http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/1436.pdf
Media
Part of Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1994 t.38
- extracted text
-
K
R
O
N
I
K
A
„Etnografia Polska", t. XXXVIII: 1994, z. 1 - 2
PL ISSN 0071-1861
K O N F E R E N C J A MIĘDZYNARODOWEJ K O M I S J I
DO BADANIA K U L T U R Y LUDOWEJ W K A R P A T A C H I NA BAŁKANACH.
LWÓW, 29 X I - 1 X I I 1993 R.
W dniach 29 X I - 1 X I I 1993 r. odbyło się we Lwowie spotkanie
przedstawicieli Krajowych Sekcji Międzynarodowej Komisji do Badania
Kultury Ludowej w Karpatach i na Bałkanach (MKKKB) mające na celu
odnowienie jej działalności po 3-letniej przerwie, spowodowanej zmianami
społeczno-ekonomicznymi i politycznymi zachodzącymi we wszystkich
krajach członkowskich. Biorąc pod uwagę wspomniany zastój w pracach
naukowo-badawczych Komisji wypada na wstępie przypomnieć dotychcza
sową jej działalność .
Specyfika środowiska rejonu karpacko-bałkańskiego stwarzała wyjąt
kowe możliwości badania procesów historycznych, etnicznych, społecznych
i kulturowych. Koordynacja badań naukowych w Karpatach i na przy
ległych terenach okazała się więc konieczna przy studiach nad kulturą
ludową tego obszaru, wykazującą zarówno szereg cech wspólnych, jak
też i wiele różnic.
Starania w tej kwestii podjęli już w 1958 r. przedstawiciele ówczes
nego Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN i Instytutu Etnografii
SAV (Národopisný Ústav SAV - Czechosłowacja). Dzięki inicjatywie prof,
dr. Mieczysława Gładysza, prof, dr Anny Kutrzeba-Pojnarowej oraz
dr. Jana Mjartana i doc. dr. Jana Podoláká w 1959 r. zostaje powołana do
życia instytucja mająca na celu koordynację prac naukowo-badawczych na
terenie Karpat - Międzynarodowa Komisja do Badania Kultury Ludowej
w Karpatach (MKKK).
1
2
1
Informacje o powstaniu i działalności Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury
Ludowej Karpat oraz Karpat i Bałkanów zaczerpnięto z opracowań: M . Gładysz, Zarys planu
działalności i organizacji Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach,
„Etnografia Polska", t. 6:1962, s. 15-40; tenże, Międzynarodowa Konferencja poświęcona bada
niom kultury ludowej w Karpatach, „Etnografia Polska", t. 9:1965, s. 440-447; V. Frolec,
Dwadzieścia lat działalności Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach
i na Bałkanach (MKKKB), „Etnografia Polska", t. 25:1981, z. 2, s. 35-45.
Obecnie Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk.
2
226
KRONIKA
W roku 1960 przystąpiono do systematycznych badań terenowych, a do
tychczasowe porozumienie o współpracy ujęto w ramy statutu, przyjętego
po dyskusji na konferencji w Smokowcu (Slowaqa) jako podstawę dalszej
działalności Komisji. Członkami jej zostali przedstawiciele krajów zamiesz
kujących łuk Karpat - Czechosłowacja, Polska, Rumunia i obecna Ukraina.
Współpraca naukowa organizowana była w ramach umowy międzynarodo
wej pomiędzy Akademiami Nauk poszczególnych krajów.
Na czele Komisji stał Sekretarz Generalny obierany co 5 lat, a ważniejsze
decyzje podejmowane były wspólnie z Prezydium Komisji, w skład które
go wchodzili przewodniczący poszczególnych Sekcji Krajowych. Organem
Sekretariatu Generalnego był periodyk Carpatica. Funkcję Generalnego
Sekretarza powierzono w 1959 r. J. Podolákowi (Bratysława), który pełnił
ją do 1971 г., zaś od 1971 r. do 1992 - do chwili śmierci - piastował ją
V. Frolec (Brno). Okres jego kadencji był szczególnie owocny w działalności
Komisji. Intensywnie pracowały poszczególne międzynarodowe zespoły re
dakcyjne, przygotowujące syntezy karpacko-bałkańskie. Regularnie ukazy
wał się organ Sekretariatu. Odejście V. Frolca - poza innymi czynnikami
natury obiektywnej - w znacznym stopniu wpłynęło na zahamowanie wszel
kich działań w tej dziedzinie.
W 1964 r. na międzynarodowej konferencji poświęconej badaniom kul
tury ludowej Karpat (a w szczególności pasterstwa wysokogórskiego) zor
ganizowanej w Krakowie postanowiono, że dalsze systematyczne i planowe
poszukiwania powinny objąć nie tylko regiony Karpat, ale także tereny
górskie Bułgarii i Jugosławii. Sfinalizowane to zostało w 1976 r. na posiedze
niu w Smolenicach (Slowaqa). Od roku 1976 ulega zmianie nazwa Komisji
na: Międzynarodowa Komisja do Badania Kultury Ludowej w Karpatach
i na Bałkanach - M K K K B . Od roku 1977 organ Sekretariatu Generalnego
przyjmuje nazwę Carpatobalcanica.
W związku z poważnym zaawansowaniem stanu badań kultury ludowej
w rejonie karpacko-bałkańskim we wszystkich krajach członkowskich
M K K K B postanowiono przystąpić do opracowania syntezy wybranych zja
wisk kultury ludowej, tj. architektury ludowej, pasterstwa wysokogórskiego
i folkloru zbójnickiego. Koncepqe poszczególnych syntez zostały opraco
wane przez Sekcje Krajowe: architektura - Czechosłowacja, pasterstwo
- Polska, foklor zbójnicki - Słowacja i b. ZSRR. Prace nad systezami
realizowano w ramach międzynarodowych zespołów autorskich. Refero
wano je na dorocznych spotkaniach. Drukiem ukazały się zestawy biblio
graficzne tych tematów. „Architektura ludowa", t. 1 - „Budownictwo mie
szkalne", pod redakqa V. Frolca oraz „Folklor zbójnicki" pod redakcją
V. Gašparíkowej i B.N. Putiłowa zostały przygotowane do druku, w opraco
waniu znajduje się natomiast „Pasterstwo wysokogórskie" pod redakcją
B. Kopczyńskiej-Jaworskiej. Podjęto również prace nad nowymi tematami,
tj. architekturą ludową t. 2 - budownictwo gospodarcze, gospodarką chłop
ską (rolnictwo i hodowla) oraz transportem i komunikaqa.
KRONIKA
227
Tak w bardzo krótkim zarysie przedstawia się działalność Komisji do
1990 r.
Reaktywizację działalności M K K K B podjął Instytut Etnografii Akade
mii Nauk Ukrainy, zwołując z końcem 1993 r. we Lwowie posiedzenie
przedstawicieli Sekcji Krajowych Komisji.
