http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/4279.pdf
Media
Part of Aktualny stan stroju podhalańskiego/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.1
- extracted text
-
Antoni Kroh
AKTUALNY STAN STROJU PODHALAŃSKIEGO
„Góral,
mieszkający
w
t a k ozdobnej
chacie,
mając
nia
się stroju.
wszystkie s p r z ę t y p o k r y t e o r n a m e n t e m , nosi t e ż ozdoby
halańskim,
na
łalnością
sobie — n a s w o i m u b r a n i u ; m o ż n a
bez przesady p o
wiedzieć, że Góral wszedł do cywilizacji polskiej cały —
od kapelusza do k i e r p c ó w " .
Słowa
wicza
p o w y ż s z e , napisane przez S t a n i s ł a w a
około
1905 г., c h o c i a ż
j e d n a k p r z e s a d n e . O d 2. p o l . X I X w . s t r ó j
jak
zresztą
cała
kultura
Witkie
bardzo patetyczne,
ludowa
Podhala,
cieszy
się
s z c z e g ó l n y m z a i n t e r e s o w a n i e m i s y m p a t i ą ze s t r o n y i n t e
ligencji
polskiej.
ścią w y o b r a z i ć
guni,
Każdy
prawie
Polak
kapeluszu,
z
cyjny
lat
długą
więcej
ewolucję.
Jest r z e c z ą
niczych p r z e o b r a ż e ń ,
żeń
jakim
gospodarczych,
funkcji
kultury
kultury
ogólnonarodowej
społecznej
stu
trady
kilkudziesięciu
na
—
jego
oczywistą, że wobec
zasad
społecznych,
— musiała
nej
w
ubioru
podhalańskiej,
szeregu
dodatnich
wobec
zmienić
się
wyglądu
zewnętrznego.
Podhalu
jest
współczesnego
w
znacz
stanu
jej przemian,
ujemnych
zjawisk,
dziejących
się
Warto
z tego
względu
zająć
cechą,
jaka
współcześnie.
odbiciem
się n i m bliżej.
Pierwszą,
podhalańską,
Górali
nych
jest
fakt,
i inteligentów
Podhalanach"
towskich
tara,
zasadniczą
że jest
z całej
wymienia
Obrochty,
kulturę
ona w s p ó l n y m
Mówiąc
się z a r ó w n o
jak Pawlikowskich;
Bartusia
wyróżnia
Polski.
nazwiska
Wojciecha
np.
„sław
ród
Krzep
Szymona
Roja
czy
Szymanowskiego, Mariusza
i
podhalańska
ponad
ścisłym
znaczeniu
ludową.
i
poczuwają
miejska;
Jest
chłopi
czy r o b o t n i c y
stron
Polski.
Spisz,
Kliszczaków,
ona
w
z Podhala,
jej
Górali
Zagórzan,
Pienińskich
Wit
j u ż od
słowa
tylko
strój,
z Podhalem:
portek,
Nie
jej
sile,
o
kul
wy
kurtki
na
noszone
wojskowych
4. S t y l
pasterską.
się na
co d z i e ń
A l e owo „wejście G ó
głowy,
zdobione
szanymi
z
szarotką,
strzelbą
lub tp.; krótkie
kożuszki
zapinane
bucówy,
buty
związków
z regionalizmem
Podhalańskiej
podhalańskim,
panującej
niektórych
lów nie związanych
powyższy
chyba
najogólniejszych
stroju
Jedną
Portki
i
to
tylko
np.
ze
zdobniczych
strojem.
jest
schematyczny,
konieczne
dla
zjawiskach,
dokonanie
go
zorientowania
się
składających
utrzymywa-
się
na
podhalańskiego.
jest
strój
zmiana
przyczyn żywotności
jego funkcji
stroju
socjologicznej.
był U B R A N I E M , współczesny
z a ś jest
KOSTIUMEM.
podhalańskie
jedynie przez starych
niektórych
wsiach,
używane
chłopów,
są
jeszcze
n i e k i e d y j a k o u b r a n i e , c z y l i n a co d z i e ń . F u n k c j a p o r t e k
j a k o u b r a n i a , a c z k o l w i e k jeszcze ż y w o t n a , m a
przyczyn
o pod
czy p a r z e n i c y , d o ce
zanikającą.
z ważniejszych
przez
masowe
z klamrami
skiej"
jedną
Brygady
używane
elementów
np. spinki
z najważniejszych
w
n p . kapelusze
strój
mody,
spinek, p a s k ó w
podhalańskiego,
jest
przez
j a k o l e k k i e g o o b u w i a , noszenie przez
7. A d a p t a c j a
jednak
używane
zamanifestowania
podhalańskiego
powodu
i kobiety
Podział
czapki tzw.
itp.
harcerskich, paradny
stroju
z
noszenie k i e r p c ó w
stroju
bla
brązowe
WP i in.
