-
extracted text
-
„Etnografia Polska", t. X X X V : 1991, z. 2
P L ISSN 0071-1861
A N D R Z E J STAWARZ
(Warszawa)
A K T A MAJĄTKU Z I E M S K I E G O W O L A PĘKOSZEWSKA I I C H
PRZYDATNOŚĆ DO BADAŃ ETNOC-RAF1CZNO-IIISTORYCZNYCII
W dotychczasowych badaniach nad kulturą c h ł o p s k ą Mazowsza etnografo
wie w stosunkowo m a ł y m stopniu korzystali ze ź r ó d e ł archiwalnych, t y p o w y c h
dla warsztatu historyka. W ł a ś c i w i e poza pracami monograficznymi d o t y c z ą c y
m i K u r p i ó w czy też studiami Andrzeja Woźniaka, trudno jest w s k a z a ć opraco
wania d o g ł ę b n i e i wszechstronnie w y k o r z y s t u j ą c e rozmaite rodzaje ź r ó d e ł p i
sanych. Tymczasem, j e ż e l i chodzi o Mazowsze, dysponujemy o g r o m n ą ilością
m a t e r i a ł ó w archiwalnych, s z c z e g ó l n i e w odniesieniu do X I X i p o c z ą t k ó w X X
w. S ą to bogate w r ó ż n o r o d n e informacje akta stanu cywilnego, akta gmin, akta
hipoteczne i notarialne, s ą d o w e , także zbiory i kolekcje m a t e r i a ł ó w rękopi
ś m i e n n y c h , kartograficznych, ikonograficznych. Materiały te znajdują się prze
de wszystkim w archiwach p a ń s t w o w y c h oraz k o ś c i e l n y c h (diecezjalnych i pa
rafialnych), niekiedy w zbiorach m u z e ó w i bibliotek. Pewna c z ę ś ć tego rodzaju
ź r ó d e ł została j u ż s p o ż y t k o w a n a przez historyków, g ł ó w n i e z a j m u j ą c y c h s i ę
dziejami gospodarczymi, niemniej nadal czekają one na odkrycie przez etno
grafów. N i e w ą t p l i w i e s i ę g n i ę c i e do m a t e r i a ł ó w archiwalnych daje o g r o m n ą
s z a n s ę dalszego rozwoju b a d a ń nad kulturą c h ł o p s k ą , s z c z e g ó l n i e w zakresie
kultury materialnej, zmian cywilizacyjnych na w s i , p r z e o b r a ż e ń struktury i ż y
cia rodziny wiejskiej, a t a k ż e uchwycenia niektórych przynajmniej zmian w i e j
skiej o b y c z a j o w o ś c i .
J e d n ą z bardziej interesujących kategorii ź r ó d e ł archiwalnych s ą akta doty
c z ą c e m a j ą t k ó w ziemskich. Nie wdając się w bliższe omawianie stanu zacho
wania tego rodzaju m a t e r i a ł ó w w archiwach polskich, p o p r z e s t a n ę na prezen
tacji jednego wybranego z e s p o ł u , t j . akt majątku ziemskiego Wola P ę k o s z e w s k a
z p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i e g o Mazowsza. Jest to, j a k dotąd, jedyny z e s p ó ł akt
podworskich znajdujący się w zasobie A r c h i w u m P a ń s t w o w e g o w Ż y r a r d o
w i e . M i m o stosunkowo niedużej objętości z e s p ó ł ten - w m o i m przekonaniu
- m o ż e b y ć traktowany jako charakterystyczny dla średniej w i e l k o ś c i w ł a s n o ś c i
ziemskiej regionu w X I X w i e k u . Jego p r z y d a t n o ś ć do b a d a ń , przynajmniej nad
n i e k t ó r y m i zagadnieniami historii i kultury w s i , postaram się natomiast w y k a
zać poniżej.