Organizatorów reprezentowali: dr S. Pawluk - dyrektor Instytutu, kan
dydat nauk M . Hłuszko oraz K. Kutelmach - pracownicy Instytutu Etno
grafii. Jako przedstawiciele poszczególnych Sekcji Krajowych przybyli:
z Czech dr L. Petránová - Instytut Etnografii i Folkloru A N Praga, dr
J. Štika z Muzeum skansenowskiego w Rożnowie pod Radgosztem, z Mołdowy - prof. W. Zelenczuk - Instytut Etnografii i Folkloru A N Mołdowy,
z Polski - doc. dr hab. D. Tylkowa i dr K. Hermanowicz-Nowak - Instytut
Archeologii i Etnologii PAN Oddział w Krakowie, z Rumunii - R.O. Majer
- Instytut Etnografii i Folkloru A N Rumunii, ze Słowacji - prof.
M . Paríková - Katedra Etnologii Uniwersytetu im. J. Komeńskiego, Braty
sława oraz z Węgier - dr P. Szabó i dr P. Weresz - Instytut Etnografii A N ,
Budapeszt. Pomimo zaproszenia w obradach nie wzięli udziału przedstawi
ciele krajów bałkańskich - Bułgarii i Jugosławii.
Po uroczystym otwarciu konferencji i powitaniu przybyłych przedstawicieli
Sekcji Krajowych M K K K B , S. Pawluk podkreślił, iż pomimo występujących
trudności natury ekonomicznej, konieczne wydaje się odnowienie naukowo-badawczej działalności Komisji, tak aktywnej do 1990 r. Ze słowami podzięko
wania za zaproszenie i podjęcie trudu organizacyjnego po długotrwałej przerwie
wystąpili przedstawiciele poszczególnych Sekcji, podkreślając wagę kontynuacji
prac realizowanych uprzednio. Jednocześnie wyrazili żal z powodu nieobecności
reprezentantów krajów bałkańskich, co spowoduje pewne niedogodności
w działalności Komisji w dotychczasowych ramach Karpat i Bałkanów.
Zgodnie z programem roboczej narady dyrektor Instytutu Etnografii A N
Ukrainy dr S. Pawluk podkreślił celowość odnowienia prac M K K K B jako
międzynarodowej instytucji, dzięki której naukowcy zainteresowanych krajów
mogliby prowadzić wspólne prace badawcze dotyczące kultury ludowej miesz
kańców regionów górskich. Zapoznał również uczestników z podstawowymi
założeniami działalności Komisji, które zostały sformułowane w przygotowa
nym do dyskusji projekcie statutu, opracowanego przez zespół Instytutu
Etnografii A N Ukrainy. Omówienie propozycji S. Pawluka zajęło cały pierwszy
dzień roboczej narady, która toczyła się w formie interesującej i konstruktywnej
dyskusji. W trakcie prowadzonych rozmów wysunięto szereg propozycji
i krytycznych uwag dotyczących projektu przygotowanego statutu.
Z powodu nieobecności w naradzie przedstawicieli krajów bałkańskich
odnowienie działalności Komisji w poprzednich ramach uznano czasowo za
niemożliwe. Na propozyqe D. Tylkowej i J. Štiki uczestnicy narady postanowi
li: 1) tymczasowo odnowić działalność Komisji w granicach Karpat, 2) upoważ
nić Kierownictwo Tymczasowego Sekretariatu Generalnego do wyjaśnienia
uczestnictwa Sekcji Narodowych krajów bałkańskich w dalszych pracach
228
KRONIKA
M K K K B , 3) poinformowanie tych Sekcji o możliwości tymczasowego za
wieszenia ich działalności, do momentu zaistnienia odpowiednich warunków,
4) w razie uzyskania negatywnej odpowiedzi Sekcji bałkańskich - zmienić
tymczasowo nazwę na M K K K B , co znalazło wyraz w projekcie statutu.
Uważając Komisję Karpacką za spadkobiercę M K K K B należy za
równo zakończyć zrealizowane prace jak też kontynuować podjęte zadania
naukowo-badawcze. Tak więc należy doprowadzić do wydania przygotowa
nych już do druku syntez architektury ludowej, t. 1 - budownictwo miesz
kalne oraz folkloru zbójnickiego. Zakończyć prace redakcyjne z zakresu
pasterstwa wysokogórskiego.
Przystąpić do kontynuacji działań związanych z opracowaniem architek
tury ludowej, t. 2 - budownictwo gospodarcze, gospodarki chłopskiej oraz
transportu i komunikaqi. Dotyczy to w pierwszym etapie opublikowania
zestawów bibliograficznych wymienionych tematów.
Podczas drugiego dnia narady omawiano zmiany dotyczące projektu
statutu. Do kierowania dalszymi pracami M K K K upoważniono Tymczaso
wy Sekretariat Generalny z siedzibą we Lwowie. Na Sekretarza Generalnego
powołano jednogłośnie S. Pawluka. Wszelkie prace koordynacyjne będą po
dejmowane przez Tymczasowy Sekretariat Generalny poszerzony o przed
stawicieli wszystkich Sekcji Krajowych.
W pierwszym etapie winny być powołane kierownicze organy Sekcji
Krajowych, przedyskutowany i podpisany projekt statutu, ustalone moż
liwości wydania naukowych syntez już przygotowanych do druku. W celu
omawiania planu działalności Komisji jak też realizacji podjętych zadań
winno się przeprowadzić doroczne spotkania Prezydium M K K K oraz człon
ków międzynarodowych zespołów autorskich.
Konferenqa we Lwowie była bardzo celowa i owocna, a ponadto znakomi
cie zorganizowana. Uaktywniła ona kraje członkowskie M K K K do ponow
nego podjęcia działalności naukowej na obszarze karpackim, aby włożony
już wysiłek nie został zmarnowany. W związku z coraz szybciej zachodzącymi
na tym obszarze zmianami kulturowymi wydaje się to nakazem chwili.
Danuta Tylkowa
Krystyna Hermanowicz-Nowak
FRANCUSKIE BADANIA DZIEDZICTWA KULTUROWEGO
Mission du Patrimoine ethnologique została zorganizowana w 1980 r.
z inicjatywy grupy badawczej pracującej pod kierunkiem Redjema Benzaid.
Jej cele sformułowano w wyniku szerokiej dyskusji, w której znaczący udział
miał Isac Chiva, wieloletni współpracownik i następca C. Lévi-Straussa
w Laboratoire d'Antropologie w Ecole des Hautes Etudes en Sciences
Sociales. Stwierdzono, że zróżnicowanie kulturowe kraju zaciera się wobec
KRONIKA
229
postępującej urbanizacji i unifikacji sposobów zachowań i uznano, że w tej
sytuacji trzeba wzmóc badania tych procesów, ażeby zrozumieć ewolucję
społeczną (La Mission 1993). Głównym przedmiotem badań stało się dzie
dzictwo etnologiczne obejmujące swoiste sposoby egzystencji materialnej
i organizacji społecznej grup, które ją tworzą, ich wiedzę, wyobrażenia
0 świecie i te elementy, które przyczyniają się do identyfikacji każdej grupy
społecznej oraz wyróżniają ją od innych (Chiva 1990).
