-
extracted text
-
„Etnografia Polska", t. XXXIV: 1990, z. 1-2
PL ISSN 0071-1861
JAN K U R E K
(Pracownia Badań Regionalnych UWr, Wrocław)
L U D O W E ASPEKTY K U L T U ŚW. STANISŁAWA ZE SZCZEPANOWA
W P O Ś W I Ę C O N Y C H M U SANKTUARIACH
I. WPROWADZENIE
Wśród grona polskich świętych szczególną pozycję zajmuje Św. Stanisław ze
Szczepanowa. Współcześnie jest uznawany przez mieszkańców Małopolski za
ich szczególnego opiekuna i wzór kapłana, który oddał swe życie w ofierze
Bogu, walcząc o sprawiedliwość. Podkreśla się, że przeciwstawiał się on
przemocy władzy środkami pokojowymi w imię zasad ewangelicznych, bez
uciekania się do siły fizycznej. Ponadto św. Stanisław B M jest uznawany za
patrona wsi i trzeźwości oraz roztropności narodowej. Pod jego imieniem
działają koła trzeźwości (i roztropności narodu) w diecezji tarnowskiej.
W przeszłości życie Św. Stanisława Biskupa i Męczennika, a potem rozwój
jego kultu były silnie związane z historią Polski i Kościoła powszechnego.
W ciągu wieków napisano o tym świętym wiele i w różny sposób. Niektórzy
wychwalali jego cnoty i ofiary. W średniowieczu czynił to między innymi
Wincenty z Kielc, Jan Długosz, a w czasach baroku Piotr Skarga (Wincenty
z Kielc 1979; Długosz 1865; Skarga 1859). Natomiast inni zarzucali mu zdradę
stanu - np. w X I w. Gall Anonim i w XX w. Tadeusz Wojciechowski (Gall
Anonim 1975- Wojciechowski 1970) Tak zwana „sprawa Św. Stanisława B M "
wielokrotnie stawała się powodem namiętnych dyskusji, które w XX w.
przyczyniły się do podjęcia wnikliwych badań nad życiem i kultem świętego.
Do połowy XX w. wskazywano przede wszystkim na powiązania jego kultu
z wysoką kulturą Polaków (klas wyższych, elity). W tym też aspekcie starano
się analizować treści legendarnych żywotów oraz opisów pośmiertnych ob
jawień i cudów świętego, podkreślano ich polityczne i kulturowe znaczenie.
O ludowych cechach kultu św. Stanisława BM pisano rzadko, choć na
przełomie XIX i XX w. działacze ludowi w Szczepanowie nazywali eo obrońca
ludu i patronem wsi a Karol Matyas opublikował ludowe opowiadania o św
Stanisławie ze Szczepanowa (Matyas 1895).
Dopiero w 1948 r. wystąpił Karol Górski z jasno sformułowaną hipotezą
o ludowej genezie kultu, którą próbował zweryfikować na podstawie kilku
przesłanek pochodzących ze źródeł historycznych (Górski 1948) . Tezy Karola
Górskiego są następujące:
1
1
Karol Górski (1903-1988) jako profesor historii (od 1945 r.) napisał szereg książek z zakresu
dziejów duchowości w Polsce: Od religijności do mistyki, 1962; Duchowość chrześcijańska, 1979,
Studia i maleriah z dziejów duchowości, 1980; Zarys dziejów duchowości w Polsce, 1986. Artykuł
O sprawie Św. Stanisława, 1948, jest jedną z pierwszych prac K . Górskiego z tego zakresu.
184
JAN
KURŁK
1. Wyrok królewski skazujący Św. Stanisława na obcięcie członków mówi
o rodzaju śmierci zarezerwowanej dla stanu niewolnego (Górski 1948, s. 68);
Ryc. 1. Feretron z kościoła Św. Tomasza w Piotrawinic nad Wisłą
Fol. Jar
Hurek,
1988
*
2. Krewniacy Św. Stanisława mogli się stać drobnymi posiadaczami ziemskimi dopiero za czasów rządów późniejszego świętego biskupa. Górski
stwierdza, iż krewniacy ci to „drobiazg królewski osiedlony, co jest charak
terystyczne, pośrodku dóbr kościelnych [ . . . ] ród Turzynów był niezamożny
i awans społecznv. który zawsze spotykał krewnych biskupa, nie zaznaczał się
w przejściu do szeregów możnowładczych. Turzynowie mieli tylko dwie wsie:
Szczepanowo i Rabe [ . . . ] . Brak im pokrewieństwa z możno władcami".
(Górski 1948, s. 80);
3. Ludowy rodowód pierwszych krzewicieli kultu, jakimi byli świątnicy
katedry krakowskiej, czyli ludzie niewolni mieszkający we wsi służebnej
katedry - Świątnikach Górnych (Górski 1948, s. 80);
4. Kult świętego obejmował głównie lud i rycerzy, na co wskazują
najstarsze związane ze Św. Stanisławem BM miracula spisane przed jego
kanonizacją. Czytając je można się doliczyć - jak podaje Górski - że na
ogólną liczbę 42 cudów chłopów dotyczyły 22, rycerzy - 11, duchownych - 3
i innych osób - 6 . W miraculach tych jest wymienionych 52 chłopów, 34
rycerzy, 16 księży, 1 książę oraz 4 cudzoziemców (Górski 1948, s. 80).
Na powiązania kultu Św. Stanisława B M z kulturą ludową wskazywali też
na marginesie większych opracowań: ks. Stanisław Bełch, ks. Stanisław
Samborski oraz s. Aleksandra Witkowska (Bełch 1977, 1979: Samborski 1979;
Witkowska 1984). Dwaj pierwsi badacze zwrócili uwagę na ludowe wierzenia
!
j
LU DO W F ASPFKTY
KULTU
ŚW.
185
STANISŁAWA
i opowiadania o Św. Stanisławie, które wiązały jego kult z określonymi
miejscami. Natomiast s. Aleksandra Witkowska podkreślała rolę, jaką pełniły
w tym kulcie ludowe rytuały rewitalizacyjne w sanktuariach św. Stanisława
BM w Krakowie w XV w.
kttiiu
Ryt'. 2. Grupa hutników / Nowej Huty w tradycyjnej procesji na Skałkę w dniu 8 maja. Kraków
Fot. J a n K u r e k ,
Znaczne ożywienie kultu św. Stanisława w masach ludowych, a także
wzrost publikacji na ten temat spowodowały uroczyste obchodv jubileuszu
900-lecia męczeńskiej śmierci świętego, którym szczególnego znaczenia nadał
ks. bp Karol Wojtyła najpierw jako metropolita krakowski, a potem jako
papież Jan Paweł I I .
W czasie przygotowania do tych uroczystości w okresie od 1972 do 1979 r.
oraz w kilka lat po nich poważnie wzrosła liczba pielgrzymek do sanktuariów
św. Stanisława BM. Bardzo uroczyście obchodzono związane z jego kultem
odpusty, odprawiano wotywy i nowenny. Zwiększyła się liczba drukowanych
modlitw, pieśni i obrazków świętego. To odgórne animowane przez hierarchię
kościelną ożywienie kultu świętego męczennika spotkało się z aprobatą
szerokich mas wiernych Na zewnątrzwieś manifestowała go w folklorystycznej
otoczce procesji i odpustów ludowych W miastach organizowano konferencje
naukowe i wygłaszano popularnonaukowe referaty związane z osobą i kultem
św Stanisława BM W całvm kraiu stawiano nowe kościoły i kapliczki
poświęcone świętemu a także remontowano stare eksponując w nich wizerunki
św. Stanisława
'
W sześć lat po obchodach jubileuszu, gdy porządek nabożeństw, modlitw
i pielgrzymek w sanktuariach Św. Stanisława stał się mniej uroczysty, podjąłem
próbę opisania jego kultu w kulturze wsi należących do parafii, gdzie
186
JAN
KUREK
znajdowały się ośrodki kultowe poświęcone temu świętemu. Wyniki tych
działań stały się później podstawą studiów nad powiązaniami kultu Św.
Stanisława z kulturą ludową oraz przyczyniły się do powstania tej pracy.