6. E l e m e n t y
nie-Podhalan
filcu,
plakietkami
podhalańskiego
dla
podha
zielonego
plecaków
Podhalem
drużyn
lub
błyskawiczny,
noszenie
stroju
poza
„góralskich"
dermy
na zamek
„foki",
5. E l e m e n t y
nie-Podhalan
z
rala — od kapelusza do k i e r p c ó w — do c y w i l i z a c j i p o l
jest
noszo
młodzieży
czubku
cech.
do w i e l k i e j
jest w y k o n a n y , np. sukno, s ą zdeter
minowane gospodarką
narciarskiego
na
j ó w k a r p a c k i c h , m a z n i m i c a ł y szereg w s p ó l n y c h
Surowce, z j a k i c h
austriackiej
sterczące
przede w s z s y t k i m
strojem
mężczyzn,
armii
kapeulsze
Tradycyjny
ze
starych
spodnie k r o j u
ubierania
stro
należy
przez
bluzach
np.
rodziny
s i ę rzecz
ciupagi,
pod
np.
stroju
podhalańskim.
ma
on z tradycji,
i kapelusza,
spotykane
podhalańskiego
Podobnie
Wyrósł
portek
współczesnego,
lańskiej:
jej ż y
wotności.
tradycyjnego
stroju
ne l a t e m i t p .
Ochotnickich,
Kamienickich.
tra
najbardziej
jako strój
socjologię
o
elementów
elementów
h a l a ń s k i c h m o t y w a c h zdobniczych i t p .
wielu
świadomości
on jakoby
wiejska,
z
przy
zespołów,
współczesnego,
w
To stanowi
używany
kontynuacją
zarówno
szczególnie
ty
na P o d h a l u , ale n i e t r a k t o w a n e
oddzielić „ l u d o w e g o " od „ p a ń s k i e g o " p i e r w i a s t k a w
podhalańskiej.
następujące
występach
jest
niektórych
3. E l e m e n t y
sposób m ó w i ć o „ a u t e n t y c z n y c h Podhalanach", n i e sposób
turze
przy
i
Górali
i
b y to
współczesnych
najczęściej „stro
z nią
się na tereny sąsiadujące
tereny
— można
odświętny,
mężczyzn
jak i artyści
elementy,
Ta
Klimka
tego
jednocześnie
s i ę do z w i ą z k ó w
Niektóre
rozprzestrzeniają
Orawę,
kulturą
np.
jednocześnie
noszenie
łącznie
Zaruskiego
czy J u l i u s z a Z b o r o w s k i e g o . K u l t u r a
stu l a t nie jest
pieśni
korali lub tp.
dziełem
o
Bachledy łączą się ściśle z n a z w i s k a m i S t a n i s ł a w a
kiewicza, Karola
zespołach
wyróżnić
nazywany
Podhalan;
2. U ż y w a n i e
stroju
kul
kierunków
i
występami
archaiczny.
całokształcie
także
podhalańskiego
mierze odzwierciedleniem
tury
na
stroju
z
się
ten jest b e z p o ś r e d n i ą
z okresu monarchii;
stan
zain
a raczej
to strój
okazjach,
dycyjnego
cji
Aktualny
z
ubierania
można
Jest
strój
halański,
zmiany
stroju,
podhalański,
społecznej
wzorowane
się przyczyną
zakopiańskiego",
amatorskich
stylu
Podhala
góralskim".
funkcja stroju podhalańskiego. Jak zwykle, zmiana funk
stała
dzia
zjawisk:
1. K o s t i u m
przeszedł
uległo Podhale — przeobra
podhalańskiej
w
pod
z
inteligentów,
w
stroju
wiązać
z okazji uroczystości rodzinnych l u b tp. W
danymi
kulturowych,
zmiany
py
łatwo
Tatr.
gdy dysponujemy
dokładnymi
mieszkańców
specjalnych
okresie t y c h
—
na
należy
turystyki.
współczesnym
nazwać
ciupażką
i niezmienny, w
mniej
We
portkach,
w świadomości
temat
scenach
w białych
podhalański,
— to znaczy od c z a s ó w ,
Podhalan
na
sympatią
i tańca, z potrzebami
nieodłączną
w dłoni, najlepiej na tle p a n o r a m y
Strój
z
„stylu
jem
sobie p o s t a ć G ó r a l a
kierpcach,
potrafi
propagatorów
i
tak
ornamentów
męskim,
teresowaniem
nie s ą
podhalański,
Ale rozwój
szczególnie
Warto przy
tendencję
okazji zauważyć, że portki
jako
E w o l u c j a s t r o j u k o b i e c e g o : I I . 1. O k r e s p r z e d I w o j n ą ś w i a t o w ą . I I . 2. L a t a d w u
dzieste — p o j a w i e n i e s i ę „ o s t ó w " n a g o r s e t a c h , p o c z ą t e k p a r a d n y c h k i e r p c ó w . I I . 3
W s p ó ł c z e s n y k o s t i u m p a r a d n y . И. 4. L a t a p i ę ć d z i e s i ą t e — k o l o r o w y h a f t n a b l u z c e
u b r a n i e noszone s ą p r z e d e w s z y s t k i m w e
dycjach
czy
turystycznych
i
letniskowych,
Bukowina Tatrzańska,
spodarczo z p r z e m y s ł e m
Nowe
Bystre).