W celu realizacji tych zamierzeń powołano specjalną komórkę naukową
przy Ministerstwie Kultury (Ministere de la Culture et de la Francophonie)
posiadającą własny zarząd (obecnie jej dyrektorem jest Gerard Ermisse)
1 własną Radę (Conseil du Patrimoine ethnologique), która pomocna jest
przy wytyczaniu ogólnej polityki i konkretnych działań Misji.
W pracach Rady bierze udział trzydzieści osób - pracowników nau
kowych, działaczy kultury oraz przedstawicieli Ministerstwa. Wyłoniona
z Rady stała komisja precyzuje tematy oraz opiniuje zgłaszane projekty
badań, które prowadzi we współpracy z Misją szereg instytucji badawczych.
Misja posiada w Paryżu zespół stałych pracowników (dwadzieścia osób),
który organizuje pracę poszczególnych dziedzin działalności, dziewięciu do
radców etnologicznych i trzech etnologów regionalnych, zatrudnionych
w wydziałach kultury dwunastu spośród dwudziestu dwóch departamentów.
Działalność Misji polega na prowadzeniu i inicjowaniu badań, kształ
ceniu specjalistów, wydawaniu publikacji, produkcji audiowizualnej oraz
organizowaniu dokumentacji i upowszechnianiu informacji na temat dzie
dzictwa etnologicznego. Założone cele realizuje we współpracy z różnymi
placówkami naukowymi i autorytetami regionalnymi.
Każdego roku Rada wytycza jeden do dwóch tematów mało zbadanych
oraz określa program badań „iniqujacych" związany na ogół z aktualnymi
potrzebami praktycznymi i poznawczymi.
Od 1981 do 1993 r. Misja zainicjowała szesnaście programów badaw
czych oraz trzy wieloletnie programy inicjujące, obejmujące bądź poszuki
wania regionalne, bądź ogólnokrajowe, a w kilku przypadkach również
europejskie badania porównawcze.
Tematyka badań realizowanych do 1993 r. obejmowała: Rodzinę i pokre
wieństwo (1981-1982, 1984, 1988), ludową wiedzę przyrodniczą (1981-1982,
1984), etnologię środowiska miejskiego (1981-1982, 1984), przynależność
regionalną i identyfikaqe kulturową (1983), współczesne praktyki rytualne we
Francji (1985), społeczeństwo wieloetniczne Francji (1985-1986), spożycie
rodzinne: wzory, praktyki i wyobrażenia (1987), ginące umiejętności i techniki
(1987-1988), bogactwo kulturowe kraju (1988), zmiany pejzażu (pejzaże
kulturowe - 1989; wyobrażenia i konflikty związane z wykorzystywaniem
przestrzeni - 1990; pejzaże zindustrializowane i zurbanizowane - 1991),
umiejętności i techniki (1989-1990); identyfikaqe, praktyki i politykę kulturalną
(1990, 1991), granice kulturowe (1991-1992), pisma popularne (1993), strój
i estetykę ciała (1993).
230
KRONIKA
Programy „iniqujace" obejmowały: etnologię techniki, zapożyczenia i inno
wacje techniczne (1992), więzi społeczne na peryferiach miast (1992-1993),
problemy muzealnictwa etnologicznego (1992-1993).
Poszczególnymi grupami tematycznymi kieruje trzech pracowników M i
sji: Denis Chevallier (programy badań wiedzy i techniki, oraz badania
środowiska wiejskiego), Francois Robatel (badania problematyki związanej
z morzem), Claude Rouot (programy badań więzi społecznych na pery
feriach miast i współpraca zagraniczna).
Wyniki prac badawczych publikowane są w powstałym w 1983 r. czaso
piśmie „Terrain, carnet du patrimoine ethnologique", wydawanym pod
redakcją Christine Langois. Wychodzi ono dwa razy do roku, przy czym
poszczególne zeszyty profilowane są tematycznie: nr 1 - poświęcony jest
wiedzy przyrodniczej; nr 2 - antropologii przemysłu; nr 3 - etnologii miej
skiej; nr 4 - rodzinie i pokrewieństwu; nr 5 - identyfikacji kulturowej
i regionalizaqi; nr 6 - człowiekowi wobec środowiska naturalnego; nr 7
- podejmuje zagadnienie społeczności obcych we Francji; nr 8 - poświęcony
jest stosunkowi człowieka do zwierząt; nr 11 - ma charakter mieszany; nr 12
- przedstawia szeroko pojęte problemy konsumpcji rodzinnej; nr 13 - po
święcony jest napojom; nr 14 - współczesnym i dawnym wierzeniom w zja
wiska nadprzyrodzone; nr 15 - publikatorom; nr 16 - różnorodnym umiejęt
nościom; nr 17 - europejskiej strukturze narodowej; nr 18 - wiedzy i stosun
kowi do ciała ludzkiego; nr 19 - ogniowi i jego znaczeniu w kulturze; nr 20
- „jubileuszowy" - zagadnieniom śmierci; nr 21 - problemom władzy i sto
sunków patronackich.
Obok podstawowego tematu w każdym Zeszycie (którego objętość do
chodzi do 178 stron) w dziale „Reperes" prezentowane są aktualnie prowa
dzone prace, które nie mieszczą się w profilu wiodącym. Ponadto czasopi
smo prowadzi dział informacji o bieżącym życiu naukowym, konferencjach,
wystawach, publikacjach czy realizacjach filmowych i video.
Wraz z upływem lat powiększała się objętość czasopisma, począwszy zaś
od nr 10 pojawiły się w nim „nadprogramowo" rozważania czysto teoretycz
ne i metodologiczne oraz artykuły mówiące o kulturze innych krajów euro
pejskich.
Charakterystyczna cecha wydawnictwa to dobór tematyki ciekawej
z punktu widzenia teoretycznego i równocześnie wykorzystującej wyniki
aktualnych badań terenowych. Tym samym czasopismo jest wierne swemu
tytułowi - „Terrain". W tym miejscu podkreślić należy, że nie prezentuje
ono bynajmniej „sprawozdań z badań", lecz ciekawe próby zrozumienia
i wyjaśnienia opisywanych zjawisk poparte bogatą literaturą etnologiczną,
informuje na bieżąco o wszystkich aspektach kulturowych współczesnego
życia. Konkretne informacje wzbogacone są zawsze interesującą ikonogra
fią, starymi rycinami czy reprodukcjami z dawnych publikacji oraz dosko
nałymi pod względem technicznym fotografiami. Obok „klasycznych" mo
nografii społeczności lokalnych czy równie „klasycznych" tematów etnolo-
231
KRONIKA
gicznych, takich jak: rodzina, wierzenia czy technologia dużą uwagę badacze
poświęcają problemom wiedzy tradycyjnej, mentalności, stosunkowi czło
wieka do otaczającego go świata. Rozważania teoretyczne i metodologiczne
nie stanowią tu celu samego w sobie.