1
Warto m o ż e p o d a ć nieco informacji o dziejach interesującego nas obszaru,
w c h o d z ą c e g o w skład wspomnianych dóbr. Pierwsza wzmianka historyczna
0 w s i Wola P ę k o s z e w s k a pochodzi z końca X V I w." Dokument z tego czasu
zawiera j e d n a k ż e nikłe informacje, m ó w i ą c e g ł ó w n i e o w i e l k o ś c i wsi (9 ł a n ó w )
1 liczbie r z e m i e ś l n i k ó w (1 osoba). Starsze i zarazem nieco szersze s ą natomiast
dane o wsi Zawady, która w X I X w. należała do tych samych dóbr. W i e ś
166
ANDRZEJ STAWARZ
Zawady wymieniona została w tzw. Kodeksie
Wielkim w lalach 1339 i 1380,
jako n a l e ż ą c a do parafii Mszczonów"^. W e d ł u g danych z 1579 r. Zawady z a ś
były w s i ą m n i e j s z ą od W o l i P ę k o s z e w s k i e j (3 i 1/2 ł a n a ) .
Dzieje w y m i e n i o n y c h w s i , lak jak i całych d ó b r ziemskich o b e j m u j ą c y c h te
wsie, nie zostały d o t ą d bliżej opisane. Na podstawie zachowanego w omawia
nych aktach majątku zbioru d o k u m e n t ó w m o ż n a stosunkowo d o k ł a d n i e prze
ś l e d z i ć k s z t a ł t o w a n i e s i ę tytułów w ł a s n o ś c i oraz zmian w i e l k o ś c i i granic d ó b r
Wola P ę k o s z e w s k a od p o c z ą t k u X V I I do końca X V I I I w i e k u . Innego rodzaju
danych z okresu staropolskiego akta z e s p o ł u nic z a w i e r a j ą . P r z e w a ż a j ą c ą c z ę ś ć
s t a n o w i ą materiały r ę k o p i ś m i e n n e d o t y c z ą c e u b i e g ł e g o stulecia, kiedy to dobra
Wola P ę k o s z e w s k a (z p r z y l e g ł o ś c i a m i ) były s i e d z i b ą znanego rodu szlachec
kiego G ó r s k i c h , herbu Boża Wola. R ó d ten w y w o d z i swe początki genealogi
czne od p o ł o w y X V I wieku, a nazwisko swoje z a c z e r p n ą ł od rodzinnego
„ g n i a z d a " we wsi G ó r k i , w Ziemi G o s t y n i ń s k i e j . Wielu c z ł o n k ó w rodu G ó r
skich p e ł n i ł o w dawnej Rzeczypospolitej z n a c z ą c e funkcje i g o d n o ś c i u r z ę d o
we, lak p a ń s t w o w e , j a k i k o ś c i e l n e . Do p o c z ą t k ó w X I X w. G ó r s c y herbu Boża
Wola, nie mieli ż a d n y c h posiadłości w o b r ę b i e Mazowsza połuclniowo-zachodniego. Wola P ę k o s z e w s k a wraz z kilkoma pobliskimi i raczej niewielkimi wsia
mi oraz folwarkami stała się ich w ł a s n o ś c i ą , i zarazem g ł ó w n ą siedzibą, w roku
1826, kiedy to Franciszek Górski z a k u p i ł b y ł ó w majątek od hr Józefa Krasiń
skiego (tzw. linia o b o ź n i c k a ) . Franciszek G ó r s k i , w ó w c z a s g e n e r a ł brygady,
s ł a w n y w czasach K s i ę s t w a Warszawskiego i mający u g r u n t o w a n ą pozycję
w K o n g r e s ó w c e , w latach p o p r z e d z a j ą c y c h Powstanie Listopadowe z a p r a g n ą ł
z m i e n i ć tryb życia i osiedlić s i ę na wsi . Do śmierci (1838 r.) w ł a d a ł dobrami
Wola P ę k o s z e w s k a razem z ż o n ą T e o d o z j ą z K r ę p s k i c h oraz czterema synami.
Po n i m administrowanie dobrami przejął najstarszy syn, L u d w i k . J e d n a k ż e ten
stan rzeczy nie trwał d ł u g o , g d y ż L u d w i k Górski w 1849 r. dzięki m a ł ż e ń s t w u
z Paulina K r a s i ń s k ą przejął dobra Sterdyń w powiecie s o k o ł o w s k i m . W ó w c z a s
Wolę P ę k o s z e w s k a objął we w ł a d a n i e następny z braci, Jan. Ten w n i e d ł u g i m
czasie o ż e n i ł s i ę z M a r i ą Ł u b i e ń s k ą . Na okres administrowania dobrami przez
Jana G ó r s k i e g o p r z y p a d ł o u w ł a s z c z e n i e c h ł o p ó w , które w p ł y n ę ł o o ż y w i a j ą c o
na dalszy r o z w ó j gospodarki folwarcznej oraz chłopskiej lego terenu.