związanych
z
We
i we
turystyką
(Dzianisz,
równiny
(np.
na
wsi
chyba
podhalańskiej
Odrowąż,
przyczyną
jest
chęć
go
Ciche,
nowotarskiej
nie
Pieniążkowice,
W r ó b l ó w k a , Dział) s t r ó j j a k o u b r a n i e w zasadzie
Najistotniejszą
tra
Kościelisko
wsiach związanych
turystycznym
wsiach
wsiach o
jak
żywotności
zaznaczenia
„góralsko-
strój
na
co
dzień
pasterze
cały
s;zon,
także
poza
Podhalem,
przez
na
co
dzień
podhalańscy,
tego p r a w d o p o d o b n i e
niektóre
elementy
jak
Andrzej
np.
wybitni
Opacian
Kubin
za
pod
powodu
stroju
straciła
np.
nie
do
dozą
zmiana
także
dla
paster
kawicami
Wojciech
Blaszak
metaloplastyk,
Andrzej
Skupień
„Florek"
ze
z Chochołowa
rzeźbiarz,
Stołowego
—
—
aby
Tatrzańskiej
przekonać
ze
sądzili,
na
swoimi
że
(w
końcu
wystąpili
strojami
folklor
scenie
wspomina,
i
się
sce
tańcami.
podhalański
i obawiali
lat
na
nadaje
ośmieszenia.
stroju
można
du
przypuszczać,
podhalańskiego
była
dla
że
wielu
rewolucją.
S y m p a t i a dla g ó r a l i p o w o d u j e , że p o r t k i w k ł a d a
twórcy
z
snycerz,
nie
swego rodzaju
noszą
skich,
skich i g a w ę d z i a r z ;
Ludowego
funkcji
tylnych.
lutnik,
Cwiże-
prawdopodobieństwa
Ratu-
dzwonków
każdego
z Bukowiny
dziś
B r a k u j e m i d a n y c h z i n n y c h w s i n a t e n t e m a t , ale z
żą
„Król"
wytwórca
dla
niedawnym. Michalina
energii,
pokazania
z
—
sporo
Domu
ł o w a — snycerz i metaloplastyk; A n d r z e j Stopka
Międzyczerwiennego
podhalańskiego,
dwudziestych) miejscowych górali, by
się
noszą
Bieszczadach. Z
że
stroju
zjawiskiem
nauczycielka
stroju
pewne
halańscy
wicz,
Bukowianie
t r a d y c j ą . Z tego
w
funkcje
zanikł.
ści", p r a d a w n o ś c i , z w i ą z k u z h y r n ą
powodu
Te
oczywiste, są
zaznaczenia
Mam
tu
na
sprzedawców
i
„góralskości"
myśli
merkan
m. in. dorożkarzy
zakopiań
targu,
w
Krakowie,
serkami
się
celach
na
w
handlarzy
kierpcami,
Warszawie
i
rę
innych
m i a s t a c h . W sezonie t u r y s t y c z n y m c h o d z i po
Zakopanem
muzykant;
góral
kozie.
poeta,
to ż e b r a k . S t r ó j
ga
w
pełnym
stroju
ma
spiskim, grający
s k ł o n i ć do
na
hojniejszych
Jest
datków.
wędziarz i recytator.
Inną
przyczyną
noszenia
stroju
nia
odświętności
chwili.
Z
do
kościoła,
wesela,
chrzciny
na
np. p o w i t a n i e b i s k u p a , z a k o ń c z e n i e
bory.
Przy
paradnych
jest
tego p o w o d u
czy
stroje
okazje,
jak
szkolnego,
wy
używają
kapeluszy
członkowie
Ochotniczej
Straży
Pożarnej
Tatrzańskiej,
Kościeliska
i innych
wsi.
się
ze
sobą
i nie
sposób
ich
rzecz
mechanicznie
często
restauracji
Kirach.
(cuchy
Bukowiny
jasna w i ą ż ą
w
kach, w
z
O b i e te p r z y c z y n y ( o d ś w i ę t n o ś ć i „ g ó r a l s k o ś ć " )
halański,
portek
i
rozdzielić.
P o d o b n y m z j a w i s k i e m jest przebieranie w s t r ó j
zaznacze
nosi się
inne
roku
wystąpieniach
chęć
Dla
i
„Jędruś"
w
kapelusza)
Nawiasem
ma
celów
uliczni
i na
mówiąc,
swoją
zdeformowany,
Zakopanem
podobnych
Kuźnicach
kantylnych
XX
pokracznie
„napytać"
„Harnaś"
części
fotografowie
na
w
stroju
Krupów
Gubałówce.
noszenie
długą
klienta.
