-
extracted text
-
„Etnografia Polska", t. X X X V : 199J, z. 2
P L ISSN 0071-1861
MARTA B I E R N A C K A
(Warszawa)
OŚWIATA DOROSŁYCH J A K O CZYNNIK PRZEOBRAŻEŃ
K U L T U R O W Y C H P O L S K I E J WSI W O K R E S I E MIĘDZYWOJENNYM
„Jest r z e c z ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą dla oświaty d o r o s ł y c h iż w y r a ż a się ona
w r o z m a i t o ś c i form, w y s t ę p u j e w różnych postaciach, b ę d ą c y c h w y n i k i e m
aktualnych potrzeb s p o ł e c z e ń s t w a , jego dziejów i w a r u n k ó w bytu; czasem
służy celom politycznym, s p o ł e c z n y m czy gospodarczym, ale zawsze opiera
s w ą siłę d y n a m i c z n ą na d ą ż e n i a c h c z ł o w i e k a , p r a g n ą c e g o r o z w i n ą ć s i ę i przy
g o t o w a ć do lepszego zrozumienia życia ludzkiego we w s z e c h ś w i e c i e - p r a g n ą
cego w pełni z r e a l i z o w a ć s w ą w ł a s n ą o s o b o w o ś ć " (Wybrane..., 1931, s. 5-6).
S ł o w a te zawarte były w prospekcie pierwszej po I wojnie W s z e c h ś w i a t o w e j
Konferencji Oświaty D o r o s ł y c h , która odbyła się w 1929 r. w Cambridge.
W konferencji tej brali udział przedstawiciele Polski - z a r ó w n o w pracach
przygotowawczych, jak l ó w n i e ż w samym jej przebiegu - co świadczy, ż e
problemy edukacji s p o ł e c z e ń s t w a poprzez oświatę d o r o s ł y c h były w naszym
kraju ż y w e i z n a j d o w a ł y o d d ź w i ę k w m i ę d z y n a r o d o w y m ruchu o ś w i a t o w y m .
Wśród d e l e g a t ó w , którzy wygłaszali na tej konferencji swoje referaty b y ł
r ó w n i e ż kierownik Wiejskiego Uniwersytetu Ludowego w Szycach k/Krakowa
- Ignacy Solarz.
W Polsce okresu m i ę d z y w o j e n n e g o , gdzie z d e c y d o w a n ą w i ę k s z o ś ć s p o ł e
c z e ń s t w a s t a n o w i ł a warstwa c h ł o p s k a , problematyka z w i ą z a n a z rozwojem
s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z y m i kulturowym wsi była żywa i a b s o r b o w a ł a u m y s ł y
z a r ó w n o światłej inteligencji, j a k r ó w n i e ż ś w i a d o m y c h swej roli i znaczenia
przedstawicieli warstwy c h ł o p s k i e j . Wielokierunkowa d z i a ł a l n o ś ć o ś w i a t o w a
w ś r ó d d o r o s ł y c h odegrała w życiu wsi, s z c z e g ó l n i e okresu międzywoj-ennego
rolę niezwykle istotną, d o t y c z y ł a bowiem przede wszystkim sfery ż y c i a we
w n ę t r z n e g o c z ł o w i e k a ; kształtowania się jego o s o b o w o ś c i , budzenia poczucia
w ł a s n e j w a r t o ś c i i także wartości warstwy społecznej z której s i ę w y w o d z i ,
określenia swej p r z y n a l e ż n o ś c i narodowej, a ponadto odkrywania w sobie po
trzeby działania obywatelskiego, p r o w a d z ą c e g o do ulepszania życia z a r ó w n o
swego najbliższego otoczenia, j a k i szerszych s p o ł e c z n o ś c i ponadlokalnych.
W badaniach d o t y c z ą c y c h tamtego okresu ukazywano r o z l e g ł o ś ć ó w c z e ś n i e
podejmowanych działań i poszukiwania d r ó g p r o w a d z ą c y c h do w y r ó w n a n i a
z a p ó ź n i e ń w rozwoju s p o ł e c z n y m , kulturowym i o ś w i a t o w y m polskiej wsi.
Była to w w i e l k i m stopniu droga p r o w a d z ą c a przez, szeroko p o j m o w a n ą i reali
z o w a n ą oświatę.
„ O b o k normalnej drogi szkolnej - pisał w 1937 r. Bohdan Suchodolski - jest
jeszcze droga inna. Od c h w i l i osiągnięcia w y k s z t a ł c e n i a elementarnego wie
dzie ona przez pole ż y c i o w e g o trudu, w y r a ż a się wrastaniem w kulturę narodu
80
МЛША BIERNACKA
i uczestniczeniem w jego pracach; przez tcrminalorstwo, przez s a m o k s z t a ł c e
nie rozszerza się horyzont wiedzy, usprawnia myśl i rękę. Ta druga droga,
u w a ż a n a od lat za gorszą, n i e g o d n ą zaufania d r o g ę ż y c i o w y c h r o z b i t k ó w lub
ambitnych a biednych p a r w e n i u s z ó w , zyskuje w dzisiejszych warunkach c y w i
lizacyjnych znaczenie i w a r t o ś ć s a m o i s t n ą " (Suchodolski 1937, s. 130).