W końcu X I X w. dziedzicem dóbr z o s t a ł syn Jana G ó r s k i e g o , A n t o n i .
Pozostali trzej synowie Jana zdecydowali się podjąć działalność na innym polu,
o d n o s z ą c później w a r t o ś c i o w e sukcesy w kilku dziedzinach nauki i życia spo
ł e c z n e g o . Dla przykładu warto p o d a ć , iż Konstanty Marian G ó r s k i (1862-1909)
po odbyciu s t u d i ó w uniwersyteckich z o s l a ł cenionym historykiem sztuki i kry
tykiem, L u d w i k Górski (ur. ok. 1860 - zm. 193 1) z a ś w latach pierwszej wojny
światowej z a c z ą ł robić karierę polityczną. Trzeba zatem p a m i ę t a ć , ż e ród
G ó r s k i c h w X I X wieku to nie tylko doskonali d o w ó d c y w o j s k o w i ' i światli
w ł a ś c i c i e l e ziemscy z a m i ł o w a n i w ulepszaniu gospodarki rolnej. B y l i to rów
nież d z i a ł a c z e s p o ł e c z n i i polityczni, niekiedy publicyści. Poprzez swoje z w i ą z
ki personalne i zawodowe z Towarzystwem Kredytowym Ziemskim, Bankiem
H a n d l o w y m czy też Towarzystwem Rolniczym w Warszawie, mogli skutecznie
z a b i e g a ć o środki finansowe na rozwój produkcji stymulującej o ż y w i e n i e go4
5
6
8
167
A K T A MAJĄTKU Z I E M S K I E G O WOI J \ PĘKOSZEWSKA
spodarcze w s i . N i e rozszerzając tego zagadnienia p o d k r e ś l i ć warto, ż e zna
j o m o ś ć d z i e j ó w rodu G ó r s k i c h m o ż e w istotny s p o s ó b p o m ó c w zrozumieniu
p r z e o b r a ż e ń , j a k i e d o k o n y w a ł y s i ę na wsi na interesującym tu nas terenie. B y ł y
to dobra, j a k na warunki mazowieckie, stosunkowo rozległe. W pierwszej
p o ł o w i e X I X w. na majątek ten o łącznej powierzchni blisko 6000 m ó r g skła
dały s i ę : w i e ś i folwark Wola P ę k o s z e w s k a , wieś i folwark Pękoszew, w i e ś
i folwark Zawady, folwark N o w i n y oraz nieduże wsie - Huta Zawadzka, Wólka
Jeruzalska, Borszyce i Budy pod Z a t o r e m . Terytorialnie dobra te były usy
tuowane w p ó ł n o c n e j części powiatu rawskiego, po reformie podziału admini
stracyjnego z 1867 r. znalazły s i ę natomiast w p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j części
powiatu skierniewickiego, w gminie Wola P ę k o s z e w s k a , na styku parafii Chojnata i Jeruzal. Po realizacji ukazu carskiego o u w ł a s z c z e n i u z 1864 r. w i e l k o ś ć
d ó b r uległa p o w a ż n e m u zmniejszeniu i wynosiła w ó w c z a s niewiele ponad 4000
m ó r g (w t y m Wola P ę k o s z e w s k a - 3166 m ó r g , Zawady - 905 m ó r g ) . W e d ł u g
danych z 1873 r. mniej niż 1/3 powierzchni d ó b r s t a n o w i ł y grunty orne ". Nadal
n a j w i ę k s z ą c z ę ś ć s t a n o w i ł y lasy (blisko 60% areału). Nawet pobieżna analiza
danych statystycznych - wydobytych z akt omawianego zespołu akt podwor
skich - pozwala w y s n u ć wniosek o d o ś ć wysokim stopniu zagospodarowania
dóbr, z a r ó w n o jeżeli chodzi o wykorzystanie lasu, j a k i rozwój produkcji r o l
no-spożywczej .
