http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/4671.pdf
Media
Part of Zawiadomienia o śmierci / LUD 2000 t.84
- extracted text
-
Lud, t. 84, 2000
URSZULA
LEIIR
I'racOlvnia I-:Inologi i
Instytut Archeologii i I-:Inologii PAN
KrakóII
ZA WIADOMlENIA
O ŚMIERCI.
POGRZEBOWYMI
Z BADAŃ NAD ZWYCZAJAMI
NA PODHALU'
Społeczność wsi podhalaóskich
- co najmniej do II wojny światowej - stanowiła stosunkowo zwartą wspólnotę, w której obrębie wydarzenia zachodzące
między innymi w rodzinie dotyczyły w mniejszym
lub większym
stopniu
wszystkich jej członków. Przypadki losowe takie jak śmierć pociągały za sobą
nie tylko powinność, ale i konieczność
powiadomienia
o tym fakcie współmieszkallców.
Wiązało się to nie tylko z aspektem społeczno-ekonomicznym
wynikającym z zasad współżycia w grupie. Rytuały i szczególne zachowania
towarzyszące obrzędom funeralnym łączyły się ściśle z wierzeniami
i wyobrażeniami na temat śmierci i życia pozagrobowego.
Śmierć naruszała bowiem
stan homeostazy, a w związku z tym zgon mieszkallca wsi wymagał dopełnienia odpowiednich
czynności
obrzędowych,
zapewniających
powrót do niej
(m.in. rytuały wykluczenia z rodziny i społeczności).
Udział zaś członków społeczności wiejskiej w poszczególnych
fazach obrzędu zapewniających
- jak
wierzono - z jednej strony spokój duszy zmarłego, z drugiej natomiast zabezpieczający przed jego ewentualną ingerencją w razie ich niewypełnienia,
umożliwiał dalszą niezakłóeoml egzystencję zarówno rodzinie zmarłego, jak i mieszkallcom wsi.
Zawiadomienia
o śmierci, przekazujące
tego rodzaju wiadomość,
przybierały różną postać. Na podstawie zgromadzonych
materiałów można wyodrębnić
dwa ich rodzaje: przekaz nadnaturalny i stanowiący jego przeciwiellstwo
- rzeczywisty. Pierwszy z wymienionych,
obejmujący swoistego rodzaju informacje
zwane zapowiedziami,
jakkolwiek
ich treść wykraczała
niekiedy poza ramy
l W artykule "ykor/ystano
pr/.edc wszystkim materialy \llasne zgromadzone na marginesie
badali nad ohw;dnwoscią
rod/inną prO\lad/onych
na Skalnym Podhalu we lIsiach Rrzegi. Rustryk. Male Ciche i /ąb II lalach 1l.ll.l1-1l.ll)6 (Archiwum Pracol\lli Etnologii w Krakowie) oraz
pochodz,\ce /. wl'/esniejszych
prac lereno\lych (1976-1l.ll.lO). dotyczących zagadnienia demonologii iudO\'ej Ile lIsiach karpackich. II tym równicż II' wymicnionych wyżcj wsiach podhalańskich
(.'\rchillulll I'racO\lni Etnologii II KrakO\I·ie - dane na temat materiałów archiwalnych znąjdują
si~ po Ilyka/.ie lileratury). /.ostaiy ('nc u7.upclnione wzmiankami zawartymi IV nieliczncj literaturze przedmiotu. umiejscalliając
tym samym omawianc zagadnienie na całym Podhalu. Dla celów
poról\Jlawczych
odllolYllano
si~ niekicdy do przykładów z innych terenów Polski. Natomiast
int(lrlllacje nI. klepsydr u/.yskano II· oparciu o sondażowe badania ankietowe przeprowadzone
II trzech zakładach pogrzc:hO\I ych w /.akopanem II' 1999 roku (materiały są własnością autorki).
W ty m miejscu pragn~ II}razić szczególne podziękowanie za współpracę panu E. Plucie, właścicielo\li Zakładu Oslalniej I'oslugi ..Charon" oraz właścicielom /.akładów Pogrzebowych
..Concordia" i ..Całun". Wymienionc II)'żej mlzllisko /Ostało podane za zgodą jego posiadacza.
66
znaczeniowe
tego określenia - wyprzedzał oficjalnie przckazywane
zawiadomienie o zgonie. Zawarte w nich doświadczenia
natury irracjonalnej były reliktem światopoglądu
wiejskiego ukształtowanego
na podstawie przenikających
się wzajemnie wartości chrześcijaJ1skich i wierze!'! w świat nadzmysłowy, określanych mianem synkretyzmu
chrześcijaJ1sko-magicznego
(Bogatyriew,
1979,
s. 18). Tego rodzaju doznania profetyczne będące udziałem niektórych mieszkallców wsi jeszcze w latach 90. XX wieku funkcjonowały
na dwóch równoległych płaszczyznach.
Pierwsza ograniczała się do członków rodziny, w której
miał nastąpić zgon, natomiast wpływy drugiej obejmowały tych spośród mieszkalleów społeczności
wiejskiej, którzy byli związani ze zmarłym w określony
sposób, np. więzami emocjonalnymi
(przyjaciele, sąsiedzi). Przekazywały oneco wynika z zarejestrowanych
wypowiedzi
informatorów - w sposób symboliczny wiadomość o śmierci, której należy się spodziewać, a niekiedy o mającym miejsce zgonie, choć nikt jeszcze o tym fakcie nie wiedział. Informacji
takich dostarczały - jak wierzono - sny, niezwykłe zachowanie się niektórych
zwierząt i ptaków, niewytłumaczalne
zjawiska fizyczne, jak i złowróżbne znaki.
Natomiast wiadomość oficjalna była przekazywana
za pośrednictwem
przedmiotów - symboli, sygnałów oraz w fonnie ustnej i pisemnej wiadomości. Jakkolwiek z wymienionych
kategorii zawiadomiell
ta ostatnia stanowiła nieodłączny element obrzędowości
pogrzebowej to obie podporządkowane
były temu
samemu wydarzeniu. Łączne zaś ich przedstawienie
daje pełniejszy obraz sposobów w jaki wiadomość o śmierci docierała do mieszkaJlców wsi.
W przekonaniu ludności wiejskiej sny - zwłaszcza te o niezwykłej treści komunikowały
o zgonie. Do najbardziej
rozpowszechnionych
należały sny
O wypadających
zębach - "komu się śniło, że mu wypadł ząb, to ktoś umrze
w rodzinie" (B, 1949)2, łub o ich wyrywaniu. W snach mógł pojawić się także
zmarły, oznajmiając w ten sposób o swym odejściu - .,jak związany z człowiekiem (zmarły) to się mu widzi we śnie" (Me, 1949), a nickiedy wskazując nawet miejsce swego pochówku nieznanego
nikomu, co przeważnie dotyczyło
osób, które zmarły śmiercią gwałtowną'.
Także niecodziennc
zdarzenia z pogranicza snu i jawy relacjonowane
przez informatorów
przynosiły według nich
wiadomość o śmierci poprzez ukazanie się zmarłego w postaci ducha czy rzekomo widzianej istoty ludzkie/.
2 Przy cytatach
pochodzących z ',",asnych badań terel1\mych podaje si.,: kaidorazowo
inicjał
wsi i rok urodzenia informatora. Wykaz skrótów zamieszczony /Ostal po spisie litcratury .
.; Mieszkaniec Brzegów. krcwny zamordowanego.
mial scn. II którym zobaczył łąk.,: poroŚnitttą gęsto krzakami. a wśród nich wystającą z ziemi dłoń. Nic ullierzono j<:dnak w wiadomość
zawartą II' śnie. pomimo iż kJ!kumiesittczne poszukiwania
zaginionego młodego człowieka nie
dawaly rczultat{m. Sądl.Ono. Ż<: II yjechal /. kraju nic pOlliadamiajilc o tym rodziny. Przypadek
zrządził. iż mieszkaniec \\si koszący trawę w pobliżu miejsca opisanego wc śnic odkrył ciało
zaginionego (8).
