http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/1435.pdf
Media
Part of Maria Gładyszowa (27.07.1912-23.03.1994) / ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38
- extracted text
-
N
E
K
R
O
L
O
G
I
„Etnografia Polska", t. XXXVIII: 1994, z. 1 - 2
PL ISSN 0071-1861
Maria Gładyszowa
(27.07.1912-23.03.1994)
W dniu 23 marca 1994 r. etnografia polska poniosła wielką stratę. Tego
dnia w Krakowie w wieku 81 lat zmarła doc. dr hab. Maria Gładyszowa,
która od momentu powstania ówczesnego Instytutu Historii Kultury Mate
rialnej Polskiej Akademii Nauk - tj. od 1954 r. - związana była z Zakładem
Etnografii tego Instytutu (w latach 1980-1982 pełniła funkqe kierownika).
Maria Gładyszowa urodziła się 27 lipca 1912 r. we Lwowie. Ojcem Jej
był doktor medycyny Zygmunt Rehan, matką zaś Janina z Langmanów.
Egzamin dojrzałości dożyła w 1931 r. w Rybniku. Następnie wstąpiła na
Uniwersytet Jagielloński, na którym w 1937 r. otrzymała dyplom magistra
filozofii ze specjalnością geografii i etnografii. Jeszcze w trakcie studiów,
w 1936 г., ukończyła roczny kurs Studium Pedagogicznego Uniwersytetu
Jagiellońskiego, zaś po rocznej praktyce w Gimnazjum Państwowym Żeń
skim w Krakowie dożyła egzamin państwowy na nauczyciela szkół średnich.
Od 1937 r. pracowała w szkolnictwie średnim ogólnokształcącym i zawodo
wym w Krakowie. Pracę tę kontynuowała podczas okupaqi hitlerowskiej,
biorąc udział w tajnym nauczaniu, organizowanym przez Ośrodek Tajnego
220
NEKROLOGI
Nauczania nr 1 w Krakowie. Ponadto od grudnia 1939 r. do kwietnia
1945 r. pracowała w Sekcji dla Uchodźców i Wysiedlonych, kierowanej
przez Obywatelski Komitet Pomocy w Krakowie.
Maria Gładyszowa w 1938 r. zawarła związek małżeński z Mieczysławem
Gładyszem, który odegrał wielką rolę w Jej pracach etnograficznych. Wspól
nie bowiem prowadzili badania terenowe (szczególnie na obszarze Śląska),
wydawnicze oraz bibliograficzne. Już w 1938 r. Maria Gładyszowa kierowa
ła instruktorskim obozem zorganizowanym przez Polskie Towarzystwo Kra
joznawcze. W 1939 r. uczestniczyła w etnograficznych zespołowych bada
niach terenowych na Śląsku, które prowadzone były przez Polską Akademię
Umiejętności w Krakowie i Instytut Śląski w Katowicach. Kontynuowała je
po zakończeniu I I wojny światowej - w 1946 i 1948 r.
W latach 1946-1949 była asystentem wolontariuszem przy Katedrze
Etnografii Słowian UJ. Z Katedrą tą współpracowała także w latach póź
niejszych (1968-1972), konsultując prace magisterskie. W latach 1950-1953
pracowała w Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie, prowadząc delega
turę tegoż Muzeum w Krakowie. W tym okresie (1952 i 1953 r.) współ
pracowała z Katedrą Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego, pełniąc fun
kcję instruktora na Międzyuczelnianych Obozach Etnograficznych.
W 1954 r. Maria Gładyszowa rozpoczęła pracę w Zakładzie Etno
grafii I H K M PAN w Krakowie (obecnie Instytut Archeologii i Etnologii),
w którym zatrudniona była do 1982 г., tj. do momentu przejścia na eme
ryturę. Tytuł doktora nauk humanistycznych uzyskała w Uniwersytecie
Jagiellońskim w 1961 r. na podstawie pracy pt. Wiedza ludowa o gwiazdach,
której promotorem był prof, dr Kazimierz Dobrowolski. Praca ta została
opublikowana w 1960 r. Rozprawę habilitacyjną stanowiła wydana
w 1978 r. monografia pt. Górnośląskie budownictwo ludowe, w 1979 r. zaś
otrzymała tytuł doktora habilitowanego i stanowisko docenta w Instytucie
Historii Kultury Materialnej PAN, w którym odbyło się Jej kolokwium
habilitycyjne.
Zainteresowania badawcze Marii Gładyszowej koncentrowały się m.in.
na zagadnieniach metodycznych związanych przede wszystkim z przy
gotowaniem założeń teoretycznych oraz problematyki zespołowych badań
etnograficznych, poświęconych wybranym dziedzinom Polski południowej,
głównie Śląska i Karpat.