W
stroju
tradycję.
w. przewodnicy tatrzańscy
łatwiej
czy
używają
pod
kelnerów
w
Już
celach
na
mer
początku
s p r a w i a l i sobie s t r ó j ,
okresie
by
międzywojennym
władze
Zakopanego
wykonywania
Aktualnie
żądały
od
zawodowych
swego
zawodu
w
obowiązek
noszenia
stroju
mają
stroju.
flisacy
pie
nińscy,
pracujący
przy
Te
niejszą
nym.
zasadnicze
przyczyną
z m i a n y socjologii stroju' są n a j w a ż
zmian w jego w y g l ą d z i e
zewnętrz
W
okresie
portkach
ich
tradycyjnym
i cusze b y ł y
wcale. Na
spływie
fiakrów
kompletnym
hafty
Dunajcem.
(do
poł. X I X
w.)
albo bardzo m a ł e ,
mogli
pozwolić
hafty
sobie t y l k o
gospodarze. Parzenice (mniejsze, o nieco i n n y m
cie) w y s t ę p o w a ł y
tylko w niektórych
kopanem. Obecna f o r m a
cej
z lat
na
albo nie
było
bogaci
schema
wsiach, np. w
Za
parzenicy pochodzi mniej
wię
d w u d z i e s t y c h . Noszenie jej przez m ł o d z i e ż
bu
dziło zgorszenie starszego p o k o l e n i a . L a t a p ł y n ą —
mło
dzież jest obecnie staruszkami, a parzenice u w a ż a n e
p o w s z e c h n i e za
prastary
się parzenic nie
starszego t y p u
jest
noszą
haft. Proces
jeszcze w
czy J ó z e f
pełni
zakończony.
jeszcze n i e k t ó r z y
G r o n k o w a czy S z a f l a r , j a k
np.
są
rozpowszechniania
górale
znany działacz
z
Haft
Gronia,
spółdziel
Kamiński.
Podobny był schemat przemian innych
części
stroju
nabijane
ozdo
b a m i z m o s i ą d z u czy t z w . „ b i a ł e g o m e t a l u " , z o s t a ł y
„wy
męskiego.
nalezione"
się
na
były
Paradne
kierpce
w
latach
dobre
dopiero
o wiele węższe
z
obcasami,
dwudziestych,
po
wojnie.
a
rozpowszechniły
Opaski
XIX-wieczne
i o wiele skromniej
zdobione,
niż
w s p ó ł c z e s n e , w y r a b i a n e np. przez A d a m a K u c h t ę
z
kowiny
haftem
Tatrzańskiej.
Męskie
koszule
z
białym
w y r a b i a n e m . i n . przez H e l e n ę N o w o b i l s k ą
Marię
Herchoć
z Cichego są p o w o j e n n ą ,
czesną
innowacją.
Żaden
stary gazda nie
w takiej koszuli w niedzielę przed
z Białki
prawie
Bu
czy
współ
pokazałby
się
kościołem.
I I . 5. W s p ó ł c z e s n e k i e r p c e p a r a d n e .
7
Strój
kobiecy
zupełnie
nie,
wszystkim
do
bardzo j a s k r a w y m
cekinami
wzorami.
przez
przeładowane
wzory
podobną
„farbanice"
jednobarwnymi
przede
są
przeszedł
XIX-wieczne
tle,
Krzysiak
z
Na
wyszyte
Materiał
na
ma
ustaloną
nie
łem,
że
„tybetka"
zem
—
że
to
materiał
gląd,
że
jest
kiedy
powszechne,
nie
tyczy
innym
ra
znów
—
że
jest
wyraził
po
uzyskanego
drogą
materiału
tego
nie
ma
s i ę go
miejscu.
To
mosiężnej
blachy
włóczki
do
na
spinki
haftów,
podeszwy do k i e r p c ó w
podhalańskich
„tybetkowe"
na
słysza
USA,
spódnic
a
wełen
razy
w
informator
spódnice
noszą
indziej
połowa
produkuje
kolorowej
Kilka
Pewien
że
srebrnymi
kobiety
najmniej
jest,
malinowym,
i
„tybetka", cienka
wyrabiana
uszyta jest z m a t e r i a ł u
Faktem
Starsze
japoński.
co
Chochołowa,
złotymi
proweniencję.
Słowacji;
ręcz
młode.
spódnice, tzw.
na
są
dziewięćsiłów.
Zanikły
wykonywane
możliwości.
gorsety o wiele rzadziej niż
ka,
Gorsety,
Annę
granic
ewolucję.
z drukowanymi
i
skóry,
i innych
przestępstwa.
są
na
w
sklepach
ani
samo z r e s z t ą
do
ozdoby
gumy
Podhalu
kierpców,
„mikro"
reglamentowanych
na
ma
teriałów.
Spódnice
podhalańskie
także
roku
1970
skracały
i
miejskiej.