Poniżej postaram się przedstawić ludowy aspekt kultu św. Stanisława,
głównie na podstawie próby charakterystyki poświęconych mu ośrodków
kultowych i związanego z nimi ruchu pątniczego .
2
Istnieje bardzo skromna literatura przedmiotu mówiąca o ludowych
legendach związanych z żywotejn Św. Stanisława. Najstarsza publikacja z tego
zakresu Karola Matyasa podaje dużo dosłownie zanotowanych tekstów legend
z okolic Szczepanowa (Matyas 1895). W późniejszych pracach uwzględniane
były tylko omówienia legend i wierzeń oraz opisów rytuałów związanych
z kultem Św. Stanisława B M . Wśród prac monograficznych najwięcej in
teresującego materiału faktograficznego (który pochodzi głównie z penetracji
terenu Małopolski) zawiera obszerny tom Stanisława Bełcha (1977). Praca ta
bardzo krytycznie oceniana przez historyków cieszyła się dużą popularnością
wśród księży, którzy czerpali z niei materiał i insDiracie do kazań Z teeo też
powodu miała ona istotne znaczenie w rozpowszechnianiu nie tyle informacji
o świętym co ideologii iaka Bełch Drzedstawił Drzv internretacii omawianych
w niei faktów Praca ta oraz jej skrócone wydanie (Bełch 19791 opublikowane
zosta y w Londynie i znane były słownie wśród księży w Polsce oraz w kresach
Polonii i emigracji polskiej.
Część prac magisterskich i doktorskich, które omawiają kult Św. Stanisława
B M , została fragmentarycznie opublikowana w formie artykułów. Najbardziej
interesujący jest artykuł ks. S. Samborskiego, w którym przedstawiono katalog
miejsc i obiektów związanych z postacią świętego w XX w. w diecezji
tarnowskiej (Samborski 1979). Inne prace historyczno-analityczne odnoszą się
do wcześniejszych okresów kultu Św. Stanisława BM. Szczególnie ważne są
wśród tych publikacji prace Wacława Schenka, ze względu na przedstawione
w nich ustalenia i hipotezy, które inspirują do badań nad kształtowaniem się
kultu św. Stanisława (Schenk 1957, 1959, 1979). Opracowanie ks. Bolesława
Przybyszewskiego Św. Stanisław, biskup krakowski i męczennik w tradycji
ludowei tvlko w tytule odwołuie sie do tei tradvcii sdvz w rzeczywistości iest
gawęda i popularnym przedstawieniem średniow ecznych żywotów i zawartei
w nich symboliki świętego (Przybyszewski 19771 Niemniej prace te należy
odnotować gdyż iei fragmenty były czytane na nabożeństwach wieczornych
w niektórych kościołach lub wykorzystywane w kazaniach Także proponowa
na przez autora interpretacja np. orłów jako symboli m o j i ^ y była 7rzej;
Badania terenowe były prowadzone w ramach tematów: 1. „Znaczenie miejsc kultowych
w kulturze ludowej" realizowanego dla Uniwersytetu Warszawskiego w problemie badawczym
Wisła II w roku 1985. 2. „Miejsca kultowe i miejsca pamięci narodowej w kulturze regionalnej
i lokalnej (Dokumentacja miejsc kultowych)" w Centralnym Prosramie Badań Podstawowych
Polska kultura narodowa iei tendencje rozwojowe i percepcja" w latach 198^1987 Wykonane
one zostały przez zespół badawczy przy Pracowni Badań Regionalnych Uniwersytetu Wrocław
skieeo w składzie- A B n i e s z k r D o b r z v ń s k ^ T ^ Z i ^ T ^ ^ ^ Z ^ ^ T ^ r ^ ^ L
Wrocław. W o i c e c h S
uniwersytetu warszawsKiego, a w latacn lyso-iys/ w Pracowni Badan Regionalnych umwer-
syt£tu Wrocław sic ic^o
LUDOWE ASPEKTY
KULTU
ŚW. STANISŁAWA
187
mowana i stosowana przez niektórych wiernych np. z okolic Szczepanowa.
Nieco informacji odnośnie do wierzeń i legend ludowych związanych z postacią
Św. Stanisława B M opublikowano w krótkich artykułach w tygodnikach
( Czas") i rocznikach („Ziemia") w X I X i XX w. Pewne informacje z tego
zakresu podawał też Sfownik geograficzny Królestwa Polskiego i Litwy (1882).
W zachodniej Małopolsce dużą popularnością cieszyły się broszurki o Św.
Stanisławie wydane z okazji jubileuszu 900-lecia jego śmierci dla Szczepanowa
i Piotrawina (Pamiątka jubileuszu 1979). W Szczepanowie bardzo popularne
były trzy tomy fantazji scenicznych Pawła Wieczorka (1936a, b, c) o Św.
Stanisławie. Ponadto znane i cytowane były Żywoty świętego za spopularyzo
waną wersją Długosza (Żywot 1976) i Pełki (1983) oraz Żywoty świętych Piotra
Skargi (1859).
Niema! wszystkie modlitwy i pieśni do Św. Stanisława były drukowane
w popularnych modlitewnikach bądź wchodziły w skład pątniczych druków
ulotnych wydawanych np. z okazji jubileuszy narodzin j śmierci świętego.
Niekiedy były one potem przepisywane odręcznie lub na maszynie na luźnych
kartkach papieru, które najczęściej wkładano do modlitewników nie posiadają
cych tych pieśni.
W mojej pracy ważnym źródłem informacji były (obok tekstów pisanych)
także źródła powołane w czasie badań terenowych, w trakcie rozmów
i wywiadów. Badania te zostały przeprowadzone w latach 1985-1987 w para
fiach, gdzie znajdowały się sanktuaria św. Stanisława B M - w Górecku
Kościelnym, Piotrawinie. Pustyni i Szczepanowie, a także na Skałce i na
Wawelu oraz w dwóch miejscowościach, gdzie istniał wzmożony kult Św.
Stanisława: w Kolonii Soleckiej koło Piotrawina oraz w Świątnikach Górnych
koło Krakowa.
Rozmowy i wywiady zapisywano na taśmie magnetofonowej (skrót W M ) ,
notowano w miarę możliwości dosłownie w trakcie rozmowy czy wywiadu
(WN) albo notowano po przeprowadzeniu rozmowy (W). Były inspirowane lub
prowadzone na podstawie ramowego kwestionariusza podzielonego na 10
części. Każdą z nich można było realizować oddzielnie z tym samym lub innym
informatorem albo z grupą osób. Poszczególne części kwestionariusza odnosiły
się do następujących problemów:
1. Opis i definicja Św. miejsca oraz relacje między sobą ośrodków
kultowych Św. Stanisława B M ;
2. Dzieje miejsca kultowego, w których uwzględniono legendy, opowiada
nia oraz informacje o archeologicznych znaleziskach i faktach z historii miejsca
kultowego, a także dane o miejscowościach, z których przychodziły pielgrzym
ki do miejscowego sanktuarium;
3. Objawienia i cuda doznane na św. miejscu bądź za pośrednictwem
świętego;
4. Opis założeń przestrzennych Św. miejsc i ośrodków kultowych;
5. Następstwo zdarzeń obrzędowych na św. miejscach w czasie odpustów;
6. Przyrzeczenia i śluby składane w ośrodkach kultowych i ich okolicy;
7. Ofiary składane w ośrodkach kultowych i ich okolicy;
8. Opis i znaczenie wizerunków świętego;
9. Pobożność wiernych w okolicach ośrodka kultowego;
10. Rozumienie świętości osoby w okolicach sanktuariów świętego.
188
Oprócz rozmów i wywiadów dokonano zapisów obserwacji odnośnie do
usytuowania i wyposażenia miejsc kultowych i odprawianych tam obrzędów .
