http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/1380.pdf
Media
Part of In memoriam / LUD 1975 t.59
- extracted text
-
VI.
I
N
M
E
M
o
R
I
A
M
Lud, t. 59, 1975
ANDRZEJ WALIGÓRSKI
(1908-1974)
W dniu 8 sierpnia 1974 r. zmarł w Krakowie prof. dr Andrzej Waligórski. Urodzony 12 grudnia 1908 r. w Krakowie, w środowisku inteligenckim,
uczęszczał do
tamtejszego Państwowego III Gimnazjum im. Króla Jana Sobieskiego, gdzie złożył
egzamin dojrzałości w roku 1926. Studiował
języki nowożytne,
językoznawstwo
ogólne i filozofię ścisłą na Uniwersytecie
Jagiellońskim
uzyskując w roku 1931
stopień magistra filozofii. Przez pierwsze trzy lata pobytu na uniwersytecie
musiał
pracować zarobkowo w jednej z księgarń krakowskich, gdyż skutkiem śmierci ojca,
w domu zaistniały trudne warunki materialne.
Po odbyciu jednorocznej
służby wojskowej w latach 1931/32 uzyskał stypendium z Funduszu Kultury Narodowej na wyjazd za granicę celem kontynuowania
studiów naukowych. Studia te - głównie w zakresie nauk społecznych i etnologicznych - prowadził pod kierunkiem prof. Bronisława Malinowskiego na Uniwersytecie Londyńskim,
uzyskując tamże stopień' doktora w roku 1938. Tam właśnie,
w sławnej podówczas London School of Economics, zetknął się po raz pierwszy
z antropologią społeczną, a studia pod kierunkiem jednego z czołowych przedstawicieli ówczesnych nauk społecznych, Bronisława Malinowskiego, ukształtowały
dalszą jego sylwetkę naukową oraz wycisnęły na jego osobowości niezatarte do końca
życia piętno. Do końca też swoich dni pozostał wiernym uczniem Malinowskiego
i jego kierunku.
Po powrocie do kraju objął stanowisko pracownika naukowego w Państwowym
Instytucie Kultury Wsi w Warszawie, którego dyrektorem był prof. dr Józef Chałasiński. Równocześnie prowadził wykłady z zakresu zagadnień społecznych i kulturalnych wsi na Naukowym Wyższym Kursie Spółdzielczym przy ówczesnym Wydziale Rolnym Uniwersytetu
Jagiellońskiego,
dojeżdżając na zajęcia do Krakowa.
Krótkotrwały
okres działalności
naukowo-dydaktycznej
przerwał
wybuch wojny
światowej. W roku 1939 walczył w kampanii wrześniowej w lasach Zamojszczyzny,
w batalionie uformowanym
przez majora Cichockiego, dowodząc I Kompanią. Po
ucieczce z obozu jeńców w Pińczowie i krótkim pobycie w Krakowie przekroczył
granicę węgierską. Z Węgier udał się do Paryża, by wstąpić do armii gen. Sikorskiego. Następnie został zwolniony rozkazem Min. Spraw Wojskowych z czynnej
służby wojskowej i odkomenderowany
do pracy naukowo-politycznej
na terenie
Anglii, w Królewskim Instytucie dla Spraw Międzynarodowych
w Londynie. W Anglii uczestniczył w licznych zespołach naukowych, zajmujących się opracowywaniem
problematyki
stosunków międzynarodowych
oraz stosunków społecznych i gospodarczych Europy okresu wojennego i - perspektywicznie - powojennego. W związku z tym przygotował dla Instytutu obszerne, bo liczące około 300 stron maszyno-
:U8
In memoriam
pisu opracowanie
sytuacji
gospodarczej
wsi polskiej oraz dziejów społecznych
i politycznych chłopów w Polsce. Wygłosił również kilkadziesiąt
odczytów w różnych ośrodkach na terenie Anglii i Szkocji w grupach studiów, w zakładach pracy,
a także w lokalach oddziałów Labour Party. Ta akcja odczytowa nieraz znajdowała
oddżwięk na łamach prasy brytyjskiej.
Celem odczytów było wykazywanie
walki
narodu polskiego z okupantem hitlerowskim oraz tendencji demokratycznych
i postępowych, jakie narastały
w Polsce w oparciu o ruchy robotnicze i chłopskie.
glównie w okresie międzywojennym.
Po zakończeniu
działań wojennych
powrócił
do pracy naukowo-badawczej.
Wykorzystał sposobność wyjazdu do Afryki Wschodniej z ramienia Uniwersytetu
Londyńskiego, gdzie w latach 1946/48 przeprowadzał
badania terenowe wśród nilockiego plemienia Luo. W roku 1948 ukończył swe badania z zakresu antropologii
społecznej na terenie zachodniej Kenii i powrócił do Europy. Pomimo możności
otrzym<lLJia pracy na Uniwersytecie Londyńskim zdecydował się na powrót do Polski wraz z zebranymi w Afryce bogatymi materiałami
naukowymi. W pażdzierniku
1948 r. objął stanowisko adiunkta przy Katedrze Etnografii Ogólnej Uniwersytetu
Jagiellońskiego,
pozostającej
pod kierownictwem
prof. dra Kazimierza Dobrowolskiego. Na stanowisku tym prowadził zajęcia dydaktyczne na kierunku etnografii,
jak też i dla słuchaczy ówczesnego trzyletniego
Studium Nauk Społecznych oraz
Sekcji Dziennikarskiej
UJ.