W
1970
Do
skich
„mini". Nie
r.
Nieodzowną
6
są
częścią
przechodzą
zwężały
widziałem
umiem
w p ł y n ę ł a j a k o ś na strój
biecego
się
na
kilka
powiedzieć,
czy
ewolucję.
wzór
mody
spódnic
góral
moda
„maxi"
podhalański.
podhalańskiego
pończochy-nylony,
latem
zaś
kostiumu
ko
—
ela-
białe
8
Ewolucja stroju
m ę s k i e g o : TL 6. Z d o b i e n i e P
<
^
*
«
typu.
9
10
^ S ^ S S ^ ^ < ^ ^ ^
styczne s k a r p e t k i , n a j c z ę ś c i e j a m e r y k a ń s k i e , p r z y s y ł a n e
p r z e z k r e w n y c h z U S A l u b k u p i o n e na t a r g u w N o w y m
Targu.
Na
wygląd
podhalańskiego
zewnętrzny
ma
torów
zespołów
różnego
rodzaju
znaczny
pieśni
i
„mecenasów"
towne"
i
„ludowe".
Cepelii,
ze w z g l ę d ó w
działalność
instruk
halanie
konsultantów
Cepelii,
ny
sztuki ludowej.
mia ludzi dba o to, by w y s z y w k i
mają,
tradycyjnego
także
na
ar
Wpływa
na
to
dla
dycji.
finansowych podporządkowują
się
rodzinnych miastach.
widok,
rzeczoznawców,
gdy tzw.
jakich
„twórcy
czynników.
Zakopane
Przyjezdni
ubierają
się t u
Stanowią
śladowania.
Prawdopodobnie
Podhalanie
nie
noszą
inaczej
długich
stało
do
na
że
płaszczy,
lecz
sportowe
aktualnej m o d y turystycznej — np. w latach
gazdy:
tych
portki;
przez
kto
do z n a j o m e g o
wam
szył
te
p r z e c i e ż te w a s z e p a r z e n i c e l e ż ą n a n o g a c h j a k r o p u c h y !
Rzadko
uświadamiamy
sobie,
że ta
działalność
k o n i e c z n a , ż e bez n i e j b y ł o b y
nie do p o m y ś l e n i a
manie
podstawowej
jaką
na
dłuższą
metę
jest ż y w o t n o ś ć
tej
stroju, pochodzącego
sprzeczności,
z zupełnie i n
nosili brezentowe
głowę,
obecnie
noszenie
dych,
jak
zwanych
latach
e p o k i gospodarczej
i kulturowej,
utrzymywanie się
a
mimo
jakim
Podhale
„sportowości"
w
ciągu
ostatnich stu lat. Nie zmienia to jednak k o m i z m u
aktualnie
jest
faktu,
halan,
szczególnie
sztuki „lu
niach
narciarskich,
dowej".
środowiska,
Odrywanie
stałej
„twórcy
kontroli
ze
woduje, że konsultacja
zbędna
wytwórcy,
nych
przedmiotów
masowej.
także
rolę
wnętrzna
Na
ludowego"
strony
etnografa
usiłującemu
dla
Podhalu
splatają
jest
kopie
współczesnej
„sceniczny
stroju ludowego. Te
i wewnętrzna,
czy p l a s t y k a
wykonywać
potrzeb
ten
od
wiejskiego odbiorcy
kostium"
d w i e jego
się ściśle
pumpach
przez
trzymają
się
pięćdziesią
z kapturem
wkładane
ortalionowe
czapek
na
zamek
Zakopiańczyków.
W
z
mło
pomponem,
podkreślanie
swej
cechą
stroju
Pod
Chodzi się w
spod
turystycznych
na
wibramie,
dobrym
jest
noszenie
tonie
po
różnego
nie
co d z i e ń n o s z ą s w e e m b l e m a t y r a t o w n i c y i p r z e w o d n i c y .
daw
Wyraźną
odznak,
jest
zarówno
„marusarzówkami",
Zresztą
butach
przybyszów
narciarskich
charakterystyczną
taternickich.
rodzaju
mody
Podhalan,
pięćdziesiątych
„bucówami".
że g ó r a l e u c z ą s i ę od „ p a n ó w " p o d h a l a ń s k i e j
brak
kurtki
sportowej
masowo
starych,
w
go
uległo
skafandry
—
Naśladownictwem
także
nej
przeobrażeń,
Podhalanie
krótkie,
błyskawiczny.
jest
utrzy
kurtki-wiatrówki.
tra
się przyczyną,
dobie
gazdo,
oko
swych
oni pewien wzór
to
świad
Maria,
i
niż w
kolorów
— Jezus
Pod
to j a k w i a d o m o region turystyczny o długiej
r a ć , j a k i w z ó r h a f t u jest „czysto g ó r a l s k i " . B y ł e m
kiem, gdy pewna pani powiedziała
jedy
stroju. Niewątpliwie
co d z i e ń , s w o i s t y , n i e p o w t a r z a l
szereg
pracujący
Na postronnym ob
schema
styl ubierania się.
lice,
K r a w c y i hafciarki,
niepotrzebnym
k o s t i u m p o d h a l a ń s k i nie jest j e d n a k
kontynuacją
„gus
robi duże wrażenie
ludowi" zapytują
Cała
na cuchach b y ł y
w y m o g o m h a n d l o w y m tej instytucji.
serwatorze
Aktualny
ną
wpływ
rozdzielanie ich b y ł o b y
tyzmem.
kostiumu
współczesnego
tańca,
sztuczne
i m większych,
reminiscencją
funkcji
t y m lepiej.