Nic ulega w ą t p l i w o ś c i , że autor tej wypowiedzi p r z y w i ą z y w a ł w i e l k ą w a g ę
do kwestii upowszechniania nie tylko szkolnej, ale także pozaszkolnej edukacji
s p o ł e c z e ń s t w a polskiego, które w tamtym okresie w c i ą ż jeszcze o d c z u w a ł o
ujemne skutki p o l i t y k i oświatowej państw zaborczych. M o ż e dlatego w ł a ś n i e
w okresie dwudziestolecia Polski niepodległej w y s t ą p i ł o zjawisko wielkiego
z r y w u światłej inteligencji polskiej zmierzającej do pobudzenia s p o ł e c z e ń s t w a
w kierunku tzw. „ p e r m a n e n t n e g o kształcenia s i ę " oraz szeroko pojętej działal
ności s p o ł e c z n e j na rzecz upowszechniania oświaty i kultury. W z o r ó w w tym
zakresie poszukiwano w pozaszkolnej oświacie d o r o s ł y c h w A n g l i i , Danii i po
z o s t a ł y c h krajach skandynawskich - niemniej wiele inicjatywy w tym zakresie
w y p ł y w a ł o z w ł a s n y c h rodzimych źródeł, czerpanych z d o ś w i a d c z e ń okresu
z a b o r ó w . Bo też początki rozwoju pozaszkolnej działalności oświatowej na
ziemiach polskich sięgają końca X I X wieku, kiedy to ó w c z e s n a patriotycznie
nastawiona inteligencja polska p o s z u k i w a ł a n a j w ł a ś c i w s z y c h form pracy skie
rowanej na wychowywanie m ł o d e g o pokolenia w duchu narodowym. Działal
ność tę p r o w a d z i ł y na ziemiach polskich różne stowarzyszenia i organizacje
s p o ł e c z n e , gospodarcze, k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w e - legalne i nielegalne. Organi
zatorom i realizatorom tych prac przyświecały n a d r z ę d n e cele - utrzymania
w s p o ł e c z e ń s t w i e ducha polskości oraz. przygotowania tegoż s p o ł e c z e ń s t w a do
w a l k i o odzyskanie n i e p o d l e g ł e g o bytu p a ń s t w o w e g o . Warunki, w j a k i c h roz
wijała się oświata oraz w i e l k o ś ć zadań jakie przed nią stawiano w p ł y w a ł y na
r ó ż n o r o d n o ś ć form i technik działania edukacyjnego. Tak więc masowo w y s t ę
pujący analfabetyzm rodził potrzebę skutecznej z nim walki, brak s z k ó l przy
c z y n i a ł się do rozwoju licznych form działalności oświatowej pozaszkolnej
i oświaty d o r o s ł y c h , a także form s a m o k s z t a ł c e n i o w y c h - indywidualnych i ze
s p o ł o w y c h . Wiele z tych form i technik o ś w i a t o w y c h w y t r z y m a ł o próbę czasu,
f u n k c j o n o w a ł o jeszcze w lalach m i ę d z y w o j e n n y c h i niekiedy p r z e t r w a ł o do lat
ostatnich (Suchodolski, 1973).
Warto p r z y p o m n i e ć , że system szkolnictwa i oświaty d o r o s ł y c h był na
p r z e ł o m i e X I X i X X stulecia bardzo z r ó ż n i c o w a n y . W najdogodniejszych wa
runkach z n a j d o w a ł o się szkolnictwo i oświata w c i e s z ą c y m się a u t o n o m i ą za
borze austriackim, znacznie gorzej przedstawiała się pod tym w z g l ę d e m sytu
acja w zaborze pruskim i rosyjskim, gdzie w ł a d z e zaborcze d ą ż y ł y konsekwen
tnie do wynarodowienia ludności polskiej. S p o ł e c z e ń s t w o polskie wytrwale
i w s p o s ó b skuteczny p r z e c i w s t a w i a ł o się polityce wynaradawiania. W zaborze
pruskim postawa ludności polskiej u k s z t a ł t o w a n a została w c i ą g u d ł u g i c h lat
działalności oświatowej prowadzonej przez polskich patriotów kierujących
towarzystwami k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w y m i oraz instytucjami s p o ł e c z n o - g o s p o
darczymi. Wielkie zasługi w tej dziedzinie położyło także d u c h o w i e ń s t w o
katolickie. W zaborze rosyjskim wyrazem protestu przeciw polityce rusyfika-
OŚWIATA D O R O S L Y C l i
81
cyjnej w s z k o ł a c h r z ą d o w y c h był rozwój szkolnictwa prywatnego oraz tajnych
szkółek.
S z c z e g ó l n e zaniedbania, jakie w dziedzinie oświaty u w i d a c z n i a ł y się na
odcinku wiejskim s p o w o d o w a ł y , ż e znaczna część patriotycznie nastawionych
działaczy podjęła zadanie prowadzenia akcji uświadamiającej wśród ludności
wiejskiej. P o w a ż n ą rolę spełniały w tym zakresie (obok szkolnictwa) instytucje
i organizacje k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w e , s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z e oraz podejmowa
na walka z masowym analfabetyzmem. Do rozwoju i upowszechniania oświaty
p r z y c z y n i a ł o się w n a j w i ę k s z y m stopniu czytelnictwo czasopism, kalendarzy,
książek, pism ulotnych, a także literatury jarmarczno-tandetnej czyli wydaw
nictw tzw. drugiego rynku. Korespondenci oraz kolporleży ludowych czaso
pism i książek stwierdzali, żc czytelnictwo na wsi łatwiej rozwijało się tam,
gdzie w c z e ś n i e j docierała jarmarczna książka, która - jak pisze J. Dunin - roz
przestrzeniała się w c a ł y m kraju bez w z g l ę d u na kordony graniczne (Dunin
1974). Od k o r e s p o n d e n t ó w lak poczytnych pism, jak „ Z o r z a " , „ G a z e t a Świą
teczna", „Przyjaciel L u d u " dowiadujemy się, że w k o ń c u X I X : i na p o c z ą t k u
X X w. wiejscy czytelnicy nabywali książki, elementarze, kalendarze, k s i ą ż e c z
ki do n a b o ż e ń s t w a - u kramarzy na jarmarkach, u w ę d r o w n y c h o b r a ź n i k ó w ,
c z ę s t o w y p o ż y c z a l i j e także z biblioteczek istniejących przy k o ś c i o ł a c h . Nie
którzy czytelnicy sami b y l i prenumeratorami pism, które po przeczytaniu
w y p o ż y c z a l i s w y m s ą s i a d o m , krewnym czy znajomym. Z czasem, w populary
zacji czytelnictwa na wsi zaczęły o d g r y w a ć coraz szerzej r o z p r z e s t r z e n i a j ą c e
się organizacje o charakterze nie tylko s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z y m i kulturalnym,
ale t a k ż e politycznym, w tym z w ł a s z c z a ludowe stronnictwa c h ł o p s k i e .
Owa wielokierunkowa d z i a ł a l n o ś ć , prowadzona na terenie polskiej wsi
jeszcze w czasie z a b o r ó w - z a r ó w n o tajna, j a k i legalna - przynosiła w efekcie
bardzo istotne p r z e o b r a ż e n i a d o k o n u j ą c e s i e w ś w i a d o m o ś c i i kulturze jej mie
s z k a ń c ó w . Za najważniejsze osiągnięcia uznać należy budzenie się i utrwalanie
wśród znacznych k r ę g ó w s p o ł e c z n o ś c i wiejskiej ś w i a d o m o ś c i narodowej i oby
watelskiej. Wyrazem tego b y ł o uczestnictwo c h ł o p ó w w licznych organiza
cjach n i e p o d l e g ł o ś c i o w y c h jak np. Polskie D r u ż y n y Strzeleckie, Z w i ą z e k
Strzelecki, D r u ż y n y Bartoszowe, Polowe D r u ż y n y Sokole, Polska Organizacja
Wojskowa oraz Legiony Polskie. Udział ten świadczył o rodzącej s i ę ' w ś r ó d
warstwy chłopskiej g o t o w o ś c i do podjęcia czynu zbrojnego w imię odzyskania
utraconej n i e p o d l e g ł o ś c i .