3
II. C H A R A K T E R Y S T Y K A OŚRODKÓW K U L T U ŚW. STANISŁAWA BM
W Polsce spośród grona świętych Pańskich największą liczbę świątyń (bo
375) zbudowano ku czci św. Stanisława B M (Żurowska 1972, s. 209), podczas
gdy drugiemu co do popularności wezwań - św. Mikołajowi - postawiono
327 kościołów (Zalewski 1986, s. 757). Dla porównania warto dodać, iż według
A. Kasprzyckiego było w kraju ok. połowy XX w.: 219 kościołów po
święconych św. Stanisławowi BM, 296 św. Mikołajowi, ok. 246 - Janowi
Chrzcicielowi i ok. 122 - św. Wojciechowi (Kasprzycki 1948, s. 457), "co może
świadczyć o wzroście popularności kultu Św. Stanisława w porównaniu do św.
Mikołaja. Najczęściej też pod wezwaniem św. Stanisława B M budowali Polacy
kościoły na obczyźnie, głównie w Ameryce - tylko w USA poświęcili mu 75
świątyń (Kościoły 1972, s. 212).
Wśród świątyń pod wezwaniem Św. Stanisława wyróżniają się szczególnie
te, z którymi tradycja łączy pewne epizody żywotów bądź pośmiertnych
objawień świętego. Są one położone w większości we wsiach lub w ich
okolicach, ponieważ właśnie tam św. Stanisław miał zostawić najwięcej
„śladów" po sobie. Do miejskich sanktuariów św. Stanisława B M należą
świątynie na Wawelu i Skałce.
W a w e l . Archikatedra, bazylika. Katedra wawelska powstała w X w. Jej
parafia liczyła w 1985 r. 100 wiernych (Katalog 1985, s. 65). Świątynia ta
funkcjonowała między innymi jako miejsce, do którego przybywały pielgrzym
ki religijne i tzw. „narodowe" oraz wycieczki, a także indywidualni pielgrzymi
i turyści z różnych stron świata (Baumfeld 1906, s. 201 206; Borelowski 1912,
s. 206-213; Wycieczki ludowe... 1910-1914). Wśród zgromadzonych w niej
relikwi najważniejszą pozycję zajmują szczątki Św. Stanisława B M . Jemu to
poświęcona jest wielka konfesja na środku katedry zwana „ołtarzem ojczyzny".
Na ołtarzu tym znaiduie sie srebrna trumna symbolizująca erób świeteeo
(Kutrzebianka 1925; Polkowski 1888; Rożek 1979; Szabłowski 1965, s. 76-77).
Obok konfesji stała świeca wotywna iana Pawła I I (na lichtarzu podarowanym
Drzez natników niemieckich! Do nołowv lat niećdziesiatvch XX w trumna św
Stanisława i ściany katedry obwieszone były różneaotyou wotami z kruszcu'
metalu i tkanin ( W - 4 9 01) Przed ołtarzem oiczvznv"TkladanTa nalteralie
wieszano zdobyte w boiu sztandary wrorich I T ^ Z J ^ ^ T ^ Ó ^ I
w bitwie o o d P ł o w r a m i w 1331 a skończywszZa
^duLhTdtlb^ych
ood D e b e T w i d S w Ts30 r ( W - 5 0 o S
ffobem ś T Stan sławaukoronowano królów ™ urządzano ™ ™ h v S
monarchów od ?320^ W 1 9 ? u T u ^ T n ^ ) ^ ^
S ł m B M
s S a r ^ r e S n a l n e i "zakładowe T ^ ^ l S c M z l e ^ M ^ ^ l ^ '
(W-50.01).
3
Opisy te wraz z informacjami z rozmów i wywiadów wykorzystano do stworzenia kartoteki,
gdzie dane odnośnie do poszczególnych sanktuariów zapisano na odrębnych Kartach Miejsc
Kultowych (K), wraz z niektórymi informacjami pochodzącymi z rozmów i wywiadów. Do kart
tych dołączano zdjęcia z poszczególnych sanktuariów oraz rysunki sytuacyjne położenia św. miejsc
oraz znajdujących się w ich pobliżu „szczególnych obiektów".
|
*
LUDOWI-
ASPFiKTY K U L T U
SW,
STANISŁAWA
189
W latach osiemdziesiątych XX w. najwięcej pątników przybywało do grobu
św Stanisława jesienią, szczególnie na odpust 27 września, upamiętniający
przeniesienie relikwi świętego męczennika ze Skałki na Wawel. Obok pielg
rzymek z całej Polski przybywali w tym czasie także pątnicy z amerykańskiej
Polonii (głównie z okręgu Detroit, Chicago) oraz Słowacy (W -51.01). Zwykle
nieco później (w październiku) przyjeżdżali do grobu św. Stanisława B M
Węgrzy Według informacji Władysława Jurka ( W - 5 1 ) , który od 54 lat
pracował w katedrze jako kościelny - Węgrzy przybywali od dziesięcioleci
stale co rok w 30-40-osobowej grupre pątników w różnym wieku i płci Robili
o bez względu na okoliczności polityczne bo nawet w czasie wojen i po
wstania n^Węgrzech Natomiast liczebność pielgrzymek słowackich które
orzvbywały na Wawel dwa razy w roku- 27 września i 17 sierpnia (na śwęto bł
K S b y ł a zależna od sytuacji politycznej w Polsce i na Słowacji i wahała
it o d k i l k u do S u s ^ o t ó b D r i o b u św Stanisława B M indywidualnie
Znacznie mniej pątników przychodziło na Wawel na odpust 8 maja,
upamiętniający zabójstwo świętego męczennika. Przybywający wówczas do
katedry wierni uczestniczyli w procesji, w której niesiono relikwie św. Stanis
ława BM z Wawelu na Skałkę. W mszach wotywnych odprawianych przy
grobie św. Stanisława w oktawę 8 maja brali udział głównie mieszkańcy
Krakowa (co dzień z innych parafii, które wcześniej zostały zaproszone na te
nabożeństwa) Według opinii katedralnej służby kościelnej większość przyby
wających pą ników do grobu św Stan sława to ludzie pochodzący ze wsi,
którzy pielgrzymują po zakończeniu prac polowych w jesieni.
S k a ł k a . Pierwsze wzmianki o kościele św. Michała na Skałce pochodzą
z X I I I w., a odnoszą się do X I w. (Rożek 1987, s. 15). Współcześnie istniejąca
barokowa Bazylika św. Michała i św. Stanisława B M jest kościołem klasztor
nym OO. Paulinów. Znajduje się w nim m.in, ołtarz św. Stanisława w bocznej
północnej nawie. Na ołtarzu tym leży pień drzewa, na którym według podań
miało być poćwiartowane ciało św. Stanisława B M . Obok tego ołtarza są
wmurowane w ścianę kawałki posadzki kościelnej, na którą miała polać się
krew męczennika oo iego zabójstwie (Wietrzyk 1949. s. 3) Przed kościołem
znajduje się sadzawka z okazałymi rzeźbami i kamienną obudową z X I I i XIX
w (Rożek 1987 s 45 114) W sadzawce tej ma być woda św Stanisława (która
sta a sie cudowną od momentu gdy wed ug podań wpaść do niej miał palec
świętego podczas ćwiartowania jego zwłok).
Tradycyjnie co roku 8 maja odbywa się na Skałkę procesja z Wawelu
z relikwiami św. Stanisława, której przewodniczy biskup krakowski. Uczest
niczą w niej grupy reprezentujące różne parafie, miejscowości, regiony, zakony,
grupy zawodowe, itp. Jej układ nie miał kanonicznego charakteru. Według
tradycji rozpoczynali ją Kanonicy Regularni z klasztoru przy kościele Bożego
Ciała na Kazimierzu, a wśród grup szli m.in, przedstawiciele górali babiogórs
kich z Zawoi i kwiaciarki krakowskie. Podobna do majowej procesja z Wawe
lu na Skałkę i z powrotem miała sie odbywać również 27 września lecz zanikła
już w połowie X V I I w. (Rożek 1987, s. 42).
G ó r e c k o K o ś c i e l n e . Kościół i plebania parafii Górecko pod we
zwaniem św. Stanisława B M znajdują się we wsi Górecko Kościelne, położonej
.1)».*»«,'
1
190
JAS. KUREK
nad strumieniem Szum w Puszczy Solskiej, ok. 30 km na północny wschód
od Biłgoraju. W 1985 r. w parafii żyło ok. 2000 wiernych. Mieszkali oni
w miejscowościach: Aleksandrów, Brzeziny, Dąbrowa, Florianka, Górecko
Kościelne, Górecko Stare, Krulik, Kolonia Kukiełka, St. kol. Krasnobród,
Majdan Kasztelański, Sigła, Tarnowola, Trzepietniak i Podlas (Diecezja 1985,
s. 265-266). Parafia została w I I połowie X V I I w. erygowana i w 1668 r.
powierzona Franciszkanom Konwentualnym z Prowincji Ruskiej, Kustodii
Zamojskiej, którzy pracowali w niej do konfiskaty klasztoru w 1866 r. Kult św.