Za przewodnik po bogatej treści czasopisma służyć może wydany w koń
cu 1993 r. nie numerowany zeszyt (Tables) zawierający indeks alfabetyczny
autorów, indeks tematyczny artykułów, indeks alfabetyczny autorów spra
wozdań z badań oraz spis treści kolejnych numerów.
Oprócz czasopisma „Terrain" Misja publikuje serie prac autorskich
lub prac zbiorowych pod tytułem „Etnologia Francji". Poszczególne
tomy pokazują wyniki studiów terenowych czy problemy aktualne naukowo
i mogące zainteresować szerszego odbiorcę. Do 1992 r. opublikowano
14 tomów . W tej serii w dziale „Regards sur 1'Europe" prezentowane
są europejskie studia porównawcze, zaś w dziale „Cahiers" (7 tomów)
materiały z sesji naukowych, będących ważną dziedziną działalności nau
kowej Misji .
Poza seriami Misja wydała kilka kolejnych informatorów o badaczach
i instytucjach etnograficznych we Francji .
Doceniając znaczenie dokumentacji audiowizualnej w pracy etnologa
oraz w dziedzinie utrwalenia dziedzictwa kulturowego Misja prowadzi pod
kierunkiem Alain Morela dział audiowizualny, który finansuje oraz rozpow
szechnia filmy dokumentacyjne o charakterze etnologicznym oraz intere
suje się kształceniem etnologów w tej dziedzinie. Organizuje i bierze udział
1
2
3
1
е
Sabine Chalon-Demersa, Le triangle du XIV . De nouveaux habitans dans un vieux
quartier de Paris, 1984; Genevieve Delbus, Pierre Jorion, La transmission des savoir, 1984;
Christiane Amiel, Les fruits de la vigne. Representation de Venvironnement naturel en Languedoc, 1985; Bertrand Hell, Entre chien et loup. Fait et dits de chasse dans la France de VEst,
1985; Evelyn Desbois, Yves Yeanneau, Bruno Mattéi, La foi des charbonniers. Les mineurs dans
la Ba taille du charbon 1945-1947, 1986; Pierre Lieutaghi, L'herbe qui renouvelle. Un aspect de
la médecine traditionelle en Haute Provence, 1986; Ethnologie en miroir. La France et les pays
de langue allemand, Isac Chiva, Utz Jeggle [red.], (Regards sur l'Europe), 1987; Noélie Vialles,
Le sang et la chair. Les abbatoires de pays de I'Adour, 1987; Beatrix Le Wita, Ni vue ni connue.
Approche ethnographique de la culture bourgoise, 1988; Bernadettę Lizet, La Bete noire, 1989;
Tom Jolas, Marie France Pingaud, Ivonne Verdier, Francoise Znabend, Une campagne Voisine,
1990; Le ferment divine, Dominique Fournier, Salvátore D'wnofrio [red.], (Regards sur
l'Europe), 1991; Patric Williams, Nous, On n'en parle pas, les vivants et les morís chez les
Manouches, 1993.
W serii „Cahiers" wydano: Societě industrie lies et urbaines contemporaine, Wstęp G .
Althabe, 1985; Les savoirs naturaliste populaires, Wstęp J . Barrau, 1985; Habitat et éspace dans
le monde rural, Wstęp I . Chiva, 1988; Cultures du travail, Wstęp A. Morel, 1989; Patrimoines
en folie, red. H.P. Jeudy, 1990; Savoire faire et pouvoir transmettre. Transmisson et apprentissage des savoir-faire et des techniques, D . Chevallier, [red.], 1991; Vers une ethnologie du present,
G . Athabe, D . Fabre, G . Lenclud, [red.], 1992. Wszystkie prace Misji opublikowano w Edi
tions de la Maison de Sciences de PHomme w Paryżu.
W 1984-1985 i 1990 wydano Repertoire de l'ethnologie de la France. Z okazji między
narodowej konferencji w 1993 r. wydano informator o pracach Misji.
2
3
232
KRONIKA
w konkursach. We współpracy z Misją wyprodukowano ponad sto filmów
etnologicznych .
Ponieważ tylko kilka uniwersytetów oraz placówek Ecole des Hautes
Etudes en Sciences Sociales kształci etnologów w dziedzinie etnologii fran
cuskiej czy europejskiej, Misja organizuje konferencje, seminaria oraz staże
specjalistyczne w różnego typu instytuqach zajmujących się naukowo bądź
praktycznie ochroną etnologicznego dziedzictwa kulturowego. W tej dziedzi
nie współpracuje z zagranicznymi instytuqami etnologicznymi organizując
badania i seminaria (odnośnie Europy wschodniej najżywsze kontakty ma
z etnologią rumuńską i bułgarską). W grudniu 1993 r. Misja zorganizowała
w Tours międzynarodową konferencję kontynuującą tematykę zapocząt
kowaną na zorganizowanej w poprzedniem roku konferencji w Creusot .
Celem konferencji grudniowej zatytułowanej: „Ethnologie et patrimoine en
Europe. Identités et appartenance, du local au supranational" było zastano
wienie się nad procesami kulturowymi występującymi współcześnie w Euro
pie, nad rolę dziedzictwa kulturowego, kształtowania poczucia identyfikacji
narodowej i regionalnej, obcości i swojskości, roli przybyszy w nowym
środowisku kulturowym, rodzenia się ksenofobii oraz wybujałych nacjona
lizmów. W programie kolokwium przewidziano szereg referatów , przygo
towanych przez organizatorów z udziałem przede wszystkim etnologów
z Europy Zachodniej oraz trzy posiedzenia okrągłego stołu uwzględniające
szerszy udział przedstawicieli krajów postsocjalistycznych . Ogółem kolo
kwium zgromadziło ponad dwustu badaczy z różnych krajów Europy.
4
5
6
7
8
LITERATURA
B u r s z t a W.
1993
O nacjonalizmach, regionalizmie i etnicznej świadomości. Creusot, 30 czerwca
- 3 lipca 1992, [w:] „Sprawy Narodowe" - Seria Nowa, t. 2: 1993, z. 1 (2),
s. 295-299.
4
Alain Morel przygotował m.in. retrospektywny przegląd filmów o mieście („Memoire de
la ville, carte blanche a la Mission du Patrimoine Ethnologique"), który był prezentowany
na VTI Międzynarodowym Przeglądzie Filmów Etnograficznych i Sociologicznych „Cinema du
Reel" w 1985 r. w Paryżu.
Zob. jej omówienie: Burszta (1993).
Wśród referentów spotkać można było miedzy innymi takie osobistości jak: Gerard
Althabe, Isac Chiva, Christian Bromberger, Daniel Fabre (Francja), Pierre Centlivres (Szwaj
caria), Martin Roth (Niemcy), Dolores Comas d'Argemir (Hiszpania) czy Gulio Angioni
(Włochy).
Referaty te zaprezentowano w czterech grupach tematycznych: Identitě et patrimoine,
L a production sociále de l'étranger, Nationalismes et lien national, Vers une ethnologie de
l'Europe.