4 Dziadkowie
jednej z mies/.kanek Małego Ci<:hego ucz<:stniczyli w weselu. na którym był
również kuzyn matki informatorki. Podczas bójki ktoś strzelil zabijając kuzyna. W tym samym
czasie pozostająca II' domu matka relacjonującej to zdarzenie doświadczyła nie,(\\yk!ych przeżyć.
Określiła te zjaWIska następująco ..strasyło. chodził duch" (Me. 1949). 1'0 powrocie dziadkóII
67
W tradycyjnej
kulturze ludowej niektóre zwierzęta
i ptaki uznawano za
zwiastuny śmierci. Niezwykłe ich zachowanie,
bądź też naturalne, ale mające
micjsce w szczególnych
okolicznościach,
było znakiem odczytywanym
jako
zapowiedź zgonu we wsi. W grupie zwierząt wyjątkowe cechy sensytywności
pozwalającej - jak wierzono .- nie tylko na wyczucie, ale nawet i zobaczenie
śmierci przypisywano
psu) i koniowi. Wycie psa oznaczało, "że będzie trup
we wsi" (B, 1975), zwłaszcza gdy wył ze spuszczoną w dół głową - "w te strone gdzic śmierć będzie, przed śmiercią trzy dni" (Z, 1928). Za zły znak uważano również grzebanie nogą przez konia oczckującego
na księdza, którego przywiózł do ciężko chorego (Marczak,
1927, s. 4), "posłali po księdza szybko.
To konic grzebały strasznie, aż piana z nich leciała, te zwierzęta cuły tą śmierć.
Najbardzi kOll cujc, parska, on cuje, nikt tych koni nie poganioł tak leciały
i zdążyly z księdzcm, a jak ksiądz odjechał to po 20 minutach to zaroI. umar ten
mąż siostry" (Z, 1928). Zgon przepowiadał
kret, który gdy "przeryje śnieg"
(B, 1949) lub "pod progicm kopie, to ryje pod grób, śmierci się można spodziewać" (Bu, 1924). Natomiast spośród ptaków wróżących śmierć mieszkańcy
\\si wskazywal i na wronę, kukułkę, a z udomowionych
kurę: "wrony zapowiadały jakieś nieszczęście" (B, 1949), najczęściej śmierć, także kukułka kukająca
koło domu - .,iak u nas zakukała 120 razy to tata umar w ten rok" (MC, 1921),
czy piejąca, jak kogut, kura. Wówczas wiedziano już, "że ktoś umrze" (MC,
1921 ).
Pewne zjawiska fizyczne, obejmujące pozornie niewytłumaczalne
zdarzenia,
wiązano z nadnaturalnym
przekazywaniem
przez zmarłego informacji o swojej
śmierci. Określano je w tym regionie "ogłoszeniami
śmierci", a wierzenia w nie
by/y żywotne jeszcze w kOJ1cU XX wieku: "u nas są przekonania
jeszcze,
że może się ktoś ogłosić jak umiera. Jak ktoś umarł w rodzinie to coś się ogłosi/o, na przykład było uderzenie w sufit, słychać było jak otwierają się drzwi,
to było ogłoszenie śmierci" (B, 1949). Do "ogłoszell śmierci" należała też bezprzyczynowa reakcja przedmiotów, jak np. spadający ze ściany obraz, doniczka
- ..u mnie kwiatek spadł ze ściany w momencie śmierci ojca" (B, 1949), "synowa mówiła, zc ojciec (jak umierał) to ze listek od żyrandola odpad, a za chwile
dali znać, ze ojciec umaI', a oni nie mieskali razem" (Z, 1928). Powszechnym
znakiem tego rodzaju zawiadomiell o śmierci były niewiadomego
pochodzenia
odgłosy w rodzaju pukania, stukania czy skrobania:
,Jak ktoś ma. umierać
z Ilesela dowiedziała
si.; o zajściu poilI il'rdząjącym jej domysły o śmierci kuzyna: "babka przyjechała i powiedzidi.
Żl: lahili
kU/yna. a oni sit; luhili" (MC, 1949), ..ze Zgorzeliska
mama sła.jak
by la mloda i Ilydawalo
sit; Ie widii kU/yna co pasic. Zapylala się: Ty Franek posies? I wydawało
się jakby cal y tahun koni lecio!"' (Me. 1949), Niedlugo
po tym niezwyklym
spotkaniu
kobieta
dOII'ied/iała si.;. że II' cI.asie gdy r/ekomo spotkała kU/yna ten już nie żyt.
; W tradycji ludo\\<:j - jak poclajc ł t. l3iegeleisen - psa uważano nie tylko za zwierzę zlo\I ieszc/e. wspĆllnika l.łeg.o ciucha. ale też np, \I' Wielkopolsce
za wręcz to7.samego z duchem. co
znala/.ło
II)TaZ II takim
pll\lied/eniu
..nie hyło w domu
!\:atomiasl wierzenia lucIoIle o Ilid/eniu
pr/Cl. \Iymienionego
\Iy/ej autora. '}:/di
pyskiem. to si.; l,obaC/.) śmierć"" (lall/::(').
psa=ducha
czyli
nikogo"
(b.r.w .. s. 9).
śmierci pr/ez psa 1\)TaŻa taki oto przesąd odnotowany
podczas \Iycia psa lajdzie go się z tylu i spojrzy ponacl
68
to odgłosy jakby ptasek w okno zastukoł dzióbkiem trzy razy, a rano gadają
co umar, ogłosił się ze umar, to zawse tak jest" (8, 1975), "zapukało do okna,
ze to zmarły przychodził dać znać, ze umar, ze jus go ni ma" (Z, J 928)6.
Wiadomości o śmierci zawierały - w co wierzono - znaki wróżebne. Złym
prognostykiem
dla ciężko chorego był dym z palącej się gromnicy skierowany
w stronę drzwi, prowadzących
na zewnątrz domu. Odczytywano
go jako znak,
iż "chory już się nie podźwignie z pościeli" (Marczak, 1927, s. 3-4). Złowróżbną informację o śmierci jednego z współmałżonków
przynosiła gasnąca - podczas obrzędu ślubnego - świeca. Do znanych powszechnie znaków oznajmujących śmierć należała też spadająca gwiazda - "gwiazdy spadają, ktoś odchodzi
z tego świata" (B, 1975).
Zaistniała po zgonie członka rodziny sytuacja jako zjawisko szczególnie
niebezpieczne
dla żyjących, wymuszała szereg zachowal1 magicznych i rytualnych, przede wszystkim zaś publicznego
ogłoszenia tego faktu. Czyniono to
za pośrednictwem
akcesoriów
przedmiotowych
o charakterze
symbolicznym.
Niektóre z nich były w użyciu prawdopodobnie
co najmniej do kOllca XIX wieku, a następnie zastąpiono je znakami innego rodzaju. Jak pisze A. Fischer,
na terenie Polski używano do tego celu m. in. lasek7 o szczególnym kszta1cie,
krzyżyka lub patyczka z włożoną w jego rozszczepioną
górną część kartką (Fischer, 1921, s. 150-154)8 czy czarnej kartki'! - pierwowzoru
współczesnych
klepsydr (Szubertowa,
1950/1951, s. 585) (ryc. I). Jakkolwiek nie ma dosta6 •.Kilka lal temu siedzieliśmy z kolegami u mnie \\" domu i coś zaslukało w ścian't Irzy razy.
Rozmawiamy i znowu Irzy razy zaslukało \\" ścianę. lo mówi.,:. i.e ktoś zmarł. że to ogloszenie
śmierci i rzeczywiście w tym czasie umarł mężczyzna od nas w szpilalu" (B. 1949). Kolejnym
przykładem ..ogloszeli śmierci" jest naslępująca relacja: ..ulozyłam d/.ieci. sama posiałam i słychno cosi takie drapanie jakby kot się dropol i odpadło. Zaś drugi roz sl)'s.:. Ale nic posła. Do Irzeciego razu lak się stało. Wstala ale nika nima kola. 1\) ja se myślc ze hral umar i przyseł ku mnie.
Przyseł potem mąż i gadol. ze zccywiście umar" (l. 1905).