Stanisława na Roztoczu datowany iest od 1648 r kiedy to wedłue legendar
nych przekazów Św. Stanisław miał się objawić mieszkańcom Puszczy Solskiej
i nakazał w obecnym Górecku budowę kaplic i kościoła.
Wśród miejscowych parafian dobrze znane były dzieje życia Św. Stanisława
i jego objawień. Opowiadano także o objawieniach Matki Boskiej na dębie na
drodze prowadzącej z kaplicy św. Stanisława „na wodzie" do kapliczki Św.
Agnieszki w Górecku Kościelnym ok. 1950 r. oraz o proroctwach i cudach,
0 jakich wieści docierały na Roztocze z Polski i różnych odległych stron świata.
Zainteresowanie proroctwami i objawieniami tłumaczono tym, iż przed I I
wojną światową zlekceważono proroków i wizjonerów spod Zamościa, którzy
przepowiadali zniszczenie i wysiedlenie wsi na Roztoczu przez Niemców
(W - 54). Do miejsc, gdzie prorokowano lub notowano objawienia, parafianie
z Górecka organizowali wyjazdy zbiorowe- np. do Oławy, lub indywidualne
- np. do Strzelina, Białegostoku; zdarzały się też indywidualne wyiazdy do
Gwadelupy w Meksyku itp. ( W - 5 4 ) . Bardzo istotne znaczenie miały też dla
parafian licznie organizowane przez nich pielgrzymki do lokalnych ośrodków
kultowych, do sanktuarium maryjnego w Krasnobrodzie i do sanktuarium Św.
Antoniego z Padwy w Radecznicy, na które chodzili indywidualnie lub
zbiorowo. Wyjeżdżali także na tzw. pielgrzymki autokarowe, które na wiosnę
1 w jesieni organizowano niekiedy co trzy tygodnie do Częstochowy, Lichenia,
Niepokalanowa, Oławy (K-122).
Parafianie podkreślali swoje szczególne nabożeństwo przede wszystkim do
Matki Boskiej, a w drugiej kolejności do św. Stanisława B M . Co miesiąc
w kościele parafialnym była odprawiana Msza Św., w której uczestniczyło
przeciętnie od 200 so 300 osób prosząc św. Stanisława o zdrowie i opiekę
(W-52).
Spośród intencji mszalnych zamawianych indywidualnie przez parafian
z Górecka 10-15% było kierowane do Boga za przyczyną Św. Stanisława,
a 8-10% do Matki Boskiej i św. Stanisława łącznie. Intencji, w których
proszono o pośrednictwo św. Stanisława B M , było od 18 do 25%. Wśród
zamawianych intencji mszalnych • część była wyraźnie określona, np. „za
zmarłych", „jako podziękowanie za...", natomiast część nie miała podawanej
intencji i na pytanie księdza o cel zamawianej mszy Św. wierni mówili: „Niech
to proboszcz sam określi".
W parafii istniał I I zakon Św. Franciszka, tzw. tercjarzy, który liczył w 1940
r. ok. 50 członków, a w 1985 r. - 7 osób. Kilku parafian uważano za żyjących
w świętości i określano jako „świętych". Parafia posiadała jeden kościół i dwie
kaplice, które łącznie tworzyły sanktuarium św. Stanisława, oraz kilkanaście
krzyży i figur wystawionych w dużej części w 1905 r. Wśród figur była jedna św.
Stanisława w Aleksandrowie i św. Mikołaja w Brzezinach ( K - 1 2 2 ) .
LUDOWI
ASPEKTY
KULTU
ŚW. S T A N I S Ł A W A
191
Odpusty odbywają się w Górecku Kościelnym 8 maja - św. Stanisława
BM, 13 czerwca - św Antoniego, 2 sierpnia - Matki Boskiej Anielskiej;
4 października - św. Franciszka. Największy jest odpust na św. Stanisława, na
który przychodzą pielgrzymki w formie procesji z feretronami z sąsiednich
parafii. Ponadto do Górecka przybywa indywidualnie wielu turystów i pąt
ników.
P i o t r a w i n . Parafia pod wezwaniem św. Stanisława B M i św. Tomasza
Apostoła położona jest nad Wisłą, 23 km na południowy zachód od Opola
Lubelskiego. Parafia piofrawińska liczyła w 1985 r. 3 tys. wiernych. Należały
do niej wsie: Głodno, Janiszów, Kaliszany Stare, Kaliszany Kolonia (Diecezja
1985) Budowę pierwszego kościoła w Piotrawinie datuje się na X I w. (?),
a nastarsza wzmianka o tamtejszej parafii pochodzi z 1326 r. Władysław
Łokietek nadał Piotrawin biskupom krakowskim, w których władaniu był on
Ho 1865 r Biskupi krakowscy Dosiadali Piotrawin iako swói folwark „Pro
boszcz miejscowy miał 5 łanów pola prócz dziesięć ny i innych dochodów"
(Diecezia 1985 s 265-266) W X V I I w obok proboszcza parafię obsługiwało
Hwóch wikarych'a przy kościele istniała szkoła parafialna i szpital dla ubogich
oYaz biblioteka parafialna W 1985 r w Dosiadaniu Darafii prowadzonej p L z
^ ^ o k ^ A W t M t k kościół parafialny i dwai kościoły-kaplice filialne
3 ha ziemi Na Lenie parafia
Boskrei św S t a n X o ^
w Ltach pięćdziesiątych X X ' w . ) (K-123). W kościele parafialnym ufun
dowanym w 1440 r. przez Zbigniewa Oleśnickiego znajdował się obraz z 1636
r. przedstawiający Białego Orła nad kulą ziemską, nad którymi unosił się św.
Stanisław z gestem błogosławienia obiema rękami, który przypomina układ
w wyobrażeniach Mater Misericordiae (Gębarowicz 1986, s. 57, ryc. 50).
^ ś w i j ™ ^
lowane one zostały w latach 1607-1661 i przedstawiają jako donatów najczęśtrlciego (K -1?3)1 Bryko w £ * 9 7
k S S połolona
jest kaplica grobowa Piotrawina z 1944 r., za którą rosła lipa posadzona
według legendy przez św. Stanisława „korzeniami do nieba" (K —123) (Anczyc
1867). W 1985 r. rosły w tym miejscu trzy lipy uważane za odrosty starego
drzewa, które się rozpadło w 1927 r. (K-123).
W parafii piotrawińskiej znany był żywot św. Stanisława B M i kilka
związanych z nim legend (K-123). Miejscowi wierni twierdzili, że ich ojcowie
uznawali Św. Stanisława BM za patrona Królewstwa Polskiego ( W N - 58.04),
szczególnie zaś za patrona ich parafii, w której osłaniał on pola od gradów
i burz (W-60.01). Tamtejsi starsi parafianie mieli się modlić do niego o dobrą
śmierć oraz śpiewać o nim pieśni w święta i w dni powszednie (WN-58.03).
W latach osiemdziesiątych XX w. ogromna większość parafian nie modliła się
indywidualnie się do Św. Stanisława, lecz tylko uczestniczyła w zbiorowych
modłach do tego świętego w czasie odpustów w kościele ( W N - 5 4 . 0 1 , K —123).
Jak wynika z rozmów przeprowadzonych z miejscowym ks. proboszczem
i parafianami, nikt nie zamawiał też mszy św. „za przyczyną św. Stanisława
BM". Intencje mszalne były odprawiane w Piotrawinie w latach 1985-87
w 90% za zmarłych. Pozostałe 10% to intencje dziękczynne i błagalne
Cl
192
JAN
KUREK
w różnych sprawach (WN-54.02). Od 1939 r. nie przychodzą do Piotrawina
pielgrzymki, które poprzednio byty urządzane 8 maja na Św. Stanisława do
miejscowego sanktuarium (WN-43.02). Na pozostałe odpusty w Piotra winie
27 września - przeniesienie relikwii Św. Stanisława i 21 grudnia - Św.