W roku 1955 zostaje mianowany
docentem z równoczesnym
przydziałem do
Katedry Etnografii Ogólnej na Wydziale Filozoficznym UJ. W roku 1962 powołany
został Zakład Etnografii i Socjologii Ludów Afrykańskich
pod jego kierownictwem.
Niezależnie od pracy na Uniwersytecie
Jagiellońskim
w Krakowie prowadził w latach 1962/63 wykłady dla kierunku etnografii Uniwersytetu
Warszawskiego, a póżniej także i dla słuchaczy Studium Afrykanistycznego
UW. W lutym 1963 odwiedził
wraz z ekipą uczonych polskich moskiewski Instytut Narodów Afryki celem zapoznania się z pracami afrykanistów radzieckich i dokonania wymiany doświadczeń.
Był członkiem Komisji Socjologicznej
i Komisji Orientalistycznej
oddziału Krakowskiego PAN, oraz członkiem Rady Naukowej Pracowni Zagadnień Społecznych
i Kulturalnych
Afryki Współczesnej PAN w Warszawie.
Uprawiał antropologię społeczną, stając na styku etnografii i socjologii. Jest
autorem szeregu rozpraw naukowych, w których wykorzystał swe bogate materiały,
zebrane w Afryce. Najobszerniejszą
ich część zawarł w wydanym w roku 1969 nakładem Uniwersytetu
Warszawskiego
podręczniku Spoleczność
afrykańska
w procesie przemian
1890-1949. Nie dane mu było już ukończyć przed śmiercią wielkiego.
przygotowywanego
do druku studium poświęconego pierwotnej
rodzinie afrykańskiej. Natomiast zdołał w roku 1973 nakładem PWN wydać swe najważniejsze dzieło, nad którym od lat pracował, Antropologicznq
koncepcję
człowieka.
Jest to najobszerniejszy
w języku polskim wykład antropologicznej
teorii kultury. Widząc
zainteresowanie,
z jakim została przyjęta ta publikacja, autor postanowił przygotować do druku jej kontynuację
i tej pracy poświęcił się głównie. Niestety i te
przygotowania przerwała śmierć.
Poczynając
od roku 1969, w którym otrzymał nominację na profesora nadzwyczajnego Uniwersytetu
Jagiellońskiego,
rozszerza swą działalność, podejmując
współpracę
z nowopowstałym
przy Akademii Rolniczej w Krakowie
Instytutem
Rolnictwa i Leśnictwa Krajów Tropikalnych
i Subtropikalnych,
zostając następnie
członkiem Rady Naukowej Instytutu.
Po reorganizacji
Uniwersytetu
Jagiellońskiego,
od 1 pażdziernika
1973 zostaje
kierownikiem
Zakładu Kultury i Oświaty Instytutu
Socjologii UJ. W tym samym
319
In memoriam
roku wstaje odznaczony Krzyżem Kawalerskim
Orderu Odrodzenia Polski. Mimo
,okresowo pogarszającego
się stanu zdrowia, rozwija obok działalności naukowo-badawczej również żywą działalność pedagogiczną. Prowadzi zajęcia dydaktyczne,
pod jego kierunkiem
pisane są prace doktorskie. Interesuje
się rozwojem młodej
kadry naukowej, służy swoimi doświadczeniami,
udostępnia swoje materiały. Sprawa rozwoju krakowskiego środowiska etnograficznego
znajduje się w centrum jego
uwagi. Dzięki jego staraniom grupa etnografów krakowskich
doprowadza do reaktywowania
Komisji Etnograficznej
Oddziału Krakowskiego
PAN, której zostaje
przewodniczącym.
Jako przewodniczący
dąży do uczynienia z Komisji forum naukowego dla środowiska zarówno Krakowa jak i Śląska. Wychodzi poza formalne
ramy uczelni i instytucji wszędzie tam, gdzie widzi praktyczny
interes nauki polskiej, interes społeczny. Podkreśla konieczność integracji faktycznej badań, podejmowanych przez różne ośrodki. Stara się uwypuklać konieczność włączenia badań
z zakresu antropologii społecznej w nurt życia społecznego i gospodarczego Polski
współczesnej. W czasach, w których dawni uczniowie i następcy Bronisława Malinowskiego na Zachodzie skłonni są niejednokrotnie
zapominać o jego wkladzie
w naukę światową, lub ten wkład celowo umniejszać,
prof. Wali górski zabiega
o uczczenie tego wielkiego uczonego pochodzenia
polskiego tablicą pamiątkową,
o wydanie jego wszystkich dzieł w Polsce.
Już w roku 1967 pod jego redakcją i z jego posłowiem ukazało się w Polsce
nakładem PWN jedno z podstawowych dzieł Malinowskiego, Argonauci Zachodniego
Pacyfiku, które tak wielką rolę odegrało w kształtowaniu
się metod badawczych,
Pragnąc przerzucić pomost między chwilą obecną a epoką naukową swego mistrza. starał się w swych pracach wyszukać wszystko to co wspólne i oryginalne
w funkcjonalizmie
Malinowskiego i marksistowskiej
teorii socjologicznej.