11
1
Po t y m koniecznym wprowadzeniu przedstawmy bliższą a r c h i w a l n ą i me
r y t o r y c z n ą c h a r a k t e r y s t y k ę akt z e s p o ł u . Akta majątku Wola P ę k o s z e w s k a chro
nologicznie z a w i e r a j ą się w lalach 1824-1936, przy czym jeden z p o s z y t ó w
s t a n o w i ą wspomniane j u ż wypisy wierzytelno d o k u m e n t ó w z X V I I - X V I I I w.
P r z e w a ż a j ą c a c z ę ś ć m a t e r i a ł ó w archiwalnych zespołu pochodzi z lal 18241870. O g ó ł e m z e s p ó ł liczy 77 jednostek inwentarzowych (objętość 0,4 mb).
Z uwagi na specyficzny charakter zespołu zastosowano przy jego opracowy
waniu układ rzeczowo-chronologiczny akt, zbliżony do układu, j a k i z w y k l e
nadaje się aktom podworskim przechowywanym w archiwach p a ń s t w o w y c h .
Po c a ł k o w i t y m opracowaniu struktura archiwalna zespołu przedstawia się na
stępująco:
1 3
a) dokumenty rodzinne (7 j . a . ) ,
b) dokumenty d o t y c z ą c e w ł a s n o ś c i ziemskiej (40 j . a . ) - prawne i pomiarowe
(notarialne i hipoteczne), ekonomiczne i rachunkowo-finansowe,
c) dokumenty d o t y c z ą c e sytuacji c h ł o p ó w w dobrach ziemskich (23 j . a . ) ,
d) dokumenty d o t y c z ą c e publicznej działalności d z i e d z i c ó w d ó b r oraz tzw.
v a r i a ( ł ą c z n i e 7 j . a.).
Dokumenty rodzinne oraz d o t y c z ą c e publicznej działalności G ó r s k i c h s ą
zachowane s z c z ą t k o w o i nie w n o s z ą w ł a ś c i w i e nic nowego, s z c z e g ó l n i e w a ż
nego, do sagi rodu. N a j w i ę k s z ą c z ę ś ć zespołu s t a n o w i ą akta p o ś w i a d c z a j ą c e
tytuł w ł a s n o ś c i , k s z t a ł t o w a n i e s i ę granic i rozległości majątku oraz m a t e r i a ł y
d o t y c z ą c e z a g a d n i e ń ekonomicznych lub finansowych. Dokumenty te ł ą c z n i e
z k s i ę g a m i hipotecznymi m a j ą t k u s t a n o w i ą zasadnicze i d o ś ć pełne ź r ó d ł o
informacji o podstawach prawnego i ekonomicznego funkcjonowania d ó b r
ziemskich Wola P ę k o s z e w s k a od p o c z ą t k u X I X w. do c z a s ó w I I Rzeczypospo1 4
168
ANDRZEJ STAWARZ
litej. S z c z e g ó l n i e interesującym dokumentem jest inwentarz d ó b r z 1824 r. "
D z i ę k i d r o b i a z g o w o ś c i opisu p o s z c z e g ó l n y c h b u d y n k ó w , u r z ą d z e ń gospodar
skich, s p r z ę t ó w oraz narzędzi etnograf zyskuje w tym przypadku d o s k o n a ł y
n i e o m a l ż e m a t e r i a ł do b a d a ń nad k u l t u r ą materialną, z a r ó w n o warstwy szla
checkiej, j a k i c h ł o p s k i e j . W inwentarzu znajdujemy m.in. opisy dworu, folwar
cznych b u d y n k ó w gospodarczych (spichrz, stajnie, lamus, obora, stodoła, o w
czarnia) i mieszkalnych ("czworaki"), a także s ł u ż ą c y c h produkcji „ p r z e m y s ł o
w e j " (browar, m ł y n w o d n y ) , b ą d ź też r o z r y w k o m (karczmy, austeria). Ponadto
scharakteryzowano ogrody warzywne, ploty, studnie. O s o b n ą c z ę ś ć zajmuje
opis tzw. o s i a d ł o ś c i w ł o ś c i a n o b e j m u j ą c y : posiadłości gruntu, zabudowania,
majątek z a ł o ż n y i w ł a s n y chłopów, w y s o k o ś ć p a ń s z c z y z n y i danin rocznych
oraz podymnego. W k o ń c o w e j części inwentarza znalazły się informacje o usy
tuowaniu pól, łąk, o g r o d ó w c h ł o p s k i c h i dworskich, a także o stanie i wykorzy
stywaniu l a s ó w oraz s t a w ó w . Interesujące jest także zestawienie „ s t a t k ó w
i s p r z ę t ó w " znajdujących s i ę na folwarku, w kuźni oraz w karczmach. Przyto
c z y ć chyba warto kilka o p i s ó w , k t ó r e dobrze egzemplifikują o g r o m n ą w a r t o ś ć
p o z n a w c z ą c a ł e g o inwentarza.