Tomasza pielgrzymki nie przychodziły. Do Piotrawina pątnicy przybywali
z Zakrzówka, Święciechowa, Rybisk, Wilkowa, Prawna ( W M - 4 3 , K - 1 2 3 ) .
Parafianie natomiast chodzili na pielgrzymki do Wąwolnicy i Częstochowy
(K-123).
P u s t y n i a . Parafia Św. Stanisława BM powstała w 1980 r. przy kościele
zbudowanym w 1661 r. przez Zygmunta Oleśnickiego jako sanktuarium
pielgrzymkowe (Diecezja 1985). Zbudowane ono zostało „na pniu lipy", na
którym miał odprawiać mszę Św. Stanisław B M ( K - 1 2 4 ) (Samborski 1971).
W pobliżu kościoła znajdowało się cudowne źródełko zniszczone w latach
pięćdziesiątych XX w. Parafianie znają legendy o św Stanisławie związane
z Pustynią i Brzeźnicą oraz Szczepanowem ( W M - 2 7 ) . W nowym kościele
parafialnym wybudowanym obok starego znajduie sie cześć debu z kaplicy
Narodzenia św Stanisława w Szczepanowie pod którym miał się urodzie
święty oraz figura wotywna ufundowana przez parafian ze Szczepanów*
w X V I I w koło tamtejszej Kaplicy Narodzenia ( K - 1 2 4 K - P 5 ) Pustynia
należy do' zapomnianych sanktuariów św Stanisława BM Nie iest ono
odwiedzane przez pielgrzymki od co naimniei 4 lat Parafianie bardzo mocno
wierzyli w pieczę świętego Stanisława nad Pustynią. Ta szczególna opieka ma
się stale, ich zdaniem przejawiać w ochronie wsi przed gradobiciem burzą
i suszą. Niektórzy z nich pielgrzymowali na Skałkę, do Częstochowy, Lichenia
i Oławy (K-124).
S z c z e p a n ó w . Parafia położona na północny zachód od Brzeska w diecezji
tarnowskiej. Wzmianki o pierwszym kościele w Szczepanowie pochodzą z X I I I
w., a odnoszą się do X w. (Dutkiewicz 1951) (K-125). W 1985 r. na terenie
parafii znajdowały się świątynie: św. Marii Magdaleny i św. Stanisława,
zbudowane w 1470 r., a rozbudowane w 1912 r., kościół na cmentarzu św.
Stanisława B M wzniesiony w 1781 r., kaplica Narodzenia Św. Stanisława BM
zbudowana w 1861 r., kościół filialny (w budowie) w Przyborowie ( K - 1 2 5 ) .
W Szczepanowie w kaplicy Narodzenia św Stanisława znaiduie sie cześć pnia
dębu pod którym św Stanisław B M miał się urodzić oraz źródełko w którym
miał'być wykąpany po porodzie ( K - 1 2 5 ) Na cmentarzu w schodach do
stojącego tam kościoła znaiduie sie podobno kamień z domu św Stanisława
Na rynku w Szczepanowie rosła zaś lipa która miała bvć posadzona przez
świętego do góry korzeniami" a na granicy Szczenanowa i M^krzYsk na
Chobocie'^
jakoby św. Stanisławowi (K-125). Do parafii należało w 1985 r. 5910
wiernych, którzy mieszkali w miejscowościach Łęki, Mokrzyska, Przyborów,
Sterkowiec, Szczepanów i Wokowice (Schematyzm 1985). Na uwagę zasługuje
tu fakt, że część parafian ze Szczepanowa nie chciała się zgodzić na odłączenie
ich od starej parafii po wybudowaniu kościoła w Koziarni-Mokrzyskach oraz
powstaniu tam nowej parafii. W tej sprawie pisano listy protestacyjne do
biskupów, kardynałów, papieża prosząc w nich o to bv zostali nadal przy
kościele w Szczepanowie, w którego pobliżu urodził się V Stanisław B M i nie
opodal cmentarza, na którym leżą ich ojcowie i gdzie autorzy listów też
LUDOWE
A S P E K T Y ' K U L T U ŚW. S T A N I S Ł A W A
193
kiedyś chcieliby spocząć jako parafianie. Dodawali ponadto, że są dumni
z tego, iż należą do kościoła w Szczepanowie, gdzie pielgrzymował król Jagiełło
oraz wielu biskupów i magnatów, a gdzie obecnie przybywa wielu pątników
i turystów z całego kraju i zagranicy (WN —55.01). Z parafii szczepanowskiej
pochodziło ponad 175 księży, wśród nich m.in. prymas Polski arcybiskup
Krzysztof Antoni Szembek. W 1985 r. żyło ponad 60 księży i 8 kleryków
pochodzących z parafii szczepanowskiej. Przy miejscowym kościele pracę
duszpasterską prowadziło czterech księży diecezjalnych Do tradycji parafial
nych należało urządzanie uroczystych mszy prymicyjnych i jubileuszowych dla
Dochodzących z niej bądź mieszkających tam księży Bardzo wielu było
w Szczepanowie ministrantów którzy licznie służyli do'codziennych mszy Św.
Przy kościele działało koło trzeźwości św. Stanisława BM zrzeszające 180
m*»7C7V7n a w tvm 50 kawalerów w wieku nr7edr>ohorowvm Działacze teeo
S a Ścieli krzewić umiarkowanie w piciu i jedzeniu oraz trzeźwość i rozsarlplr w mv«1<»nin i r^iałarmi" fWN — 5fi WN— 1 ńl Sens ohranei nrzez siebie
drom Tłumaczyli poprzez m in polityczne asoekty t^rzeźwośc narodowej
z^^T^J^^ąim^nn^ą
Polski
naroaowej,
W okolicach Szczepanowa żywe były tradycje ruchu ludowego, który choć
częściowo animowany przez księży nie cieszył się uznaniem w Kurii Tarnows
kiej i był ostro krytykowany przez biskupów tarnowskich w dwudziestoleciu
międzywojennym (WN-15, WN-16). Działacze ludowi, którzy uznawali św.
Stanisława za obrońcę ludu, postawili mu pomnik na rynku w Szczepanowie.
Na cokole umieścili płvte poświecona ks Stoiałowskiemu byłemu duszpas
terzowi w Szczepanowie i działaczowi ludowemu. Ze względu na tę tablicę
władze kościelne nie chciały poświęcić owego pomnika przez wiele lat. Dłuższe
tradvcie miał też miejscowy teatr ludowy któreao baza w okresie między
wojennym był miejscowy dom parafialny tzw Dom Św Stanisława (K — 125)
Mieścił sie on w byłei karczmie żydowskiej adzie miejsce kantorka z szynkwasem zaieła scena Na niei to młodzież z parafii szczepanowskiej wystawiała
pod kierunkiem księży^ spektile dramatyczne nawiązujące w swej treści do
żywotu św. Stanisława lub Św. Bronisławy ( K - 126). Tradycje tego typu teatru
ludowego przetrwały w Szczepanowie do lat osiemdziesiątych, choć dom
parafialny zlikwidowano w latach pięćdziesiątych XX w. Od tego czasu
spektakle przeniesiono do salek katechetycznych. Ich wystawianie w latach
1960-1986 co rok było przyjmowane z niesłabnącym zainteresowaniem przez
wiernych ze szczepanowskiej parafii.
Wierni ze Szczepanowa znali dobrze żywot św. Stanisława BM i wiele
legend, które wiązały jego postać z miejscami i obiektami znajdującymi się
w pobliskich okolicach i na Skałce, rzadko natomiast w Piotrawinie. Parafianie
gorąco wierzyli w stałą opiekę św. Stanisława nad okolicą Szczepanowa oraz
nad jej mieszkańcami, którzy opuścili rodzinne strony (WM-56, W — 12). Św.