Zmarł nagle po krótkiej, gwałtownej
chorobie, pozostawiając
po sobie niedokończone prace. Gdyby nie cechująca go zawsze skrupulatność,
głęboka uczciwość
autorska, nakazująca
wielokrotne
przeredagowywanie
i uzupełnianie
każdej rozprav.;y, każdego studium. zapewne jego dorobek pozycji wydrukowanych
byłby
jeszcze obfitszy. Zmarł u progu dalszych sukces()\y naukowych.
Leszek
Dzięgiel
LUDWIK DUBIEL
(J910-1974)
W dniu 15 kwietnia 1974 r. zmarł nagle wieloletni członek Oddziału Śląskiego
PTL * dr Ludwik Dubiel, dyrektor naczelny Okręgowego Muzeum Górnośląskiego \V Bytomiu, ceniony etnograf, pracownik naukowy Muzeum i Pałacu Młodzieży \\' Katowicach,
zasłużony popularyzator
kultury
ludowej,
pedagog, patriota
i działacz społeczny. Skromny
i pracowity, koleżeński, chętnie przekazywał
swe
doś\\'iadczenie
innym, ~łużył radą i merytoryczną
pomocą
młodszym
kolegom
i współpracownikom .
• ("zlonek
członek
PTL
w
latach
Z~ rząd u Głównego
PTL.
1950-1974, prezes
Oddzialu
Śląskiego
PTL
w latach
1961-1964,
350
In memoriam
Urodzony 21 sierpnia 1910 r. w Dąbrowie Narodowej pow. Chrzanów w rodzinie
robotniczej,
średnie wykształcenie
zdobywa w niełatwych
warunkach,
pracując
w miesiącach wakacyjnych
w hucie szkła i cementowni w Szczakowej. W 1929 r.
kończy Państwowe Seminarium Nauczycielskie w Mysłowicach, a następnie pracuje
jako nauczyciel na Polesiu (1929-1930) i kierownik szkoły podstawowej w Krakowskiem (1930-1942).
Już w tym czasie interesuje się kulturą ludową, prowadzi penetracje terenowe,
pisze prace monograficzne,
z których dwie publikuje
będąc wolnym słuchaczem
Uniwersytetu
Jagiellońskier.Q.. i uczestnikiem
prac naukowo-badawczych
Seminarium Socjologicznego i Etnograficznego
tegoż Uniwersytetu.
Wówczas "... dał się
poznać jako student głęboko nauce oddany, który mimo pracy zawodowej w charakterze
nauczyciela
szkoły podstawowej
potrafił pogodzić obowiązki zawodowe
ze studiami..." (z opinii prof. dra K. Dobrowolskiego, 1955). Dalsza praca naukowa
i zawodowa, a taiae społeczna oraz trudne warunki w jakich nieraz przyszło mu
rozwijać swe zamiłowania realizując efekty żmudnej pracy badawczej, są potwierdzeniem tej oceny.
W 1939 r. uczestniczy w kampanii wrześniowej. W czasie wojny bierze udział
w akcjach bojowych ruchu oporu oraz uczestniczy w tajnym nauczaniu.
Od 1945 r. - jako podinspektor szkolny i społeczny kierownik Muzeum w Raciborzu (1945-1947) - ratuje tamtejsze zbiory muzealne przed zniszczeniem. W tym
też czasie podejmuje działalność polityczną w szeregach PPS, póżniej PZPR, gdzie
w ostatnim trzydziestoleciu
pełni funkcje kierownicze. Prowadzi jednocześnie prace
badawcze i publikacyjne,
popularnonaukowe.
Jedne służą odbudowie szkolnictwa
na Górnym Śląsku (opracowuje pierwsze polskie podręczniki do nauki języka polskiego), inne stanowią dokumentację
i popularyzację
dziejów Ziemi Raciborskiej.
Kontynuując
pracę pedagogiczną jako inspektor szkolny w Tarnowskich
Górach (1949-1951) i wizytator szkół w województwie
katowickim (1951-1953) kończy
studia wyższe w Uniwersytecie
Jagiellońskim
w Krakowie, uzyskując w 1951 r.
stopień magistra z zakresu etnografii z etnologią na podstawie pracy Wnętrze domu chlopskiego w Beskidzie Sląskim w latach 1860-1950, napisanej pod kierunkiem
prof. dra K. Dobrowolskiego.
Od 1953 r. podejm\.lje na stałe pracę w muzealnictwie śląskim, kolejno - jako
kustosz w Muzeum w Gliwicach, kierownik działu etnografii w Okręgowym Muzeum Górnośląskim
w Bytomiu (1954-1955),
dyrektor Muzeum w Gliwicach (1955·1973). We wrześniu
1973 r. zostaje mianowany
naczelnym dyrektorem Okręgowego
Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Pracując w Gliwicach przyczynia się do ilościowego wzrostu muzeów na terenie miasta i powiatu poprzez utworzenie oddziałów Muzeum w Gliwicach: Muzeum Historyczno-Archeologicznego
w Gliwicach
i Muzeum w Toszku. Inicjuje też budowę Muzeum Sztuki Odlewnictwa Artystycznego w Gliwicach. Przyczynia się do ilościowego i jakościowego wzrostu zbiorów,
form realizowanych
wystawy, rozwoju działalności naukowo-oświatowej
wymienionych placówek. Był też organizatorem
i redaktorem
naczelnym wydawnictwa
ciągłego tegoż Muzeum - "Zeszytów Gliwickich".