Szkoła, o d d z i a ł y w a n i e książki, gazety czy też ż y w e g o słowa w y s ł u c h a n e g o
na zgromadzeniach, r ó ż n e g o rodzaju u r o c z y s t o ś c i a c h o charakterze patriotycz
nym, w których coraz częściej przedstawiciele wsi brali udział, p r o w a d z i ł y do
narastania postaw w s p ó ł o d p o w i e d z i a l n o ś c i za losy swych s p o ł e c z n o ś c i sąsie
dzkich i wnioskowych, a także ponadlokalnych. Z n a j d o w a ł o to wyraz w czynniejszym niż dotąd udziale i pracach s a m o r z ą d u wiejskiego, w organizowaniu
szkolnictwa oraz innych zbiorowych poczynaniach wsi. R o d z i ł o to z kolei
poczucie łączności z całą w a r s t w ą chłopską, do czego przyczyniała się coraz
częściej p r z y n a l e ż n o ś ć do c h ł o p s k i c h organizacji politycznych, które s z u k a ł y
swego oparcia i uwiarygodnienia w jak najszerszym uczestnictwie w nich c h ł o -
82
MARIA BIERNACKA
pów. Wszystko to p r o w a d z i ł o do coraz g ł ę b s z e g o utrwalania w ś r ó d ludności
wiejskiej postaw g o d n o ś c i , niezależności, a także dążeń z m i e r z a j ą c y c h do
emancypacji całej warstwy c h ł o p s k i e j . Proces ten p r z e j a w i a ł s i ę r ó w n i e ż w two
rzeniu n i e z a l e ż n y c h c h ł o p s k i c h organizacji politycznych, s p o ł e c z n y c h , m ł o
d z i e ż o w y c h , które poprzez w ł a s n ą pracę w y p i e r a ł y z a r ó w n o dawne organizacje
ludowe tzw. typu „ p a t r o n a c k i e g o " , jak r ó w n i e ż różnego rodzaju „ p i s e m k a dla
ludu". Trzeba ponadto d o d a ć , że zmiany w poziomie wiedzy o g ó l n e j oraz
fachowej o s i ą g a n e d r o g ą upowszechniania elementarnego szkolnictwa, c z ę
ś c i o w e g o d o s t ę p u do s z k ó ł średnich, a ponadto t a k ż e czytelnictwa książek
i czasopism p r o w a d z i ł y do zmian w o b y c z a j o w o ś c i wiejskiej przede wszytskim
jednak do zmian w m e n t a l n o ś c i c h ł o p s k i e j . P r o w a d z i ł o to do nowej samooceny
siebie, w ł a s n e j warstwy, a także do pełniejszego rozumienia swej roli i swych
obowiązków w społeczeństwie.
D z i a ł a l n o ś ć organizacji gospodarczych, s z k ó ł rolniczych oraz czytelnictwa
prasy zawodowej p r o w a d z i ł y do modernizacji c h ł o p s k i c h gospodarstw rolnych.
Wystawy rolnicze, wycieczki krajowe i zagraniczne w p ł y w a ł y na podnoszenie
kultury rolnej oraz u k a z y w a ł y u c z e s t n i c z ą c y m w nich c h ł o p o m szerszy pozawiejski świat. Z n a c z n ą rolę w tej modernizacji odgrywali wychowankowie
ludowych s z k ó ł rolniczych. Wynosili z nich nie tylko zasoby wiedzy rolniczej
ale także u t r w a l o n ą umiejętność korzystania z prasy i książki, a co n a j w a ż n i e j
sze z a c h ę t ę do s p o ł e c z n e g o działania we w ł a s n y c h ś r o d o w i s k a c h .
Do u n o w o c z e ś n i e n i a gospodarstwa domowego, przestrzegania higieny,
a przede wszystkim zasad w ł a ś c i w e j pielęgnacji i wychowania dzieci przyczy
niły się ż e ń s k i e s z k o ł y gospodarcze i rolnicze. Z m i e n i a ł y one ponadto w s p o s ó b
zasadniczy p o z y c j ę kobiety w rodzinie i we wsi. Wychowanki tych s z k ó ł refor
m o w a ł y nie tylko ż y c i c w ł a s n y c h rodzin i gospodarstw rolnych, ale z powodze
niem w p ł y w a ł y na ż y c i e s p o ł e c z n e i kulturalne swych wsi. Zjawiska te miały
różny z a s i ę g , przebieg i charakter, niemniej z a z n a c z a ł y się coraz korzystniej,
z w ł a s z c z a pod w p ł y w e m s z k ó ł rolniczych działających na terenie K r ó l e s t w a .
Wraz z odzyskaniem niepodległości Polski w 1918r. podjęto p r ó b ę stworze
nia jednolitego systemu szkolnego dla c a ł e g o odrodzonego p a ń s t w a . N a d r z ę d
nym celem wychowania szkolnego stało się p r z e ł a m y w a n i e barier dzielnico
w y c h , j a k o pozostałości okresu niewoli oraz k s z t a ł t o w a n i e postaw s p o ł c c z n o obywatclskich. Ograniczenie w dostępie do s z k ó ł w y n i k a j ą c e z trudności ma
terialnych i systemu szkolnictwa, nie były w stanie z a h a m o w a ć wielkiego
zrywu m ł o d z i e ż y do nauki. Bujnie krzewiła się d z i a ł a l n o ś ć oświatowa poza
szkolna. P i o n i e r s k ą rolę w tym zakresie spełniały organizacje nauczycielskie,
m ł o d z i e ż o w e oraz stowarzyszenia s p o ł c c z n o - o ś w i a t o w e . Pozaszkolne kształ
cenie było wielokierunkowe i o b e j m o w a ł o z a r ó w n o umiejętności zawodowe,
jak i o g ó l n o w y c h o w a w c z c . Wychowanie pozaszkolne przepojone było ideała
mi demokratyzmu, d ą ż e n i e m do s p r a w i e d l i w o ś c i s p o ł e c z n e j oraz, w i a r ą w to,
że o d d z i a ł y w a n i e w duchu tych ideałów w p ł y n i e na z m i a n ę etyki i kultury
jednostki i tym samym wprowadzi dojrzałą s p o ł e c z n o ś ć wiejską w krąg kultury
ogólnonarodowej.