Stanisław miał pola swych parafian osłaniać od gradobicia (WM-22.02,
W M - 25.05), opiekować się nimi w podróży i więzieniach (WM-23.16), i na
łożu śmierci (WN-11 02) a także miał być animatorem i patronem licznych
powołań kapłańskich w tutejszym regionie (WM-2006, W M - 2 1 0 2 ,
W M - 2 4 09) Raz w tveodniu pierwotnie w piątek a od połowy XX w.
w czwartek w tzw dniu modlitw o powołania kapłańskie" była odprawiana
msza Św. wotywna" do Św. Stanisława, w której dość liczny udział brali
13
Etnografia P o l s k a t. .34 Ł
1 2
. . . . . ,¿1...
194
JAN
KURI-K
ministranci i grono wiernych (Bielatowicz 1983, s. 349). Należy jednak
podkreślić, iż większa frekwencja parafian była na cośrodowej nowennie do
Matki Boskiej (W —59.01). Z ponad tysiąca intencji zamawianych rocznie
w parafii, ok. 5 - 9 % stanowiły intencje kierowane do Boga za pośrednictwem
Matki Bożej i św. Stanisława B M (W-59.01). Wśród nich 30% stanowiły
intencje za tzw. msze św. zbiorowe. W intencjach mszalnych kierowanych za
pośrednictwem Matki Bożej i Św. Stanisława najczęściej wymieniane były: „Za
szczęśliwe urodzaje", „Za opiekę nad rodzinami", „O deszcz", gdy była susza
i na wiosnę, „Podziękowanie za szczęśliwe urodzenie dziecka": spośród intencji
tych ok. 90% było błagalnych, a 10% dziękczynnych (W-59.02). Podobna
proporcja istniała też odnośnie do wszystkich intencji mszalnych zamawianych
w miejscowej parafii, gdzie 85% intencji mszalnych zamawiano „za zmarłych"
(W —59.02). W dowód wdzięczności za liczne łaski, jakich doznano od Boga,
w dużej mierze dzięki orędownictwu przypisywanemu św. Stanisławowi zbudo
wano w szczepanowskiej parafii 55 kapliczek i krzvży przydrożnych (Bielato
wicz 1983, s. 345), na których umieszczano najczęściej wyobrażenia Pana
Jezusa, Matki Bożej, Św. Stanisława, Św. Marii Magdaleny i Św. Floriana
( K - 1 2 5 ) . W różnvch intencjach dziękczynnych i błagalnych pielgrzymowali
tutejsi parafianie do sanktuariów maryjnych do pobliskich Ok ulic i Odporszowa oraz do dalszych w Kalwarii Zebrzydowskiej i Częstochowie oraz
w Licheniu (K - 125). Natomiast do szczepanowskiego sanktuarium przybywa
li głównie pielgrzymi z wiejskich parafii diecezji tarnowskiej i krakowskiej
(Świątniki) oraz indywidualni pątnicy. Miało to miejsce przez cały rok, głównie
jednak na odpust św. Stanisława (8 maja), który trwał przez cały tydzień
(Bielatowicz 1983). Drugi odpust na św. Marii Magdaleny (22 lipca) i trzeci na
przeniesienie relikwi św. Stanisława ze Skałki na Wawel (27 września) były
obchodzone jako lokalne, parafialne święta. Uroczystość urodzin św. Stanis
ława obchodzono 26 lipca w kapliczce Narodzenia św. Stanisława BM
(Bielatowicz 1983).
W latach osiemdziesiątych XX w. do sanktuariów św. Stanisława B M
przybywali w większości pątnicy z polskich wsi (W — 49, W - 5 0 , W —51).
Mieszkańcy miast przychodzili zwykle w oddzielnych pielgrzymkach z parafii
pod wezwaniem św. Stanisława B M oraz dołączali w południowej Polsce do
zasadniczo wiejskich pielgrzymek (z wyjątkiem Górnego Śląska) z Żywiecczyz
ny, Podhala, Tarnowskiego itd. Te wiejskie' pielgrzymki nosiły nierzadko
nazwy miast, z okolic których przychodziły: np. z Ludzimierza, Żywca, Piekar
Śląskich.
Na przełomie XIX i XX w. Ślązacy, którzy przybywali do grobów św.
Stanisława i św. Jacka, przy okazji swego pobytu na Wawelu zwiedzali groby
królewskie i Zamek oraz poznawali od przewodników zarys związków dziejów
Polski z historią i kulturą Śląska. Pod wpływem refleksji powstałych podczas
zwiedzania oraz modlitwy wielu z ówczesnych pielgrzymów po raz pierwszy
uświadamiało sobie w pobliżu „ołtarza ojczyzny", czyli grobu Św. Stanisława
BM, powiązanie swych regionalnych i rodzinnych tradycji z historią i kulturą
Polski. Miało to, jak pisze Karol Borelowski. poważny woły w na kształtowanie
się świadomości narodowej na Górnym Śląsku (Borelowski 1912. s. 206-213).
Być może groby polskich świętych-i królów oraz Katedra i Zamek na Wawelu
były dla pątników ze Śląska namacalnym „centrum", które łączyło ich
LUDOWE
ASPbKTY
KULTU
ŚW.
195
STANISŁAWA
kulturę z Polską. Co innego widzieli w sanktuariach krakowskich pątnicy
z okolic wiejskich ośrodków kultowych Św. Stanisława BM, którzy podkreślali,
że we wszystkich sanktuariach tego świętego czują się bezpiecznie i familiarnie
,jak u siebie w domu". Pątniczka ze Szczepanowa stwierdziła, iż; „jak idę na
Skałkę [ . . . ] Jak wejdę do tego kościoła, że mnie się zdaje, że jest [tam] coś
swojego, coś naszego. 1 w Piotrawinie tak samo" (W —24.08). Respondenci nie
zaznaczali w swych wypowiedziach jakiejś specyfiki mieiskich sanktuariów
w Krakowie w zestawieniu z wiejskimi. Nie ma też w ich relacjach sugestii,
które bv zezwalały na określenie pielgrzymki z prowincji do Krakowa jako na
zmierzanie do centrum" i uczestniczenie w centrum" przez peryferie" jakie
uosabiają pątnicy ze wsi a co podnoszą" jako ogólnie charakterystyczne
niektórzy badacze ruchów pątmczych (Laguarre 1986, s. 6-7; Piwowarski 1987,
s. 1-2).
Na
nnrkrawip nhiprwaHi i lifpmtnrv m n ż n a
nhiektvwnie wyróżnić"
sank-
tuariaśwS^
XX w Wśród pierwszego z ich typów były s-iktuaria o znaczeniu- !) centralnym
^
y
:
a
r e g , o n a
n y m
, d , c r a z J a ,
y m , :
3>
t
^
°
^
~
™
'
"
1. Sanktuaria na Wawelu i Skałce miały centralny, ponadregionalny charak
ter i były miejscami narodowego kultu. Tam tez w minionych wiekach
pielgrzymowali przedstawiciele wszystkich stanów: królowie, rycerze, biskupi
i niższe duchowieństwo oraz zakonnicy, szlachta, mieszczaństwo, włościanie,
a w latach osiemdziesiątych XX w. min. członkowie NSZZ Solidarność
( W N - 50.02, W N - 51.01). O narodowym charakterze tvch miejsc świadczyły
takie określenia, jak: „ołtarz ojczyzny" (na konfesję Św. Stanisława B M w Kated
rze Wawelskiej) czy też pantenon narodowy" (W-51.01) (na sanktuarium na
Skałce). Krakowski ośrodek kultowy był'też odwiedzany przez pątników
cudzoziemców. Miejscom tym nadawali Polacy szczególny'charakter i sank
tuaria tamtejsze wywierały wpływ na kształtowanie się polskiej świadomości
narodowej, czego szczególnym przykładem byli Górnoślązacy.
2. Sanktuarium w Szczepanowie miało charakter regionalny. Pielgrzymo
wali do niego głównie pątnicy z południa Polski, choć odnotowywano również
pielgrzymów z Warmii (Matyas 1892, s. 235) i Lubelskiego. W przeszłości miał
do Szczepanowa pielgrzymować król Władysław Jagiełło, Potocki oraz wielu
kardynałów i biskupów (Nowak 1979 s" 138-140). Najwięcej jednak pątników
przybywało tam ze wsi. W zachowanych dokumentach nie odnotowano
natomiast aby do Szczepanowa pielgrzymowała szlachta i mieszczanie. W la
tach osiemdziesiątych XX w. Szczepanów był uważany za jeden z kilku
głównych ośrodków kultowych w diecezji tarnowskiej.