Prócz satysfakcji
z owocnej, wieloletniej
pracy, zdobywa liczne odznaczenia
i wyróżnienia; jest odznaczony Medalem X-lecia Polski Ludowej, Złotym Krzyżem
Zasługi, Złotą Odznaką Zasłużonego w Rozwoju Województwa Katowickiego, Odznaką XXV-lecia Gliwic, Odznaką Tysiąclecia Państwa Polskiego, a w 1972 r. zostaje laureatem Dorocznej Nagrody Wojewódzkiej za działalność w dziedzinie nauki, kultury i sztuki.
Przez cały czas prowadzi intensywną pracę naukowo-badawczą
i publikacyjną·
351
In memoriam
Dr Ludwik
Dubiel
(trzeci
od prawej)
w czasie otwarcia
wystaw,
w Rybniku.
16 luty 1974
po
remoncie
Muzeum
Wśród kierunków zainteresowań
badawczych na pierwszym planie wymienić trzeba urządzenie wnętrza mieszkalnego i budownictwo ludowe. W zakresie tym prowadził badania terenowe w latach 1953-1957 i 1960-1965 w powiatach: pszczyńskim,
tyskim, bielskim, cieszyńskim, raciborskim
i gliwickim, a także na Opolszczyźnie.
Znalazło to oddźwięk w pracach publikowanych,
jak: wspomniane
już Wnętrze
domu
chŁopskiego
w
rych;
Zdobnictwo
skrzyń
Beskidzie ...; Wnętrze
ludowych
na
domu
Slqsku
chlopskiego
w
SioŁkowicach
Cieszyitskim
i
Górnym;
Sta-
Ludowe
malowane na Górnym Slqsku i in.
W latach 1956 i 1961-1965 kierował inwentaryzacją
wstępną i szczegółową budownictwa drewnianego
w województwie
katowickim
do skansenu
śląskiego, co
również znalazło odbicie w publikacjach.
W tychże latach prowadził badania nad
hodowlą pszczół na Śląsku, od tradycji bartniczych, poprzez dawną i współczesną
gospodarkę pasieczną. W tym wypadku materiał - prócz opublikowania
- został
uwieńczony większym opracowaniem, mianowicie pracą doktorską pod kierunkiem
prof. dra A. Nasza pt. Bartnictwo
i pszczelarstwo
na Górnym
Slqsku XVIII-XX
wieku i uzyskaniem tytułu doktora nauk humanistycznych
w Uniwersytecie
Wroclaws'dm w 1965 r.
skrzynie
In memoriam
Z innych tematów badawczych i publikacyjnych
podejmował przyczynki i opra'cownia z zakresu sztuki ludowej, rzemiosł (rzeżba, garncarstwo,
mielerze i "kurzocy"), rolnictwa, tradycyjnej
kultury miasteczek. W zakresie kultury społecznej interesował
się głównie
sytuacją
dzieci i młodzieży
w rodzinie
śląskiej.
Prace
badawcze nad tą problematyką
realizowąl w latach 1967-1968 i zamknął szeregiem
przyczynków oraz książką wydaną w 1973 r. przez Sląski Instytut Naukowy w Katowicach pl. Dzieci i młodzież wsi śląskiej. Przemiany
w tradycjach
wychowawczych rodziny
i środowiska.
Ujął tu zarówno własne obserwacje,
jak i syntezę
materiałową
opublikowanej
dotąd na ten temat wiedzy. Praca ta wiąże się z pedagogicznym przygotowaniem
autora, jego wieloletnią
dwutorową
praktyką
zawodową i społeczną
etnogra.fa,
muzeologa
i pedagoga
utrzymującego
kontakt
z młedzieżą w związku z pracą w Pałacu Młodzieży. Szereg opracowań
poświęci!
problemom
muzealnictwa.
Blisko 69 pozycji poświęcił
popularyzacji
tradycyjnej
kultury ludowej lub treści wychowania
patriotycznego
młodzieży. Wydał je w formie artykułów
prasowych
o charakterze
metodologicznym,
dotyczących
głównie
wychowania
pozaszkolnego
młodzieży, drukowanych
m. in. w "Biuletynie
Pedagogicznym"_
Na początku 1974 r. zostaje powołany w poczet członków Komisji Etnograficznej Oddziału Polskiej Akademii
Nauk w Krakowie.
Była to godna reprezentacja
sląskiej etnografii w tej Instytucji.
W osobie dra Ludwika Dubiela muzealnictwo
śląskie ponioslo poważną stratę.
Irena
BIBLIOGR,\YIA
PRAC
LUDW1KA
Bukowska-Floreńska
DUBIEL,\
•
1929
Monografia
wsi
Moczul,
(w maszynopisie).
Stalin
1937
Dąbrowa
1!);J9
Wola
Narodowa
w powiecie
Kraków 1939.
Filipowska
lopolskiej,
1936
Wnętrze
domów
chlopskich
1956, z. 2.
Zdobnictwo
skrzyń
Ludowa"
1957
Józef
w powiecie
ludowych
Kraków
chrzanowskim,
chrzanowskim.
Materialy
na Sląsku
latach
na
w
Śląsku
1937.
do dziejów
1860-1950.