7 Szczegó!O\\ych
informacji na lemal lasek. zwan)'ch kulami. klukami cz)' krywu/ami. b'tdącyc h przede wszystkim oznakami władzy lokalnej. ale leż niekiedy pośredniczących w powiadamianiu a śmierci mieszkańca wsi oraz innych znaków w Iym roślinnych. \\yslępujących na lerenic Polski do kolica XIX wicku. doslarcza ohszerny artykuł 1\. Micrl.yliskiego (1895. s. 361-397)
oraz wzmianki m. in. P. Plichly (1892. s. 917) czyJ. Slowiliskiego (1985. S. 38-52).
8 Wśród innych znaków \\yslępujllcych
w różnych częściach kraju jeszae w XIX wieku
a pełniących roi.,: pośrednika w przekazaniu informacji o zgonie można \\'ymienić we wsiach
lubelskich -wręby (Karlowicz, 1911. S. 163). karbę (Jaslrzc;bO\\ski. 1891. s. 425: Karłowicz.
1901, s. 313). wiikę::a cia/em (R. L.. 1892. S. 670). krzyż (R. L.. 1892. s. 671: Fischer. 192i,
S. 151; Kucz. 1900. S. 189) czy obrazek z wizerunkiem świętego (Fischer. 1921. s. 152). Odnotowane w literalurze przedmiotu znaki wyslępująee na terenie wsi małopolskich lo ::namię (Jaslrzębowski. 1891. s. 426). kij z kartą zwany ,.motylem" (Fischer. 1921. S. 151). Podohnie kij. laska
czy leszczynowa pałeczka występowała we wsiach Polski północnej. wśród Kaszubóvł i na Śląsku (Nadmorski 1892. S. 128: Kolberg. 1965. S. 370: FischeL 1921. s. 151: Biegeleisen. h.r.w ..
S. 199). Nalomiasl we wsiach Polski cenlralnej posługiwano siC; tabliczk'l ze znakiem Irupiej
głowy (Kolberg. 1890. I. 28. s. 133).
9 Informacje na temal przesyłania od domu do domu czarnej kartki jako maku powiadamiąiącego o śmierci pochodl.ą ze Śląska ... gdy kloś umarł. wledy jeden z przyjaciół chodził po wsi
z czarną kartką. zawiadamiając w len sposóh o smulnym \\"ydarzeniu" (Szuberlowa. 1950/1951.
s.585).
69
a) Wręhy (Lubrlskir)
b) Rodzaje
kluk
(Kaszuby)
Kluka
Znamię
Kllla
Buława
R)·s. U. uhr
Ryc. I. Przedmioty-znaki pośredniczące w zawiadamianiu o śmierci: a) wręby (Lubelskie), za:
Witanowski. I89ń. s. 598: h) rodzaje kluk (Kaszuby). za: Mierzyński. 1898. tabl. 1 i II.
70
tecznych danych źródlowych
w tej kwestii do Podhala, to można przypuszczać, iż również na tym terenie była znana - we wspomnianym
okresie - jedna
z postaci wyżej wymienionego
zwyczajowego
zawiadamiania
o śmierci 10. Wykorzystywane
niekiedy do tego celu oznaki władzy lokaln~j, jak laska, buława
itp. stawały się w szczególnych okolicznościach,
a więc śmierci mieszkańca wsi
znakiem oznajmującym
o zgonie. Posyłano go od domu do domu, ale w kierunku odwrotnym
do ruchu wskazówek
zegara. Fakt ten poświadczają
XIXwieczne zapisy etnograficzne (Słowil1ski, 1985, s. 49).
Najbardziej znanym w tym regionie rodzajem informacji oficjalnej i pozawerbalnej o zgonie był znak w postaci wiórów" oraz sygnał - dźwięk dzwonu.
Wióry pełniły funkcje symbolicznego
znaku do Ił wojny światowej, a gdzieniegdzie jeszcze do lat 50. XX wieku. Umieszczano je koło kapliczki lub domu
zmarłego. W Zębie, jednej ze wsi podhalallskich,
,Jak zrobili trumne to brali
do garści tych heblowin, trzoski się nazywajom i ku kaplice zanieśli i kamieniem przyciśli coby wiatr nie porwał i każdy kto sed i uwidział to zmówił pacierz wiecne odpocywanie,
westchnął za nim" (zmarłym) (Z, 1928), a czyniono
też tak dlatego "aby ludzie wiedzieli, że w tym domu ktoś umarł" (Fischer,
1921, s. 150). Jak pisał M. Marczak "wióry te tę samą nieomal odgrywają rolę
co klepsydry w miastach. Kto je dojrzy zdejmuje kapelusz i odmawia pacierz
za zmarłego" (1927, s. 6; Kantor, 1907, s. 142). Funkcje, jakie pełniły wióry,
były zatem trojakiego rodzaju: informowały
o zgonie, zapewniały zmarłemu
pomoc duchową w postaci modlitwy za jego duszę, ale też ostrzegały przed
niekorzystnym
wpływem nieboszczyka,
wobec którego nie dopełniono jeszcze
wszystkich przewidzianych
rytuałem czynności. Dom, w którym znajdował się
zmarły - jak podkreśla A. Fischer - "uchodził wedle wyobrażel1 pierwotnych
za nieczysty,
dlatego należało go specjalnie
wyróżnić"
(1921, s. 149-150),
aby go można było ominąć'1. Zanik zwyczajowego
pozostawiania
wiórów
w określonym miejscu był np. we wsi Ząb wynikiem braku kontynuatora zawodu stolarskiego
po śmierci miejscowego
stolarza, do którego zadarl należało
między innymi ich wystawianie
- "ten co robił (trumne) to kładł te wióra"
10 •• Stary soltys Chrzepto\\ski
opowiadaL że do jego d/jada pr/yniósł hył goniec hułam; już
dohrze wieczorem. ale nim jeszcze ludzie powrócili z pola. Star/ec hyl już hardm letni i tylko \\
czasie poludnia wychod/il przed chatl;, ale gdy mu goniec r/.lICi! hulam; na loże. zwlókł się z
niego, przeczołga! się przez ogród do dużej koliby. która za ogrodcm stala. IIykr/csał ognia i
podpali!. Jasnym płomieniem buchla koliba. a gdy sil; z chat najblii.s/ych /.hiegli ludlic do ognia
rzekI starzec: podajcie buławę dakj. a mnie za tr/y dni podacie do grohu" (Jastm;howski. 1891.
s.427-428).
II Wióry były w powszechnym
użyciu na terenic Polski poludniowcj wc wsiach śląskich
(Malicki. 1947, s. 40: materialy własne autorki z Beskidu SI;\skicgo). sądcckich (KowalskaLewicka. 1985. s. 63-64) oraz I\'C wsiach podkrakowskich \\yst<;pująe niekiedy ohok spalanej
slomy lub zastępując wióry (Kolberg. !873. s. 6: Udziela. !924. s. In-SS).
12 Innym tego rodząju wyróżnikicm
będącym rÓ\\IlOcześnic informacją o zgonie hy/y znaki
żałoby umieszczane na domu jeszcze z końcem XIX I\ieku we wsiach kujawsko-pomorskich.
Należały do nich chorągiew kościclna (Kolberg 1867. s. 248) uy jak wc wsiach \\ ielkopolskich
obraz przedstawiąiący ml;ki czyśćcowe. zawieszany czarnym suknie pr/yhitym do ściany domu
(Kolberg. 1876. s. 222).
71
(Z, 1905). Ponadto możliwość zakupienia gotowej trumny w pobliskim mieście,
Zakopanem, stanowiła już pewne utrudnienie
w zdobyciu wiórów, co także
w pewnym stopniu przyczyniło się do zaniechania tego rodzaju tradycyjnego
powiadamiania
o śmierci mieszkańca wsi. Innego rodzaju znakiem ogłaszającym śmierć był sygnał dźwiękowy,
do którego należał dźwięk dzwonu13•
W ludowej obrzędowości
pogrzebowej odgrywał on istotną rolę. Wiara w magiczną, apotropeiczną
moc jego głosu była znana powszechnie. Odganiał demony, duchy, nies/cz<;ścia, burze i grady (Gajek, 1963, s. 445). Przede wszystkim
jednak jego dźwięk rozpoczynał czas rytualny będący następstwem śmierci oraz
dawał początek wszystkim praktykom z nią związanym (Brencz, 1987, s. 222).