1. „ S p i c h r z na przeciw dworu o trzech komorach jednej dawnej i d w ó c h
z obu stron pod szczytami nad piwnicami przebudowanych, przy drodze fron
tem na p ó ł n o c z facjatą na front w y s u n i ę t ą , z drzewa tartego na podmurowaniu
zległy i podwalinach w w ę g i e ł budowany, gontami pokryty, do k t ó r e g o wcho
d z ą c w facyacie w y s u n i ę t y od frontu drzwi pojedyncze na zawiasach z za
m k i e m , do sionki w której podłoga i p u ł a p z tarcic, z sionki tej na prawo schody
sosnowe dające w c h ó d na g ó r ę " .
2. „ C z w o r a k mały gdzie dziś s ł u ż ą c y dworscy m i e s z k a j ą za d r o g ą z drzewa
sosnowego w w ę g i e ł na podmurowaniu zległy, frontem na z a c h ó d budowany,
po w i ę k s z e j części dranicami a miejscem s ł o m ą pokryty c i e k ą c y przed k t ó r y m
ganek z tarcic obudowany, w c h o d z ą c do sieni, drzwi z tarcic na zawiasach
z k l a m k ą i za s z c z y p k ę jedne, a drugie takież na tył w y c h ó d dające poszrodku
tej k o m i n z cegły murowany na dach wyprowadzony do k t ó r e g o cztery d y m y
s c h o d z ą s i ę z tejże sieni po prawej stronie są dwie izdebki, w k t ó r y c h piec
z cegły obie izby o g r z e w a j ą c y i k o m i n k ó w kapiastych dwa, podłoga i p u ł a p
z tarcic, okien ordynaryjnych dwa, z okiennicami na zawiasach [ , . . ] " .
3. „ O p i s a n i e pól, łąk i o g r o d ó w wiejskich [...J-osady nowej zwanej Budy
pod Paplinem. Grunt osady nowej zwanej Grabne pod Paplinern na d w ó c h ,
przed lat k i l k u o s i a d ł y c h b u d n i k ó w , do wyrobku, na k a ż d e g o po o ś m m o r g ó w
miary c h e ł m i ń s k i e j oznaczonej, leży w granicach Woli P ę k o s z e w s k i e j , od wsi
P ę k o s z e w a za d r o g ą od m ł y n a Kokoszka zwanego, do Paplina idącej, nad rzeką
i n o m e n k l a t u r ą Grab z w a n ą . Roli wraz z ogrodami j u ż wykrudowanej m o r g ó w
12, a reszta jeszcze do wykrudowania, z a w i e r a j ą c e j , z których posiadacze po
wyjściu lat 3-ch wolnych w roku 1815 s k o ń c z o n y c h , czynsz temczasowie
w rubrykach w y r a ż o n y o p ł a c a ć m a j ą . "
1 6
1 7
1 8
Pierwsze dwa p r z y k ł a d y poświadczają znaczne m o ż l i w o ś c i dobrej etnogra
ficznej rekon&trukcji dawnego budownictwa drewnianego, przykład trzeci jest
c e n n ą w s k a z ó w k ą ź r ó d ł o w ą do badań nad rozwojem osadnictwa budniczego.
A K T A MAJĄTKU ZIEMSKIEGO WOLA IT;KOSZEWSKA
169
Z innych m a t e r i a ł ó w archiwalnych obrazujących rozwój działalności go
spodarczej w dobrach Wola P ę k o s z e w s k a w y m i e n i ć m o ż n a d o k u m e n t a c j ę do
t y c z ą c ą budowy tartaku, owczarni czy młyna wodnego, a także „ s e k r e t " gorzelniczy i d r o ż d ż o w y (wraz z notatkami o korzyściach p ł y n ą c y c h z u r z ą d z e n i a
gorzelni w dobrach ziemskich), wreszcie t a k ż e materiały określające klasyfi
kację u ż y t k o w ą t e r e n ó w l e ś n y c h .