OŚWIATA D O R O S L Y C I I
83
D o c e n i a j ą c znaczenie oświaty w ś r ó d d o r o s ł y c h j u ż w pierwszym okresie
n i e p o d l e g ł o ś c i p o w o ł a n o przy Ministerstwie W y z n a ń Religijnych i Oświecenia
Publicznego - W y d z i a ł Oświaty Pozaszkolnej, który k o o r d y n o w a ł ten rodzaj
prac w skali o g ó l n o k r a j o w e j . Prace k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w e w terenie prowadzo
ne były przez W y d z i a ł y Powiatowe i sejmiki, a także takie instytucje, jak:
Z w i ą z e k Polskich Nauczycieli S z k ó ł Powszechnych, a n a s t ę p n i e Z w i ą z e k Na
uczycielstwa Polskiego, Instytut Oświaty i Kultury i m . Staszica, Instytut
Oświaty D o r o s ł y c h , Z w i ą z e k Teatrów i C h ó r ó w L u d o w y c h we L w o w i e , Z w i ą
zek T e a t r ó w L u d o w y c h w Warszawie, a także organizacje m ł o d z i e ż o w e .
S z c z e g ó l n e zmiany w zakresie wychowania artystycznego przyniosła dzia
łalność. Jędrzeja Cierniaka - wieloletniego wizytatora Wydziału Oświaty Poza
szkolnej przy Ministerstwie W y z n a ń Religijnych i Oświecenia Publicznego,
organizatora i n a s t ę p n i e kierownika Instytutu Teatrów L u d o w y c h . G ł ó w n y m
ź r ó d ł e m inspiracji artystycznych dla Cierniaka była kultura ludowa w c a ł y m
bogactwie jej z r ó ż n i c o w a n i a regionalnego i wartości zawartych w stroju, tańcu,
pieśni, a przede wszystkim w zwyczajach i o b r z ę d a c h . Cierniak, poprzez swój
stosunek do kultury ludowej - jako niewyczerpanej skarbnicy p o m y s ł ó w dla
jego teatralnych koncepcji i rozwiązań - w p ł y w a ł na wszystkie organizacje
i instytucje s p o ł e c z n e i kulturalne działające w ś r o d o w i s k u wiejskim (por. Pa
stuszka, i 990).
Jednym z g ł ó w n y c h o ś r o d k ó w kształtowania się myśli oświatowej dla po
c z ą t k o w e g o okresu m i ę d z y w o j e n n e g o był Instytut Oświaty i Kultury i m . Sta
szica, z a ł o ż o n y z inicjatywy wybitnych działaczy z w i ą z a n y c h z ruchem ludo
w y m - Jadwigi D z i u b i ń s k i e j , Ireny Kosmowskiej, Heleny Radlińskiej oraz
innych działaczy. Do podstawowych zadań Instytutu należała koordynacja prac
s p o ł e c z n o - o ś w i a t o w y c h w kraju oraz kształcenie p r a c o w n i k ó w oświaty poza
szkolnej. Instytut ten p r z y c z y n i ł się w znacznym stopniu do rozwoju oraz
upowszechnienia oświaty na w s i : o d d z i a ł y w a ł na różne kręgi s p o ł e c z n e , w s p ó ł
p r a c o w a ł z. w y d z i a ł a m i oświaty pozaszkolnej przy Ministerstwie W y z n a ń Re
ligijnych i Oświecenia Publicznego, Z w i ą z k u Nauczycielstwa Polskiego S z k ó ł
Powszechnych oraz Centralnym Z w i ą z k u M ł o d z i e ż y Wiejskiej. P r o w a d z i ł tak
ż e w s p ó ł p r a c ę ze Z w i ą z k i e m Teatrów Ludowych, Z w i ą z k i e m Bibliotekarzy,
Z w i ą z k i e m Spółdzielni S p o ż y w c ó w „ S p o ł e m " oraz Towarzystwem Uniwersy
tetów Robotniczych. We w s p ó ł p r a c y lej w a ż n e miejsce zajęły r ó w n i e ż ludowe
ugrupowania polityczne, organizacje m ł o d z i e ż o w e oraz instytucje gospodarcze
(Centralny Z w i ą z e k K ó ł e k Rolniczych, Izby Rolnicze) oraz o ś w i a t o w e (Towa
rzystwo S z k o ł y Ludowej i Polska Macierz Szkolna).
W p o c z ą t k o w y c h lalach okresu m i ę d z y w o j e n n e g o c z o ł o w e miejsce w dzia
łalności o ś w i a t o w o - k u l t u r a l n e j i społecznej na wsi z a j m o w a ł Centralny Z w i ą
zek M ł o d z i e ż y Wiejskiej, powstały w 1919 r. jako sekcja młodzieży Centralne
go Towarzystwa Rolniczego, z organem prasowym „ S i e w " . Był on p r z e d ł u ż e
niem działalności ruchu m ł o d z i e ż o w e g o z a p o c z ą t k o w a n e g o w 1912 r. przez
o r g a n i z a t o r ó w pisma m ł o d z i e ż o w e g o „ D r u ż y n a " oraz przez tzw. m ł o d z i e ż
„ z a r a n i a r s k ą " s k u p i o n ą przy piśmie „Świt - Młodzi i d ą " (dodatku do pisma
„ Z a r a n i e " ) . Józef Niecko, g ł ó w n y w s p ó ł o r g a n i z a t o r Centralnego Z w i ą z k u M ł o -
84
MARIA BIERNACKA
dzieży Wiejskiej pisat: „Inicjatywa stworzenia ośrodka s k u p i a j ą c e g o szersze
kręgi m ł o d z i e ż y wiejskiej, m y ś l o w o rozbudzonej, lub do budzenia się podatnej,
w y s z ł a od s y n ó w c h ł o p s k i c h , k s z t a ł c ą c y c h s i e w Seminarium Nauczycielskim
i m . Konarskiego. W ó w c z e s n y c h czasach seminarium to było p l a c ó w k ą kształ
c ą c ą w m ł o d z i e ż y ducha n i e p o d l e g ł o ś c i o w e g o " . Działały tam tajne organizacje
j a k D r u ż y n y Strzeleckie, D r u ż y n y Bartoszowe (Niecko 1932, s. 48-49).
