Cyfrowa Etnografia

http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/4388.pdf

Media

Part of Przedstawienie Świętej Krwi z Walldürn / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.1

extracted text

Snieżyńska-Stolot

Ewa

P R Z E D S T A W I E N I E

Ś W I Ę T E J

KRWI

Z

W A L L D Ü R N

ZE STUDIÓW NAD IKONOGRAFIĄ W POLSKIEJ SZTUCE LUDOWEJ
Z a g a d n i e n i e i k o n o g r a f i i chrześcijańskiej
dowej n i e zostało d o t ą d o p r a c o w a n e
pujący, a r t y k u ł y p o ś w i ę c o n e
czały się j e d y n i e

w sztuce l u ­

dowej.

Są t o : d r z e w o r y t

temu problemowi

ograni­

ska, osiem obrazków m a l o w a n y c h n a szkle i lustrze p o ­

niektórych

tematów .
1

weniencji,

więc nasuwać s i ę w i e l e

problemów: w p i e r w s z y m

opatrzony

rzę­

w

zbiorach

dzie c z y m u w a r u n k o w a n y b y ł w y b ó r w ą t k ó w

ikonogra­

w

Wiedniu,

ficznych c z y l i t e m a t ó w w y s t ę p u j ą c y c h w s z t u c e

ludowej,

niekiedy zupełnie o d m i e n n y c h o d t e m a t y k i

1831 г., d r z e w o r y t z G ó r n e g o

polskim

Austriackiego
oraz

z 1911 r . w e w s i M a k o c i c e
Legenda

nionej w o f i c j a l n e j s z t u c e k o ś c i e l n e j . D l a t e g o też i s t n i e j e

(Odenwald)

uformowała

potrzeba g r u n t o w n e g o

a

wersja

co p o w i n n o

wych pozycjach

odnoszących

ścijańskiej, a p o ś w i ę c o n e j

sztuki

ludowej pod

doprowadzić

wzorowanej

do po­

n a podstawo­

się d o i k o n o g r a f i i

specyficznej

nej z z a b y t k ó w l u d o w y c h w i e k u X I X .

Obecnie

jedynie

wylało

dewocjonaliów

propago­

chodziły się d a l e k o p o z a

przenoszone

te centra, czasem

najczęściej

rozpowszechniane

przez

wizerunek

gdzie opisane

ceni w

szkołach

artystycznych

malarze

i

rzeźbiarze,

a jeśli już t a k b y ł o , t o w o p a r c i u o istniejące
s t a r a l i się o n i s t w o r z y ć n o w e

typy

ikonograficzne.

Należy n a d m i e n i ć , ż e r ó w n i e ż p r o b l e m
przez sztukę

ludową

nowych

tematy

typów

gendy, n i e b y ł d o t ą d p o r u s z a n y . N a p o d s t a w i e
spostrzeżeń w y d a j e

sporadycznych .
3

Można

tem, że dziewiętnastowieczni

dotych­

się, że kształtowanie t y ­

pów i k o n o g r a f i c z n y c h w s z t u c e l u d o w e j
padków

malarze,

rzeźbiarze

tworzący d l a p o t r z e b c h ł o p ó w , b r a l i t y p y
dewocjonaliów,

a więc

ikonograficzne

rycin

oraz

Pierwowzór

traktowany

był przez

kamieniarskich .
4

podobnie

jak w

i

Formalna

interpretacja

przejętego

typu

była n a t o m i a s t o d m i e n n a ,

dostosowana

stycznym

odbiorcy,

tworzącego

była

otoczony

jedenastoma

twa­

w y o b r a ż e n i a n a Chuście

korporał

wydarzenie

i posłano

zostało

uznane

do
za

1

Rzymu,

cudowne,

a p a p i e ż E u g e n i u s z I V n a d a ł w 1445 r . p i e r w s z y

odpust

d l a kościoła Ś w . J e r z e g o w W a l l d ü r n .
obecnej

kultu

korporał

w

Walldürn

umieszczony

w

był i

jest

do

chwili

siedemnastowiecznym

П. 1. Święta
Brucknera.

Krew

z Walldürn,

drzeworyt,

1589 г., wg

chociaż

DVRENSIS

PEREGRINA-

T l O N í s O K T V 1.1

PKOCIltlSSV.

prze­

dość W i e r n i e .

gustu Wiejskiego

krew
obraz:

średnio­

przejmowano

dalej

do

w

cudowny

tworząc

z dru­

kazywano

5

konsekrował

przemienione

zdobiących

wzorników

nich,

Otto. K i e d y

fak­

kowanych

święty, który

pere-

w 1589 r .

i ka­

ulotne d r u k i , m o d l i t w y , o b r a z k i d e w o c y j n e

wieczu, j a k o obraz

dziele

należy d o p r z y ­

t o wytłumaczyć

mieniarze, z g r u p o w a n i w małych miasteczkach i w s i a c h ,
z rozmaitych

w

Waltdurensis

ikonograficznych

w oparciu o ustne l u b pisane, l u d o w e i pozaludowe l e ­
czasowych

to wyjęto

Obiektem

kształtowania

wieku X V I ,
jest

św. W e r o n i k i . P r z e r a ż o n y k s i ą d z u k r y ł p o p l a m i o n y k o r ­
nicę. W t e d y

kształ­

Walldürn

p o r a ł w ołtarzu i d o p i e r o u m i e r a j ą c w y z n a ł całą t a j e m ­

dla potrzeb

kościelnej,

się n a korporał

Ukrzyżowanego

cujący

sztuki

zawarta

się i

r z a m i C h r y s t u s a naśladującymi

handlarzy. Tematów t y c h n i e p o d e j m o w a l i n a ogół p r a ­
oficjalnej

6

się w

W r o k u 1330 w k o ś c i e l e św. J e r z e g o w W a l l d ü r n o d ­

wino

roz­

kamiennej

proszowickim .

wydanym

prawiał mszę ksiądz H e n r y k

ludowej

które

Etnograficznego

pod koniec

D e sacrae

et progressu,

sztuce

w

wydarzył

pro­

zachowany

figurze

w powiecie

się

k i e l i c h przewrócił

wanych przez różnorodne ośrodki o d p u s t o w e ,
przez p i e l g r z y m ó w ,

ortu

na

tej legendy

opata Jodocusa Hoffiusa:
grinationis

Muzeum

jaki

wino,

że t e m a t y k a

była u w a r u n k o w a n a produkcją

zna­

obszerna

cudzie

można

2

przypuszczać,

chrze­

Ikonografii

o

podpisem,

płaskorzeźba

rozpowszech­

przebadania

Ślą­

chodzących z P o d h a l a i O r a w y , o b r a z o n i e z n a n e j

musi

rozprawy,

wyko­

nany w Płazowie w

do o m ó w i e n i a

wstania obszernej

Kostryckiego

wyczer­

Badającemu s z t u k ę l u d o w ą o d s t r o n y i k o n o g r a f i i

t y m właśnie kątem,

Macieja

w sposób

ideałem

bez wątpienia

arty­

eklektyczna

forma w y m i e n i o n y c h wzorów.
Obok zagadnienia
ikonograficznych w

wątków

mach o p r a c o w y w a n i a
grupy zabytków,
sztuki l u d o w e j
we,

które

ikonograficznych i

sztuce l u d o w e j

poszczególnych zabytków,

podjąć

próby

typów

należy także, w r a ­
czy też

u s t a l e n i a n a i l e dzieło

z a w i e r a ł o w s o b i e o k r e ś l o n e treści

mogły

być u w a r u n k o w a n e

ideową t w ó r c y w z g l ę d n i e W i e j s k i e g o
którego d z i e ł a t e b y ł y

ideo­

świadomością

społeczeństwa, d l a

przeznaczone.