Towarzyszył ciężkiemu konaniul~, komunikował
o śmierci, powiadamiał o idącym orszaku pogrzebowym:
niekiedy, "jak ( ... ) wiozą umarłego na cmentarz to
dzwonią na dwóch dzwonach" (B, 1949). Po stwierdzonym
zgonie najbliższy
krewny udawał się do księdza w celu załatwienia
formalności,
związanych
z pogrzebem, jak również i po to, by zlecone przez księdza uruchomienie
dzwonu oznajmilo mieszkal1com wsi smutną wiadomość - "czasem idą najpierw do księdza i (ksiądz) każe dzwonić i ludzie się dowiadują, że ktoś zmarł.
Bo LI nas w kościele jest taki dzwon, co się tylko dzwoni za zmarłym w kościele. Jest mniejszy i ksiądz go na ten cel przeznaczył, a większy na pozostałe uroczystości" (B, 1949). Przekazywana
w ten sposób informacja zobowiązywała
słyszących go do odmó\vienia modlitwy za duszę zmarłego, a jego głos nawoływał do uczestniczenia w ceremonii pogrzebowej. Dźwięk dzwonu jako jedyny
spośród znaków przynoszących
zawiadomienie
o śmierci pełni swą funkcję
do dzisiaj, do czego \\i dużym stopniu przyczynił się jego udział i rola w obrzędowości religijne.t.
11 Poslugill<lIlie
si.,: d/.II i.,:kiem dZllonu jako sygnalem oglasząjącym
żałobną wiadomość
znane było powszechnie
na terenie prawie cakgo kraju . .lego dźwięk pełnił dodatkowo
funkcję magiczną: odpędlal
- jak wiamno
- dusz.,: przebywającą
w pobliżu trumny do momentu zlożenia
ciała w grohie (Fischel. 1921. s. 149: Kolherg. 1873. s. 63: 1890. t. 23. s. 123: t. 28. s. 121).
1. les/ue
\\ polowie XX lIieku praktykO\\'ano
tego rodzaju zachowania
z użyciem małego
dz\\onec/ka.
(idy umicrający
I.hyt długo się męczył. wówczas dZ\\'oniono specjalnie do tego celu
przygotowanym.
tj. POŚ\\ i.,:conym ... omodlonym
śpizockiem"
(B. 1949).
l' Moc d/.więku
d/llollu .j.:st dosyć dohitna, a jego dźwięk niesie jednoznaczny
przekaz ro-
zumiany
na\\el
dzisiaj
prlu mieszkańców
przez E. Plutę. kl(lre mialo miejsce
i przewóz
I\\lok
do jednej
Ie wsi.
zimą
wsi. Egzemplilikacj'ltego
1997 roku. Otrzymalon
znajdującej
się niedakko
może być zdarzenie
zlecenie
Przemyśla
na wykonanie
(Kobylnica
opisane
trumny
Woloska),
\\ której urod/il si.,: pried laly Imarly. Po \\ykonaniu
zlecenia i przekazania
trumny ze zwlokami
kościelnemu.
E. Pluta pOlI/ielil się I nim bardzo przykrym uczuciem jakiego doznał konstatując,
iż zmarlemu nikt nie hęd/ie towarzyszył
w tej ostatniej drodze. We wsi nie było bowiem rozlepionych kkpsydr
ini"onnuj'lcych
o maj'lcej odbyć si.,: ceremonii
pogrzebowej,
tak więc tyłko
przypadkowi
pw:ehodnie
zainleresowani
stojącym przy kościele karawanem
podchodzili
pytąjąc
z cieka\\ości
() tożsalllość zmarkgo.
Chłopak słyszący slowa właściciela
zakladu pogrzebowego
podhiegł do cmentarnej
kapłicy i uruchomił
wiszący tam dzwon. Już po pierwszych jego dźwiękach - nie wiadolllo sk'ld - zaczęli pojawiać się mieszkańcy
wsi. podążając II" kierunku kościoła.
Jak stwierdzil autor relacji hyło lo dla niego wrażenie niesamowite.
ponieważ nie spodziewał
się,
że dźwięk dzwonu I\\ola lud/i na tę uroczystość.
W rezultacie.
zmarlego odprowadzało
na miejsce \\'iecmego spoc/ynku
okolo lr/ydl.kslu
osóh.
72
Przedstawione
znaki służyły obwieszczeniu
żałobnej nowiny mieszkańcom
wsi. Niezależnie
od nich praktykowano
również zwyczaj powiadamiania
inwentarza żywego. Śmierć będąca zagrożeniem dla ludzi mogła - jak wierzonooddziaływać
także negatywnie
na zwierzęta domowe należące do zmarłego,
powodując ich chorobę lub padnięcie. Aby temu zapobiec, nawet jeszcze przed
zgonem zawiadamiano
je o zbliżającej się śmierci gospodarza: "przed samym
zgonem, jeden z domowników
udaje się do szopy i budzi - jeśli to w nocy bydło wołając: wstańcie, bo gazda was odchodzi. Należy również zastukać
w ul, jeśli gospodarz ma pszczoły. Jeśliby się bydła i pszczół w czasie konania
gazdy nie zbudziło to według wiary ludu, odeszłoby mu i bydlo i pszczoły"
(Kantor, 1907, s. 14). Natomiast bydło pozostające w czasie śmierci gospodarza
l6
na pastwisku należało bardzo szybko sprzedać .
Reliktową formą takiego zwyczajowego zachowania jest poruszanie bydła w momencie wynoszenia z domu
trumny ze zwłokami - ,jak wychodzą z pogrzebem to ktoś z rodziny albo
ze sąsiadów, to rusają zwierzenta w sopie jak lezą, coby były w pogotowiu.
Mówią ze idą za gospodarzem ze zmarnieją, ze zdechną i po temu, ze jak rusają
to tak się nie robi" (Z, 1928); ,jak pakują na wóz to rusają bydło, cały inwentarz" (Me, 1949).
Przedstawione
sposoby oraz znaki pośredniczące
w przekazywaniu
wiadomości a śmierci były symbolami
pełniącymi
funkcję magiczną lub religijną
w dopełnieniu niezbędnych
praktyk obrzędowych.
Niezależnie od nich, zawiadomienia o zgonie przekazywano
drogą ustną, co nicodmiennie
praktykuje się
do dnia dzisiejszego,
bez względu na korzystanie
- niekiedy równolegle z innego rodzaju przekazu, jakim są np. klepsydry. Natomiast we wsiach o niewielkiej liczbie mieszkat'1ców forma ustnego powiadomienia
stanowi nadal jedyne źródło informacji - "sło się do sąsiadów i tak sla ta pogłoska" (Z, 1905),
,jak kto zmarł to we wsi wiedzą w kilka godzin, przekazują z ust do ust, obojętnie kto przekazuje z krewnych informacje. Rodzina chce, żeby najbliżsi wiedzieli o tym na pewno" (B, 1949). Niekiedy rolę pośrednika w rozpowszechnianiu informacji powierzano dzieciom.
Innym rodzajem współczesnego
przekazywania wiadomości o zgonie mieszkallca wsi jest informacja pisemna w postaci klepsydr, która pojawiła się w tym
regionie z początkiem XX wieku, na wieś zaś wkroczyła stosunkowo późno
z różnych zresztą powodów: "kie mój mąz umar 34 lata temu (w 1960 roku -U. L.) to jesce tego nie było w zwycaju, tyk nekrologów,
tu jesce nie było,
nie istniało to po Zębie. Nie kozdy daje ogłosenie, wto biedniejsy to nie daje,
16 Zwyczajowe
formy zal~iadamiania inwenlarza żym:go o śmierci ich wlaścicida były rozpowszechnione IV I\ielu regionach kraju. lak np. na Kujawach uderl.<lI1o lekko każdą krowę
oznajmiając w len sposób o zgonie oraz wypowiadając nasl.;pujące simla: ..gospodarz umarł".