Zakopanego
kultury
o ś r o d k a s p o r t ó w z i m o w y c h jest noszenie
spełnia
przez
Na
jako
mężczyzn
na w s i spodni k r o j u narciarskiego, o nogawkach
wpusz
funkcje,
ze
czanych
Często
jeszcze
ze
—
można
noszących
przez
sobą
w
buty-pionierki
spotkać
starszych
I I . 11, 12. P a n n a m ł o d a . W y m i e s z a n i e e l e m e n t ó w u b i o r u l u d o w e g o i m i e s z c z a ń s k i e g o .
lub
kalosze.
mężczyzn,
Paradne ubiory starych kobiet.
П. 13. C y g a n i e z C z a r n e g o D u n a j c a n a d o ż y n k a c h w W a r s z a w i e . L a t a
okrągły
rok
spodnie
narciarskie
z
czarnego
sukna
brycznego, j a k i e b y ł y u ż y w a n e przez narciarzy w
pięćdziesiątych,
skie spodnie
póki
nie zostały
w y p a r t e przez
z elastiku. Te spodnie
są
odzieżą
roboczą.
z
elastiku,
ale
nosi
zimą,
traktując
tylko
narciar
narciarskie
Młodzież
spodnie
fa
latach
z
sukna
narciarskie
je
jako
odzież
z jednoczesnym zaznaczeniem „ g ó r a l s k o ś c i " w codzien
n y m ubiorze. W k o ń c u lat sześćdziesiątych np. były
modne wielkie szafirowe lub czerwone chustki z frędz
l a m i . N o s i s i ę c z ę s t o n a co d z i e ń „ g ó r a l s k i e " k o r a l e .
Kobiety,
a szczególnie młode dziewczęta, noszą
kol
czyki.
„elegancką".
Warto
Ciekawym
skowych
z j a w i s k i e m jest
na
odzież
czarne
lub granatowe
wanym
na
światowej.
Innym
charakter
od
i
jest
tego
jednego
jest
Można
powiedzieć,
elementem
Żywcu
czy
Łącku
mimo,
że
tamtejsze
podhalańskich.
Podhalu
nie
za
małe.
modne
były
do
jelenia, strzelbę
Moda
wykazuje
m i a n o w i c i e jest
te
naśladownictwem
zaliczyć
modne
przedziałkiem
na
Podhalu
pośrodku
głowy);
Rozprzestrzenianie
siednie
grupy
się stroju p o d h a l a ń s k i e g o
etnograficzne
jest
młode.
na
zagadnieniem
są
bardzo
przyczyny
tego
przykład
pewien
góral
niewiele
należą
na
mło
dermy. W
cechy,
mody
ka
końcu
o parę
ozdoby
z liśćmi
same
z
Czasem
kapelusze
nich
można
(gładko,
zdrowe zę
zaskakujące.
„tyrolski"
szarotki, g ł o w ę
kobieca
stroju także
się takie k o r o n y na
estetycznych.
wieloaspektowym.
mały
Przypinano
zakłada
i
głównie
jest
do
są
głowy,
czarnej
było w
złożonym
nakryciem
lub
sześćdziesiątych
Pod
złotych
zjawiska
przynajmniej
pokolenia,
na
zaobserwowałem
mające
sukna
jest
dziewczęta
miejscowościach,
nie
i średniego
młode
uczesanie t a k i e n o s z ą k o b i e t y z a r ó w n o stare, j a k
jest
współczesnego
warunki
z zielonego
a
plecak
wyjątków
pelusz
jak
że
ple
plecaka.
sześćdziesiątych
często
Do
pasków
Do
rodziny,
męskim
Bardzo
by, jedynie dla c e l ó w
co d z i e ń
ubrania
dzieży
merów
na
W innych, także górskich
od
Typowym
lat
wojny
powszechna
przez
b r y m t o n i e m i e ć z ł o t ą k o r o n ę na g ó r n y m z ę b i e z p r z o d u .
uczesanie
chlebaków.
się
I
zdobienie
noszenie
Rabce,
Skalnym
typu
Podhalu
zwyczaju,
różnią
sprzed
zanikający.
na
Podhalanina.
w
ma
mundurów.
charakterystycznym
np.