W 1928 r. na skutek różnic ideologicznych, d o s z ł o w ruchu m ł o d z i e ż y
wiejskiej do r o z ł a m u , w w y n i k u k t ó r e g o c z ę ś ć działaczy i m ł o d z i e ż y opowie
działa się za s a m o d z i e l n o ś c i ą i d e o w ą i organizacyjną, tworząc o d r ę b n ą organi
zację pod n a z w ą Z w i ą z k u M ł o d z i e ż y Wiejskiej Rzeczypospolitej Polskiej z or
ganem prasowym „ W i c i " . Z w i ą z e k len, aczkolwiek nic posiadał charakteru
politycznego, to jednak w istocie był organizacją m ł o d z i e ż o w ą z w i ą z a n ą ideo
wo z ruchem l u d o w y m . W działalności ruchu wiciowego i politycznego ruchu
ludowego brali ż y w y udział uczniowie s z k ó ł ś r e d n i c h i studenci pochodzenia
c h ł o p s k i e g o . Idea w ł ą c z e n i a do pracy z w i ą z k o w e j m ł o d z i e ż y wiejskiej kształ
cącej się w s z k o ł a c h średnich i w y ż s z y c h okazała się w przyszłości niezwykle
korzystna dla rozwoju tego ruchu.
N i e z a l e ż n i e od wiciowego ruchu młodzieży na tereni wsi działały jeszcze
inne organizacje m ł o d z i e ż o w e m.in. Centralny Z w i ą z e k MiotU j Wsi, Z w i ą z e k
M ł o d z i e ż y Ludowej, Katolickie Stowarzyszenie M ł o d z i e ż y Męskiej i Żeńskiej
oraz Z w i ą z e k Strzelecki. Spośród tych organizacji najwyraźniej określał swoje
cele, zadania i formy pracy Centralny Z w i ą z e k Młodej Wsi - ze swym organem
prasowym „ S i e w M ł o d e j W s i " . Z w i ą z e k ten p r z y w i ą z y w a ł w i e l k ą w a g ę do
prowadzenia na s z e r o k ą s k a l ę działalności o ś w i a t o w e j , a także do wydobywa
nia i szerokiego upowszechniania wartości t k w i ą c y c h w tradycyjnej kulturze
ludowej.
N a l e ż y s t w i e r d z i ć , że niezależnie od c e l ó w politycznych i metod wycho
wawczych, stosowanych przez różne odcienie działających na wsi organizacji
m ł o d z i e ż o w y c h , wszystkie one poprzez s w ą r ó ż n o r o d n ą d z i a ł a l n o ś ć w w i ę
kszym lub mniejszym stopniu w p ł y w a ł y na s p o ł e c z n e i kulturalne przemiany
polskiej wsi (Maj 1936, s. 90; Lech 1978).
W programach tych pierwszych wiejskich organizacji m ł o d z i e ż o w y c h czo
ł o w e miejsce z a j m o w a ł y prace k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w e . Prace te c e c h o w a ł a róż
n o r o d n o ś ć stosowanych l o r m , g d y ż ambicją każdej organizacji było wprowa
dzanie w ł a s n y c h treści ideowych oraz stosowanie n a j w ł a ś c i w s z y c h metod
działania. Tak w i ę c Z w i ą z e k M ł o d z i e ż y Wiejskiej RP ("Wici") s f o r m u ł o w a ł
w okresie m i ę d z y w o j e n n y m nie tylko demokratyczne zasady ideowe, ale także
w y p r a c o w a ł bardzo skuteczne formy pracy o ś w i a t o w o - w y c h o w a w c z e j .
Prowadzenie działalności artystycznej nie miało charakteru w y ł ą c z n i e roz
rywkowego. Organizatorzy ś w i a d o m i e n a w i ą z y w a l i do treści i form zaczerp
niętych z bogactwa tradycyjnej kultury ludowej. W i e l k ą rolę pod tym w z g l ę d e m
spełnił wspomniany już Z w i ą z e k Teatrów Ludowych i czasopismo „Teatr L u
d o w y " oraz Instytut Teatrów Ludowych kierowany przez Jędrzeja Cierniaka.
Nowe treści s p o ł e c z n e , przy r ó w n o c z e s n y m zachowaniu całego piękna ludo
w o ś c i w y r a ż o n e j w poezji, pieśni, stroju i tańcu, s t w a r z a ł teatr Zofii Solarzowci
OŚWIATA DOROSŁYC11
85
z Uniwersytetu Ludowego w Szycach k/Krakowa a n a s t ę p n i e w Gaci k/Przcworska. Ten kierunek działalności kulturalno-oświatowej prowadzony przez
s p e c j a l i s t ó w oraz utalentowanych a m a t o r ó w z dziedziny teatru, tańca i muzyki
ludowej, z n a j d o w a ł niezwykle szeroki o d d ź w i ę k w ś r ó d m ł o d z i e ż y wiejskiej
okresu m i ę d z y w o j e n n e g o (Cierniak 1973; Pastuszka 1990).
Obok prac organizacyjnych, ideowo-programowych i k u l t u r a l n o - o ś w i a t o
w y c h wszystkie organizacje m ł o d z i e ż o w e p r o w a d z i ł y także d z i a ł a l n o ś ć w za
kresie wychowania rolniczego (konkursy przysposobienia rolniczego, poletka
d o ś w i a d c z a l n e , wystawy rolnicze, wycieczki do innych gospodarstw i l p ) , w y
chowania fizycznego ( ć w i c z e n i a , gry, zawody), wychowania s p ó ł d z i e l c z e g o ,
turystyki (organizowanie wycieczek do m i e j s c o w o ś c i historycznych, do o ś r o d
k ó w miejskich i p r z e m y s ł o w y c h , niekiedy nawet wycieczek zagranicznych).
W k s z t a ł t o w a n i u się nowej o s o b o w o ś c i m ł o d e g o pokolenia wsi w okresie
m i ę d z y w o j e n n y m w a ż n ą rolę spełniały uniwersytety ludowe. O j c z y z n ą tych
p l a c ó w e k o ś w i a t o w o - w y c h o w a w c z y c h była Dania, a t w ó r c ą ich koncepcji „ja
ko uczelni mającej z a p e w n i ć przede wszystkim o g ó l n y r o z w ó j , p o b u d z a ć do
refleksji, do s a m o k s z t a ł c e n i a , ułatwiać zdobywanie w ł a s n e g o ś w i a t o p o g l ą d u "
- Mikołaj Grundlvig.