We wsiach sieradzkich - infi.>rmując pszczoły o śmierci gospodarza - najslarsz.y syn obchodził
trzykrotnie ule. pukając IVnie mlolkiem i mówiąc: ..pszczo/y. gospodarz lIasz ni.: iyj.:. od dziś ja
go będę zastępował. więc iyjcie i ni.: marlllijcic się" (Bicgclciscn. lu. II .. s. 2(0). Nickil:dy nawet
posuwano się do oznakowywania uli symbolem żałoby: ..daj.: im się ialoby. tj. prl.ypina się
do każdego ula czarny galganek. w przeciwnym razie umicrąią" (lu. II .. s. 200-20 I).
73
ale teroz wi~ksom cęściom to robiom" (Z, 1905), obecnie coraz częściej "klepsydry pisą i we wsi się rozlepia na przystanku. kolo kaplicki, a reszte zawiadamia rodzina" (Z. 1928).
Pierwszy w Zakopanem zaklad pogrzebowy ,.Concordia",
powstały w 1917
roku, oferował klientom proste w formie klepsydry, zawierające,
obok znaku
krzyża. podstawowe informacje o zmarłym, czas i miejsce nabożel1stwa żałobnego i pogrzebu. Różniły się one od obecnych między innymi rozmiarem; były
co najmniej dwa razy wi'tksze (format A3). Niekiedy wykonywano je ręcznie
z powodu niewielkiego zapotrzebowania
(2 lub 3 egzemplarze),
ale też - jak to
miało miejsce po II wojnie światowej - w celu uniknięcia biurokratycznych
wymogów, dotyczących zezwolenia na druk klepsydr ("Concordia"t.
Decydujące zmiany w szacie graficznej klepsydr wiążą się z okresem prywatyzacji i powstaniem w Zakopanem po blisko 70 latach kolejnych zakładów
pogrzebowych ("Charon" - 1990. ,.Całun" - 1997). Konkurencja oraz pojawienie się na rynku możliwości komputerowego
opracowywania
wzorów przyczyniły się do zróżnicowania
oferty zdeterminowanej
nie uwzględnianymi
wcześniej takimi czynnikami. jak: wiek. zawód oraz rodzaj śmierci. Obok występu-
t
0Ili" __
199_r. pl7.CŻ!jWSZ!Jlal __
OpalrlOIl_
sw. sal;riIlllelll<\mi zmarl_
NAIlOŻENSfWO
ouprawiolle
w
7..AŁOIJ."E
w:;lullie Ulli,,__
o !l0tU. __
.
_
po r.7.!J1llIwsląpi LU!lprowauzcnic zwłok
na IIllejsce wiecw"Bo SpoCl)llIku
o crym zawiadamiają pognrleni w głębokim smutku;
••
...•
~
~
•
'"
'o,
,
:
Ryl.:. 2. Kkpsydra
17
Pothl\\ana
II
/lllotYIII.:Ill VII. liści lauro\\)l.:h
n;1\1iasie na/lla
zakladu pogrzl:howego
(ZI.:zhiorów autorki).
oznacza źródło informacji.
74
l8
jącego już motywu tzw. liści laurowych ,
który do dzisiaj "na wsi bardzo dobrze chodzi, w Zakopanem nie" (,.Charon'") (ryc. 2), do ciekawszych wzorów
należą motywy roślinne takie, jak leluja (Trol/ius lub Cali/poiluI/o RadwańskaParyska, 1992, s. 43) czy gaJązka limby (Pinus celi/hm, lali/że), a z przedmiotowych - kapliczka, znaczek "goprowski"
czy zarys Giewontu lub fragment
skały. Nowe motywy powstają spontanicznie,
a pomysłodawcami,
projektantami, niekiedy nawet wykonawcami
są osoby bliskie zmademu. Do takich motywów należy na przykład rysunek drewnianej
kapliczki z postacią Chrystusa
ukrzyżowanego,
którą zaprojektował
kolega zmarłego, z zawodu architekt. Zakład, w którym wykonano tę klepsydrę powiela, za zgodą autora, ten wzór
w różnych wariantach (ryc. 3). Wspomniany
wyżej motyw leluji, jako jeden
z dwóch elementów
szaty graficznej,
przedstawia jedyna w swoim rodzaju
klepsydra, której powyższe motywy góralskiego krzyża - kapliczki i leluji wykonał ręcznie nieznany autor (ryc. 4).
_~L""""W
.~
r· •
bolesną rocznicę
śmierci
NASZ NAJ UKOCHAŃSZY
~~~~
odprawiana
zastanie
MSZAŚW. mORNA
doia ......•.............
1999 r.I
) o gadz. ............•
• Kościele Pańafialoym .............................••••••••.......•••...••
pIlJ al. ..••••••..•...••••••....•..••....••••..••..•••••.
..."' •...............................................
Wyprowadzenie Zmarłego z domu ialoby
_.
..__
dnia.._.99'
(_._
.._ •. __.) o godz.•.. _
do Kosciola Parafialnego lU •••.••••.••.••
_••.•..•.••••
_ ••••.•
••_
gdzie ZDStanie odprawiona
MSZA Św. ŻAŁOBNA
po Mszy Sw. odprowadzimy Zmartego na mi~sce wiecznego spoczyniu,
na miei5tO'łY cmentarz
Pogrątem
Ryc. J. Dwa warianty klepsydr z motywem krzyża-kapliczki
tami: figurką Chrystusa. gałązką limby. lelują i zarysem Gicwonlu
w smutku I żałobie
I. ulUpe!niaj'lcymi
elemen·
Ue zbiorów aUlorki).
o
zamieszczeniu
konkretnego
motywu na klepsydrze decydowała
rodzina
lub wymuszała to pozycja społeczna zmarłego. Wykonywano go wtedy na specjalne zlecenie. Tendencja do pewnej indywidualizacji
zaznaczyła się wyraźnie
18 Jakkolwiek
rysunek liści zamieszczanych
na klcpsydrach kształtcm swym bardziej przypomina liście dębu niż. drzewa laurowego lo zachowano funkcjonującil na ich określenie nazwę
obowiązującą w nazewnictwie wzorów klepsydr.
75
w latach 90. XX wicku: "odbiegają od tradycyjnego wzoru, pragną się wyróżnić"
("Całun"). To odejście od standardu ma miejsce
szczególnie wówczas, gdy zmarły był znanym
budarzem (cieślą), grąjkiem czy taternikiem
lub gdy przemawiały za tym inne okoliczności
S.b;n.mrnwnl
ZIn.nawdniu: 2:.06.1998r
(np. śmierć tragiczna). Dodatkowymi
elementami zdobniczymi
o charakterze
symbolu,
••.••~p'.d ••U'L01.1.,.,..CM'.Is""
określającymi
zaw6d
zmarłego
czy rodzaj
od~CS1~''\S~TlIKosció;ku
śmierci mogły być na przykład rysunek skrzywl~op~em
d.ia: I.Q7.1998r. o COOL 16piec, znaczek "goprowski"
lub fragment skały,
"~~',14~"''''
gdy taternik zginął w górach: "na okoliczność
to.~,
śmierci taternika, ten ze skałą. Wzór powstał w
I997 roku" ("Całun"). Ten ostatni motyw wyRyc. 4.
ty,," krzyża-kapliczki z
korzystuje
się również
celem podkreślenia
lelują wykonany ręcznie przez niezwiązku zmarłego z miejscem zamieszkania,
znanego autora (ze zbiorów autorki).
lub aby uwydatnić jego szczególny stosunek do
gór (ryc. 5). Jeżeli zmarły był podczas II wojny światowej w konspiracji lub brał
udział w działaniach wojennych, zamieszcza się obok nazwiska jego okupacyjny
pseudonim, a w przypadku identyczności nazwisk - co charakteryzuje
rody góralskie - podaje się zawsze przydomek zmarłego (ryc. 6). Klepsydry osób zasłużonych zawierają na ogół więcej informacji uszczegółowiających
ich działalność;
charakteryzuje je tradycyjna szata graficzna pozbawiona motywów zdobniczych
(ryc. 7). Podobnie proste w wyrazie klepsydry zamawia rodzina dla ludzi w podeszłym wieku (ryc. 8), ponicważ - jak podano - "gazdowie stary szablon wolą, nie
chcą żeby było wydziwianc" ("Całun").