Kolejnym nurtem Jej zainteresowań naukowych była architektura ludowa.
Opracowania na ten temat były rezultatem dogłębnych badań empirycznych
i poszukiwań archiwalnych. Dotyczyły one przede wszystkim górnośląskiego
budownictwa i jego przemian. Prace te są istotnym wkładem w rozumienie
procesów historycznych kultury wsi śląskiej i karpackiej. Na te zagadnienia
zwracała uwagę w swych licznych publikacjach . Na szczególną uwagę zasługuje
rozprawa habilitacyjna Marii Gładyszowej pt. Górnośląskie budownictwo
1
1
Zob. załączony wykaz prac Marii Gładyszowej.
NEKROLOGI
221
ludowe, która jest pierwszą monografią tematyczną obejmującą swym zasięgiem
cały obszar Górnego Śląska. Dokonała w niej analizy zmian typologicznych
i strukturalnych, roli podłoża historycznego oraz zależności od układów
ekonomiczno-społecznych i środowiska geograficznego, a także obcych wpły
wów w zakresie przemian kultury chłopskiej.
Budownictwo ludowe było również tematem rozdziału syntetycznego
opracowania przygotowanego przez Marię Gładyszowa do zbiorowego wy
dawnictwa pt. Etnografia Polska. Przemiany kultury ludowej, t. 1.
Istotnym polem działalności naukowej i organizacyjnej Marii Gładyszo
wej była Międzynarodowa Komisja do Badania Kultury Ludowej w Kar
patach i na Bałkanach, z którą związana była od 1960 г., a od 1985 r.
kierowała polską sekcją tej Komisji. Była członkiem międzynarodowego
zespołu autorskiego, przygotowującego monografię ludowego budownictwa
mieszkalnego Karpat i Bałkanów. Rozdział dotyczący Polski (napisany
wspólnie z doc. dr hab. D. Tylkowa) został złożony na ręce naczelnego
redaktora prof, dr V. Frolca w Brnie i czeka na wydanie.
Maria Gładyszowa włożyła również wiele wysiłku w redakcję zespo
łowego opracowania kultury ludowej w Polsce, którą powierzono Jej
w 1970 г., a która miała stanowić jeden z rozdziałów trzytomowego mię
dzynarodowego wydawnictwa pt. „Kultura ludowa narodów słowiańskich".
Praca ta również została ukończona, ale niestety dotychczas jej nie wydano.
Ponadto M . Gładyszowa prowadziła prace redakcyjne dwutomowego
wydawnictwa pt. Stare i Nowe Siolkowice. Była też redaktorem 2 tomu
„Etnografii Polskiej".
Maria Gładyszowa przez wiele lat uczestniczyła w zespołowych pracach
bibliograficznych, realizowanych przez Zakład Etnografii I H K M PAN
w Krakowie, których część została opublikowana.
Zaznaczyć jeszcze wypada, że Maria Gładyszowa związana była - zwła
szcza w początkowym okresie zatrudnienia - z opracowaniem Polskiego
Atlasu Etnograficznego, SL W 1973 r. została powołana na członka Komitetu
Redakcyjnego tego Atlasu.
Swoje doświadczenia badawcze i rezultaty prac naukowych wielokrotnie
prezentowała na licznych konferencjach krajowych i zagranicznych. Wygła
szane przez nią referaty dotyczyły przede wszystkim problematyki budow
nictwa ludowego w Karpatach.
Maria Gładyszowa od 1948 r. była członkiem Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego, a od 1973 r. - tj. z chwilą reaktywizacji - Komisji Etno
graficznej przy Oddziale PAN w Krakowie. Jako przewodnicząca Komisji
do Badania Kultury Ludowej w Karpatach od 1985 r. wchodziła w skład
Komitetu Nauk Etnologicznych PAN.
Dorobek naukowy Marii Gładyszowej stanowi pokaźny wkład w bada
nia etnografii polskiej, nie tylko w zakresie architektury ludowej, ale także
metod postępowania badawczego i historycznego spojrzenia na procesy
rozwojowe, ich wielostronne uwarunkowania i powiązania.
222
NEKROLOGI
Maria Gładyszowa reprezentowała typ badacza o skrystalizowanych po
glądach na cel i sposób postępowania badawczego, samodzielnego, sumien
nego i odpowiedzialnego.
Po przejściu na emeryturę utrzymywała stały kontakt z Pracownią Et
nologii Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Krakowie, uczestnicząc
w zebraniach naukowych, będąc życzliwym doradcą i krytykiem. Długo
będziemy odczuwać brak Jej obecności.