3. Najmniejszy zakres oddziaływania miało sanktuarium w Górecku Koś•cielnym, które znane było tylko lokalnie w kilku okolicznych parafiach. Prawie
nikt z pytanych respondentów w innych sanktuariach i regionach Polski nie
słyszał o istnieniu sanktuarium w Górecku Kościelnym. Natomiast ośrodek
kultowy w Piotrawinie niegdyś animowany i obdarowywany wotami przez
kapłanów i szlachtę oraz odwiedzany przez pielgrzymki z okolicznych wsi
należał praktycznie do zapomnianych od 1939 r., choć oficjalnie w diecezji
lubelskiej traktowano go jak funkcjonujący w latach osiemdziesiątych XX w.
Podobnie zapomniane od XIX w. było dawne lokalne sanktuarium w Pustyni.
196
JAN
KUREK
W wiejskich parafiach, w których znajdowały się sanktuaria Św. Stanisława
BM, podkreślano jego chłopskie pochodzenie. W Szczepanowie opowiadano
0 tym, jak święty urodził się w czasie żniw, a potem wychowywał się na wsi,
towarzysząc przy pracach polowych i wypasie bydła. Po śmierci rodziców
rozdał odziedziczoną ziemię ubogim chłopom, a jako biskup był obrońcą ludu
( K - 125). W Świątnikach mówiono, że jako biskup rozstrzygnął spór o grunty
toczący się między dwoma wsiami (WN -10.02), a w Górecku przypominano,
iż w swych pośmiertnych objawieniach podczas wojen kozackich nakazał
ukrytemu w lasach chłopstwu budować kaplice i świątynie ( K - 1 2 2 ) Ponadto,
jak wspomniana św Stanisław był w sposób szczególny związany z drzewami
które towarzyszyły mu przez całe życie doczesne i w pośmiertnych ob
jawieniach ( W M - 2 1 . 0 1 , WM-22.02, W M - 2 7 . 0 4 , K - 1 2 2 ) . Święty sadził
1 szczepił je, „siadywał na nich" i uderzeniem w ziemię zieloną gałązką
powodował wytryśnięcie cudownych źródeł. Rosnące w ośrodkach kultowych
cudowne i „szczególne" drzewa św. Stanisława przypominały o przypisywanym
mu przez lud związku z życiem i wegetacją, a kora z tych drzew oraz drzazgi
miały zapewniać posiadającym je ludziom bezpieczeństwo osobiste i pomyśl
ność w gospodarstwie ( W M - 5 6 , W N - 1 2 , W M - 5 7 ) .
O tym, że św. Stanisław B M miał bardzo pomagać włościanom, świadczyły
najlepiej jego patronaty. Nazywano go obrońcą pól i sadów przed gradobiciem
i nawałnicą ( W M - 2 0 . 0 1 , WM-20.07, WM-25.01). Do niego zwracano się
o deszcze w porach suszy i o suszę w czasie nadmiernych opadów (W - 59).
Dzięki patronatowi Św. Stanisława w parafiach, w których znajdowały się
sanktuaria św. Stanisława BM, wierni czuli sie bezpieczni iak w ogródku"
który wszelkie nawałnice i gradobicia omijały ( W M - 2007) Ten i inne swoje
patronaty dzielił św Stanisław z Matka Bożą o czym m i n mogą świadczyć
treści zamawianych' intencji mszalnych z których cześć była odprawiana
równocześnie z prośbą o wstawiennictwo Św. Stanisława i Matki Bożej.
O chłopskim pochodzeniu i ludowym charakterze kultu św. Stanisława B M
mówili w swych publicznych wystąpieniach hierarchowie kościelni (Wyszyński
1979, s. 24-28), pisał też o tym K. Wojtyła (Wojtyła 1980, s. 104} oraz działacze
Polskiego Stronnictwa Ludowego (W-15.01) i Kół Trzeźwości im. św.
Stanisława (WM-09.02). Słowo „lud" najczęściej współwystępowało w tych
wypowiedziach ze słowem ,naród" jako synonim i obocznie gdyż święty
uważany był zarówno za świętego wywodzącego się z ludu jak i za głównego
patrona Królestwa Polskiego którego dziedzicem miał być naród polski
( W M - 5 8 02) (Nowak 1979 s' 132-137) Nadawało to kultowi św Stanisława
B M specyficzny ludowonaródowy charakter ważny jak się okazało w różnych
systemach politycznych dla państwa Kościoła i organizacji kulturalno-społecznych („Znak", 1979 nr 298 299; Analecta Cracoviensia, 1979, t. 11)
i
i
,
LITERATURA
:
Analecta
1979
Analecta Cracoviensia, t. U .
A n c z y c W. L.
1987
Kościół ś-go Stanisława na Skałce w Krakowie, „Tvgodnik Ilustrowany", nr 390, S.
¡24 125.
•
}
,
•
LUDOWE ASPEKTY
KULTU
ŚW.
STANISŁAWA
197
Baumfeld G. B.
1906
O wycieczkach włościańskich do Krakowa, „Miesięcznik Towarzystwa Szkoły Ludo
wej", R. 6, s. 201-106.
Beich S.
1977
Święty Stanisław Biskup Męczennik patron Polaków, Londyn.
1979
Święty Stanislaw Biskup Męczennik, Londyn.
B i e l a t o w i c z W.
1983
Św. Stanisław Biskup, „Tarnowskie Studia Teologiczne", t. 9, s. 337-351.
B o r e l o w s k i K.
1912
Pątnictwo narodowe ( W sprawie wycieczek ludowych i szkolnych do Krakowa ) , „Przewo
dnik Oświatowy", R. 12, s. 206-213.
B r y k o w s k i R.
1972
Obrazki wotywne z Piotrawina, [w:] Granice sztuki. Warszawa, s. 175-190.
Diecezja
1985
Diecezja Lubelska. Informator historyczny i administracyjny, Lublin, s. 265-266.
D ł u g o s z J.
* 1865
Żywot świętego Stanisława biskupa krakowskiego (tł. ks. L. F. Karczawski), Wiedeń.
D u t k i e w i c z J. F.
1951
Katalog zabytków sztuki w Polsce, woj. krakowskie, pow. brzeski, t. 1, Warszawa.
G a l l Anonim
1975
Kronika polska, Wrocław.
G ę b a r o w i c z M.
1986
Mater Misericordiae - Pokroi) - Pokrowa w sztuce i legendzie środkowo-wschodniej
Europy, Wrocław, s. 57-58.
G ó r s k i K.
1948
O sprawie Św. Stanisława, „Nasza Przeszłość", t. 4, s. 61-82.
K a d ł u b e k W.
1974
Kronika polska (tł. B. Kürbis), Warszawa.
K a s p r z y c k i A.
1948
Cześć świętych w Polsce, „Homo Dei", t. 4, s. 455 459.
Katalog
1983
Katalog kościołów i duchowieństwa Archidiecezji Krakowskiej, Kraków, s. 65.
Kościoły
1972
Kościoły i instytuty kościelne pod wezwaniem Św. Stanisława BM poza Polską, „Notifkationes", nr 9 10, s. 209-212.
K u t r z e b i a n k a K.
1925
Mauzoleum świętego Stanisława w katedrze na Wawelu, Kraków s. 5-15.
Laguare M.
1986
Haitian Pilgrimage to O. L . of Sant d'Eau, „A Sociological Analysis Social Compass",
t. 38, nr 1, s. 6-7.
Matyas K.
1895
Podania ze Szczepanowa, rodzinnej wioski Św. Stanisława, „Przegląd Powszechny", t. 12,
s. 235.
M i k u s z y c S.
1869
Piotrawin, „Tygodnik Ilustrowany", nr 97, s. 226.
Nowak A.
1979
O kulcie świętego Stanisława ze Szczepanowa, „Tarnowskie Studia Teologiczne", t. 7,
s. 129-142.