1 9
Najciekawsze dane - j a k się wydaje, tak dla h i s t o r y k ó w j a k i e t n o g r a f ó w
- z a w i e r a j ą akta d o k u m e n t u j ą c e p r z e o b r a ż e n i a gospodarki i materialnej sytu
acji c h ł o p ó w od lat 30-ych X I X . w . do u w ł a s z c z e n i a . Dla niektórych lat (1846,
1850, 1864) z a c h o w a ł y s i ę niemal kompletne tabele u p o s a ż e ń , o b o w i ą z k ó w
i p o w i n n o ś c i r o l n i k ó w w p o s z c z e g ó l n y c h wsiach (Wola P ę k o s z e w s k a , Zawady,
Budy pod Zatorem i i n . ) . Wartość badawcza tego rodzaju tabel, zwanych
prestacyjnymi, jest j u ż od dawna dobrze znana historykom g o s p o d a r c z y m ,
niemniej warto chyba p r z y p o m n i e ć , jakiego typu informacje zestawienia te
z w y k l e dostarczają:
- 0
21
a) u p o s a ż e n i e rolnika (w morgach i prętach):
- siedlisko
- pole-orne
-łąki
- pastwiska
- w i e l k o ś ć w y s i e w u (w korcach i garncach)
- budynki
- drzewo
- pomoc d w o r u w razie klęski ż y w i o ł o w e j
- dodatkowe zarobki;
b) o b o w i ą z k i rolnika w z g l ę d e m właściciela dóbr:
- p a ń s z c z y z n a tygodniowa (ręczna, ze s p r z ę ż a j e m )
- p a ń s z c z y z n a dodatkowa (żniwa, w y k o p k i , młocka, orka)
- robocizna pozostała ("gwałty", „ d a r m o c h y " , „tłoki")
- najem przymusowy
- czynsze i daniny;
c) o b o w i ą z k i dla i n s t y t u t ó w duchownych, dla gminy i rządu (podatek, szarwark drogowy) oraz dla Dyrekcji U b e z p i e c z e ń (składka ogniowa).
Zakres informacji zawartych-w tabelach prestacyjnych jest bardzo szeroki
i daje s p o s o b n o ś ć s z c z e g ó ł o w e g o w g l ą d u w sytuację materialną c h ł o p ó w .
Stwarza też m o ż l i w o ś ć poznania struktury spoleczno-ckonomicznej ó w c z e s n e j
wsi w okresie p o p r z e d z a j ą c y m u w ł a s z c z e n i e . K i l k a innych d o k u m e n t ó w tego
samego z e s p o ł u u m o ż l i w i a natomiast d o ś ć d o k ł a d n e p r z e ś l e d z e n i e przebiegu
realizacji ukazu u w ł a s z c z e n i o w e g o z 1864 r. (tabele likwidacyjne wsi z lat
1866-1869) . M a t e r i a ł y te m o g ą b y ć wykorzystane do badań p o r ó w n u j ą c y c h
s y t u a c j ę s p o ł e c z n ą i m a t e r i a l n ą c h ł o p ó w Woli Pękoszewskiej i okolicznych wsi
na p r z e ł o m i e lat 60- i 70-ych z okresem p r z e d u w ł a s z c z e n i o w y m ( s z c z e g ó l n i e
lata 1846-1850). P r z e ł o m e m w tamtych latach b y ł o u w ł a s z c z e n i e , nadanie praw
170
ANDRZEJ STAWARZ
w ł a s n o ś c i c h ł o p o m użytkującym z i e m i ę . Warto w tym miejscu p r z y t o c z y ć - za
j e d n y m z d o k u m e n t ó w omawianego zespołu akt - fragment jednej z u m ó w ,
j a k i e spisywano w u r z ę d z i e wójta gminy m i ę d z y dziedzicem a c h ł o p a m i :
„[...] A r t y k u ł lszy. Grunta we wsi zarobnej Zawady do D ó b r Wola P ę k o s z e
wska należącej w Gminie Wola P ę k o s z e w s k a w O k r ę g u i Powiecie Rawskim
w Guberni Warszawskiej p o ł o ż o n e Tabellami prestacyjnymi z roku 1846 objęte
z k t ó r y c h w ł o ś c i a n i e odrabiają dotąd r o b o c i z n ę , Właściciele t y c h ż e g r u n t ó w
bracia Konstanty i Jan G ó r s c y w y p u s z c z a j ą takowe w czynsz wieczysty od I g o
Stycznia 1862 roku W ł o ś c i a n o m we wsi Zawady osiedlonej, z nadmienieniem,
ż e gdy W ł o ś c i a n i e życzyli sobie p o z o s t a ć na tych samych działach j a k i e dotąd
uprawiali i gdy nie c h c ą nateraz bydź urządzeni kosztem d o m i n i u m w s p o s ó b
dla nich dogodniejszy pozostają obecnie na tych samych co dotąd działach
i m a j ą grunta swoje na trzy pola i trzy dodatki podzielone [ . . . ] " .