Zamieszkały we Francji Krzysztof Pomian wygłosił referat pt.: „Narodowość i dziedzi
ctwo", Wojciech Burszta był uczestnikiem okrągłego stolu pt.: „Nacjonalizmy i więź narodo
wa". Ponadto w kolokwium wziął udział Marcin Piotrowski z Katedry Etnologii U Ł .
5
6
7
8
233
KRONIKA
C h i v a I.
1990
La Mission
1993
Tables
1993
La Patrimoine Ethnologique: Vexemple de la France, [w:] Encyclopaedia Univer
salis, Paris, Symposium, s. 229-241.
La Mission du Patrimoine Ethnologique, Wstęp Gerard Ermisse, Paris, Ministére
de la Culture et de la Francophonie.
Tables 1983-1993, „Terrain", Christine Langlois [red.], Mission du Patrimoine
Etnologique.
Bronisława Kopczyńska-Jaworska
III M I Ę D Z Y N A R O D O W A SESJA
„DUCHOWOŚĆ N A R O D Ó W E U R O P Y ŚRODKOWO-WSCHODNIEJ.
EROS I THANATOS",
C Z . I I , L U B L I N , 19-22 K W I E T N I A 1994 R.
Kolejna sesja zorganizowana przez Fundację „Muzyka Kresów" raz
jeszcze stała się okazją do spotkania przedstawicieli różnych dziedzin hu
manistyki i - jakże potrzebnej - interdyscyplinarnej dyskusji . Badacze
dyskutowali nie tylko o istocie życia, miłości i śmierci, widzianych przez
pryzmat poszczególnych dyscyplin, związkach między nimi i sposobach,
w jakich przejawiają się one w kulturze, w konkretnych zachowaniach czy
ideach. Poszczególne wystąpienia inspirowały także do rozważań wykracza
jących poza główny temat konferencji.
Wiele pytań wywołał m.in. inaugurujący spotkanie tekst Jerzego Prokopiuka z Warszawy poświęcony koncepcji miłości w antropozofii R. Steinera
(1861-1925). W koncepcji tej znaczące miejsce zajmuje np. problem udziału
człowieka w procesie zbawienia i jego transformacji na różnych poziomach
rozwoju życia duchowego. Miłość pojmowana jest tu jako relacja między
uczuciem a sferą woli - wolności w wymiarze negatywnym lub pozytywnym.
Można więc mówić o swoistej syntezie dwóch rajskich drzew: poznania
dobra i zła oraz drzewa życia. Antropozoficzna koncepcja miłości to nie
tylko światopogląd. Obejmuje ona także system medytacji i różnorodnych
ćwiczeń mających na celu kształtowanie pozytywnych cech charakteru
człowieka, poznania imaginatywnego i określonego sposobu postrzegania
świata. Zasady antropozoficznej koncepcji miłości od wielu lat realizowane
są w praktyce, przede wszystkim w krajach Europy Zachodniej, m.in. w wy
branych instytuqach pedagogicznych, medycznych, w rolnictwie, bankowo
ści i in. Stopniowo upowszechniane są one również w Polsce, a także
w innych krajach leżących w środkowo-wschodniej części kontynentu. Szko
da, że zagadnieniu transplantacji tego alternatywnego modelu kultury i jego
1
1
Informacja о I części Spotkań z cyklu „Eros i Thanatos" zamieszczona została w „Etno
grafii Polskiej", t. 37:1993, z. 2, s. 145-152.
234
KRONIKA
praktycznej realizacji u nas i w krajach za naszą wschodnią granicą po
święcony został zaledwie niewielki margines wspomnianego wykładu.
Wybranych problemów teoretycznych dotyczył referat Natałki Biłocerkiwec z Kijowa, zatytułowany „Miłość do śmierci. Problem «nekrofílii» we
współczesnej literaturze europejskiej". Autorka dokonała analizy kilku
utworów czołowych reprezentantów egzystencjalizmu: A. Camus i P. Sartra
a także innych pisarzy zachodnioeuropejskich, m.in. U . Eco. Ukazała rów
nież podstawowe środki, za pomocą których twórcy ci wypowiadali się
w swych dziełach o problemach śmierci, zagłady, samobójstwa, zniszczenia,
sensu życia itp.
Dopełnieniem tego wystąpienia był referat Ludmyły Taran z Kijowa pt.
„«Prawa biosu jednakie dla wszystkich...». Problem życia i śmierci we
współczesnej liryce ukraińskiej". Obydwie autorki podkreśliły, że w literatu
rze ukraińskiej nurt egzystencjalny rozwija się dopiero od przełomu lat
siedemdziesiątych i osiemdziesiątych X X w. Wcześniej - ze względów poli
tycznych - uniemożliwiano pisarzom poruszanie m.in. problemu sensu życia
lub dramatu jednostki. Jak stwierdziła L. Taran, twórcy musieli gloryfiko
wać radosną przyszłość, zaś słowa: Bóg, dusza, śmierć jednostki, rozpacz,
żal itp. były wykreślone z wielu słowników. Autorka przedstawiła przykłady
utworów współczesnych pisarzy ukraińskich, wypowiadających się np. na
temat sensu życia jednostki w świecie, relacji człowiek-Bóg, reinkarnacji lub
śmierci w wymiarze ludzkim i kosmicznym.
W podobnej sytuacji jak na Ukrainie byli pisarze białoruscy. I tu
poruszanie problemów egzystencjalnych należy do nowych zjawisk lite
rackich. Coraz częściej dąży się także do ukazania duchowego pierwiastka
narodu i określenia jego zasadniczych cech. Jak podkreślił Jurij Załoska
z Mińska, przez dziesięciolecia w utworach pisarzy białoruskich dominowała
tematyka wojenna, partyzancka. Pisano o wojnie „tutejszej", będącej częścią
wojny ojczyźnianej, umieraniu i odradzaniu się zbiorowego bohatera,
którym był najczęściej prosty lud. Zdaniem J. Załoski, niemały wpływ
na charakter twórczości i podejmowaną tematykę miały dzieje narodu
białoruskiego, naznaczone wojnami, dużymi stratami ludzkimi, walką
0 przeżycie i przetrwanie. Tytuł wystąpienia: „Ontologia Thanatosa jako
epifenomen kultury".
O współistnieniu życia i śmierci, ich nieustannym przenikaniu się, mówiła
Sofia Majdańska z Kijowa, odwołując się do przykładów ze współczesnej
literatury ukraińskiej oraz wierzeń, obrzędów i folkloru ustnego. Wystąpie
nie zatytułowane było: „Miłość i śmierć w poetyce lamentów ukraińskich".
Ukazała ona także, jak ważne miejsce zajmowała w ludowej wizji świata
1 jej obrzędowej realizacji koncepcja jedności człowieka i przyrody, jak
bliskie są sobie: smutek i radość, śmiech i łzy.