N a t y m m i e j s c u p r a g n ę zająć s i ę r z a d k i m , a s p o t y ­
kanym

na

Świętej

Krwi

(palla

terenie

ludowej,

tematem

z Walldürn. Jest t o w i z e r u n e k

korporału

corporalis)

z

z którego w y p ł y w a

polskiej

sztuki

przewróconym

k i e l i c h e m u dołu,

w i n o , tworząc obraz

złożony

z po­

staci Ukrzyżowanego w o t o c z e n i u j e d e n a s t u t w a r z y C h r y ­
stusa.
Temat

Świętej

k r W i z Walldürn znany

jest j a k d o ­

tąd n a t e r e n i e P o l s k i z d w u n a s t u z a b y t k ó w

sztuki l u ­

27

0

7Í. 2. Odmiany

relikwiarzu,
nocnym

typu

u s t a w i o n y m ma ołtarzu

ramieniu

Przedstawienie

transeptu

Świętej

Krwi

Św.

ikonograficznego

pół­

wartego
rastają

w

Sw.

z Walldürn,

t a k j a k zo­

stało p o w y ż e j o p i s a n e , n i e j e s t o c z y w i ś c i e kopią

cudow­

nego wyobrażenia n a k o r p o r a l e , n a którym b r a k

wszel­

kich
w

śladów,

ale

zrodziło

się

oparciu o tekst legendy.

pod

koniec

wieku

Krwi

u

c z e n i u występują

tego r o d z a j u w i z e r u n e k , d r z e w o r y t w

cyto­

nięcia w ł a s n e j

książeczce

Jodoeusa

1589

powszechniło

Przedstawiono

tutaj

(il.

1) .
8

korporał

podtrzymywany
strony

(od

z

widza)

rego

widoczny

wypływa

jest

wino

przewrócony

przemienione

w

kielich,
krew.

w i d z i m y Ukrzyżowanego

(bez k r z y ż a ) o s z e r o k o

tych

ugiętych

ramionach

Chrystusa
nych w
tymi

i lekko

otacza

jedenaście

następującym

porządku:

Chrystusa . W

bardzo

Świętej

prostych i

Krwi

n i e daje

z Walldürn

artyście

i n w e n c j i , toteż n a t e r e n i e
się

liów i w sztuce
Począwszy

przede

wśród

X V I w.

Walldürn

końca

dzane

przez

Nasi­

popularności

wego

przypada

Wizerunek

ponad

rozwar­
pod

dru­

w

związku

z

diecezji

Walldürn

na okres

jako
ruchu

punktem rozwoju

XVIII.

würZburskiej.
miejsca

po wojnie

z narastaniem

Szczytowym
wieku

katolików

Wizerunki

trzydziestoletniej,

Walldürn

była

1. ćwierć

z

Walldürn

dla

pielgrzy­

dewocyjnych

sięgają­

Świętej

Krwi

c y c h w i e k u X V I I , w y k o n a n y c h techniką

Ukrzyżowanego

na

wysokości j e g o b i o d e r .

1 miedziorytniczą,

K o l e j n y m chronologicznie wyobrażeniem Świętej K r w i
w

ko­

nych

oraz

Spotykane

miedzioryt w
z Ш

dziele würaburskiego j e z u i t y J a n a S t r e i n a

modlitwy

28

г., g d z i e , w

Walldürn

z

przeciwieństwie

Krwi

do d r z e w o r y t u

za­

przeznaczonych

obrazków

względnie

nego szablonu n a papierze,

l a t 1622—1626

w

więc wśród

do W a l l d ü r n

runki

lnianych
jest
i

wśród

Świętej

Krwi

drzeworytnicza

malowanych

według

jed­

j e d w a b i u czy też d r u k o w a ­

ręczniczkach
także w

pielgrzymko­

kontrreformacyjnego.

bokach

r e l i e f n a ołtarzu Ś w i ę t e j

się

lenie

twarze

Sw. Jerzego

stało

rozwar­

obserwujemy

ściele

roz­

dewocjona­

ludowej.
od

mujących

jest alabastrowy

do

rozwi­

Niemiec

wszystkim

(od w i d z a ) . P o n a d t o p o d w i e

po

należy

możliwości

gą — z p r a w e j s t r o n y C h r y s t u s a i t r z y — t w o r z ą c e p i o ­
są

wy­

oparciu

9

n o w ą linię p o s t r o n i e l e w e j
umieszczone

które

Pośrodku

rozmieszczo­

cztery

krwi,

urzą­

twarzy

dwie, jedna

strugi

m i e j s c e m , d o k t ó r e g o zdążały p i e l g r z y m k i - p r o c e s j e

kolanach.

jego

r a m i o n a m i Ukrzyżowanego,

któ­

widzimy

dopiero twarze

Przedstawienie

za p i e r w s z y

p r z e z d w a stojące a n i o ł y . N a k o r p o r a l e z p r a w e j

Walldürn.

nograficzny świętej K r w i z Walldürn.

XVI

roku

о

0 t e o s t a t n i e w i z e r u n k i u f o r m o w a ł się w ł a ś n i e t y p i k o ­

wanej

z

z

Hoffiusa,

uważa

Hoffiusa

0

z k i e l i c h a j a k gałęzie k r z e w u , a n a i c h zakoń­

Bruckner

już

Wolfgang

Świętej

Jerzego'.

Krwi

kościoła

0 ^

zwanych

Bluttüchleine.

u l o t n y c h d r u k a c h z tekstami

litografii.

Znane

na metalowych

są

również

wize­

m e d a l i o n a c h i me-

П. 3. Święta Krew
z Walldürn,
miedzioryt,
1. pol. XIX w., wł. Muz. Etnogr.,
mal. na szkle,
Waksmund,
pow. Nowy
Targ,
wł. Muz. Etnogr.,
Kraków.

dalionikach,

Kraków.

które

11.4. Święta

pojawiły

się

w

trzydziestoletniej,

na

k t ó r e noszono

czasie p i e l g r z y m e k

w

sztandarach

cych

do Walldürn,

w

tzw.

Blutbildstócken,

końcu

Krew

z

handlu

l u b na

Walldürn,

po

wojnie

chorągwiach,

i procesji

zdążają­

na k a m i e n n y c h

figurach

rozrzuconych

wokół

Walldürn,

p r z y d r o g a c h , k t ó r y m i zdążały do ś w i ę t e g o m i e j s c a p i e l ­
g r z y m k i z sąsiednich o k o l i c . W y o b r a ż e n i a
występowały

ponadto

na

licznych

Świętej

obrazkach

n y c h z X V I I I li X I X w . , większość z m i c h uległa
zniszczeniu
lecia w

w

latach

osiemdziesiątych

c z a s i e o d n a w i a n i a kościoła

Wymienione

powyżej

jednak

ubiegłego

Sw.

'dewocjonalia

Krwi

wotyw­
stu­

Jerzego .

były

1 0

produkowa­

ne i s p r z e d a w a n e

n i e t y l k o w Walldürn, ale i w i n n y c h

miejscowościach

na

terenie

iNiemiec,

jak:

Würzburg,

Frankfurt nad Menem, Aschaffenburg,

Bamberg,

chium,

(Linz,

A u g s b u r g , a także w

i w Czechach

(Praga, Igława)

Austrii
n

M i m o prostej, wręcz n a w e t
c j i przedstawień
kilka

odmian

między

Świętej K r w i

typu

kielicha,

a

przede

.
schematycznej
z Walldürn

ikonograficznego,

sobą ułożeniem

kompozy­
dostrzegamy

które

różnią

postaci Ukrzyżowanego,

wszystkim

Mona­

Einsiedeln)

rozmieszczeniem

się

pozycją
twarzy

Chrystusa.
Biorąc

pod

uwagę

pozycję

kielicha oraz

rozmiesz­

czenie t w a r z y C h r y s t u s a o d m i a n t a k i c h m o ż e m y

wyróż­

nić aż o s i e m ( i l . 2). O g ó l n a różnica m i ę d z y t r z e m a p i e r w ­
s z y m i a pięcioma pozostałymi o d m i a n a m i p o l e g a

na t y m ,

29

I L 5. M. Kostrycki,
Święta
Krew
z
Wall­
dürn, drzeworyt,
1831 г., Płazów, wł.
Biblio­
teka Jagiellońska.
II. 6. Święta Krew
z Wall­
dürn,
drzeworyt,
ok. 1800 г., Urfahr,
wg
Brucknera.