N iektóre spośród motywów umieszczanych
na g6ralskich klepsydrach wskazują wyraźnie na powiązanie ich z tym regionem. Należą do nich wzór krzyża
~Z\'\'$~!;llbO
.I:3OpMJtona·
W·~·oWI.,",
N.
~w.GI
bo ł:eils
s"
roo-,,", t 0011111blob!
__
'O
t wo
.11011 (I bn t
_v
P'~"ll&IUpo"''\l''''''OoC.l.t!UeZlOW''!
1I.11DlCJ$CIII'"'I<'CZI:lC'I?~lli:u.:
~
,\luka.
C6r1la.
••
~
.~im~,,"'lIi
sJo ,
i Ro<huI •.
W""nka
h)
191ęóolim;aiemz.,...,adam,."y.
~d;ial:
~al99&.
rriosM iar I RśrciJ ~
~,iI.1iIiI1U9.1997r.
_.PRIŻIW"Inlm
Q;."atwe!i
ś.
P.
MSlUIIlCIYITIl&l.
1lJCB:. "31:. 1!lW'S.IIIJ"_
MSZA :iWIETA ŻAŁOBNA
oraz urOClystoscl poQrl!DOWe
OdpraWIone
ZOSUl\3.
o
:.- dOla 20 WfleSnla '97 (sobotal Qodz..14w KapliC'/Cmentamel
przy ul. NowotarsJdl!1 w lakopanem
..,.
ś. P.
UfOaISlo;cipogrzeoDwe odprnwione zostana
diU'17lpia1el\o<j9dz.l9'wPioclll
IISZA S'//.ZAl.08/lĄ
r~łJK,Zmariegoodpm,;,nalDSl3llie
~a'{/rISłO~lpią1!klogodtl!'
WKośde~ Parafialnym Sw. RodliTy
~ulKlupóoii1,
R}c. 5. Wariant motylI li skaly f'odkrcśl,~iący zwj'lzck zmarłego z górami poprzez a) miejsce
zamieszkania. h) cmocjonalny stosunek do gór (L.e zbiorów autorki).
76
Z głębokim żalem zawiadalliamy,
że dnia l lutego 1999r.
/ ,>.c:-:::')< 'Opalrzony SW.Sammel1tafli
'. l3SlląI w Panu jJ<'Zeiyvr;zy lat sa
"::"
. -.
NASZ NAJUKOCHANSZY
JJąż,Ojciec,Szwagier i DziadeK
l głęboldm blc:m i smutkitm
uwiadamIamy.
u w dniu O.ł ny-czoia 1999 r zmarł D:lC1e
S.P.
RENCISTA. WIELOLEr.<1 PRACO"'NIK
p_\;'hn\'OWYCH
KOLEI LINOWYCH.
W ZMARLY~ STRACILIŚMY ZAWSZE
POGODNEGO. SERDECZNEGO KOLEGĘ
"SŁODKI"
Wyprowadz2nie Zmarłego z domu żalob'f Któle 31
dnia.--.99'1 ..•__ ,
i ogodz.•.•.•.•.
do KAlicilIIaPmfialneqo na Harendzie gdzie wstanie odprawiona
MSZA ŚW. żAŁOBNA
po Ibzy Sw. odprowadzimy lmattego na mi~sce wiecznego spoczynku,
na mi~~wy cmentarz
~ABOŻE:'ISnVO ŻALOBNE
odprawione: zost:a.oiedoia 08.01.1999 r
Ogodzinie: I3 w Kaplicy BI Cmentarzu prry
ul. :"o'owolJtrskic:j, po czym nasr1tpi odprowaduoic:
Zmarlr-go n.a mirjsCt WiN':trll:go SpOczyDKU.
l1O
RODZINIE
Z.UAH/_ECU
SKUDAMY
WYRAZY
SZCZEREGO WSPÓlCZUOA
Dyrekcja
~
~
Pogrązeni
If smutku;
rncowDicy
taJobie.
PKL
2ooa,CMi.S""Synowa,nęa...e.SiostJy,WnukiiR<Xizina
Ryc. 6. Klepsydra
autorki).
z przydomkiem
(ze zbioró"
Ryc. 7. Klepsydra pracownika
(ze zbioró"
autorki).
emerytowanego
ze słol1cem usytuowanym na skrzyżowaniu ramion z rozchodzącymi
się od nich
promieniami.
Krzyż dzieli rysunek słol1ca na cztery części, z których każda
z osobna jest charakterystycznym
dla Podhala elementem zdobniczym o charakterze magicznym, symbolizującym
wschodzące słol1ce (ryc. 9). Tego rodzaju
motyw występuje przede wszystkim na wielu szczytach dachów drewnianych
domów góralskich, jak również na szalowanych,
"czyli obijanych drzwiach
izdebnych" (Matlakowski,
190 I, s. 27). Natomiast motywy roślinne, jak leluja
czy gałązka limby zaczerpnięte zostaly z tatrzallskiego świata przyrody jako ich
odwzorowanie.
Zwłaszcza ten piem,szy wzór był często wykorzystywany
jako
element haftu zdobiący damski strój góralski, ale też stanowił tradycyjny motyw zdobniczy sosrębów'') (tamże, s. 36-38). Występujący na klepsydrach zarys
Giewontu jest jednoznacznie
kojarzony z Podhalem,
podobnie jak góralski
drewniany krzyż-kapliczka
przydrożna ściśle w tym kształcie związana z regionem. Tego rodzaju przeniesienie znanego powszechnie wzornictwa góralskiego
na klepsydry jest z jednej strony kontynuacją tradycyjnego zdobnictwa, ale już
w innym materiale. Z drugiej natomiast, stanowi swoistego rodzaju nadanie
określonej przynależności
regionalnej zmarłemu poprzez wyróżnienie
klepsy-
19 Sosręb/sosrąb
to ..nąjgrubsza
belka u pułapu izby. bardzo pięknie rzeźbiona" (Kanlor.
1907. s. 217).
77
dry jednym z wymienionych
wyżej motywów, aby podkreślić "poczucie związku z górami" osoby zmarlej (,.Concordia").
Na uwagę zasługuj'l również klepsydry z zamieszczonymi
na nich zdjęciami
zmarłych. Po raz pierwszy taką ofertę przedstawiono
ki ientom w 1994 roku
(..Charon"). Jak podal pan E. Pluta, właściciel jednego z zakładów pogrzeboś.
p.
żalem uwiadamiamy,
te dnia ..,
1999r.
Opatrzona Sw. Sakramentami
z.asn~ła w Panu przeżywszy
lal .••..
Z gł,bokim
NASZA NAJUKOCHAŃSZA
Ś.
l domu
laCpJlrzona
P.
.•Teklan"
Ś~fyml
sakramentamI.
prur(WSrt lat 90
zm.lIla dnia 9 pazdnemiki 1998 r
w MUru5IChlu
Wyprowadzeme zmarłej z domu
PI7Y ul. S<delskJej I
l:Jo KościOła ParatialnetJo ViI Murzasichlu
nastąpI w dniU" patdnermIQ o godz. 14Po Mszy zalobnel ilastąpi odprowadzenie
zmar1e] na mieJsce WIecznego spoczynku.
Wyprowadzenie zmarlej z domu żałoby
.
............................... dnia
(.
} o godz. .
do Kościoła Parafialnego
.
gdzie zostanie odprawiona
MSZA SWlETA ZAŁOBNA
Po mszy odprowadzimy zmarłą na miejsce wiecznego
spoczynku, na miejscowy cmentarz .
Pogrążeni w smutku i żalobie
Ryc. R. Klersydra osohy \\ ro(ks/!ym
KU (le Ihior(l\\ autorki).