Cieszyńskim
i
kultury
wsi ma-
"Kwartalnik
Opolski"
Grjynym.
"Polska
Sztuka
1956, nr 4-5.
Lampa
-
pioni.er
etnografii
pol.skiej
na Sląsku.
,.Kwnrtalnik
Opolski"
1957.
,Prace
i Ma-
z. 3, s. 23-48.
Wnętrze
teriały
domu
chłopskiego
Etnograficzne",
w Beskidzie
t. 10, Wrocław
Slqskim
w latach
no(l-IIl.JO
..
1957, z. 2, s. 7-7'2.
1958
Bartnictwo
i pszczelarstwo
na Sląsku.
'" Wykaz
zav.;iera
tylko
ważniejsze
wych
publikacji
popularnonaukowych,
jo
ostDtnich
tygodni
życia L. Oubiela.
"Zaranie
Śląskie"
opracowania.
~ie
ukazujących
s'ię w
1958, z. 3, s. -12-62.
zC1\\--iern sporej
Iiezby
wntośeinprasie
i czasopismach
orl 1947 r.
353
memoriam
In
etnograficzne
na Górnym
Slqsku w latach 194.5-1957. "Biuletny Śląskiego
Instytutu NaukO\vego w Katowicach". Seria: Życie naukowe i kulturalne, nr 3,
Katowice 1958.
Cieszyliska ceramika
ludowa. "Polska Sztuka Ludowa" 1958, nr 4.
Realia etnograficzne
w pracach
Norberta
Bończyka,
"Kwartalnik
Opolski" 1958,
z. 'L s. 3~54.
Wnętrze dom1< chlopskiego
w Siolkowicach
Starych.
"Etnografia Polska" 1958, t. 1,
Badania
i'.
214-220.
1959
Józef Brych-cy, "Polska Sztuka Ludowa" 1959, nr 3.
w powiecie
gliwickim.
"Zaranie Śląskie" 1959, z. 1.
Rzeźbiarz luuowy Tradycyjna
zagroda
1961-·
Badania
monograficzne
w
[w:]
15-lecie
działalności
etnograficzne
Gliwice 1961, s. 52-66.
z XVIII
wieku.
"Zaranie
Śląskie"
1961,
w latach
[w:] 15-lecie
:,1uzeum gliwickiego
Gliwickie
materiały
s. 62--78.
Muzeum
tD
kiego
Sierakowicach
1945-1960,
Gliwicach
pow.
1905-1960.
Gliwice.
działalności
Muzeum
z. 1,
gliwic-
Gliwice 1961, s. 7-32.
1945-1960.
1962
Zbiory
w województwie
katowickim
..Biuletyn Śląskiego Instytutu
muzealne
Naukowego
oraz
ich
wyzyskanie
w pracy
szkól.
nr 31, Katowice
1962.
Gliwickie"
t. l,
w Katowicach"
1963
Dzia/alność
i'.
IHuzeum
w
Gliwicuch
w
1961
"Zeszyty
roku.
1963,
129--135.
Dział
etnografii
Muzeum
Górnoślqskiego
w
Bytomiu.
Muzea
w XIX i XX wieku. "Rocznik Muzeum Górnośląskiego
:oria, z. 1, Bytom 1963, s. 177-189.
Dział
etnografii
Muzeum
Górnoślqskiego
w
latach
na
Górnym
Sląsku
w Bytomiu".
Seria: His-
"Roczniki
Etnografii
1927-1957.
Sląskiej" (Wrocław) 1963, t. 2.
Ludowe
skrzynie
malowane
Slqsku.
"Prace
i Materiały
na Górnym
Slqsku
w XIX
na Górnym
Etnograficzne",
t. 23, Wrocław 1·963, s. 171-243.
Sytuacja
dzieci
i młodzieży
Sztuka
ludowa
wiejskiej
"Zeszyty Gliwickie"
dzywojennym.
na Górnym
Slqsku.
w. i w okresie
mię-
Wyd. 1, Gliwice
1963;
1963, t. 1, s. 45-64.
Katalog
wystawy
stałej.
wSd. 2, Gliwice 1969.
1964
Działalność
162.
Wójtowa
.'Wuzeum gliwickiego
Wieś -
dzielnica
w 1962 roku.
miasta
rokiem .. ,Zeszyty Gliwickie"
Gliwic.
"Zeszyty Gliwickie"
Niektóre
procesy
1964, t. 2, s. 157-
integracyjne
przed
1945
1964, t. 2, s. 7-27.
1965
Bartnictwo
i pszczelarstwo
na Górnym
Slqsku
XVIII-XX
w.,
Gliwice 1965. (Praca
doktorska w maszynopisie).
D::iałalnośri
201.
NiektÓ're
Muzeum
problemy
gliwickiego
w 1963 roku.
wspóŁczesnego
rolnictwa
"Zeszyty Gliwickie"
w
1965, t. 3, s. 197-
"Zeszyty
Gliwickie"
"Zeszyty Gliwickie"
1966, 1.1,
Gliwickiem.
1965, t. 3, 5. 89--104.
1966
Dzialainość
Muzeum
5. l 65-17{).
:::3 -
Lud,
t.
59
gliwickiego
w latach
1964-1965.
354
In memoriam
Książka
protokolarna
Związku
Pszczelarzy
i okolicę.