Przeniesienie na grunt Polski w z o r ó w oświaty i wychowania stosowanych
przez d u ń s k i e uniwersytety ludowe sięga jeszcze czasu z a b o r ó w i w i ą ż e się
z nazwiskiem Jadwigi D z i u b i ń s k i e j - założycielki i kierownika pierwszej na
obszarze b. K r ó l e s t w a Polskiego szkoły rolniczej, zwanej „fermą o g r o d n i c z ą " ,
w Pszczelinie k/Warszawy (1900) г.). D z i u b i ń s k a , będąc sama w y c h o w a n k ą
szkoły ogrodniczo-pszczelarskiej i mając za s o b ą d z i a ł a l n o ś ć w Kobiecym
Kole Oświaty Ludowej oraz dwuletni pobyt na wsi kieleckiej, gdzie p r o w a d z i ł a
tajną s z k ó ł k ę dla dzieci i d o r o s ł y c h - zetknęła się r ó w n i e ż w Danii z g r i m d v i g o w s k ą i d e ą u n i w e r s y t e t ó w ludowych. W prowadzonej przez siebie męskiej
szkole rolniczej w Pszczelinie, a następnie od 1905 r. w szkole rolniczo-gospodarczej dla d z i e w c z ą t w Kruszynku k / W ł o c ł a w k a , s t o s o w a ł a metody wycho
wawcze d u ń s k i c h u n i w e r s y t e t ó w ludowych. Były to jednak s z k o ł y rolnicze
i temu kierunkowi szkolnictwa i wychowania pozostała D z i u b i ń s k a wierna do
końca swego życia. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m z pasją o r g a n i z o w a ł a interna
towe, jednoroczne szkolnictwo rolnicze, d ą ż ą c do lego, by w k a ż d y m powiecie
istniała dla m ł o d z i e ż y wiejskiej m ę s k a i ż e ń s k a szkoła rolnicza.
P i e r w s z ą p r ó b ę zorganizowania p l a c ó w k i uniwersytetu ludowego podjął
w Polsce niepodległej ks. Antoni Jan Ludwiczak, działacz Wielkopolskiego
Towarzystwa Czytelni L u d o w y c h . On r ó w n i e ż z a p o z n a ł się z ruchem uniwer
s y t e t ó w ludowych w Danii i p l a c ó w k ę s w ą p r o w a d z i ł w Dalkach k/Gniezna od
1921 do 1939 r.
Zasadniczego p r z e ł o m u w rozwoju u n i w e r s y t e t ó w ludowych w Polsce do
k o n a ł Ignacy Solarz. W 1924 r. grono demokratycznych o ś w i a t o w c ó w w y w o
d z ą c y c h się ze Z w i ą z k u Nauczyciestwa S z k ó ł Powszechnych, Centralnego
Z w i ą z k u M ł o d z i e ż y Wiejskiej oraz Centralnego Z w i ą z k u K ó ł e k Rolniczych
z o r g a n i z o w a ł o w Szycach k/Krakowa Wiejski Uniwersytet Ludowy, a na jego
kierownika p o w o ł a n o Ignacego Solarza - z w y k s z t a ł c e n i a inżyniera rolnika.
86
MARIA BIERNACKA
Przez 15 lat swej działalności najpierw w Szycach, a później w Gaci kolo
Przeworska, Ignacy Solarz wraz ze s w ą ż o n ą Zofią i gronem n a b l i ź s z y c h
w s p ó ł p r a c o w n i k ó w z d o ł a ł w y p r a c o w a ć własny, polski model uniwersytetu
ludowego o wielkiej sile o d d z i a ł y w a n i a s p o ł e c z n o - w y c h o w a w c z e g o . Z a p o ż y
czonym wzorcom szkoły grundtvigowskiej n a d a ł nowy kształt i d o s t o s o w a ł do
potrzeb ż y c i a polskiego i polskiej wsi. Ruch ludowy i w i c i o w y ruch m ł o d z i e ż y
wiejskiej, k t ó r e g o b y ł w s p ó ł t w ó r c ą i c z o ł o w y m d z i a ł a c z e m , s t a n o w i ł zaplecze
dla pionierskiej działalności ruchu u n i w e r s y t e t ó w ludowych.
Uniwersytet ludowy Ignacego Solarza był placówką, która w warunkach
życia internatowego zespołu s k ł a d a j ą c e g o się z kilkudziesięciu o s ó b (oddzielne
kursy dla d z i e w c z ą t i oddzielne dla c h ł o p c ó w ) trwające od 4 do 6 miesięcy
- w serdecznej atmosferze rodzinnej, w y c h o w y w a ł a m ł o d z i e ż wiejską napły
w a j ą c ą z r ó ż n y c h stron Polski. Nie była to szkoła której zadaniem miało być
przekazywanie wychowankom sumy określonej programem wiedzy. Uniwer
sytet ludowy poprzez w ł a ś c i w e mu metody pracy - w y k ł a d y , dyskusje, zespo
ł o w e czytanie, śpiew, wycieczki, teatr oraz ścisłe w s p ó ł d z i a ł a n i e z najbliższą
w s i ą i o k o l i c ą w y d o b y w a ł i utrwalał w ś r ó d m ł o d z i e ż y cechy najbardziej pożą
dane (Ignacy Solarz... 1965).
W okresie m i ę d z y w o j e n n y m działało w Polsce w r ó ż n y m czasie ponad dwa
dzieścia u n i w e r s y t e t ó w ludowych p o w s t a ł y c h z inicjatywy r ó ż n y c h ś r o d o w i s k
o ś w i a t o w y c h i s p o ł e c z n y c h , j e d n a k ż e ż a d e n z nich nie o d e g r a ł takiej roli j a k
uniwersytet Solarza. O w y j ą t k o w o ś c i tej p l a c ó w k i , która zdaniem p e d a g o g ó w
s p o ł e c z n y c h i s o c j o l o g ó w zdołała w y p r a c o w a ć j e d n ą z najbardziej interesują
cych koncepcji wychowawczych ( n a z w a n ą r ó w n i e ż „ p e d a g o g i k ą w i c i o w ą " )
z a d e c y d o w a ł a n i e w ą t p l i w i e wybitna i n d y w i d u a l n o ś ć jego twórcy i realizatora
- Ignacego Solarza. I c h o c i a ż powstanie uniwersytetu ludowego w Szycach
b y ł o poprzedzone zorganizowaniem przez ks. Ludwiczaka o trzy lala w c z e ś n i e j
podobnej p l a c ó w k i w Dalkach koło Gniezna, to za wzorcowy uznano uniwer
sytet Ignacego i Z o f i i Solarzów.