Znakomitym przykładem współwystępowania tych uczuć i zachowań jest
obrzęd pożegnania Zapustowego Dziada (Maslenicznogo Dieda) i Baby,
żywy do dziś w ok. 30 wioskach położonych na północno-wschodnim krań-
KRONIKA
235
cu Białorusi (witebszczyzna). W lutym 1990 r. obrzęd ten został utrwalony
na kasecie wideo. Film nakręcono we wsi Maskaleniaty, a zaprezentowała
go zebranym Halina Tawłaj z Mińska. Mówiąc o „źródłach Erosa i Thanatosa w europejskim Karnawale znalezionych w białoruskich zapustach (maslenicy)" ukazała ona tradycje zapustów, wskazując m.in. na podobieństwo
wielu zachowań do karnawałowego „świata na opak", o którym tak in
spirująco pisał M . Bachtin. Przedstawiła też bogactwo zachowań symbolicz
nych, podkreślając zarazem magiczne znaczenie obrzędu. Zasadnicze miejsce
zajmują tu wierzenia, zgodnie z którymi umierający i żegnany przez społecz
ność Dziad zapładnia ziemię, przekazuje jej życie. Płodność, życie, seksual
ność graniczą więc w obrzędzie ze śmiercią, przechodzą w siebie, żadne
z nich nie ma też wymiaru ostatecznego.
Przenikaniu się pierwiastów życia i śmierci, wojny i miłości poświęcony
był referat Gintarasa Beresneviciusa z Kowna („Eros i Thanatos w kontek
ście wojny w kulturze bałtosłowiańskiej"). Punktem wyjścia do rozważań
o naturze wojny, jej genezie i funkcjach stał się motyw znanego mitu o walce
między Perkunasem i Welnesem (ich słowiańskimi odpowiednikami są:
Perun i Weles-Wolos). Beresnevicius zwrócił m.in. uwagę, iż przyczyną
konfliktu zbrojnego w mitach jest często miłość do kobiety. Miłość i śmierć,
wojna i płodność, regeneracja życia, są więc ze sobą nierozerwalnie związa
ne. Autor referatu przypomniał znaną koncepcję R. Caillois, zgodnie z którą
wojna nosi cechy święta, pełni takie same funkcje, ma też charakter sakral
ny. Zwrócił jednak uwagę, że we współczesnych czasach jest ona tylko
„erzatzem sacrum", często natomiast - zwłaszcza w przypadku konfliktów
o podłożu nacjonalistycznym - podejmuje się wysiłki, by nadać jej charakter
sakralny. Beresnevicius zwrócił uwagę na integracyjną funkcję wojny i nie
których zwyczajów. Należą do nich np. wspólne uczty po bitwie i picie
alkoholu. Opisom tych zachowań poświęcono wiele miejsca w literaturze.
Są one także powszechną praktyką żołnierską. Zdaniem Beresneviciusa,
wyprawy wojenne z udziałem Polaków i Litwinów były jedną z zasadniczych
przyczyn polonizacji szlachty litewskiej.
W wielu wystąpieniach przewijał się wątek poszukiwania korzeni kultury
własnego narodu, ciągłości tradycji, etnogenezy. Audra Purlyte z Wilna
w referacie „Miłość i śmierć w litewskiej percepcji świata" wskazała m.in. na
pewne elementy wierzeń bałtyjskich obecne w litewskiej kulturze ludowej,
w pieśniach, bajkach, wierzeniach i obrzędach. Mówiąc o relacji Eros-Thanatos A. Purlyte posłużyła się przykładami obrzędów rodzinnych
(zwłaszcza obrzędu pogrzebowego) i dorocznych, przedstawiając interpreta
cję charakterystycznych zachowań. Odtworzyła zarazem podstawowe cechy
struktury ludowego myślenia. Zinterpretowała np. zwyczaj umieszczania
chleba i piwa przy zmarłym jako wytworów człowieka, reprezentujących
jednocześnie element ognia i wody, dawanie monety zmarłemu jako znak
kultury, czy też obecność jajka w jego rękach jako symbol świata, początku
itp. Tego typu wyjaśnienia można odnieść do zachowań występujących
236
KRONIKA
w wielu innych kulturach. Są one rodzajem archetypów. A. Purlyte wskazała
także na funkcje ochronne określonych czynności obrzędowych, takich jak:
opasywanie zmarłego, zawiązywanie mu ręcznika na szyi, kropienie wodą,
obmywanie, ugaszczanie ludzi, bóstw i dusz; przodków, niszczenie rzeczy
należących do zmarłego, opłakiwanie go, wychwalanie, wspominanie i in.
Przedstawione przez nią przykłady raz jeszcze ukazały jak nieostra jest
granica między życiem i śmiercią. Istnieje też niemal fizyczny związek mię
dzy „tym" i „tamtym" światem. Autorka referatu zwróciła nadto uwagę na
to, iż człowiek, podejmując w pewnym okresie walkę z przyrodą, zniszczył
istniejące pierwotnie więzi, zatracił poczucie jedności, harmonii, zgodnych
pulsacji, prowadząc tym samym do wielu sytuacji kryzysowych.
Wystąpienie A. Purlyte wywołało ożywioną dyskusję m.in. na temat
różnic i podobieństw wielu wierzeń i zachowań występujących w kulturze
dawnych Bałtów i Litwinów oraz ich sąsiadów, a także w odległych czasowo
i przestrzennie kulturach, np. Czukczów i Ariów. Na marginesie dyskusji
J. Załoska dodał, że współcześni badacze białoruscy mają dziś wiele trud
ności z opisem tradycyjnych obrzędów pogrzebowych. Ludność wiejska
bowiem niechętnie rozmawia o śmierci, zaliczanej do sfery sacrum.
Jurij Szyłow z Kijowa przedstawił m.in. interpretację zdobień ceramiki
znalezionej w kurhanach aryjskich, znajdujących się na terenie dzisiejszej
Ukrainy, wskazując na daleko idące podobieństwa w wierzeniach ukraiń
skich i aryjskich. Uzupełnieniem wystąpienia zatytułowanego „Eros i Thanatos w kurhanach aryjskiej praojczyzny" był film wideo ukazujący przebieg
niektórych prac archeologicznych i prezentujący część odnalezionych zabyt
ków. Zdaniem J. Szyłowa, większość wzorów symbolizuje ideę płodności,
życia i śmierci. Interpretując znaczenie poszczególnych symboli Szyłow od
woływał się m.in. do znanych mitów aryjskich, zwłaszcza do mitu o walce
Indry z wężem/smokiem Wrytrą, który w swych 99 zwojach zamknął wody
zagrażając życiu Ziemi i ludzi. Innym mitem wspomnianym przez Szyłowa
była opowieść o pra-zarodkach życia, które spadły na ziemię z przewróconej
do góry dnem niebieskiej dzieży.
Na daleko idące zbieżności między kulturą Ariów a ludową kulturą
ukraińską, obrzędami, wierzeniami, folklorem ustnym, symboliką i in. wska
zał także Ołeksandr Szokało z Kijowa. Obydwaj badacze podkreślili znacze
nie badań nad etnogenezą, korzeniami ukraińskiego etnosu, tradycji kul
turalnej itp. dla kształtowania się współczesnej świadomości narodowej
Ukraińców. Dotarcie do tych korzeni jest - ich zdaniem - możliwe m.in.
przez poszukiwanie i rozszyfrowywanie archetypów występujących w sferze
mitów i wierzeń religijnych.