że w

pierwszym

przypadku

pują

jednocześnie

nad i

twarze

pod

Chrystusa

ramionami

nego, a w d r u g i m — w s z y s t k i e

wystę­

Ukrzyżowa­

z n i c h przypadają

poniżej r a m i o n C h r y s t u s a . P o n a d t o
odmianach k i e l i c h umieszczony

w pięciu

tylko

pierwszych

jest po p r a w e j

(od w i ­

dza) s t r o n i e U k r z y ż o w a n e g o , n a t o m i a s t w

o d m i a n i e szó­

s t e j , siódmej

po jego

lewej

ikonograficznego

Świę­

i

ósmej

k i e l i c h występuje

stronie.
W
tej

odmianie
Krwi

pierwszej

typu

z Walldürn p o n a d r a m i o n a m i

umieszczone

są c z t e r y w y o b r a ż e n i a

Ukrzyżowanego

jego t w a r z y , z p r a ­

wej

zaś s t r o n y p r z y p a d a j ą

trzy, a z lewej

cztery

rze,

ułożone

wspomnianym

drzeworycie

u

tak jak

na

twa­

Hoffiusa.
W

odmianie

drugiej

nego w i d z i m y
umieszczono
miennym

tylko

po

ponad

ramionami

trzy twarze,

cztery

z

a

obu jego

układzie; z p r a w e j

—

Ukrzyżowa­

pozostałe
stron,

twarze

osiem

ale w

od­

t e ułożone

są

w j e d n y m rzędzie i tworzą w s t o s u n k u do postaci C h r y ­
stusa

ukośną

l i n i ę , iz l e w e j

:zaś p r z y p a d a j ą

po

dwie

t w a r z e w d w ó c h u k o ś n i e u ł o ż o n y c h rzędach.
W

trzeciej

ponad

z odmian omawianego

r a m i o n a m i Ukrzyżowanego

do dwóch. Po
twarze

prawej

Chrystusa w

twarzy

zredukowana
po

dwie

d w ó c h p i o n o w y c h rzędach, z

jego s t r o n i e występują

lewej

j e s t pięć

twarzy, przy

w

zewnętrznym,

rzędzie

t y p u liczba
została

czym
a

trzy

z

dwie

w

nich

przypadają

rzędzie

wewnętrz­

nym,
Odmiana

czwarta

charakteryzuje

się

umieszczeniem

p o p r a w e j s t r o m e U k r z y ż o w a n e g o sześciu w y o b r a ż e ń j e ­
go t w a r z y ,

zestawionych

po trzy

rzędach. Po s t r o n i e l e w e j
pięć

i ułożone są po- d w i e

rzędach, a piąta p r z y p a d a
W

w

dwóch

pionowych

Chrystusa twarzy
w

jest

dwóch także

między

rzędami u

o d m i a n i e piątej p o s t r o n i e p r a w e j

tylko

pionowych
szczytu.

Chrystusa w i ­

d z i m y sześć t w a r z y , p o d w i e w

dwóch p o z i o m y c h

dach i

pionowym,

dwie

twarze

jedna przypada

w

między

układzie

z

rzę­

których

rzędami, a d r u g a poniżej

rzędu

dolnego. P o s t r o n i e l e w e j układ j e s t p r a w i e

identyczny,

jedynie

rzędu

brak twarzy

przypadającej

poniżej

dol­

nego.
Odmiana

szósta, j a k i d w i e

wymienionych

ułożeniem

Ukrzyżowanego.

Po

jego

twarzy zestawionych w
czym

następne, różnią się od

kielicha
prawej

po

lewej

stronie

t r z y z n i c h tworzą

rząd z e w n ę t r z n y , a d w i e rząd
Ukrzyżowanego

w i o n o sześć t w a r z y u ł o ż o n y c h p o t r z y w
rzędach w

pięć

d w ó c h p i o n o w y c h rzędach, p r z y

wewnętrzny. Po stronie lewej
wych

stronie

widzimy

nierównych

odstępach

przedsta­

dwóch

piono­

pomiędzy

nimi.

W o d m i a n i e s i ó d m e j z p r a w e j s t r o n y C h r y s t u s a -przy­
pada

pięć

twarzy

tworzących

d w a w e r t y k a l n i e ułożone

rzędy, z k t ó r y c h z e w n ę t r z n y składa się z t r z e c h
a wewnętrzny

z dwóch. Po

stronie lewej

zaś

twarzy,

przedsta­

w i o n o sześć t w a r z y z e s t a w i o n y c h

w

n o w y c h rzędach w

porządku: cztery

następującym

d w ó c h r ó w n i e ż pio­

r z e w rzędzie z e w n ę t r z n y m i d w i e w rzędzie

twa­

wewnętrz­

nym.
W

ósmej i o s t a t n i e j z o d m i a n t y p u

Świętej K r w i

kach Ukrzyżowanego
ale

układ

ikonograficznego

z W a l l d ü r n r o z m i e s z c z e n i e t w a r z y p o bo­

twarzy

Zbliżone j e s t o d o d m i a n y siódmej,

odznacza

się

większą

s w o b o d ą , -two­

rząc w o k ó ł p o s t a c i C h r y s t u s a r o d z a j

wieńca. Można na­

wet

wyłoniła

przypuścić,

że

odmiana

ósma

się

z po­

p r z e d n i e j n a z a s a d z i e 'przesunięcia w l e w o t r z e c i e j z t w a ­
rzy

(licząc o d dołu) w

rzędzie zewnętrznym po

s t r o n i e C h r y s t u s a , -oraz p o p r z e z
twarzy

od

dołu),

-po l e w e j

Odmiana

pierwsza

w

30

(licząc

wnętrznym

Niemczech

w

XVII

zmianę p o z y c j i

przypadającej

stronie
jest

w

prawej
drugiej

rzędzie

'ze­

Ukrzyżowanego.

najstarsza

i

w. na wspomnianej

pojawiła
już

się

rycinie

w

dziele H o f f i u s a . O d m i a n a d r u g a występuje

czech p o c z ą w s z y

w

Niem­

od w i e k u X V I I , a przykładem j e j

relief a l a b a s t r o w y zdobiący ołtarz Świętej

Krwi

jest

w

ko­

ściele Ś w . J e r z e g o w W a l l d ü r n . O d m i a n a t r z e c i a

zna­

1 2

na j e s t d o t ą d

t y l k o z jednego miedziorytu

powstałego

przypuszczalnie w 1. ćwierci X I X w . , m i e d z i o r y t u , który
zachował

isię

w

zbiorach

Muezum

Etnograficznego

w K r a k o w i e ( i l . 3). O p a t r z o n y j e s t o n p o l s k i m p o d p i s e m ,
a

na rewersie

umieszczony

jest

tekst

nież w j ę z y k u p o l s k i m i . O b r a z e k

modlitwy

rów­

powstał bez

wątpienia

poza 'Polską, n a c o w s k a z u j ą

błędy językowe,

uniemoż­

liwiające w r ę c z ' z r o z u m i e n i e

wspomnianego

skiego.

Wprowadzenie

ponad

Krwi

z Walldürn

wśród

austriackich rycin

omawiany

rysunku

miedzioryt

kowanych w

Austrii

tekstu pol­

przedstawieniem

Pelikana,
o

tej

należy

do

pojawia

się

tematyce,

sugeruje,

że

dewocjonaliów

produ­

odbiorcy .