Pamiątka
1979
Pamiątka jubileuszu na 900-lecie męczeńskiej śmierci Św. Stanisława Biskupa krakows
kiego, Romae.
P e l k a L. J.
1983
Ugendy polskie, Warszawa.
P i w o w a r s k i Wł.
1987
Znaczenie ośrodka pielgrzymkowego dla życia religijnego i kultury narodowej (maszyno
pis, s. 21), Pracownia Badań Regionalnych, UWr.
P o l k o w s k i J.
1888
Grób i trumna Św. Stanisława biskupa i męczennika na Wawelu, „Sprawozdania Komisji
do Badania Historii Sztuki w Polsce", t. 3, s. 25-37,
' l
198
JAN
KURl'K
P r z y b y s z e w s k i B.
1977
Św. Stanisław, biskup krakowski i męczennik w oczach tradycji ludowej, „Notificationes",
nr 1-2, s. 143-156.
R o ż e k M.
1979
Ara Patriae, Dzieje qrobu Św. Stanisława w Katedrze na Wawelu, „Analecta. Cracoviensia", t. 11, s. 433 -460.
1983
Katedra Wawelska, Kraków.
1987
Pantenon narodowy na Skałce, Kraków.
S a m b o r s k i S.
1979
Inwentarz kultu Św. Stanisława ze Szczepanowa Biskupa i Męczennika w Diecezji
Tarnowskiej, „Tarnowskie Studia Teologiczne", t. 7, s. 232-282.
Schematyzm
1985
Schematyzm Diecezji Tarnowskiej, Tarnów.
Schcnk W.
1957
Zagadnienie zależności kultu Św. Stanisława Biskupa do kultu Św. Tomasza Kantuaryjskiego w świetle śląskich rękopisów liturgicznych, „Roczniki Tcologtczno-kanoniczne",
t. 4, nr 1, s. 73-85.
•
1959
Kult liturgiczny Św. Stanisława Biskupa na Śląsku w świetle średniowiecznych rękopisów
liturgicznych. Lublin.
1979
Pielgrzymki Polaków do sanktuariów maryjnych i świętych pańskich w X-XI w.,
„Częstochowskie Studia Teologiczne", l. 7, s. 242-273.
Skarga P.
1859
Żywoty świętych. Wiedeń, s. 340 343.
Słownik
1880- Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, F. Sulimierski. B.
1902
Chlebowski. W. Walewski (red.), Warszawa.
S z a b ł o w s k i J.
1965
Katalog zabytków sztuki w Polsce. Miasto Kraków, Warszawa, t. 4. cześć 1, s. 76-77.
Wieczorek I'.
1936a Mały apostoł. Szczepanów.
1936b Święte pachole. Szczepanów.
1936c Święty Stanisław Szczepanowski, Szczepanów.
Wietrzyk I.
1949
Skałka, jej dzieje i pamiątki. Kraków-Skałka (maszynopis rozpowszechniony wśród
pielgrzymów w Krakowie na Skałce w latach pięćdziesiątych XX w.).
W i n i a r z Z., W i e r c i ń s k a j .
1961
Katalog zabytków sztuki w Polsce. Powiat opolski, t, VII, z. 13, s. 25 30. Warszawa.
W i t k o w s k a A.
1984
Kultury pątnicze piętnastowieczneyo Krakowa. Z badań nad miejską kulturą religijną,
Biblioteka Historii Społeczno-Religijncj. t. 3. Lublin.
W o j c i e c h o w s k i T.
1970
Szkice historyczne jedenastego wieku, Warszawa.
W o j t y ł a K.
1980
Poezje. Kraków, s. 103 106.
Wycieczki
1914
Wycieczki ludowe i okólne Jo Krakowa, [w:] Sprawozdania / działalności Towarzystwa
Szkoły Ludowej za lata 1906 1913. Kraków.
W y s z y ń s k i S.
1979
Kazanie Księdza Prymasa w Szczepanowie w dniu 7 V 1978 r., „Tarnowskie Studia
Teologiczne", t. 7, s. 24 28.
Z a l e w s k i W.
1986
Święci na każdy dzień. Łódź, s. 233 240, 754 755.
„Znak" [Na 900-lecie śmierci świętego Stanisława Biskupa , Męczennika), nr 298 -299. s. 297 464.
1979
Ż u r o w s k a F.
1972
Wykaz kościołów i kaplic w Polsce pod wezwaniem Św. Stanisława bpa i męczennika.
„Notificationes", nr 9- 10. s, 206-209.
Żywot
1936
Żywot Św. Stanisława Szczepanowskiego, Tarnów.
[ [JDOWr
ASPP.KTY
K U L T U ŚW. STANISŁAWA
199
Jan Kurek
F O L K ASPECTS O F T H E C U L T O F ST. STANISŁAW FROM SZCZEPANÓW
IN HIS SANCTUARIES
Summary
St. Stanisław is the patron of Poland. Until the middle of the 20th century mostly links of this
persons cult with the culture of the priviledged upper classes was demonstrated. The folk character
of this cult was more taken into consideration only with regard to the 900th anniversary of his
death (1079). After the jubilee celebrations were over, in 1985-1987 broader research in this field
was carried out. Among all the saints. St. Stanisław BM (Bishop Martyr) is the one to whom most
temples in Poland (within its-borders after 1945) were dedicated, namely 375. The most frequently
churches under this invocation were also built by the Poles abroad, particularly in America (in the
U.S.A - 75 temples).
Among the churches dedicated to St. Stanisław these ones are particularly distinguished,
which were bound by the tradition with important events from his biographies or from his
posthumous apparitions, They arc located in Southern Poland, most of them in villages - in
Górecko Kościelne, Piotrawina, Pustynia, Szczepanów - and in the city of Cracow. All of them
plav or used to play in the past role of pilgrimage cult centres. The city sanctuaries have a central,
national character, and the village ones - regional (as in Szczepanów) or local importance
(Górecko Kościelne).
In the village sanctuaries the peasant origins of St. Stanisław were stressed. In Szczepanów it
was related how the Saint was born during the harvest and then grew in the village, accompanying
its people at the field work and cattle pasturage. It was stressed that after his parents' death he
distribute* his inherited grounds among the poors and as bishop was the folk's defender.
In Górecko it was reminded, that in this posthumous appearances during the Cossack wars he
let peasants hiding in the forests build chapels and temples. Besides, as it was related. St. Stanisław
was in a particular way connected with trees, close to which he was born and died, and which he
planted and grafted, or ,.used to sit on" during his wordly life and posthumous appearances.
Hitting with a branch attains! the soil he caused arising of miraculous springs. All miraculous
and ..particular" trees and waters as well as St. Stanisława stones in the cenlres of his cull were of
curing power, some of them oí healinc and apolhropeic ones. The last one protected people and
cattle of death and other dangers or precipitated death during a long agony. Asking or thanking
the Saint for healing and protection, the worshippers used to bring sacrifices in the cult centres,
• which were either hang at the altar or hold on the altar (holy Mass) and sunk in the miraculous
waters.
St. Stanisław BM was called protector of fields and orchards against hailstorms and tempests.
It was him. who was appealed for rain during excessive drv weather and for dry weather during
overmuch rain. Thank to St. Stanisława patronage in the parishes with the sanctuaries dedicated to
St. Stanisław BM, the worshippers felt save .,as in a garden" passed bv all the hurricanes and hails.
This patronaac. as his other ones, was shared with the Holy Virgin, what is proved among others
by the texts of ordered mass intentions.
Abou! the peasant origins and folk character or St. Stanisław BM cult spoke in their public
pronouncements members of the church hierarchy (the cardinals S. Wyszyński and K. Wojtyła)
and activists of the Polish Peasant Party as wel! as the ones of the St, Stanisław BM SobrietyCircles.
The noun „folk" appeared most frequently in these enouncements as a synonvm and derivative
of the word „nation", because St. Stanisław was held as well for a saint coming from the folk as for
the main patron of the Polish Kingdom, whose heir the Polish nation was to be. It gave the cult of
St. Stanisław a specific folk-national character, which was important for the stale, church and
socio-cultural organizations in different political systems.
Translated by Barbara Kocowska