Pogrzeb doc. dr hab. Marii Gładyszowej odbył się 1 kwietnia 1994 r. na
Cmentarzu Rakowickim w Krakowie. W imieniu Pracowni Etnologii żeg
nała Ją doc. dr hab. Danuta Tylkowa - kierownik Pracowni, Komisji
Etnograficznej zaś - jej przewodnicząca - doc. dr hab. Zofia Szromba-Rysowa. Hołd oddali Jej również przedstawiciele Związku Kombatantów
RP i byłych Więźniów Politycznych, którego Maria Gładyszowa była czyn
nym członkiem.
W Y K A Z P R A C M A R I I GŁADYSZOWEJ
I. Monografie
1960
1978
Wiedza ludowa o gwiazdach, Wrocław.
Górnośląskie budownictwo ludowe, Wrocław.
I I . Artykuły
1938
1952
1956
1956
1961
1963
1964
1964
1966
1967
1968
1969
1972
Strój Jacków Jabłonkowskich, „Orli Lot", R. 18, nr 7, s. 111-112 (jako Maria
Rehanówna).
Ludowa wiedza o gwiazdach, Sprawozdania P A U , t. 53, nr 4, Kraków s. 230-232.
Zespołowe etnograficzne badania terenowe na Górnym Śląsku, „Kwartalnik Hi
storii Kultury Materialnej", R. 4, nr 2, s. 382-390.
Zarys rozwoju budownictwa ludowego w Siołkowicach Starych w XIX i XX w.,
„Etnografia Polska", t. 1, s. 200-213.
Powojenna działalność etnograficzna w Rumunii ze szczególnym
uwzględnieniem
badań życia pasterskiego, „Etnografia Polska", t. 5, s. 314-329 (wspólnie
z N . Dunarem).
Budownictwo, [w:] Stare i Nowe Siołkowice, cz. 1, Wrocław, s. 349-508.
Gwiazdy, [w:] Słownik Starożytności Słowiańskich, t. 2, cz. 1, Wrocław, s. 180-181.
Problematyka i stan badań nad budownictwem ludowym w Karpatach Polskich,
[w:] Międzynarodowa konferencja w sprawie badań kultury ludowej w Karpatach,
Kraków (powielone).
Młyny mączne, [w:] Stare i Nowe Siołkowice, cz. 2, Wrocław, s. 201-260.
O budownictwie ludowym w Karpatach Polskich. Zagadnienia, metody i kierunki
badawcze, „Etnografia Polska", t. 11, s. 99-111.
Czechosłowackie bibliografie etnograficzne dla regionów karpackich, „Etnografia
Polska", t. 12, s. 555-559.
Śląsk, kultura ludowa a kultura narodowa, „Współczesność", R. 14, nr 25, s. 6.
Przeobrażenia
w budownictwie ludowym w Karpatach Polskich w latach
1946-1967, na przykładzie Beskidu Śląskiego, [w:] L'udova kultura v Karpatoch,
Bratislava, s. 175-187.
NEKROLOGI
1973
1973
1974
1975
1975
1975
1976
1976
1978
1978
1981
1984
1984
223
Problematyka zmian polskiej kultury chłopskiej w badaniach regionalnych po
II wojnie światowej, [w:] Zmiany kultury chłopskiej, Wrocław, s. 111-134.
The Changing Peasant Culture in Polish Post-War Studies, [w:] Poland at the 9th
International Congress of Anthropological and Ethnologal Sciences, Wrocław, s. 17-42.
Autour de la problématique des recherches sur le bailment populaire dans les
Karpates Polonaises. (Relations entre la structure professionelle de la familie et la
fonction de locauux dans la closerie et lew equipement), [w:] L'udové stavitelstvo
v karpatskej oblasti, Bratislava, s. 103-112.
Polish Ethnography and Study of Folklore at the 7th International Congress of
Slavists, „Ethnologia Polona", vol. 1, s. 234-248.
Some Problems of Researches on the Folk Culture in the Silesian Beskids, „Ethno
logia Polona", vol. 1, s. 75-89.
Z obrad VII Międzynarodowego Kongresu Slawistów, „Etnografia Polska", t. 19,
z. 1, s. 11-30.
Budownictwo, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, 1.1, Wrocław,
s. 279-327.
Tematyka i problemy międzynarodowej sesji poświęconej „Etnografii narodów sło
wiańskich", „Etnografia Polska", t. 20, z. 2, s. 215-220.
Tendencje współczesnych przemian w kulturze ludności góralskiej, [w:] Premeny
Vudových tradicii v súčasnosti, t. 2, Bratislava, s. 247-268.
The Problem of Territorial Differentiation in Polish Folk Architecture, „Ethnolo
gia Polona", vol. 4, s. 65-75.
Uwarunkowania budownictwa ludowego w wybranych regionach Karpat Polskich,
„Etnografia Polska", t. 25, z. 2, s. 159-172.
Budownictwo i struktura osadnicza, „Etnografia Polska", t. 28, z. 1, s. 35-71.