2 3
W ł a ś c i c i e l e d ó b r w pełni zdawali sobie s p r a w ę z tego, iż system feudalny
jest anachronizmem, s t ą d - u p r z e d z a j ą c nieco wydarzenia lat 1863-1864
- p r z y z n a l i r o l n i k o m w s w o i c h dobrach prawo u ż y t k o w a n i a zajmowanej
z i e m i . W aktach z e s p o ł u z a c h o w a ł y s i ę z r e s z t ą i inne znamienne p r z y k ł a d y
p o t w i e r d z a j ą c e znacznie w i ę k s z ą od p r z e c i ę t n e j d b a ł o ś ć w ł a ś c i c i e l i d ó b r
o r o z w ó j poddanych sobie c h ł o p ó w . W y r a ż a ł o s i ę to m . i n . w n i e c h ę t n y m
stosunku G ó r s k i c h do egzekwowania p a ń s z c z y z n y , konsekwentnym c z y n
szowaniu i t p . G ó r s c y j a k o n o w o c z e ś n i e m y ś l ą c y w ł a ś c i c i e l e ziemscy do
strzegali i inne m o ż l i w o ś c i p r z e z w y c i ę ż e n i a s k u t k ó w starego systemu,
ś w i a d c z y o t y m jedna z w i e l u w y p o w i e d z i : „[..] Jakie inne jeszcze ź r ó d ł a
w p ł y w a ć m o g ą na p o m y ś l n o ś ć w ł o ś c i a n i n a ? Opieka nieustanna dziedzica
nad n i m , dobry m u dany przez niego [ t j . dziedzica - dop. A . S . j w gospodar
stwie p r z y k ł a d , z a c h ę c a n i e do pracy w s z e l k i m i ś r o d k a m i w dziedzica m o ż
n o ś c i b ę d ą c e m i - bo powodem i c h n ę d z y w pewnych o k o l i c a c h jest p r ó ż n i a c
t w o i n i e r z ą d , na ten ostatni p o w ó d w a ż n y m i skutecznym b y ł o b y ś r o d k i e m
Kassa O s z c z ę d n o ś c i c z y l i pewien grosz z j e g o d o c h o d ó w a ł a t w i e j jeszcze
z zarobku najmu na o s z c z ę d n o ś ć złożony^ f . . . J " .
24
P o d s u m o w u j ą c informacje na temat zawartości akt majątku Wola Pękosze
wska, należy p o d k r e ś l i ć , ż e materiały tego zespołu w e s p ó ł z aktami innego
rodzaju s t a n o w i ą d o b r ą bazę ź r ó d ł o w ą do podjęcia szerzej zakrojonych b a d a ń
etnograficzno-historycznych nad rozwojem kultury wsi mazowieckiej na prze
strzeni X I X w.
Przypisy
* Archiwum Państwowe 4V Żyrardowie [dalej: APŻJ, Inwentarze archiwalne, r. 35, Akia majątku
ziemskiego Wola
oprać A. Stawarz, Żyrardów 1978.
Z
Por. Słownik
3
Tamże, t. XIV, Warszawa 1895, s. 479.
4
Tamże.
Geograficzny
Kriilesnra
Polskiego.