Ustosunkowując się do tych wystąpień Roman Kiś ze Lwowa przestrzegł
przed zbyt pochopnym i nierzadko nie mającym podstaw metodologicznych
operowaniem materiałem porównawczym. Dodał też, że zewnętrzne po
dobieństwo pewnych faktów kulturowych nie wystarczy, by wnioskować
o etnogenezie. Ważne jest bowiem przede wszystkim funkcjonowanie tych
KRONIKA
237
faktów w określonym kontekście, ich lokalna interpretacja, język etnosu,
w którego kulturze są one obecne i inne czynniki pozwalające zrozumieć
dane zjawisko.
Sam R. Kiś, w referacie pt. „Thanatos: paradygmat mitologiczny w folk
lorze ukraińskim" - wychodząc od teorii obrzędów przejścia sformułowanej
przez E. Leacha i V. Turnera - przedstawił analizę ukraińskich obrzędów
pogrzebowych i wybranych utworów poetyckich. Analizując poszczególne
zachowania opozycji binarnych i środki symbolizujące przekraczanie granicy
między życiem i śmiercią. Mówiąc o motywach eschatologicznych w poezji
określił je natomiast jako mikrorytuały, nie zaś opisy = obrazy śmierci. Pod
kreślił przy tym rolę T. Szewczenki i jego pełnej symboliki poezji, nawiązu
jącej często m.in. do ludowych koncepcji ziarna jako symbolu początku
życia, płodności, w kształtowaniu się świadomości narodowej Ukraińców.
Niektóre wystąpienia świadczyły o narodzinach nowych kierunków ba
dań w poszczególnych krajach. Należą do nich np. - prowadzone obecnie
z dużym rozmachem - badania nad historią muzyki organowej na Białorusi.
W pracach tych uczestniczy m.in. Uładzimir Nieudach z Mińska. W swoim
wystąpieniu „Problemy życia doczesnego i wieczności w historii muzyki na
Białorusi" zwrócił on m.in. uwagę na konieczność opracowania nowej hi
storii muzyki białoruskiej, bardziej obiektywnej niż dotychczasowa i popar
tej rzetelnymi badaniami naukowymi. Przedstawił też zasadnicze cele swoich
prac nad „kulturą organową" . Zadaniem badaczy jest przede wszystkim
odtworzenie dziejów muzyki organowej (zapisu poszczególnych kompozycji,
działalności istniejących szkół, twórców i organistów, nie tylko związanych
z kościołami lecz także wykonujących muzykę o charakterze świeckim) oraz
- historii budowy i wykorzystania samych instrumentów. Mimo celowych
zniszczeń budynków kościelnych i ich wyposażenia, w tym także organów,
zachowało się jeszcze na Białorusi ok. 100 instrumentów tego typu. Istnieją
także bezcenne materiały archiwalne, pozwalające na prowadzenie badań.
W dużo lepszej sytuacji znajduje się przy tym Kościół rzymskokatolicki.
Dokumentacja dotycząca kościołów unickich, w których również muzyka
organowa stanowiła integralny element nabożeństw, została bowiem - jak
się wydaje - zniszczona bezpowrotnie, podobnie jak same zabytki sakralne.
Symptomatyczne jest to, że sam U . Nieudach studiował organistykę i muzy
kologię w Niemczech. Na Białorusi nie kształcono bowiem do niedawna
organistów. Dodam tu, że podczas pobytów na Białorusi wielokrotnie
stykałam się z problemem braku muzyków, którzy byliby przygotowani do
wykonywania utworów religijnych i mogli podjąć pracę w nowo otwartych
kościołach.
Od niedawna prowadzone są na Białorusi badania nad kulturą polskiej
szlachty i magnaterii. (Przez całe dziesięciolecia nie podejmowano ich
2
2
Termin ten używany był przez U . Nieudacha, można jednak zastanowić się nad jego
prawidłowością.
238
KRONIKA
z powodów polityczno-ideologicznych). W tym nurcie mieszczą się m.in.
badania Wiaczesława Areszki z Mińska, który poświęcił swe wystąpienie,
zatytułowane „Późnobarokowa miłość idealna. Opinia kobieca", Urszuli
Franciszce z Wiśniowieckich Radziwiłłowej (1705-1753). Zasłynęła ona
głównie jako żona M.K. Radziwiłła-„Rybeńki" i matka „Panie Kochanku".
Mało znana natomiast jest jej twórczość literacka, na którą składa się
16 sztuk scenicznych (13 własnego autorstwa i 3 tłumaczenia z francu
skiego), wiele wierszy lirycznych, moralitetów, zagadek przeznaczonych
m.in. do zabawiania publiczności teatralnej, i in. Rękopisy dzieł U.F.
Radziwiłłowej zachowały się na szczęście w archiwach. Pisarka ta, wraz
z Elżbietą Drużbacką, była jedną z nielicznych kobiet tworzących w epoce
baroku, zdominowanej przez mężczyzn, zarówno jako autorów, jak i boha
terów literackich. Utwory U.F. Radziwiłłowej ukazują m.in. różne oblicza
miłości i postacie kobiet, będących najczęściej w opozycji wobec świata
mężczyzn i z trudem znajdujących z nimi wspólny język. Jak podkreślił
W. Areszka, autorka operowała znacznym bogactwem środków, oscylując
między kościelną literaturą moralną, a alegoriami erotycznymi i obsceniczną
literaturą karnawałową. W przeciwieństwie do niej np. Drużbacką pozo
stawała wyłącznie w kręgach literatury kościelno-moralizującej.
Wspomnę jeszcze o interesujących wystąpieniach muzykologów. Jednym
z nich był Ihor Macijewski z St. Petersburga, który mówił o „Spotkaniu
miłości i śmierci w symbolach ikonicznych i emblematycznych kultury
tradycyjnej oraz konfrontacji muzyki i sztuki przestrzennej". Macijewski
zwrócił uwagę na daleko idące podobieństwa między muzyką instrumental
ną, sztuką i architekturą, występujące m.in. na terenie Białorusi i Rusi
Czerwonej. Aczkolwiek każda z tych dziedzin posługuje się odmiennymi,
właściwymi tylko dla niej środkami wyrazu, to jednak wszystkie mają do
czynienia z podobnym materiałem (zwłaszcza drewnem), wykorzystują też
nierzadko podobne symbole, tematy i motywy (np. przemienności życia
i śmierci, bezkresu lub istnienia granic). Inspirują się też wzajemnie.
Muzyce kompozytorów ukraińskich, jej funkcjom, związkom z różnymi
dziedzinami kultury i źródłom inspiracji poświęcone było wystąpienie Wołodymyra Hrabowskiego z Drohobycza pt.: „Muzyka a duchowość. Szkice na
tle wielkiego tematu". W. Hrabowskij zwrócił m.in. uwagę na związki mu
zyki z magią i grą, nawiązując do koncepcji J. Huizingi, a także na wielość
środków, z których korzysta kompozytor budujący utwór, by wyrazić od
powiedni nastrój, podkreślić funkcje dzieła, opowiedzieć określoną fabułę
lub „namalować" obraz, za pomocą dźwięków muzyki. Wystąpienie było
ilustrowane przykładami kompozycji, różnorodnych w nastroju, tempie
i dramaturgii.