Odmiana

d l a polskiego

1 3

c z w a r t a sięga r ó w n i e ż w i e k u X V I I

i występuje

t a l o w y c h m e d a l i o n a c h , które były w y r a b i a n e
wane w

Świętej

który

na m e ­

i

sprzeda­

Walldürn.

Pozostałe c z t e r y

odmiany

więtnastowiecznych

znane

zabytków

są

głównie z

spotykanych na

dzie­
terenie

A u s t r i i , C z e c h , Śląska, a także, j a k t o z o b a c z y m y , w

Pol­

sce .
14

O d m i a n ę szóstą t y p u i k o n o g r a f i c z n e g o

Świętej

Krwi

z Walldürn r e p r e z e n t u j e w Polsce o b r a z e k n a szkle

zna­

l e z i o n y n a P o d h a l u w e w s i W a k s m u n d ( i l . 4), w y k o n a n y
być m o ż e p r z e z m a l a r z y , k t ó r z y
łać w o k o l i c a c h N o w e g o T a r g u
na o b r a z k u z Rogoźnika

15

w

( i l . 7), o r y s u n k u

i t r a w i o n y m na lustrze. Obrazek
importem

z Południowych

Czech,

ozdobnym

obramieniu,

dzia­

ją

także

malowanym

t e n j e s t bez

wątpienia

n a co w s k a z u j e

równo t e c h n i k a w y k o n a n i a , j a k i
rału w

X I X w. mieli

. Odnajdujemy

umieszczenie

zbliżonym

za­

korpo­

do

arkady

w s p a r t e j n a f i l a r a c h , 'zwieńczonej d e k o r a c y j n ą w a z ą
tulipanowymi

k w i a t a m i , przypadającymi

oraz

II. 7. Święta Krew
pow. Nowy
Targ,

z Walldürn,
mal. na lustrze,
Rogoźnik,
wł. Muz. Tatrzańskie,
Zakopane.

n a osiach f i ­

larów. O b r a z k i t a k i e w y k o n y w a l i p o d k o n i e c X V I I I i n a

kładów

początku

p u , j a k i napis n a płazowskim

szkła.

XIX

Jako

w.

widłami

zgrupowani

wokół

używali

oni grafiki

niemieckiej,

dów

'umieszczane

pod

poszczególne l i t e r y ziewają

wzorów

czego w i d o m y m

znakiem

niemieckie

były

napisy,

które

również

w o b r a z k u z Rogoźnika p o d p i s a n y m j a k o :
-zü-Waldchúrn" .

Można

18

więc

malo­

występują

„Gnadenbild-

przypuszczać,

w i e n i e się o d m i a n y szóstej p r z e d s t a w i e n i a

hut

austriackich odmiany

malarze

że

( i l . 8), W i t ó w

lustrze.

Obrazek

wowzoru wprowadzeniem

krzyża, n a k t ó r y m

mańskiego

z nie znanej

zawieszony

na Orawie

w

Nie

znamy

miejsca

się

jednak,

że

jest C h r y s t u s .
O d m i a n a siódma p r z e d s t a w i e n i a Ś w i ę t e j K r w i z W a l l ­
dürn

znana

jest

w

Polsce z

s t r y c k i e g o ( i l . 5), w y k o n a n e g o
Przykłady

występowania

drzeworytu

Macieja

Ko­

w P ł a z o w i e w r o k u 1831

tej odmiany

spotykamy

także

w A u s t r i i , j a k o t y m świadczy m i e d z i o r y t zdobiący m o ­
dlitwę

do

Świętej

1800 r . p r z e z
(il. 6 )

1 S

Krwi

Johanna

. Wymienione

'powyżej

z

Walldürn,

Hendía

dwie

w

wydaną

Urfahr

błędem

Linzu

o b r a z k i z W a k s m u n d u i Rogoźnika, n i e w y k a ­
byłoby

do w s p o m n i a n e g o

Kostryckiego

kompozycji,

sądzić, że K o s t r y c k i w z o r o w a ł

pośrednio n a m i e d z i o r y c i e
bowiem

około

koło

ryciny, t a k j a k wspomniane

zują p o w i ą z a ń s t y l o w y c h . M i m o i d e n t y c z n e j
z Urfahr. W

się

bez­

przeciwieństwie

miedziorytu

—

na

rycinie

podkreślony j e s t kształt korporału, p o n a d ­

to zaiś u dołu z n a j d u j e się następujący n a p i s : „ P r a w d z i w e w y l a n i e s k i e l i c h a k r f i p r z e n y s : 1 8 3 1 " . K o s t r y c k i posłu­
żył się p r z y p u s z c z a l n i e
zapewne j e d n y m
dla polskich

równo

obrazkiem

dewocyjnym,

z t y c h , które, j a k m i e d z i o r y t

zeum Etnograficznego
strii

jakimś

powtórzenie

z Mu­

w Krakowie, wykonywano

odbiorców.
przez

Przemawia

Kostryckiego

Podhala

w Au­

larzy
z

spod

ręki

pliwie
i

wykonania

Nowego

jednego

związki

i

typie

aureoli. Odmiana
znana

dewocyjnego

w

zbiorach

techniką

wydaje

produkcji ma­

z nich —

co

obrazek

przypuszczalnie

wskazują

widoczne

w

niewąt­

układzie

sposobie m a l o w a n i a

ciała

włosów

Świętej

jeszcze z n i e w i e l k i e g o

Krwi

obrazka

B i b l i o t e k i Jagiellońskiej,
drzeworytu,

wy­
opa­

S. M i s s a

Valterie"

( i l . 12).

Według

tradycji,

drzeworyt

t e n p o c h o d z i z G ó r n e g o Śląska, a j e g o p r y m i t y w n a f o r ­
ma

przemawia

ludowego

za t y m , że j e s t

t o dzieło

miejscowego,

a r t y s t y , n a t o m i a s t n a p i s łaciński w s k a z u j e ,

w z o r o w a ł się o n n a j a k i e j ś d e w o c y j n e j
Drogę

jaką

odmiana

ósma

że

rycinie.

przedstawienia

świętej

Krwi

z W a l l d ü r n przedostała s i ę d o p o l s k i e j s z t u k i l u ­

dowej

wyjaśnia n a m o b r a z m a l o w a n y

przy-

ficznego

Wiedniu

z

obrazów,

trzonego następującym n a p i s e m : „ V e r u m M i r a c u l u i m S u b

w

znanej

tych

podkoloirowanego

zachowany

tym

oraz

P i e k i e l n i k u ( i l . 11).

ósma p r z e d s t a w i e n i a
jest

Białka
Szy­

wyszły
na

re­
zna­

w s i podhalańskiej,

Targu. Trzy

malarza,

n a szkle,
Leśnica,

przykład

Witowa

twarzy,

z Walldürn
konanego

one

stylowe

za­

za

że

z k o l e k c j i Stefana

( i l . 10) i w

stanowią

Białki

Chrystusa,

bliżej

Jabłonce

z okolic

Leśnicy,

we wsiach:

( i l . 9) i o b r a z e k

pier­

w a k s i m u n d z k i r ó ż n i się j e d n a k o d w s p o m n i a n e g o

t e n sposób,

Są t o o b r a z k i m a l o w a n e

lezione n a terenie

na

w

się ze sobą, tworząc — t a k

O d m i a n a ósma j e s t n a t e r e n i e P o l s k i n a j l i c z n i e j
prezentowana.

z Walldürn w Polsce zawdzięczamy docierającym n a t e ­
obrazkom

'rozmieszczany

ty­

pełen błę­

się odczytać całość.

ren Podhala

czeskim

'omawianego

drzeworycie,

j a k w m o d l i t w i e n a r e w e r s i e m i e d z i o r y t u — n i e dającą

poja­

Świętej K r w i

ortograficznych,

siódmej

w

zbiorach Austriackiego
( i l . 13), k t ó r y

o l e j n o n a płótnie,
Muzeum

opatrzony

Etnogra­
jest

na-

31

stępującym
stał w
Mszy

napisem:

mieście
Św.;

„Krótkie

Walternie

jednemu

opisanie

w

dzień

księdzu

cudu,

Bożego

pobożnemu

Bóg

m o c n y okazać r a c z y ł całemu Ś w i a t u , że j e s t
u t a j o n y w Przenajświętszym S a k r a m e n c i e ,
podnosić Ciało i K r e w
Wtem

się k i e l i c h

Pana

wywrócił

wizerunek (signum)

Polską

miana

daje

Wszech­

gdy miał

już

Chrystusa.

ukrzyżowany

od s t o l i c y A p o s t o l s k i e j

ten

p o dziś dzień, ż e

Jezus

a zwiną

g n u m ) i w o d y jedenaście g ł ó w w c i e r n i o w y c h
Co j e s t

odmiany
dürn p o z a

tak j a k t u widzicie

jest na Corporate

się stało z H o s t y i S:

się
przy

prawdziwy

naszego Jezusa
i

który

Ciała

Rzymskiej

(si­

Koronach.

obrazu

nie wiemy

ani

znajduje

nic o

miejscu

powstania

zbiorach

wiedeńskich,

a

tego

kiego.