\\ie-
Ryc. 9. Klepsydra I motywem "wschodzącego slollca" (I.e zhiorów autorki).
wych, tego rodzaju klepsydry zobaczył w Szwecji i wzór ten przeniósł na grunt
rodzimy. W tym miejscu należy przypomnieć,
iż zwyczaj zamieszczania
zdjęć
na klepsydrach ma już pewną tradycję w krajach południowych
(np. w Bułgarii,
byłej Jugosławii, Rumunii, we Włoszech), a dotyczy zmarłych śmiercią tragiczną, najczęściej w wypadku samochodowym.
W Polsce ten typ wzornictwa nie
jest jeszcze bardzo rozpowszechniony.
Na Podhalu, konkretnie w Zakopanem,
coraz częściej można zobaczyć takie klepsydry, choć bardziej preferowane są
motywy zdobnicze. Jeśli okoliczności śmierci lub wiek zmarłego nie wymagają
zamieszczenia zdjęcia na klepsydrze. wówczas unika się tego rodzaju wyróżnika.
Przedwczesna
śmierć, zarówno naturalna dotykająca dzieci czy dorosłych,
jak i tragiczna, staje się pretekstem do umieszczenia
podobizny zmarłego dla
podkreślenia większego dramatyzmu okoliczności
śmierci, która sama w sobie
jest już tragedią. N iekiedy propozycja takiego wzoru wychodzi od zakładu,
za co "rodziny są bardzo wdzięczne"
("Charon"),
a motywacją zgody na zamieszczenie
zdjęcia jest - jak podano - "emocjonalne
przeżycie
rodziny
po stracie kogoś bliskiego" ("Charon").
78
~iiiiiiiiI
s.
P.
Z r;łebokim :blem uwiadamiamy.
że w dniu 30 marca 1995r. USRCia ViI Panu
MSZA ŚWIĘTA ŻAŁOBNA
0n2 uroczystokl pogn:dlowe
odpnlwione zosun~ dnia l kwietnia '9S (soboca)
o godz. 1500 w kapliey cmenurnej
przy ul. Nowocal3kiej w Zakopanem
P~.
k
Z~talemn~"
J995 r. ~
_
•••.•.•••••••
dnJł1 18 łltyC'Znl.
smutkuI hłoble
Rocbłcc. Rodzeństwo
Da.dkewic I Rodzina
Sw. SUnvncnlamJ
10<14
MSZA ŚWIĘTA ŻAŁOBNA
oraz uroezYSlofcl pogrubowe odprawione lOSl~ dnla 20 s[Yewl. (piltek) o godz. Uw Iuplley anentlrnej przy ul. NowtllJnkle) w Z1kopanem
Pogrlżen' w gł,bokim .mulku
•••••. Rodo:_~.~
Ryc. 10. Warianty
wzorów
klepsydr
dla dzieci (ze zhior()\\
aUlorki).
79
Klepsydry dla dzieci zdobią ponadto wkomponowane w ich tło wizerunki
aniołków, skrzyżowane Iiście palmowe na tle krzyża nad centralnie umieszczoną fotografią luh rozmieszczone symetrycznie: wieniec pogrzebowy i zdjęcie
dziecka, a pośrodku pod krzyżem fantazyjnie ułożone szarfy żałobne (ryc. 10).
Podobnie klepsydry ludzi młodych ozdobione są - choć nie zawsze - motywami góralskimi, jak: gałązka limby, kapliczka z krzyżem góralskim lub liść palmowy i motto (ryc. Ił).
+ z głębokim
UJ.m uwiadamiamy, m"··
dnia 2J wndnia 1999 r.
"~. ••
•
j
Ż.
Opatrzona Św. sakr:unmWni
unarła nagI<
,.
p.
_Co ",.'." .
przeżywszy lat 39
.V- NASZA NAJ UKOCHAŃSZA
I
~
~
Mama i Siostra
MSZA ŚW. żA!oBHA
MSZA ŚW. ŻAŁOBNA
lUZ BZYmśa
PlRlIIOIE III'UIIIE lIIl'lW
•• " lIl8ll,!l9!lllClllBlBllIlllL,4"
e
"
.-."'-'-_....•..•.........
• UIltl CIIIDlIEJ PlIZl"
IL llIImISIIJ
• llIMIEI
,
oraz urocZJS!Ościpmebgwe odlmiae ~
dnia 28 września 1999 r. (WInI'" 13M
w KaDlicYCmentarne; lIfZYul. Howo1arSlliei I lak•••
S.~.i·.'
Pogrążali Ul ~
iiiiiiiiiiiiiii'4i"'.{Gii,
iżafo5~
S.ioicrtTrJ.i '1J.OtfLiiliŻ1rarii
Ryc. II. Klcps~dry llsóh zmarłych \V młodym wieku (ze zbiorów autorki).
W celu wzbogacenia lakonicznej informacji o śmierci człowieka coraz częściej pojawia się na klepsydrach motto (ryc. 12). Źródłem pochodzenia są wersety z Biblii lub stosowne cytaty z literatury, jak np. "Kto przyszedł na świat,
ten odejść musi. Trzeba dorosnąć do tego wszystkiego" (Szekspir, Król Lear),
,.możemy wymknąć sit;: życiu lecz nie śmierci" (T. Ewot). Niekiedy sentencje
układane są przez właściciela zakładu lub wykorzystuje się wzory będące
w obiegowym użyciu. powszechnie znane: "radość, kiedy życie się rodzi, rozpacz i łzy. gdy wygasa", "żegnając przyjaciela nie płacz ponieważ jego nieobecność pokaże ci to. co najbardziej w nim kochałeś" ("Charon").
Tak duża oferta, zarówno w zakresie treści, jak i samej szaty graficznej spowodowana jest rosnącą konkurencją i chęcią pozyskiwania coraz większej liczby klientów. Jak mnie poinformowano, nowe wzornictwo klepsydr zdominuje
standard, ponieważ "społeczeństwo ma coraz większe wymogi w tej dziedzinie"
80
... jest granica, Z3 ktd~
łzy nie łoją baht Izostaje
milcząca IOzpacz ...
za Bu.z,
~
,
S.
.
MSZA. ŚWIĘTA
Zmarłego tragicznie
w dniu S wrxejnla
981".
'ZOrtanie w dniu u ",,"dnia
98.
wtorek o god%. 19w KcKeiele Parafialn,. •• Pod Wexwaniem ŚW Rodzin,.
Pl"%)'
ub Krupówki w Zakopaneln
Odprawiona
Na Którą laskawych To_a Pllllifcl
l31If3Sl3lą Rodzice I Siostra
Ryl:. 12. KlqJsy dra l mottl:m
(II: /hiorll\\
autorki).
("Charon").
Nie dotyczy to jednak na razie wsi podhalallskich
(przynajmniej
tych, w których prowadzono
prace badawcze). gdzie - jeśli w ogóle zamawia
się klepsydry _. to są one typowe, klasyczne, ewentualnie z jednym motywem
zdobniczym - tzw. liśćmi laurowymi. Podkreślono jednakże. kierując się wzrastającym popytem na nowe wzornictwo. iż "na pewno to też przyjdzie na wieś"
("Concordia").
Trudno na razie powiedzieć
kiedy klepsydry staną się powszechnym znakiem informującym
o śmierci mieszk,1I1ca wsi. ponieważ nadal
- o czym pisano wcześniej - we wsiach o niewielkiej
liczbie mieszkaJ1ców.
funkcjonuje ustna forma zawiadamiania.
Szata graficzna klepsydr drukowanych
na Podhalu wskazuje na tendencje
w dążeniu do ich partykularyzacji,
mającej na celu przybliżcnie wizerunku osoby
zmarłej poprzez zamieszczenie j~j podobizny. Zdjęcie przyciąga uwagę. przemawia w większym stopniu niż informacja o wieku zmarłego czy nawet podany
rodzaj śmierci, skłania do refleksji, w kOIlcu sprawia. iż przestaje on być postacią
anonimową. Należy również zwrócić uwagę na pewną indywidualizację
wzorów,
w których proponowane motywy zdobnicze jednoznacznie
nawiązują do regionu.