Wprowadzenie, „Etnografia Polska", t. 28, z. 1, s. 9-15.
I I I . Recenzje i sprawozdania
1961
1963
1964
1965
1965
1966
1966
1967
1967
1968
1969
1969
R. Śmiałowski, Architektura i budownictwo pasterskie w Tatrach Polskich, Kra
ków 1959, „Etnografia Polska", t. 5, s. 398-400.
W.Krassowski, Architektura drewniana w Polsce, Warszawa 1961, „Kwartalnik
Historii Kultury Materialnej", R. 11, nr 1, s. 124-126.
Stare i Nowe Siołkowice, cz. 1, Wrocław 1963, „Demos", R. 5, z. 1, s. 33-34.
E . Baláš, Mnohoboké stodoly v indikačních skicách stavilního katastru, „Český
lid", R. 51, z. 1, „Etnografia Polska", t. 9, s. 585-588.
Internationale Konferenz zur Erforschung der Volkskultur in den Karpaten und den
banachbarten Gebigsgegenden, „Demos", R. 6, z. 2, s. 227-229.
M . Gładysz, Śląsk Oskara Kolberga, [w:] O. Kolberg, Śląsk, Kraków, 1965, „De
mos", R. 7, z. 2, s. 190-191.
M . Gładysz, Bibliografia etnografii Śląska w zarysie, Katowice 1966, „Demos",
R. 7, z. 2, s. 172-173.
M . Gładysz, Z badań nad współczesną sztuką ludową, Zeszyty Naukowe U J , Prace
Etnograficzne, z. 3, 1967, „Demos", R. 8, z. 2, s. 220-222.
Stare i Nowe Siołkowice, cz. 2, Wrocław 1966, „Demos", R. 8, z. 1, s. 45-47.
A. Zambrzycka-Kunachowicz, Odrobki jako forma współdziałania gospodarczego
na wsi. Na przykładzie wsi Owsiszcze, pow. Racibórz, Opole 1967, „Demos", R. 9,
z. 1, s. 68-69.
Międzynarodowa
Konferencja w sprawie badań kultury Ludowej w Karpatach,
„Etnografia Polska", t. 13, s. 250-261.
E . Dąmbska, O rozwoju konstrukcji schodów drewnianych w zabytkowym budow
nictwie polskim, „Etnografia Polska", t. 12, 1968, „Demos", R. 10, z. 1, s. 58.
224
NEKROLOGI
1969
1970
1980
1982
R. Śmiałowski i E . Dąmbska, Budownictwo drewniane i młyny wietrzne na Ziemi
Lubuskiej, Poznań 1968, „Demos", R. 10, z. 1, s. 60-61.
J.Grabowski, Dawna polska rzeźba ludowa, Warszawa 1968, „Demos", R. 11,
z. 1, s. 50-51.
O projekcie syntetycznego opracowania architektury ludowej na obszarze karpacko-bałkańskim, „Etnografia Polska", t. 24, z. 1, s. 321-323.
Konferencja poświęcona badaniom kultury ludowej w Karpatach i na Bałkanach,
„Etnografia Polska", t. 26, z. 1, s. 299-301 (wspólnie z D . Tylkowa).
IV. Bibliografie, indeksy, inne
1959
1960
1961
1963
1963
1966
1966
1966
1973
1974
1981
„Etnografia Polska", t. 2 (redaktor tomu).
Bibliografia historii kultury ludowej Karpat. Materiały do bibliografii polskiej,
cz. 1, Warszawa (współudział).
Kwestionariusz do budownictwa pasterskiego, Kraków (powielone).
Kwestionariusz do budownictwa ludowego, Kraków (powielone).
Stare i Nowe Siołkowice, cz. 1, Wrocław (sekretarz redakcji).
M . Gładysz, Bibliografia etnografii Śląska w zarysie, Katowice (współudział).
Indeks nazwisk, Indek nazw geograficznych i etnograficznych, Indeks rzeczowy,
[w:] Stare i Nowe Siołkowice, cz. 2, s. 326-342.
Stare i Nowe Siołkowice, cz. 2, Wrocław (sekretarz redakcji).
Etnografia, [w:] Bibliografia polskich prac z zakresu slawistyki (1968-1972), War
szawa, t. 1, s. 29-142.
M . Gładysz, Polska bibliografia historii kultury ludowej Karpat za lata 1968-1972,
[w:] Ludové stavitelstvo v karpatskej oblasti, Bratislawa, s. 295-319 (współudział).
Bibliographia ethnographica Carpatobalcanica, t. 1, Lidová architektura, Brno,
s. 79-92 (rozdz. dot. Polski - wspólnie z D . Tylkowa).
Zofia Szromba-Rysowa, Danuta Tylkowa