Powstał

zapewne

w

jakimś

ośrodku

a twórcą j e g o b y ł b e z w ą t p i e n i a m i e j s c o w y

że

miejskim,
rzemieślnik,

20

odróżnieniu

nie

Świętej

Krwi

nie, a w

gółów legendy

obrazku

za

czym

mującemu

obrazków

się

krzyża

z

Walldürn

należy

brakiem

znajomości

szcze­

związku z c z y m

podej­

Świętej

Krwi

walldürnskiej, w

wspomniany

grupie

Pojawienie

motyw

sporadycz­

temat

malarzowi

trudno

było

istniały

krzyża.

przypuszczać,

że

ostatnio

obrazek

wykonany

zapewne

latach

dziewięćdziesiątych

w

Muzeum

( i l . 14, 15). W p r a w d z i e
typu

Wśród wizerunków

dewocyjEtnogra­
należy

ikonograficznego

on

Świętej

umieszczony

opis o m a w i a n e g o

jest

kamy

i t a k i e , które

du

na b r a k

matu

pewne

na

przykłady

zmiany,

ograniczające

waHdum-

omawianego
się

na

ogół

te­
do

wypływającym

z kielicha

Waldryngu w

j a k dotąd

legendy

strugom

cudu,

Niemczech

szczegółów

w przedstawieniach

Chrystusa

craz nadania

krwi

gałęzi, t a k że całe p r z e d s t a w i e n i e

wyobrażenia D r z e w a

że

Zmianę

występowania

dukowane

j e d n a k zaznaczyć,

spoty­
ramach

twarzy

formy

w

w

liczby

pod

19

z Walldürn
zawrzeć

l u b zwiększenia

opis

zdarzył

się

zmniejszenia

j a k podpis

dzień B o ż e g o C i a ł a . . . " . W a r t o

Krwi

znajomości

skiej w p r o w a d z o n o

się o d s ł ó w : „ K r ó t k i

c u d u , który podobnie

Świętej
n i e dadzą

w y m i e n i o n y c h p o p r z e d n i o ośmiu o d m i a n , g d y ż ze wzglę­

obrazem wiedeńskim zaczyna

32

orawskich

o

jedynie

więc

to znaleziony

natrafiono

i

Przedstawie­

wzbogacone

pogodzić się z i s t n i e n i e m w i z e r u n k u U k r z y ż o w a n e g o bez

K r w i z Walldürn, ale n a jego r e w e r s i e

nie

Jabłonki

legendy

Potwierdził

się

wie­
wśród

pod malowidłami tekst

walldürnsklej.

który

obrazu

Śląska,

jest na krzyżu.

Walldürn

j a k się w y d a j e ,

naj­

ubiegłego s t u l e c i a , będący własnością

w

z

przedstawieniach

się

Należałoby

pierwszej

od

Górnego

P o l s c e p r z y j ę ł o się t r w a l e w

wiedeńskiego wzorował

Polsce r y c i n y z t e k s t a m i legendy

odmiany

zarówno
z

krzyża w y s t ę p u j e n a t e r e n i e N i e m i e c

na

do

bowiem

drzeworytu

stać C h r y s t u s a z a w i e s z o n a

prawdopodobniej

Krakowie

wzorów

n a s z k l e z Leśnicy, Białki, W i t o w a ,

obrazu

ficznego w

przekształceniem

P i e k i e l n i k a , t a k j a k i n a o b r a z k u z W a k s m u n d u , po­

watną. T w ó r c a

ny

będących

których

p r o d u k o w a n y c h n a te­

.

deńskiego, j a k i

tłumaczyć,

w

typu

W o b r ę b i e o d m i a n y ósmej istnieją j e d n a k p e w n e róż­

znaczony d o k a p l i c z k i l u b n a w e t s t a n o w i ł własność p r y ­

o Walldürn.

znanej
ostatnio

ale

Galicji,

austriackich

w

dewocyjnym,

wymieniona

renie

małe r o z m i a r y m o g ą w s k a z y w a ć , że był t o o b r a z

umieszczony

więc

ze

wiedeński,

podhalańskich

przemawia

może

Wall­

omawianego

do obrazków d e w o c y j i n y c h ,

za c z y m p r z e m a w i a e k l e k t y c z n a f o r m a t e g o o b r a z u . J e g o
prze­

Być

wyprowadzić

siódmej

obraz

i

przypuszczać,

wyraźnie
odmiany

z

Śląskiem. O d ­

kopię s t a n o w i

obrazków

zaboru austriac­

się

Austrii

Krwi

i Górnym

g r u p a z a b y t k ó w z t e r e n ó w P o l s k i p o ł u d n i o w e j i Górnego

Ponieważ

obraz t e n pochodzi z terenów dawnego

Świętej

południową

Śląska n a w i ą z y w a ł a

opatrzony

j e s t n a p i s e m p o l s k i m , w i ę c należałoby

przedstawienia

Ikonograficznego.

nice: w

jego p i e r w o t n y m przeznaczeniu.

się o n w

ta

terenie

aprobowane.

T e r e l i k w i j e p o dziś dzień c u d a m i s ł y n ą " .
Niestety,

na

ósmej

liczby
do

zbliża się do

Jessego .

twarzy

siedmiu,

22

C h r y s t u s a , które
obserwujemy

na

zostały

zre­

płaskorzeźbie

s k u , że t e m a t Ś w i ę t e j K r w i z W a l l d ü r n w y s t ę p u j e

głów­

nie n a obszarze

nato­

miast —

Polski Południowej, sporadycznie

na Górnym

Śląsku. D o t a r ł

o n do P o l s k i n i e

bezpośrednio z o d l e g ł e g o W a l l d ü r n , o t o c z o n e g o n i e m i e c ­
kimi

p r o w i n c j a m i , zamieszkałymi

testancką,
i

ale

za

przez

pośrednictwem

Czech. W s z y s t k i e z n a n e dotychczas

napotykamy tylko w
Ponadto

sach

oficjalnej

wcześniejszych,

mimo

że

wizerunki takie

zacho­

się t e m a t u Ś w i ę t e j
wyjaśnić

Walldürn

jako miejsca

cudownego,

Krwi

wzrostem

kościoła

Św.

bowiem

kościół

Jerzego Michała
Św.

Retzbacka.

Jerzego

otrzymał

I X odpust dla pielgrzymów
Wniebowzięcia

po­

proboszcza

W

r o k u 1864

od

papieża

odwiedzających

o k r e s i e Bożego Narodzenia,

Świąt,

z Wall­
znaczenia

co nastąpiło w

X I X w . d z i ę k i s t a r a n i o m ówczesnego

porał w

w.,

okre­

X I X w . można

nych

z XIX

Niemczech.