"Zeszyty
Gliwickie"
na Górnym
Sląsku
w
na Łabędy
1966, t. 4, s. 157-163.
Niektóre
problemy
tradycyjnej
"Zeszyty Gliwickie"
1967
Działalność
Muzeum
kultury
miasteczek
XIX
w
1966, t. 4, s. 47-76.
w 1966 roku.
gliwickiego
"Zeszyty
Gliwickie"
1967, t. 5, s, 183-
186.
Niektóre
reliktowe
formy
"Zeszyty Gliwickie"
Wnętrzne
w
mieszkalne
Muzeum
i ich społeczne
ludowej
na Górnym
Muzeum
i materiały.
Działalność
kulturze
domu chłopskiego
"Rocznik
fia, z. 2, Bytom 1967.
1968
dia
śląskiej
znaczenie
1967, t. 5, s. 51-68.
w 1967 roku.
gliwickiego
Sląsku
Górnośląskiego
i XX wieku.
w XIX
w Bytomiu".
"Zeszyty Gliwickie"
Seria:
Stu-
Etnogra-
1968, t. 6, s. 224-
248.
Hodowla
pszczół na Górnym
Muzealny"
Mielerze
(Kraków)
i "kurzocy"
Sląsku
w perspektywie
"Opolski Rocznik
historycznej.
1968, t. 3, s. 213-271.
nad
Kłodnicą,
Bierawką
"Zeszyty
i Rudą.
Gliwickie"
1968.
t. 6, s. 25-40.
Muzeum
"Kwartalnik
w Gliwicach.
Historii
Kultury
Materialnej"
1968, nr 2, s. 427-
430.
Niektóre
problemy
pracy
muzeów
w środowisku
górnośląskim.
"Zeszyty
"Zeszyty
Gliwickie"
Gliwickie"
1969, t. /.
1968, t. 6, s. 181-1098.
1969
Działalność
wieku.
gliwickiego
w
1968
wychowawcze
w
rodzinie
Muzeum
s. 267-274.
Tradycyjne
wzorll
"Zeszyty Gliwickie"
roku.
wiejskiej
na Górn/lm
Sląsku
w
XIX
1969, t. 7, s. 103-128.
1970
Działalność
Muzeum
1969
gliwickiego
w
Sląsku
nowych
roku.
"Zeszyty
Gliwickie"
1970, t. 8.
drogach.
"Zeszyty
Gliwickie"
1970, t. 8,
s. 207-216.
Młodzież
wiejska
na
na
s. 7-32.
1971
i współczesne budownictwo
szytów Gliwickich", Gliwice 1971.
Zabytkowe
chłopskie
na wsi
gliwickiej.
"Biblioteka
Ze-
1972
Działalność
Muzeum
gliwickiego
w latach
1970-1971. "Zeszyty
Gliwickiem
na przełomie
Gliwickie"
1972, t. 9,
s. 255-266.
Zarys
gospodarki
folwarcznej
szyty Gliwickie"
Zarys
historii
w
XIX
i XX wieku.
,.Ze-
1972, t. 9, s. 111-128.
Fabryki
Drutów
i Wyrobów
z Drutu
w Gliwicach
(18.52-1972), Gliwice
1972 (maszynopis).
1973
Bibliografia
zawartości
"Zeszytów
Gliwickich"
t. 1-10 (1963-1973). "Zeszyty
Gliwic-
kie" 1973, t. lO, s. 247-254.
Działalność
Muzeum
gliwickiego
kulturalna
Gliwic
w
1972 roku.
"Zeszyty
Gliwickie"
1973. t.
lO,
s. 231-241.
Działalność
i powiatu
(maszynopis).
i powiatu
w latach
1945-1973. [w:] Monografia
Gliwic
365
n. memoriam
Dzieci
i młodzież
i środowiska,
wsi Slqskiej.
Katowice 1973.
i współczesna
Tradyc'lljna
kultura
Przemiany
ludowa.
w
tradycjach
wychowawczych
[w:] Monografia
Gliwic:
rodziny
i powiatu
(ma-
szynopis).
Wiedza,
i folklor pszczelarski
w tradycyjnej
"Zeszyty Gliwickie" 1973, t. 10, s. 43-66.
magia
Sląsku.
hodowli
pszczół
na
Górnym
1974
Rozwój
ludoznawstwa
szyty Gliwickie"
na Górnym
1974,
Slqsku
od końca XVIII
wieku
do 1939 roku.
"Ze-
t. 11.
Zestawiła
Irena
Bukowska-Floreńska
JAROSLAV KRAMARIK
(1923-1974)
Dnia 1 marca 1974 r. zmarł nagle czołowy reprezentant
etnografii czesko-słowackiej, dr Jarosław
Kramarzyk,
kandydat
nauk historycznych.
Urodził się 27
czerwca 1923 r. w Domażlicach, gdzie jego ojciec był profesorem gimnazjalnym
filologii klasycznej.