Wychowankowie u n i w e r s y t e t ó w ludowych po powrocie do swych ś r o d o
wisk w y r ó ż n i a l i się s w ą p o s t a w ą s p o ł e c z n ą , stosunkiem do swego otoczenia
- byli z reguły krzewicielami postępu we wszystkich dziedzinach ż y c i a . Po
t w i e r d z a j ą to w pełni badania p e d a g o g ó w przeprowadzone po И wojnie świa
towej w ś r ó d b y ł y c h w y c h o w a n k ó w tych p l a c ó w e k . Do g ł ó w n y c h o s i ą g n i ę ć
wychowawczych u n i w e r s y t e t ó w ludowych zaliczano: a k t y w n o ś ć s p o ł e c z n ą ,
w y r a ż a j ą c ą się w czynnej postawie w stosunku do takich p r z e j a w ó w życia
o g ó l n o - s p o l e c z n e g o j a k budowa szkół, d o m ó w kultury, d r ó g itp.; a k t y w n o ś ć
u m y s ł o w ą r o z b u d z a j ą c ą zainteresowania historią świata i w ł a s n e g o narodu,
dziejami r u c h ó w s p o ł e c z n y c h na wsi, a z w ł a s z c z a ruchu ludowego; p o s t a w ę
g o t o w o ś c i do modernizacji gospodarstwa rolnego i domowego; w r a ż l i w o ś ć na
krzywdy ludzkie; o d w a g ę głoszenia wyznawanych p o g l ą d ó w s p o ł e c z n o - p o l i
tycznych; utrwalanie zasad etyczno-moralnych wśród m ł o d z i e ż y ; r o z w ó j zain
t e r e s o w a ń problemami o g ó l n o k r a j o w y m i (Turos 1970).
Metody pracy stosowane w uniwersytetacli ludowych przenikały do innych
p l a c ó w e k k s z t a ł c ą c y c h m ł o d z i e ż wiejską - do s z k ó ł rolniczych i spółdziel-
OŚWIATA DOROSŁYCH
87
czych, a także do organizacji m ł o d z i e ż o w y c h , niektórych s t o w a r z y s z e ń gospo
darczych, o ś w i a t o w y c h i kulturalnych oraz ludowych organizacji politycznych.
D ą ż o n o do wychowania nowego obywatela wsi i p a ń s t w a , c h a r a k t e r y z u j ą c e g o
się u s p o ł e c z n i e n i e m , „ o t w a r t o ś c i ą " na w i e d z ę z d o b y w a n ą g ł ó w n i e poprze stałe
d o k s z t a ł c a n i e się, s k ł o n n o ś ć do podejmowania inicjatyw p r z e b u d o w u j ą c y c h
ż y c i e swego najbliższego i dalszego otoczenia, a r ó w n o c z e ś n i e c e n i ą c e g o
i u t r w a l a j ą c e g o najlepsze w a r t o ś c i rodzimej kultury c h ł o p s k i e j . Ten nowy typ
obywatela s t a w a ł s i ę „ w i o d ą c y m " , c i e s z ą c y m s i ę autorytetem i p r o m i e n i u j ą c y m
na c a ł ą s p o ł e c z n o ś ć wiejską. D ą ż n o ś c i s p o ł e c z n e , ambicja i d a l e k o s i ę ż n e cele
ó w c z e s n e j m ł o d z i e ż y c h ł o p s k i e j , żyjącej j a k ż e często w ciężkich warunkach
bytowych, najwierniejsze swoje odbicie znalzły w p a m i ę t n i k a c h „ M ł o d e g o
pokolenia c h ł o p ó w " . U k a z u j ą one bowiem jak w psychice m ł o d z i e ż y wiejskiej
okresu m i ę d z y w o j e n n e g o d o k o n y w a ł się proces wielkich p r z e o b r a ż e ń prowa
d z ą c y c h do jej p e ł n e g o uobywalelnienia i „wejścia w naród".
Na temat wychowawczego ruchu m ł o d z i e ż y wiciowej i pokrewnych r u c h ó w
m ł o d z i e ż o w y c h pisał J. C h a ł a s i ń s k i :
„Idea c z ł o w i e c z e ń s t w a i odkrywanie człowieka w c h ł o p i e , s p o ł e c z n o - m o ralna w s p ó l n o t a m ł o d z i e ż y c h ł o p s k i e j , p o d p o r z ą d k o w a n a ideałowi narodu i l u
d z k o ś c i , idea warstwy chłopskiej jako w s p ó ł g o s p o d a r z a narodu i strażnika jego
moralnych w a r t o ś c i , idea wychowania poprzez warsztat pracy, realizowana
przez konkursowe prace z e s p o ł ó w Przysposobienia Rolniczego na d z i a ł k a c h
w ramach gospodarstwa rodzinnego i w oparciu o s ą s i e d z k ą s p o ł e c z n o ś ć w i e j
s k ą - oto elementy wychowawcze ruchu wiciowego i pokrewnych r u c h ó w
m ł o d z i e ż y wiejskiej w Polsce. M o ż n a też p o w i e d z i e ć , ż e ruch ten, przedstawia
j ą c y w s p a n i a ł y dorobek s p o ł e c z n y i pedagogiczny, stanowi najważniejszy do
robek pedagogiki polskiej w latach m i ę d z y w o j e n n y c h . . . Pedagogika wiciowa
w y k a z a ł a m i ę d z y i n n y m i olbrzymie znaczenie, jakie dla wychowania m i e ć
m o ż e oparcie go na s p o ł e c z n o ś c i s ą s i e d z k i e j , połączonej z warsztatem pracy"
( C h a ł a s i ń s k i 1948, s. 275).
N a s t ę p s t w e m rozwoju szkolnictwa, oświaty pozaszkolnej, wychowania,
a także coraz szerszego uczstnictwa c h ł o p ó w w życiu politycznym i s p o ł e c z
no-gospodarczym kraju były dalsze i coraz gruntowniejsze przemiany kulturo
we. Pogłębiła s i ę w i ę c i w ogromnym stopniu utrwaliła ś w i a d o m o ś ć narodowa
warstwy c h ł o p s k i e j . Egzaminem lej dojrzałości stał się okres I I wojny świato
wej podczas której l u d n o ś ć wiejska masowo uczestniczyła we wszystkich
konspiracyjnych organizacjach wojskowych oraz innych formach w a l k i z oku
pantem niemieckim. Ponadto podziemne Stronnictwo Ludowe „ R o c h " stwo
rzyło w ł a s n ą formację w o j s k o w ą pod n a z w ą Bataliony C h ł o p s k i e oraz Ludowy
Z w i ą z e k Kobiet. Ten nieznany w dotychczasowych dziejach Polski zryw nie
p o d l e g ł o ś c i o w y c h ł o p ó w i jego historyczne znaczenie jest przedmiotem wielu
o p r a c o w a ń wspomnieniowych i studiów teoretycznych.