Rozpowszechnieniie

Piusa

sztuce koś­

tego t e m a t u w

dürn w
łowie

ujęcia t e g o t e m a t u

są t o z a b y t k i p o c h o d z ą c e

a b r a k j e s t zupełnie p r z y k ł a d ó w
w a ł y się w

pro­

Austrii

sztuce l u d o w e j , n i e n a t r a f i o n o n a ­

tomiast na jego występowanie w
cielnej.

ludność

katolickiej

kor­

Wielkanocy,

Zielo­

Boskiej,

Święta

Matki

Św. Michała o r a z w pierwszą niedzielę czerwca. W t y m
też r o k u

obchodzono

uroczyście w

pielgrzymek do cudownego
pozwalają

n a m uściślić

Wallddürn

400-lecie

korporału - . Powyższe f a k t y
a

datowanie

wymienionych

s k i c h z a b y t k ó w s z t u k i l u d o w e j , co j a k w i a d o m o
cza zazwyczaj
wątpliwie
10

tej

Krwi

w i e l e trudności. Oprócz pochodzącego n i e ­

z 1831 r . d r z e w o r y t u

opatrzonego

datą, w s z y s t k i e

giem M a t k i

Boskiej

w

w i c k i m , pochodzącą
w i e n i a Św. K r w i

figurę przydrożną

Makocicach w

powiecie

z Walldürn n a „fasadzie", b o k i
Chrystusa

figury

pokazują­

cego r a n y , C h r y s t u s a p r z e d P i ł a t e m o r a z m o n o g r a m I H S .
Przedstawienie

Świętej

rzeźbie k a m i e n n e j
bliższej

okolicy

Krwi

s p o t y k a się w

na terenie Niemiec,

Walldürn

ludowej

głównie w

(Hainstadt,

Świę­

z a p e w n e w 2. p o l . X I X w . ,

l a t a c h siedemdziesiątych

i osiem-

proszoprzedsta­

2 3

wyobrażające

Kostryckiego,

z posą­

z 1911 r . ( i l . 1 6 ) . O b o k

zdobią płaskorzeźby

Macieja

inne przedstawienia

z Walldürn powstały

a n a w e t być m o ż e w
zdobiącej s ł u p o w ą 'kamienną

pol­

nastrę­

naj­

Kulsheim, B u -

II. 8. Święta Krew
z Walldürn,
mal. na szkle, kościół św.
Szymona
i Judy,
Białka, pow. Nowy
Targ.
II. 9. Święta
Krew
z Walldürn,
mal, na szkle,
Witów,
pow.
Nowy
Targ,
wł. Muz. Tatrzańskie,
Zakopane.
II.
10.
Święta
Krew
z Walldürn,
mal. na szkle,
Jabłonka,
pow.
Nowy
Targ,
wł. Muz. Etnogr.,
Kraków.
II. 11. Święta
Krew
z Walldürn,
mal. na szkle,
Piekielnik,
pow. Nowy
Targ,
wł. Muz. Etnogr.,
Kraków.
ii

chen), n a w s p o m n i a n y c h j u ż f i g u r a c h u s t a w i o n y c h p r z y
drogach, którymi

zdążały p i e l g r z y m k i . B y ł y

to n a ogół

kolumny

zwieńczone płaskorzeźbą

z wyobrażeniem

cu­

downego

korporału ujętego w o b r a m i e n i e o f o r m i e

wo­

lut,

a

do

najstarszych

w

Walldürn

przy

w

1728 r . o r a z

w

należy

Blutbildstock

Amorbacher
pobliżu

Strasse

Hainstadt w

stojący

wystawiony
roku

1744 ( i l .

17) .
24

Figura
nego

makocicka

z funkcją,

stocken.

Walldürn

nych sławnych

nie

jaką

miała

oczywiście

spełniały

należało

tylko w

bowiem

najbliższej

nieniu od i n n y c h k a t o l i c k i c h

pielgrzymów

spoza

zawędrował

do

wa

2 ( i

. Wiadomo,

cudow­

i w

odróż­

pątniczych, j a k

dzisiejszy

przyby­

za

nas

temat

pośrednictwem

f u n d o w a l i mieszkańcy w s i ,

a twórcą j e j , w e d ł u g m i e j s c o w e j
tylko z imienia,

miejsc

Interesujący

2 5

zapewne

wzorów graficznych. Figurę
ny

wspól­

Blutbild-

i Węgier, nie notowano t a m

Niemiec .

Makocic

do

okolicy

ośrodków

chociażby i M a r i a z e l l , dokąd p o d z i e ń
wają p i e l g r z y m k i z C z e c h

nic

niemieckie

t r a d y c j i , m i a ł być, z n a ­

kamieniarz

Franciszek

że k a m i e n i a r z e p o s ł u g i w a l i

z

Maszko-

się

druko­

w a n y m i w z o r n i k a m i , z których k o p i o w a l i dosłownie l u b
po p r z e p r o w a d z e n i u

tylko pewnych

przydrożnych, n a g r o b k ó w
wane

b y ł y n a ogół w

nam

na wskazanie

zmian formy

figur

i ołtarzy. W z o r n i k i t e

wyda­

Niemczech

drogi, jaką

i A u s t r i i , co
temat

Świętej

z W a l l d ü r n p r z e d o s t a ł się d o l u d o w e j r z e ź b y
na t e r e n i e P o ł u d n i o w e j P o l s k i
Reasumując

27

pozwała
Krwi

kamiennej

.

nasze rozważania, d o c h o d z i m y

do w n i o ­

33

dziesiątych

tego

stulecia.

Omawiany

temat

P o l s k i utrzymał się do p o c z ą t k ó w d r u g i e g o

na

cia X X w . , n a co z d a j e się w s k a z y w a ć najmłodszy
nalezionych

z od­

p r z y k ł a d ó w — płaskorzeźba n a f i g u r z e

ma-

k o c i c k i e j z r o k u 1911.
Zatrzymajmy
zawartych w

się jeszcze n a d sprawą treści

przedstawieniu

Splamiony

winem

Świętej

Krwi

ciele Św. Jerzego w Walldürn, czczony

jest

k r w i C h r y s t u s a , stąd o b n o s z o n y

w

B o ż e g o Ciała

bywa

i

jakie

ustaliło

z Walldürn.

się

w

w

w

procesji

monstrancji

Świętej K r w i z

sztuce

na

koś­

jako relikwia
czasie

na równi z umieszczonym

Sanctissimum. Z przedstawieniem
dürn,

ideowych

korporał, p r z e c h o w y w a n y

Czy

terenie

dziesięciole­

całe t o b o g a c t w o

jaśnić

tego p r o b l e m u . N a

wienie

Świętej

zerunkami

Krwi

cierpiącego

z bezkrwawą

Czy j e d n a k

wprowadzony

przez

Franciszka

z Maszkowa,

m a k o c i c k a , czy też
proboszcza,
został

ono

niarskich?

mechanicznie

Wydaje

się, że

Chrystusa.

r o l i , a l e 'stanowił j e d y n i e
Chrystusa.

o jego prawdziwej
mszy.

był

obrazowym,

więc

względnie

Wizerunek

obecności w

Świętej

a nie j a k

ilustracyjnym

Krwi

chwili od­
z

Walldürn

dotąd

symbolicznym

wyobrażeniem

sakramentu

k o m u n i i . Rozpowszechnione w Niemczech

r y c i n y , na któ­

z wi­
uzupeł­

była

figura

miejscowego

prawdopodobne —

dla odbiorcy
jedną

program

kamieniarza

z wzorników

walldürnski n i e odgrywał

utwierdzać

prawiania

dziełem

czy — co j e s t n a j b a r d z i e j

ofiary

przekonanie

którego

był i n s p i r o w a n y przez

przeniesiony

mszy

bezkrwawej

przedsta­
jest

ofiarą m s z y .