Już w latach nauki w gimnazjum J. Kramarzyk przejawiał duże zainteresowanie historią, językami i sztuką. Po maturze (1942) do końca okupacji hitlerowskiej
pracował jako urzędnik i robotnik. Po wyzwoleniu w 1945 r. zapisał się na wydział
filozoficzny Uniwersytetu Karola w Pradze, gdzie promował się w r. 1948. Po promocji podjął pracę asystenta etnografii na tymże Uniwersytecie;
do r. 1952 był
sekretarzem Katedry Etnografii. W r. 1952 powierzono mu kierownictwo
gabinetu
etnografii Czechosłowackiej Akademii Nauk w Pradze. Gabinet ten przekształcił się
w 1954 r. w Instytut Etnografii i Folklorystyki.
Jego pierwszym kierownikiem
był
Jarosław Kramarzyk;
pracownikiem
naukowym tego Instytutu
był aż do śmierci.
Znaczenie Jarosława Kramarzyka
jako czeskiego patrioty i naukowca polega
przede wszystkim na tym, że życie swoje i pracę poświęcił całkowicie potrzebom
narodu czeskiego i jego kultury w okresie budowania socjalizmu. Osobiste cele·
i ambicje łączył zawsze z interesami społeczeństwa. Tym tłumaczy się szeroki zakres jego naukowych zainteresowań, którymi objął różnorodną problematykę
etnografii, folklorystyki i pokrewnych dyscyplin naukowych, mianowicie dziejów gospodarczych i kultury, archeologii, językoznawstwa
i historii sztuki. Już w stosunkowo młodych latach stał się ogólnie uznanym autorytetem w swojej dziedzinie.
Powojenny rozwój społeczeństwa czechosłowackiego
postawił przed etnografią
wiele pilnych problemów, które trzeba było szybko rozwiązać. Jarosław Kramarzykj podchodził do! każdego problemu w sposób odpowiedzialny
i na poziomie
fachowym. Tym przewyższał swoich współpracowników
naukowych.
Z tego powodu jednak cierpiał, gdyż nie miał czasu koncentrować się na węższych problemach i pisać dzieła większych rozmiarów.
Swoją naukową drogę w etnografii rozpoczął badaniem kultury duchowej ludu
w okolicach Chodska. Pierwszym wynikiem z tego zakresu była monografia o zwyczajach i zabobonach w okresie ciąży, narodzin i okresu popołogowego, którą ogłosił w 1948 r. jako rozprawę doktorską. W pierwszych latach budowy socjalizmu
356
In memoriam
ukierunkował
się na badanie historii etnografii czeskiej; w tej to historii szukał
wzorów dla współczesności. Z tego zakresu zasługuje na uwagę jego praca o znaczeniu działalności Bożeny Nemcowej dla czeskiego ludoznawstwa.
Do historii tej
nauki wracał także w latach późniejszych, przy czym każdą okazję wykorzystywał
dla ukazania nowych postulatów metodologicznych, którymi posuwał naprzód czeską etnografię i folklorystykę.
Już w połowie lat 50-tych rozpoczął badania niektórych zjawisk folklorystycznych, zwłaszcza opowieści antyfeudalnych,
w swym rodzinnym regionie - Chodsku.
Serię studiów z tego zakresu zamknął monografią książkową o Kozinowie i Lomikarowie w chodskiej tradycji ludowej (praca wyszła w wydawnictwie
Akademii
\V r. 197ą).
O jego szerszych zainteresowaniach
w zakresie folklorystyki świadczą
pozostałe po nim materiały. Ze studium zjawisk folkloru związane były ściśle badania obyczajów i zabobonów ludu, odnoszących się przede wszystkim do prac rolnych; artykuły z tego zakresu publikował zwłaszcza w latach sześćdziesiątych.
Główny wkład naukowy Jarosława
Kramarzyka
leży w etnografii agrarnej,
Przy badaniu etnograficznym narzędzi i technik rolniczych wychodził przede wszystkim z materiałów ze swego rodzinnego Chodska, po czym przechodził stopniowo
na teren całych Czech. Był pierwszym etnografem czeskim, który w badaniach
rolnictwa łączył badania terenowe z systematycznym studium zasobów w muzeach,
zwłaszcza archiwów. W dziesiątkach swoich studiów i przyczynków dawał nie tylko
należytą analizę materiału etnograficznego, ale dzięki sprawnemu stosowaniu metody historyzmu w badaniach etnograficznych
wiązał swe analizy z naukowymi
uogólnieniami i poglądami syntetyzującymi,
które stanowią istotny wkład nie tylko
w czechosłowacką, ale i w słowiańską etnografię agrarną. Główny temat jego prac
z tego zakresu stanowią narzędzia orne i technika orki, urządzenia i sposoby pracy
przy sprzęcie zboża oraz formy zaprzęgu zwierząt. Większość prac z tej problematyki wyszła w językach obcych, czy to w Czechosłowacji, czy za granicą. W związku
z tym trzeba dodać, że rozwój rolnictwa w Czechach badał w kontekście środkowoeuropejskim,
a zwłaszcza słowiańskim. Na tym to odcinku badawczym stał się
najbardziej znany w słowiańskiej etnografii. Oprócz dawnych form rolnictwa badał
także inne problemy kultury materialnej, zwłaszcza budownictwo, ludowe meblarstwo, przemysł domowy i rzemiosło.
Jarosław Kramarzyk reprezentował
kierunek historyczny w etnografii. Czeską
kulturę ludową badał w ścisłym związku z gospodarczym i społecznym rozwojem
kraju. Dane o dawniejszych okresach rozwoju uzyskiwał - jak wspomniano w intensywnych badaniach archiwalnych i muzealnych, o czym należycie informował w czasopiśmie "Cesky Lid" i w innych periodykach. O metodycznych wynikach
swej pracy w muzeach i archiwach informował chętnie swych współpracowników.