I. XIII, Warszawa 1893. s. 794.
^ APŻ, Akta mająthi.... sygn. 8.
^Rodzina.
7
Herbarz
Por. Polski Słownik
szlachty polskiej.
Biograficzny.
Opracowany
przez Sweryna
1. V I I I , Wroclaw 1959-1960.
lir Untskiego.
1. IV. Warszawa 1907. s. 279.
Pękoszewska,
A K T A MAJĄTKU Z I E M S K I E G O W O L A PĘKOSZEWSKA
A P Ż , Akia majątku
171
.... sygn. 9 .
9 Por. P S B , t. V I I I , s. 4 3 5 .
Tamże, s. 4 3 6 i nasi.
Słownik
Geograficzny
.... t. X I I I , s. 794, t. X I V , s. 470. A P Ż , Akia majątku...,
^ Słownik
Geograficzny
.... op. cit.
1 1
^
Рог. P. B a ń k o w s k i ,
Archiwalia
^
prywatne
(pojęcie,
A P Ż , Hipoteka
Porządkowanie
zakres gromadzenia,
w Sochaczewie,
APŻ, Akia majątku
archiwaliów
„ A i ć h c i o n " , I. 19/20: 1951. s. 194-216; T. Z i У I i ń s к a,
prywatnych.
metody opracowania),
sygn. 12. 14-18. 19.
„ A r c h e i o n " , t. 56: 1971, s. 71-88.
sygn. 3 6 6 - 3 6 7 .
sygn. 30.
^ Tamże, sygn.
7
Tamże, k. 7.
8
Tamże, k. 2 1 .
^
Por. Z . S t a n k i e w i c z ,
Tabele prest acyjne jako iródlo
wiadomości
o przemianach
wsi Królestwa
Polskiego
w
połowie
XIX wieku, „Przegląd H i s t o r y c z n y " , t. 5 3 : 1962, z. 2, s. 313-314.
^" APŻ, Akia majątku...,
sy
" * Tamże, s y g n . 55, k. 17.
ł
^
Tamże, sygn. 5 1 , k. 4.
Andrzej Stawarz
F I L E S O FT H E LANDED E S T A T E W O L A PĘKOSZEWSKA
AND T H E I R V A L U E AS S O U R C E S F O R E T H N O G R A P H I C
HISTORICAL RESEARCHES
Summary
Ethnographes researching the history peasant culture of the region of Mazovia as it was at
the turn of two last centuries have not sufficiently exploited archival documents as sources,
whereas there is a large data base at our disposal in different categories of records: registers,
documents of records offices, of notary's offices, of communal self-government as well as maps
and iconography. Most of those records are kept in National or Church Archives. To the most
valuable, although not always well preserved categories of sources belong sets of documents
concerning the management of landed estetes (left after abolishing manors and kept in archives).
In the article the author presents an example of such set. T h e documents come from the manor
Wola P ę k o s z e w s k a (central Poland) and were produced in the years 1824-1936. They contain
a lot of interesting data informing about changes of-the ownership of property, formation of the
boundaries of the demedne, divisions of the properly as well as the economic development of
the manorial farm and of the village. T h e most valuable evidence show the economy in the late
years of the period of serfdom system and, first of all the process of enfranchisement, granting
peasants with land due to the decree of Tsar of Rossia in 1864. We can thus follow the orinins
of peasant economy in capitalism. We can also learn about the activities of the owners of estate
helping their former villeins to become self-sufficient farmers (they had changed serfdom
services to land annuity already before 1864 and, granted peasants with plots of land very
efficiently).
The discussed documents proved to be useful for ethnography as well. One of the richest in
information is the „ i n v e n t o r y of the manor" from 1824 comprising a very detailed record of the
buildings belonging to the manorial farm as well as those used by peasants. Objects of everyday
use of various kinds have been mentioned there: furnishing, kitchen implements and tools.
Documents from later periods (1846-1870) also provide data illustrating standard of material
culture. T h e y are good evidence for socio-economic stratification of the rural population, They
172
ANDRZEJ STAWARZ
give information about breaking the ties of mulal dependence and obligations between the manor
and the villagers in the second half of the nineteenth century. That is why the author considers
them valuable for historical ethnography.
Translated
by Л/та
Kiiczyńska-Skrzypek