noszą
wzoro
austriackich
ta
k o r o n e k na z ę b y . W l a t a c h
mężczyźni
wyraźnie
zakładania
że
halu
Starsi
moda
dodać,
woj
o kroju
mundurach
jeszcze
mundurów
kurtki
Moda
Typowe
caków
wpływ
Podhalan.
z j a w i s k i e m tego
guzikami
sześćdziesiąte.
nu
blaszane,
z
Piekielnika
styczny,
na
Orawie,
pożycza
portki
wybitny
od
działacz
i
każe
ubierać
przy okazji
różnych
uroczy
ludziom
stości. Czyni
to w
przekonaniu, że p o r t k i
od
były
noszone przez
pradawna
dowodem polskości
Orawie
pewna
tej
część
narodowościowe;
na
Gdy
już jesteśmy
i in.
zaznaczyć
można,
co
męska,
tradycyjnie
Góra
że
podhalańskie
Piekielniczan i że są
w s i (jak w i a d o m o , na
północnej
ludności
poczucie
ma
słowackie
t y m tle z d a r z a j ą
się antagonizmy).
przy sprawach
narodowościowych,
strój
mieszkańcy
i Głodówka
regionali-
Podhalan
się w nie m ł o d y m
dębu
turystycznej
Na
(Sucha
typu
dwóch
Hora,
podhalańskiego
orawskich
Hladovka),
wsi:
noszą
Sucha
położonych
z
cieńszej
i
d e t n e , ale
gorzej
za t o
wyprawionej
Zjawiskiem
pro
koń
cu
pro
lat
ciekawym
sześćdziesiątych
spinek
n y c h ; s ą one
Podhalan
(np.
noszone
spinki
stroju,
nie-Podhalan,
i
pewnego
pujące
w
na
popularne
i
różnego rodzaju festiwalach
Czechosłowacji.
Spotkałem
waka, niemile zdziwionego, że górale
podhalańscy
folklorystycznych
nie
Polacy
filmów
przysłali
film
telewizyjnych
o
Podhalu,
w
Słowacy
wytwórcze,
odlewane,
skiego
w Na
konsternację
od
lat
elementy
wykorzystywane
są
w
przełęczy
modzie
n a t r a f i a m y na
p a ń p r z e b i e r a s i ę po
Współcześnie
wśród
wytwórczych
miątkarskich,
także
poza
Podhalem.
nowe motywy,
np.
głowa
starego g ó r a l a , s y l w e t k a
łeb kozicy,
jelenia
itp.
dwa
ostatnio
wymienione
kierpce,
wykonywane
Grywałdzie
czy
Już
wzmiankę: „bardzo
wiele
wy
po
renesans m o d y
dawane są na
renie
całej
Zakopanem
w
Kierpce
te
nazywane
„pańskimi
kierpcami".
sadniczo od
paradnych
kierpców
Ciekawym
przykładem
są s k ó r z a n e
swego
pierwowzoru
są
w
Krościenku
Ich
projektantem
Dziurny,
w
przez
na
z
Dało
to
bardzo
dobry
przeładowaniem
ozdób,
są
dużym
powodzeniem.
za
dawniej
noszone
stroju,
wyłącznie
męskie,
zakończony
wisiorek
do
fajki,
stracił
pierwotną
szek
do
„przekolaca"
M o d a na
spinki
czyszczenia
funkcję.
skrócił
Z
się
tego
Wykonywane
już
dawno
powodu
łańcu
znacznie.
galanterii
są
są
ostro
została zręcznie wykorzystana
wytwórców
za
i przez
„Przekolac",
swą
tu
Gie
są
jak
przez k o b i e t y .
broszki
do
spinek
i
przez
pamiątek
drewniane
czy w i ę k s z y m
Wyrabiane
stare",
są
także
„zgrzebne"
mi
o
podhalańskich
ozdobne,
spinki
spoza
i
metalo
stopniu
Poznania,
zajmujących
Z
pewnością
w
innych
się
na
sprzedawane
w
na
artystów
plastyków.
„pra
plastykach
z
produkcją
takich
spinek.
wyrabia
się
miastach
przedmioty — świadczy
i
stylizowane
przez
konkretnych
i
o tym
jest
także
choćby
Warszawy
częstość ich
te
wy
góralszczyzny,
symbolu
asumpt
produkowania
dał
przedmiotów
„spinkopodobnych".
Krupówkach
specjalizuje
tów w
nuje
kształcie
się t a k ż e
się
w
do
Prywatny
sprzedaży
spinek, z miedziowanej
spinki
nadnaturalnej
blachy.
czone d o p o w i e s z e n i a n a
ścianie. Wielka,
reklamą
na
kuta
spinka
jest
Sobczakówce
w
Spółdzielnia
„Zawrat"
sklep
wśród
na
lamp-kinkie-
wielkości,
ręcznie
zro
Wyko
przezna
kilkumetrowa,
pracowni
kowalskiej
Zakopanem
produkuje
Zakopanem.
w
modne
Podhalan.