Z w i e l o k r o t n i e n i e wyobrażeń C h r y s t u s a miało

więc

zestawione

Chrystusa, stanowiącymi

świadomie

korporał

a

Polski?

pełni w y ­

z Makocic

z Walldürn

t e n został

w i d o m y m z n a k i e m p r z e m i e n i e n i a w i n a w i k r e w w czasie
świętej,

figurze

w

nienie i d e i z a w a r t y c h w wyobrażeniach korporału, zwią­
zanych

XVI

X V I I w . , z w i ą z a n e b y ł y jeszcze i n n e treści. B y ł o

t a k twórcom,

dzieł n a t e r e n i e

B r a k j a k i c h k o l w i e k przekazów nie pozwala

Wall­

przełomie

treści b y ł o z n a n e

jak i odbiorcom wspomnianych

kamie­

z polskiej

szczególnej

z odmian

wyobrażenia

N a l e ż a ł o b y się jeszcze zastanowić n a d p o w o d e m
jęcia

tematu

Świętej

Krwi

z

wisi

jakiejś

Walldürn

prze­

przez

polską

sztukę l u d o w ą . M o g ł y t u działać t a k i e c z y n n i k i , j a k n p .
propagowanie
nów

omawianego

względnie

t e m a t u przez któryś

duchowieństwo

świeckie.

W

z

zako­

Walldürn

r y c h korporał t r z y m a n y jest przez Marię i Św. J a n a l u b

w r o k u 1031 o s i e d l i l i s i ę k a p u c y n i , stąd można b y w n i o s ­

Boga Ojca wskazuje,

kować,

niach
W

cudowny

korporał

kulcie ludowym

tronką

że n a w s p o m n i a n y c h
Święta

nieszczęśliwych

się do n i e j o p o m o c

pełnił r o l ę

i

Krew

przedstawie­

postaci

z Walldürn

opiekunką

chorych.

Chrystusa.
była

pa­

Zwracano

szczególnie w c h o r o b a c h k r w i ,

cho­

w

taką

z prośbą o d z i e c k o

Krwi

wym

29

inwentarzem

domo­

.

temu

zakonowi

Świętej

Krwi

powinien

klasztorze

34

3 0

odegrać

mogło

zależeć

. Ponieważ

był i jest

kapucynom

jednak,

że

krakowskim

kapucynów
we

wspom­

temat

Świętej

zupełnie

z n a n y . T r u d n o także s t w i e r d z i ć czy o m a w i a n y

12

13

na

omawiany

klasztor

przeprowadzone

wykazały

II. 12. Święta Krew
z Walldürn,
drzeworyt,
Górny
Śląsk, wł. Bibl.
Jagiellońska,
z Walldürn,
olej,
płótno,
wł. Osterreichische
Museum
für Volkskunde,
Wiedeń.
dürn, obrazek
dewocyjny,
awers i rewers,
wł. Muz. Etnogr.,
Kraków.

VERUM
MIRACULUM
SUB S.MÍSSA VALTKRTE

był

Krakowie. Poszukiwania

nianym

nad

właśnie

t e m a t b y ł p o p u l a r n y n a t e r e n i e P o l s k i p o ł u d n i o w e j , więc
rolę

r o b a c h k o b i e c y c h , różycy, t a k u l u d z i j a k i u zwierząt,
i opiekę

że

rozbudzeniu k u l t u

Kraków.
II. 14, 15.

II. 13.
Święta

nie

t e m a t był

Święta
Krew
z

Krew
Wall­

15

14

popularyzowany

przez

któregoś

z pracujących

proboszczów,

gdyż w

takim

na t y c h

t u z A u s t r i i i C z e c h . W przejęciu tego t e m a t u p r z e z p o l ­

wypadku

natra­

ską sztukę l u d o w ą

niepoślednią

f i o n o b y n a o b r a z y kościelne z p r z e d s t a w i e n i e m

Świętej

skakujący,

magiczny

terenach
Krwi
w

z Walldürn. Należałoby

przypadku

więc

i n n y c h tematów,

przyjąć,

K r w i z W a l l d ü r n zostało p r z e n i e s i o n e
ludowej

że t a k j a k

przedstawienie

Świętej

do polskiej sztuki

za p o ś r e d n i c t w e m d e w o c j o n a l i ó w

docierających

Świętej

Krwi

prymitywną
zów

wręcz

z W a l l d ü r n , który
wyobraźnię

i grafik,

odbiorców,

rolę mógł odegrać

charakter

twórców

j a k i niemniej

dla których

za­

przedstawienia

oddziałał

zarówno

wymienionych

prymitywnych

na

obra­

wiejskich

były o n e przeznaczone.

PRZYPISY
M . W a l i c k i , O nową interpretację
pojęcia
Chrystusa
Frasobliwego,
„ P o l . S z t . L u d . " , R. V I I I , 1954, n r 2,
s. 100—103; A . K u n c z y ń s k a , Chrystus
Frasobliwy
w pol­
skiej sztuce ludowej,
„ P o l . S z t . L u d . " , R. X I V , 1960, n r 4,
s. 211—228; H . O l ę d z k a , L'ancienne
sculpture
du
Christ
Affligé
des districts
de Jasło, Krosno
et Sanok
dans
les
collections
du Musée des Traditions
et des Arts
Popu­
lates
á Varsovie,
„Zeszyty Etnograficzne M u z e u m K u l ­
t u r y i S z t u k i L u d o w e j w W a r s z a w i e " , t . I , 1960, s. 7 4 —
87; S. K r z y s z t o f o w i c z , E . Snłeżyńska, Ikonografia
ludo­
wych
obrazów
Matki
Boskiej
Saletyńskiej,
„ P o l . Szt.
L u d . " , R. X V I I I , 1964, n r 1, s. 2 5 — 3 4 ; S. K r z y s z t o f o w i c z ,
Źródia ikonograficzne
przedstawień
Oka
Opatrzności,
„ P o l . Szt. L u d . " . R. X X I I , 1968, n r 3, s. 121—126.
- K . Künstle, Ikonographie
der christlichen
Kunst,
B d . I , I I , F r e i b u r g 1928; L . R e a u , Iconographie
de 1'art
chrétien,
t . I — I I I , P a r i s 1955.
J . Białostocki, Tradycje
i przekształcenia
ikono­
graficzne,
„ T e o r i a i T w ó r c z o ś ć " , P o z n a ń 1961, s. 1 4 1 .
P r z y k ł a d e m s t w o r z e n i a w obrębie p o l s k i e j s z t u k i l u d o ­
w e j t y p u i k o n o g r a f i c z n e g o w o p a r c i u o istniejące t e k s t y
l e g e n d j e s t , j a k dotąd, j e d y n i e p r z e d s t a w i e n i e
Matki
B o s k i e j S a l e t y ń s k i e j , (S. K r z y s z t o f o w i c z , E . Snieżyńska,
op. c i t . , s. 34).
K . P i w o c k i , Podnieta
i realizacja
[ w : ] Sztuka
i Hi­
storia.
Księga
pamiątkowa
ku czci prof. M.
Walickiego,
W a r s z a w a 1966, s. 217.
J . Białostocki, o p . c i t . , s. 158.
1

