
wniosków płynących z etnograficznych
skartowań o związkach między elementami kultury, zawierał rezultaty
próby reinterpretacji wniosków Leo Frobeniusa wynikających z map
Atlas Africanus. Autorzy wskazywali na interesującą koncepcję Frobe­
niusa, który zamierzał pokazać kultury afrykańskie w ich zmienności
jako część kultury człowieka . Poza kategorią przestrzeni jako cechy
wytworu kulturowego Frobenius podkreśla pojęcie ruchu. Zmienność
zasięgów wytworów kulturowych jest, jego zdaniem, wynikiem zmien­
ności interakcji grup ludzkich, a pośrednio reprezentowanych przez nie
kultur. Koncepcja Frobeniusa oparta jest na założeniu, że istnieje we­
wnętrzna logika kultury i że wyraża się ona w każdym wytworze k u l ­
turowym. Dzięki temu możliwa jest rekonstrukcja przeszłości. Należy
ona do rodziny analiz przestrzeni, a sprawdzenie jej zasad na materiale
afrykańskim nie oddala jej od koncepcji słowiańskich, ale wręcz odwrótnie czyni wykorzystanie jej w badaniach nad etnogenezą Słowian. Spraw­
dzenie wniosków Frobeniusa płynących z analizy 61 cech kulturowych
metodą regresji zasięgów, metodą izofrakt i metodą wskaźnika podobień­
stwa oraz sporządzenie dendrytu ogółu cech wykazało, że metody sta­
tystyczne znacznie uściślają wnioskowanie Frobeniusa, ale nie zmieniają
go w sposób zasadniczy.
W referacie pt. Wnioskowanie per analogiam w etnografii.
Przenie­
sienie wniosków płynących z analizy współczesnego
materiału
etnogra­
ficznego w głąb historii prof, dr Zofia Sokolewicz omówiła przypadki
stosowania w etnografii tego rozumowania. Występuje ono szczególnie
często w sytuacji braku źródeł, gdy na podstawie podobieństwa dwóch
przedmiotów pod pewnymi względami wnosimy, że drugi posiada nadto
cechę stwierdzoną w pierwszym przypadku, ale nie potwierdzoną w dru­
gim. Podkreślając zawodność stosowania tego typu rozumowania autorka
15

l e

1 5

Interesujące badania na temat wskaźnikowości cech antropologicznych przed­
stawił T . Bielicki na konferencji poświęconej rezultatom badań antropologicznych
nad etnogenezą Słowian, w Warszawie w 1975 r. Badania prowadzone przez Z a ­
kład Antropologii P A N we Wrocławiu uwzględniają m. in. grupy cech w s k a z u j ą ­
cych na makro- i mikroewolucję oraz cechy ekosensytywne.
Referat przygotowany do druku w „Afričana Bulletin".
1 6

/

70

ZOFIA

SOKOLEWICZ

ukazuje jego szczególną przydatność przy budowaniu hipotez przez etno­
grafów i dalszego sprawdzania ich przez przedstawicieli innych dyscy­
plin, jak archeologii i historii. Na wnioskowaniu per analogiam opiera
się również zasada przenoszenia modeli, budowanych na podstawie ma­
teriałów dotyczących kultury chłopskiej lub społeczeństw plemiennych,
na sytuacje w przeszłości. Autorka proponuje, by ze względu na zawod­
ność tego rozumowania ograniczyć je do rekonstrukcji mechanizmów
i struktur społecznych, a nie treści historycznych. Przykładem zastoso­
wania takiego wnioskowania per analogiam jest referat mgr Magdaleny
Stomma Opalskiej na temat związków między osadami jednodworczymi
w Norwegii północnej. Referat odpowiada na pytanie, jak w sytuacji
rozproszenia osadniczego utrzymywana jest ciągłość kultury, jakie me­
chanizmy społeczne porozumiewania się między osadami służą temu
'celowi
Rezultatem konferencji jest projekt badań nad Etnograficznym
słowni­
kiem porównawczym
symboli, obrzędów i mitów słowiańskich zgłoszony do
współpracy międzynarodowej. Prace nad Słownikiem
już rozpoczęto,
a część kwestionariuszy i ich zastosowań w Polsce była przedmiotem
dyskusji na X Seminarium Ethnologicum organizowanym przez K a t e d r ę
Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego w Ciechanowcu od 18 do 28
września 1978 r. Projekt będzie publikowany w celu rozszerzenia dys­
kusji nad nim.
1 7

W koncepcji badań etnogenetycznych w a ż n e miejsce zajmuje proces konty­
nuacji kultury. Istotna jest odpowiedź na pytanie, jak utrzymywano tę łączność
między grupami rozproszonymi zapewniając kontynuację kultury. Z tego powodu
wybrano jako przedmiot badania rozproszone osady północnej Norwegii połączone
instytucją samopomocy „belag". Badania prowadziła Magdalena Stomma-Opalska
w latach 1972-1974. Por. Instytucja
belag — praca magisterska, archiwum Kate­
dry Etnografii UW.