Każde nowe rozpoznanie dawało mu przeżycie radości.
W ostatnich latach swego życia Jarosław Kramarzyk
poświęcił się systematycznemu studiowaniu problematyki
etnokartograficznej.
Każda z jego publikowanych prac z tego ukierunkowania,
każde jego wystąpienie w komisjach atlasowych,
wnosiło teoretyczny i metodologiczny wkład. Uświadamiał sobie dobrze nie tylko
pozytywy metody kartograficznej
w etnografii, ale także i niebezpieczeństwa, które
wnosi ta metoda dla nauki i dla narodu uprawiana rękami dyletantów. Stąd też
tak uważnie śledził rozwój etnokartografii
w krajach europejskich, aby móc jej pozytywne osiągnięcia zastosować do potrzeb etnografii czechosłowackiej. W tej dziedzinie pozostała po J. Kramarzyku w etnografii czechosłowackiej niezapełniona luka.
Wśród pracowników naukowych, głównie młodszych, uwidacznia się krytycyzm,
a zwłaszcza samokrytycyzm.
Jarosław Kramarzyk
był wielce krytyczny zarówno
357
In memoriam
w swojej pracy, jak też w stosunku do prac innych. Tę cechę dojrzałego naukowca
mógł wykazać zwłaszcza jako redaktor naukowy. Od czasu wejścia w etnografię
pracował bowiem przede wszystkim
jako członek Rady Redakcyjnej
"Ceskeho
Lidu", a w pewnym okresie jako redaktor naczelny tego najbardziej
znanego czechosłowackiego organu etnograficznego.
Poza tym uczestniczył w radach redakcyjnych licznych czasopism i wydawnictw etnograficznych
nie tylko w Czechach i na
Słowacji, ale także zagranicą. Można podkreślić szczególnie jego członkostwo w Radzie Redakcyjnej organu etnografów słowiańskich "Ethnologia Slavica" oraz organu
etnografów europejskich
"Ethnologia Europaea". W tej to dziedzinie ujawnił się
jako życzliwy współpracownik,
który swymi krytycznymi
uwagami pomagał autorom w osiąganiu należytego poziomu naukowego.
Swoje bogate doświadczenia
z badań naukowych przekazywał
chętnie młodszym, czy to w formie konsultacji i naukowego szkolenia narybku w swoim mIeJscu
pracy, czy też w działalności pedagogicznej na wydziale filozoficznym Uniwersytetu
Karola w Pradze. U współpracowników
i studentów miał wzięcie jako człowiek
dobry, udzielający chętnie pomocy.
Zwięzła charakterystyka
dzieła życiowego Jarosława
Kramarzyka
byłaby niepełna bez wzmianki o jego zasługach naukowo-organizacyjnych.
Od chwili wejścia
do nauki nie było w etnografii
czechosłowackiej
żadnej ważniejszej
akcji bez
aktywnego udziału Jarosława Kramarzyka.
Gdy nie mógł wystąpić na konferencji,
poruszał dany problem w druku. Czy to gdy chodziło o przedsięwzięcia
z zakresu
dziejów nauki, czy badań kultury materialnej,
czy też o akcje w muzeologii etnograficznej, etnokartografii,
w etnograficznym
badaniu współczesności lub w etnografii słowiańskiej - wszędzie "chciał być przy tym" nie jako bierny obserwator,
ale jako znawca problemu, którego zdanie zawsze miało znaczenie. Dlatego otrzymywał liczne funkcje w radach naukowych, w radach redakcyjnych,
w specjalistycznych komisjach (nie tylko etnograficznych,
ale i interdyscyplinarnych)
oraz
\\' towarzystwach
naukowych krajowych i zagranicznych.
Wiodące funkcje pełnił
zwłaszcza na swym stanowisku
w Czechosłowackiej
Akademii Nauk, w redakcji
"Ceskeho Lidu" i w Czechosłowackim Towarzystwie Etnograficznym.
W naukowych
organizacjach międzynarodowych
znany był przede wszystkim jako aktywny członek \V "Ethnologia Slavica", "Ethnologia Europaea", w Komisji dla Etnograficznego
Atlasu Europy i w innych
instytucjach
o charakterze
agrarno-etnograficznym
i muzeologicznym. Funkcje naukowo-organizacyjne
bardzo go wyczerpywały;
stąd
też w ostatnich latach usiłował znależć równowagę między "uprawianiem
a organizowaniem nauki", względnie poświęcać się w większym stopniu indywidualnym
studiom naukowym. W końcu jednak nigdy nie odmawiał pomocy organizacyjnej,
gdy był o nią proszony.
W osobie Jarosława
Kramarzyka
odszedł dobry człowiek, uświadomiony
patriota czeski, wybijający się naukowiec i pedagog, przekonany komunista. Z jego
odejściem zamknął się jeden rozdział w powojennej
historii czeskiej etnografii.
Zostało jego dzieło, z którego może się uczyć młodsza generacja, jak łączyć naukę
ze służbą dla narodu i dla ludzkiego postępu.
Tłum. Józef
HUTszta
Jan Podolak
(Bratysława)