3

4

5

D r z e w o r y t M . K o s t r y c k i e g o , 1831 г., B i b l i o t e k a J a ­
giellońska, s y g n . J И 0 5 1 ; d r z e w o r y t k o l o r o w a n y z G ó r ­
n e g o Śląska, B i b l i o t e k a Jagiellońska, s y g n . J 10993;
o b r a z k i na szkle w M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w K r a k o ­
w i e : o b r a z e k z Jabłonki N r i n w . 10971, o b r a z e k z W a k s ­
m u n d u N r i n w . 11269, o b r a z e k z P i e k i e l n i k a N r i n w .
9412; o b r a z k i n a s z k l e i l u s t r z e w M u z e u m Tatrzańskim
w Z a k o p a n e m : o b r a z e k z L e ś n i c y N r i n w . E/82, o b r a z e k
z W i t o w a N r i n w . E/46, o b r a z e k n a l u s t r z e z Rogoźnika
N r i n w . E/992, o b r a z e k z t e r e n u P o d h a l a należący p i e r ­
w o t n i e do k o l e k c j i S. Szymańskiego, Oddział M u z e u m
T a t r z a ń s k i e g o , W i l l a T e a , N r i n w . 2915; o b r a z e k
na
s z k l e , kościół św. S z y m o n a i J u d y , . Białka, p o w . N o w y
T a r g , o b r a z o l e j n y n a płótnie, O s t e r r e c h i s c h e s M u s e u m
für V o l k s k u n d e , W i e d e ń N r i n w . 56222.
Wiadomości o Walldürn czerpałam z p r a c : K . L o h m e y e r , Die Wallfahrstkirche
zum heiligen
Blut in
Wall­
dürn,
Augsburg
(1929), „Deutsche
Kunstführer", B d .
X L I I I ; R. K r i s s , L . R e t t e n b e a k , Wallfahrtsorte
Europas,
M ü n c h e n b . r . , s. 68; P. T . S t u m p , O'. G i l l e n , Heilige
Blut
[ w : ] Reallexikon
zur deutschen
Kunstgeschichte,
Bd. I I ,
r e d . O. S c h m i t t , S t u t t g a r t 1948, szp. 954; M . D o i m a r u s ,
Walldürner
Wallfahrt
in sechs
Jahrhunderten,
b . m . 1952,
s. 6 — 2 1 ; W . B r u c k n e r , Die Verehrung
des Heiligen
Blutes in Walldürn,
A s c h a f f e n b u r g 1958, s. 2 2 — 4 8 ; R. K r i s s ,
L . R e t t e n b e c k , Bilder
und Zeichen
religiósen
Volksglaubens, München 1963, s. 73.
W . B r u c k n e r , o p . c i t . , s. 2 1 , i l . 30.
6

7

8

35

9

T a m ż e , s. 27. i l . 3 1 , 32.

1 0

T a m ż e , s. 48, 70—80.

1 1

T a m ż e , s. 74—77.

1 8

1 9

T a m ż e , s. 22.
Miedzioryt w Muzeum Etnograficznym w K r a k o ­
w i e , N r i n w . 22103;
obrazki
dewocyjne z podpisami
i t e k s t a m i m o d l i t w w języku p o l s k i m były d r u k o w a n e
w X I X w . między i n n y m i w Paryżu przez Bouasse L e bel, w B a w a r i i w Szrobenhauzen u Poelletha, w N o r y m ­
berdze oraz u L . K o p p e g o w Pradze.
W . B r u c k n e r , op. c i t . , s. 77, p r z y p . 315 w p r o w a d z a
podział w p r z e d s t a w i e n i a c h Ś w i ę t e j K r w i z W a l l d ü r n n a
d w i e o d m i a n y : k i e d y t w a r z e C h r y s t u s a występują n a d
i pod r a m i o n a m i Ukrzyżowanego i kiedy wszystkie t w a ­
r z e u m i e s z c z o n e są p o d r a m i o n a m i U k r z y ż o w a n e g o . T e
o s t a t n i e w i z e r u n k i , j e g o z d a n i e m , są c h a r a k t e r y s t y c z n e
d l a A u s t r i i i C z e c h . O d m i a n a piąta p r z e d s t a w i e n i a Ś w i ę ­
tej K r w i z Walldürn znana jest n a p o d s t a w i e czeskiego,
l u d o w e g o o b r a z k a na szkle z połowy w i e k u X I X , który
zachował się w M u z e u m M o r a w s k i m w B r n i e
(Peintures sous verte
XVI —XIX
— J u i n 1968, M u s é e C a n t i n i ,
M a r s e i l l e , p o z . 56, i l . 56).
K . S t e c k i , Ludowe
obrazy
na szkle
z okolic
pod­
tatrzańskich,
„Rocznik Podhalański", Zakopane-Kraków,
N r 1, 1914—1921, s. 207; L . L e p s z y , Obrazy
ludowe
na
szkle malowane,
„ P r z e m y s ł i R z e m i o s ł o " , t . I , 1921, s. 3.
1 2

1 3

1 4

е

е

1 5

1 6

malerei

L . L e p s z y , op. c i t . , s. 3; J . V y d r a , Die
( P r a g a 1957), s. 10, 14.

Hinterglas-

M . Sokołowski. Drzeworytnictwo
u nas, „ S p r a w o ­
z d a n i a K o m i s j i do B a d a n i a H i s t o r i i S z t u k i w P o l s c e " ,
t. V I I , 1906, s. 452, i l . 7; J . K i e s z k o w s k i , Zwięzły
katalog
1 7

Fot.: Krystyna
Gorazdowska
— il. 7, 9; Jacek
Swiderski
— il. 8, 10; rys. Maria
Czarnecka.
II. 16. Święta
gura kamienna,

36

Krew
z Walldürn,
1744 r. w pobliżu

wystawy
dawnych
drzeworytów
ludowych
zebranych
i wydanych
przez Z. Łazarskiego,
W a r s z a w a 1921, s. 37.
W . B r u c k n e r , o p . c i t . , s. 70, i l . 33.
O b r a z e k w y k o n a n y techniką stalorytniezą, u dołu
opatrzony jest podpisem: „Cudowny obraz w W a l l d r y n gu w Niemczech". Na rewersie umieszczony jest tekst
legendy.
Pragnę
wyrazić
głęboką
wdzięczność
mgr
A. Tyszkowej na zwrócenie m o j e j u w a g i n a w s p o m n i a ­
n y obrazek.
Obrazki dewocyjne n a terenie dawnej Galicji d r u ­
k o w a n e były w d r u k a r n i W . L . A n c z y c a o r a z w D r u k a r ­
n i „ C z a s u " w K r a k o w i e , a w e L w o w i e w d r u k a r n i Sz.
Bednarskiego.
Przykładem takiego przedstawienia n a terenie Nie­
m i e c j e s t o b r a z p r o c e s y j n y ( B l u t s c h i l d ) w kościele p a ­
r a f i a l n y m w R e t z s t a d t ( o k r ę g K a r l s t a d t ) , p o w s t a ł y około
1700 r . (P. T . S t u m p , O. G i l l e n , o p . c i t . , i l . 8).
L i c z b a t w a r z y C h r y s t u s a uległa z m i a n i e zwłaszcza
n a o b r a z k a c h w o t y w n y c h , k t ó r e z a c h o w a ł y się w k o ś ­
c i e l e Ś w . J e r z e g o w W a l l d ü r n (W. B r u c k n e r , o p . c i t . ,
s. 108).
T e k a N r 28 ( w y w i a d y H . W ó j c i k i E . Ś n i e ż y ń s k i e j - S t o l o t ) , A r c h i w u m Zespołu D o k u m e n t a c j i P o l s k i e j S z t u ­
k i L u d o w e j I S P A N N r i n w . 75305, 76785.
W . B r u c k n e r , op. c i t . , s. 201—204, i l . 48, 50.
T a m ż e , s. 138.
T e k a N r 28, o p . c i t .
E . S n i e ż y ń s k a - S t o l o t , Adeodatus
Martyński
kamie­
niarz z Borzęcina,
„ P o l . Szt. L u d . " , R. X X I I , 1968, n r 3,
s. 134.
M . D o m a r u s , o p . c i t . , s. 52.
W . B r u c k n e r , o p . c i t . , s. 92.
M . D o m a r u s , o p . c i t . , s. 50.

Kubiena

—• il.

2 0

2 1

2 2

2 3

2 4

2 5
2 6

2 7

2 8

2 9
3 0

3, 4, 11, 14, 15; Ewa

płaskorzeźba
na
figurze kamiennej,
Heinstadt,
Odenwald,
wg Brucknera.

Snieżyńska-Stolot

1911 г., Makocice,

pow.

—

Proszowice.

il.

16;

Jan

II.

17. Fi-