***
Zróżnicowane
formy zawiadomiell
pośredniczących
w przekazywaniu
wiadomości o śmierci wskazują na to, iż zgon mieszkallca wsi był wydarzeniem
rodzinnym, ale także i społecznym.
Funkcjonujące
znaki przynosiły ze sobą
81
nie tylko informacje o zgonie, ale również nakładały obowiązek uczestniczenia
pogrzebowej.
Znaki te uległy z czasem ograniczeniu,
a oficjalne
pO\viadam ianie o śm iere i przybrało ostateczny kształt w postaci informaej i pisemnej, a mianowicie klepsydry. Zmieniająca się na przestrzeni kilku lat szata
graficzna klepsydr jcst wyruclll poszukiwań własnego, rodzimego wzornictwa,
które już \V pewnym sensie osiągnęły swój cel. Zamieszczane
na klepsydrach
motywy zdobnicl.e zyskuj,\ howiem z jednej strony coraz więcej klientów,
z drugiej natomiast jednoznacznie
podkreślają związek zmarłego z regionem.
Ponadto tradycyjne motywy zdobnicze występujące wyłącznie w ludowej kulturze podhalańskiej.
wykorzystywane
we wzornictwie klepsydr jako wzór na za\\iadomieJliach o śmierci Sil zjawiskiem nowym na Skalnym Podhalu.
w ceremonii
III BI.I()(
iRAFI A
Ilićgćicisćll II.
(lu. II.)
.<;/11/(,/,(', \l' ohl':l'doch, ::11TCO!ocli i lI'ler::el/iacli /lIdll po/skiego. Warszawa.
Bogal) riLII p,
197'>
Sell/ioll'kO l liiI III T IlIdml'<j. WarSZ(lI\ a.
IlrLIlU.:\.
19X7
!'oi'ko ohl':ędoll·fl.ii·l)o,l!.l'::eh01rajali.o ohr::l(d pr::ei:icia. "Lucl" l. 71, s, 215-229.
Fi,ehLr /\.
1921
IIITCO!C !,Ogl'::Ch01t'CIlIdll!,olskiego.
LwólI.
(jajd. J.
1963
IJ:ll'IJlll/iCkO do {)((~{//Iilll/ia hill':: gl'w/oltycli. "I.ud" l. 48 za rok 1962. s. 445-449.
Jas\rz.,bollsk i S/.
IXl)I
klIlo ... Wisia" l. S. s -l25--l2X,
Kantor J.
1',)07
('::01'1/\' /llll/lIie('. .\lol/o,l!.l'lIjia e!l/o,l!.rajicl/o ... MalLrialy Archeologiczno-AntropologiUIlL i 1,:tllograliuIlL" t. '>. s 141-142.
!-·:0l'/10.Slml'llik gll'lll' polskicli I- -f:. Krakllll. s. 313.
1I
lIn:!>\'. SIIJIt'l/lk glt'Ol' po/skicli (;-l.. Kraklm. s. 163.
!--:olbag ()
1867
(reLd, 19<J2)./bdllll'.\::n'l/'ie.l.
3 f:llilllt;y. cz. I. Warszawa.
1873
(rLLd. 1%3). Ib'ela Il's::l'slkie. l. 6 f:mkOll'skle. cz. 2. Kraków.
1876
(reed, 1%3). /bda \I·s:l's!klc. I. 10 fi'. f:s, PO=I1(//iskle.CL. 2. Kraków.
IX90
(reed. 19<J-ł)./bc/0 II'S=l'slkle. l. 23 Kaliskie. Kraków.
I X90
(r,~ćd. 19(4). I )=ielll \I'.c\'slkie. t. 2X Ma::O\I's::e. L/. S. Kraków.
1l)65
Ibela lI'cntkie.
I. 39 I'olllor=e Wrocław - Poznari.
!--:()\\alsk<l-LLII iLka i\,
19X5
lJ'ier::ellio I :\ITclIie
::11'1l{::ane::e .imierclą. II': Sludio = kll!tllry ludowej Beskidu
Sl{deckiego. WroLI'IIl. ,. S3-X9,
KuCI tv!.
1900
IIITcoj
:'{/\l'iadalllllll/ia o ::grJIIle... Wisia" l. 14. s. 188-\89.
\Ialicki I..
1')-l7
.\fll/('rw!J' c/II kullulT ,,/w/ecllej f,órali ,l'ląslu'cf/. Lublin. s. 35-S0.
\tare/ak M,
1927
('f/f)rohll i .l'lIIleri· u gr;l'IIli. :\O/aIli.ijólklol)·s!YC::lIe :: pod /-'Iellln I I.llbania. "Gazt'ta
Podhala"ls",," R, 15. nr SO. s, 3-7.
Il)OI
Jl)
82
Matlakowski
W.
7.dohienie i spr::ęl!lIdu polskiego na Podhalu. W;Jrs/awa.
1908
Malaya!)' !1Ic!rowwcl! ....Zaranie Śląskie" R. I I.. 2. s. <n.
Mier/yński A.
1895
"MlIneills ClIl1lhaC/i/a ". SllIdilll1l archeo!ogicm' o krl'll'lIli ... Wisia" t. '>. s. 361-397.
Nadmorski dr
1892
A.'as::lIlJl'i A.'ocinril!. Gdańsk.
Plichta P.
18')2
":II!a ... Wisła" l. 6. s. 917.
RadwaJlska-l'aryska
/ ..
19'>2
S'lownik gwal'Oll'}' góralskich na::ll' ro,~lin :: '1(,11' i "odlalr::o. Zakopane.
R.I"
KII!a ... Wisia" t. 6. s. 670-671.
1892
Slowiilski J,
/'ell'nęlr::ne pr::eiawv stanowienia i reali::OIl'{[lIia {'rOll'O na wsi polskiej w XI·!-.Y/·!!!
1985
w" ..Kwartalnik IlislOrii Kultury Mah:rialnej" R. 33. nr .t s. .IS-52.
SZ.ub..:r1olva M.
1950/1 '>51 Uwy i .~\I'iadc::eniaohr::<:dowe... Praet: i Malerial) I-:In0i!r,lIiellll:" l. S-9. s. 581-596.
Udziela S,
Po!sko, ::i<'l1lia i c/Olriek A.'rakmriacy. Biblilllt:C/Ka (it:llt'-raliuna
..Orbis". st:ria 3.
1924
t. I /.lrl'caje roJ::il1ne. Krakt'm. s. 61-6S,
Wita1lOWski M. R.
1896
"'lila ... WisIa" l. 10. s. 5'>8.
1901
Materialy
archiwalne
(wyLI/. skn'jtll\l)
APE - Archiwum Pracowni Etnologii l\' Krakolv'it:
B _. Brzegi. APE nr inl\'. 1761. 1780
8u - Bustryk. APE nr in\l, 1763
Me - Male Ciche. APE nr illlv. 1751, 1803. 1749
l - /"lb. API': nr inw. 178X,1796
Urszula L..:hr
DEAlfI NOTICTS.
A STtJDY
WIO
Till: BlJl~IAI. RITUAl.
IN I'OI)IIAI.E
(Summar))
The author discusses problems connccted \I'ith the traditillnal and nllldt:rn \la) s or notil)ing
about th..: death or members of the local communities
in Podhale. lht: aniek is based on li~ld
studies and the literalure.
The analysis inclutks asp~ets on th~ ph-':lll\lnt:na inl~rprelcd in the Iraditional Clillur~ as an
omen or death (dreams. ominous signs. unusual hehaviour or sOllie animals and hirds. unc\plaincd physical phenomena) as vlell as the illI'ln in IIhich Ihe) line conllllunic<l!ed (lhrout'-h
obje..:ts - symbols. signals or as verbal and IHillen mt:ssages).
loday the Illost popular announcement is a death notice (they app-.:an:d in Ihe n:gion at the heginning or lhe 15'h CCnIUr)
whereas in the villagt:s as lalt: as in the last dccacks). Tht: layout of the death notices has chant'-cd
in recent years in an altempt lo lind local paltems with tradilional ornalllt:l1lal folk clements 1i-0111
Podhale.