*
Jest
rzeczą
godną
ubolewania,
że
Podhale,
będące
naj
Stefan
m n i e j s t u l a t , n i e d o c z e k a ł o s i ę jeszcze m o n o g r a f i i
swe
go s t r o j u .
frag
utalentowany
zaczerpnięto
produkcja
symbolu
każdego,
o ś r o d k i e m z a i n t e r e s o w a n i a k u l t u r a l n e j P o l s k i o d co
i
Torby
funkcjonalne,
Niestety,
spinki,
dla
Cepelii.
torbach
rezultat.
Motyw
zumiałego
one
Wyrabiane
matu
cieszyły
skończyła
torby
Jak
w i d a ć z p o w y ż s z e g o , chaotycznego i
mentarycznego zestawienia, szczegółowe opracowanie
nie
się z p o w o d u b r a k u surowca, zaczęto p r o d u k o w a ć
Ubiór
Podhalan
wielu
spraw
z
żonej
problematyki,
byłoby
zakresu
jej
kultury
kluczem
do
te
zrozumienia
podhalańskiej,
niezwykle
powtarzalnego charakteru.
Fot.: Jan Swiderski - il. 3, 5-7, 14; C A F - Ü. 1, 2, 4, 8-13.
10
bez
s w e t r y z w z o r e m s p i n k i . S w e t r y te s ą s z c z e g ó l n i e
spółdzielnię
pomysłowy
tłoczeń
się
ich
one
wytwórczości
z wykonawców
Motyw
rażą
przez
się
tradycyjnej.
tamtejszą
bardzo
te
„góralskich".
plastycznie.
opasków.
są
Różnią
współczesnej
i jednym
człowiek
sprze
na
torby damskie. Nie m a j ą
sztuce
Np.
Krościenku,
rodzin,
handlu ulicznym
wytwórców
podhalańskiej
Krościenku.
Rdzawce,
przez wiele
targowicach i w
Polski.
i
zakła
jest w r ę k a c h p r y w a t n y c h .
masowo
typy
stroju,
pa
się
stępowania.
na
Tylmanowej
Spinki,
Pojawiają
obecnie noszone t a k ż e
Wiadomo
miejskiej.
się
w
najpo
sklepach
wielkich miastach w p r y w a t n y c h sklepach galanteryjnych.
—
m i e s z k a ń c ó w miast. Spora
Cepelii
Znaczna część p r o d u k c j i
masowo,
zaś
podhalań
d a ż t y c h w y r o b ó w jest przede w s z y s t k i m d z i e ł e m
dów
Zakopanem.
wiązujące
chłopsku".
obserwuje
roby podhalańskie
w
Dubli
Spowodo
stroju
pry
ZWW
prywatnych
we, plastykowe w mniejszym
jurorów.
stu
s z t a n c ą przez osoby
w
Podhala.
dla
najmniej
się
wykonywane
festi
f i l m y , p o d o b n e do s i e b i e , p r e
Co
także
ostatnich
sprzedawane
noszą
f i l m o Suchej G ó r z e . Oba
w a ł o to z r o z u m i a ł ą
latach
zajmującego
np.
prywatnych
zentowały folklor „typowy
danego k r a j u " .
w
historyka
Sło
1968 n a
odznaką
nabitą
pularniejsze,
folklorystycznych
się z opinią pewnego
s t r ó j „ z a p o ż y c z o n y od S ł o w a k ó w " . W r o k u
wal
wystę
„góral-
z
nabywane są
np.
robione t a ś m o w o
zakłady
nie-Podhalan.
często
część
noszone
podhalańską.
r ó w n o p r z e z P o d h a l a n do
folklorystyczne,
także
zaznaczenia
GOPR-owców,
mieszkaniu
Te
zespoły
dla
w
ścia
w
wontu,
bre
i
tradycyj
kupo
— Spinki
do
Są
wykonywane ręcznie
przez
— Spinki
istnieją
spinek
modne są w Warszawie. S ą drogie, a w i ę c
watne
tych
przez P o d h a l a n
męskiego.
zamiast
przez
problematyką
wsiach
typy:
w a n e są przez a m a t o r ó w . T a k a np. s p i n k a w i s i na
nie
We
ręcznie
kontynuacją
kostiumu
GOPR). Spinki
i
będące
aktualnej
następujące
n a b y w a n e przez P o d h a l a n i s t a n o w i ą
współczesnego
skości"
można
wykonywane
świadomości
przez
„parzenicami". W
wyróżnić
— Spinki
terenie C z e c h o s ł o w a c j i .
tan
i s y m p t o m a t y c z n y m jest
ich
na
mniejsze,
dukcja spinek m ę s k i c h z „przekolacem", zwanych w
dukcji
I I . 14. W s p ó ł c z e s n y k o s t i u m k o b i e c y .
skóry,
droższe.
oryginalnego
jej
zło
i
nie