W bardzo ciekawym wykładzie pt.: „Technika kompozytorska jako znak.
O metamorfozach z drugiej strony lustra" Józef Kon z Pietrozawodska
- w nienagannej polszczyźnie - przedstawił interpretację znaczenia jednego
z utworów J. Kokkonena. Kompozycję tę można odczytać i zrozumieć
KRONIKA
239
odwołując się do symboliki lustra. Chodzi tu przede wszystkim o zastosowanie
zasady symetrii w utworze (np. różne typy kontrapunktów). J. Kon podał także
przykłady wykorzystania motywu lustra i zasady symetrii przez malarzy,
pisarzy, poetów i filozofów w różnym znaczeniu symbolicznym.
O związkach między życiem, miłością i śmiercią można mówić również
na przykładzie losów jednostki, jej osobistych doświadczeń i przeżyć. W ten
właśnie sposób przedstawiłam postać Jarosława Tyszyńskiego (1883-1930)
eksponując dramatyczne i piękne zarazem wątki miłości i śmierci w jego
życiu. Ten nieznany dziś nawet wielu historykom sztuki rzeźbiarz i malarz
związany był z Mińskiem, Lwowem, Warszawą... Spod jego dłuta wyszła
m.in. rzeźba przedstawiająca głowę T. Szewczenki, eksponowana dziś w Mu
zeum Ukraińskim we Lwowie. Wykonał on także sztukaterie zdobiące
elewacje lwowskich kamienic. Według własnego projektu stworzył też
dekorację znanej przed I wojną mińskiej kawiarni „Selekt", w której zbierała
się miejscowa bohema. W 1911 r. był także inicjatorem i organizatorem
wystawy sztuk plastycznych w Mińsku, o której entuzjastycznie rozpisywała
się prasa. W 1926 r. urządzał Pawilon Targów Wschodnich we Lwowie. Jak
wielu „kresowych" Polaków Tyszyński przyczynił się do tworzenia dziedzi
ctwa kulturowego różnych narodów.
W wystąpieniu inaugurującym Spotkanie Monika Mamińska (prezes
Fundacji „Muzyka Kresów") stwierdziła m.in., że napięcie między Erosem
i Thanatosem jest osnową każdej kultury. Eros i Thanatos, pozostając
w opozycji, rzucają sobie wyzwanie, walczą ze sobą. Który z nich jest jednak
silniejszy?
Można się zastanowić, czy istnieje jednoznaczna odpowiedź na to pyta
nie. Jak wiadomo, ludowe koncepqe natury, wizje świata, ukazują różno
rodne sytuacje, w których silniejszy wydaje się Eros, w innych - Thanatos,
przewaga ta nie jest jednak na tyle wyraźna, by zagrozić istnieniu którego
kolwiek z nich. Mogą one także pozostawać w okresowej równowadze.
Przedstawiciele nauk humanistycznych są, jak mniemam, skłonni przyjąć
taką ogólną prawidłowość. Nieco inaczej problem ten bywa natomiast po
strzegany w naukach ścisłych, biologii, medycynie, czy też np. w teologii.
Myślę, że byłoby dobrze, by w następnych Spotkaniach z cyklu „Eros
i Thanatos" wzięli udział nie tylko humaniści lecz także przedstawiciele
innych dyscyplin. Dałoby to szansę na jeszcze bardziej pogłębioną i wielo
kierunkową dyskusję.
Uczestnicy Konferencji wielokrotnie dziękowali organizatorom za możli
wość spotkania w Lublinie. Jej znaczenie dla ożywionej dyskusji i wymiany
doświadczeń było tym większe, że - jak się okazuje - obieg najnowszej
literatury i wymiana informacji o efektach badań pomiędzy poszczególnymi
ośrodkami są dalekie od doskonałości. Znamienne stało się też poszukiwanie
tego, co wspólne w wielu kulturach i tego, co odmienne, choć - jak
podkreślił Jan Bernad (dyrektor Ośrodka Badań Muzykologicznych i Kultu
rowych Europy Środkowo-Wschodniej) „w metodzie badawczej interesuje
240
KRONIKA
nas [przede wszystkim] to czym się różnimy, bo to świadczy o naszej nie
powtarzalności". Dodał on jednocześnie, że „odtworzenie wielokulturo
wego obrazu Europy" było jednym z głównych celów Spotkania .
Jak już wspomniałam, udział w Konferencji stał się okazją do głębokiego
zastanowienia się nad korzeniami różnych narodów i ich tradycji, związkami
z kulturami sąsiadów, procesem kształtowania się świadomości etnicznej,
poczucia wspólnoty. Znakiem czasu jest także podejmowanie nowych tema
tów, stopniowe uwalnianie nauki z więzów ideologii i polityki. Wielo
godzinne merytoryczne dyskusje z udziałem specjalistów z różnych dziedzin,
ożywiona reakcja na każde wystąpienie, stawianie wielu pytań badawczych
wskazują na niekwestionowaną potrzebę organizacji takich spotkań w przy
szłości. I choć może nie wszystkie wystąpienia odpowiadały ściśle tematyce
Konferencji, to jednak zawsze inspirowały do dyskusji, pozwalały spojrzeć
szerzej na wiele zjawisk kulturowych.
Wśród uczestników Spotkania przeważali naukowcy z Ukrainy (7 osób)
i Białorusi (4), były też po dwie osoby z Litwy, Rosji i Polski. Tak nikły
udział Polaków jest niepokojący. Kilka zaproszonych wcześniej osób zapo
wiedziało wprawdzie swój przyjazd, ale z różnych powodów nie doszedł
on do skutku. Moim zdaniem, znaczna to strata także dla uczestników
Konferencji otwartych na nowe myśli, poszukujących oryginalnych metod
badawczych, inspiracji, wyraźnie zainteresowanych m.in. efektami prac
etnograficznych. Mam nadzieję, że w przyszłorocznym Spotkaniu z cyklu
„Eros i Thanatos" polscy naukowcy (w tym także etnografowie) mocno
zaakcentują swoją obecność.
Dziś coraz częściej inicjatorzy i organizatorzy naukowych i kulturalnych
przedsięwzięć poszukują sponsorów, którzy sfinansowaliby realizację okre
ślonych zamierzeń. Lubelską Sesję sponsorowali: Fundusz Współpracy
„Program Dialog Społeczny", Fundacja Solidarności Polsko-Czesko-Słowackiej oraz Urząd Miejski w Lublinie. Sponsorzy mogą być pewni, że
w tym przypadku wydane przez nich pieniądze nie zostały zmarnowane.
3
Iwona Kabzińska-Stawarz
3
Z wywiadu dla „Gazety Wyborczej", 22 kwietnia 1994 r.