W okresie m i ę d z y w o j e n n y m z a z n a c z y ł się r ó w n i e ż bardzo w y r a ź n i e proces
dojrzewania ś w i a d o m o ś c i społecznej i klasowej c h ł o p ó w . Pogłębiła się wiedza
o znaczeniu warstwy chłopskiej w przeszłości i jej roli w przyszłości. Wiedza
ta i ś w i a d o m o ś ć k s z t a ł t o w a ł y się przede wszystkim poprzez s a m o k s z t a ł c e n i e
88
MARIA BIERNACKA
oraz szeroki u d z i a ł c h ł o p ó w w organizacjach s p o ł e c z n y c h i politycznych ruchu
ludowego oraz Z w i ą z k u M ł o d z i e ż y Wiejskiej RP ( " W i c i " ) . Stronnictwo Ludo
we, j a k o masowa organizacja c h ł o p ó w , w swych programach politycznych
i s p o ł e c z n o gospodarczych, w y z n a c z a ł o warstwie chłopskiej rolę p r z o d u j ą c ą .
Na tym podłożu rodziło się poczucie g o d n o ś c i , które w y z w a l a ł o c h ł o p ó w
z dawnych k o m p l e k s ó w p a ń s z c z y ź n i a n y c h - z poczucia niższości wobec in
nych warstw s p o ł e c z n y c h .
***
A n a l i z u j ą c polski ruch oświaty d o r o s ł y c h pod kątem jego znaczenia dla
rozwoju s p o ł c c z n o - k u l t u r o w e g o wsi nasuwają się analogie do r o z p o c z ę t e g o
w X I X w. wielkiego ruchu o ś w i a t o w o - w y c h o w a w c z e g o w Danii, który o d e g r a ł
d e c y d u j ą c ą rolę w p r z e o b r a ż e n i a c h tego kraju. W g ł ó w n e j mierze b y ł to ruch
u n i w e r s y t e t ó w ludowych, ale p o ł ą c z o n y c h także z d z i a ł a l n o ś c i ą s p ó ł d z i e l c z ą
oraz o ś w i a t ą r o l n i c z ą . Pierwszy, p o w s t a ł y w 1844 r. uniwersytet ludowy
w Rodding ( w p ó ł n o c n y m Szlezwiku) b y ł o d p o w i e d z i ą na w p ł y w y niemieckie,
z czasem jednak ruch ten o g a r n ą ł cały obszar Danii. „Jeżeli pragnie się uwy
datnić istotne rysy rozwoju Danii po 1864 r. - pisał Hans Lund z uniwersytetu
ludowego w Rodding - i dąży do ich zrozumienia, w y s t ę p u j e bardzo jasno,
nieomal w s z ę d z i e w stosunku do ludności wiejskiej - w p ł y w u n i w e r s y t e t ó w
ludowych, jako źródła najbardziej charakterystycznych cech nowoczesnego
życia d u ń s k i e g o . O c z y w i ś c i e inne jeszcze przyczyny przebiegały r ó w n o l e g l e
i jest n i e m o ż l i w e ustalić rozmiary w p ł y w u każdej z nich. Niemniej jest faktem,
ż e wszyscy obserwatorzy rozwoju Danii s ą w tym zgodni, iż uniwersytety s ą
j e d n y m z najdonioślejszych c z y n n i k ó w d ź w i g n i ę c i a się w ł o ś c i a n po 1864 r.
przy czym niektórzy uważają je za czynnik najdonioślejszy" (Lund, Begtrup,
Manniche 1946, s. 44-45).
W podobny s p o s ó b pisał r ó w n i e ż H . Begtrup /. Uniwersytetu Ludowego
w Frideriksborgu „ N a j w a ż n i e j s z ą rzeczą nie jest suma wiedzy jaką s ł u c h a c z
nabywa, lecz fakt, ż e u m y s ł i uczucia m ł o d y c h ludzi zostają obudzone. D u ż o
z tego, czego ich nauczono z a p o m n ą ; opuszczają jednak szkoły, j a k o z u p e ł n i e
inni ludzie, nauczywszy się s ł u c h a ć , w i d z i e ć , m y ś l e ć i u ż y w a ć swych s i ł " (Cyt.
za: Livingstone 1931, s. 56-57).
R. Livingstone, rektor Uniwersytetu w Oxfordzie w swoich r o z w a ż a n i a c h
„Oświata p r z y s z ł o ś c i " (Warszawa, 1947, s. 110) na lemat d u ń s k i c h uniwersy
tetów ludowych stwierdzał, że p l a c ó w k i te w idealny s p o s ó b z w i ą z a ł y swoje
działanie z p o t r z e b ą k o n i e c z n o ś c i reform w tym kraju i dlatego odniosły taki
w s p a n i a ł y sukces wychowawczy w różnych dziedzinach życia wsi duńskiej
i tym samym całej Danii. Uznał on, że istnieją trzy tajemnice powodzenia tych
p l a c ó w e k , a mianowicie: nauką w uniwersytetach ludowych objęto m ł o d z i e ż
d o r o s ł ą (od lat 18-tu); kształcenie m ł o d z i e ż y odbywa się w s z k o ł a c h internato
w y c h ; praca oparta jest na z a ł o ż e n i a c h i celach ideowych. G ł ó w n y m bowiem
celem kształcenia jest „ n a t c h n ą ć , n a u c z y ć oceny wartości i umiejętności o d r ó ż
niania, tak w ż y c i u , jak i w drobnych sprawach lego, co w nim ma istotne
89
OŚWIATA DOROSŁYCH
znaczenie. Tę p r a w d ę , k t ó r ą często m ą d r z y i rozważni przcoczają, twórcy
u n i w e r s y t e t ó w ludowych przeczul i. Nie uczyli oni swych w y c h o w a n k ó w w j a k i
s p o s ó b dobrze g o s p o d a r o w a ć , lecz wzniecili w nich n a m i ę t n e pragnienie, by tę
r z e c z y w i s t o ś ć r o b i ć . Celem ich pracy nie b y ł o obdarzanie w i e d z ą lecz rozbu
dzenie inteligencji i idealizmu" (Livingstone 1947, s. 56-57).
R. L i v i n g s t o n e u w a ż a ł przy t y m , że uniwersytety ludowe w y w a r ł y w p ł y w
w trzech r ó ż n y c h dziedzinach: a) indywidualnej - przez pobudzenie i n t e l i
gencji, z a i n t e r e s o w a ń , ś w i a t o p o g l ą d u ; b) ekonomicznej - p r z e o b r a ż a j ą c e j
D a n i ę z kraju p o d u p a d ł e g o w p r z o d u j ą c y ; c) politycznej - d z i ę k i czemu
d u ń s k i e w ł o ś c i a ń s t w o , k t ó r e b y ł o w p o c z ą t k a c h X I X w. p o d k l a s ą s p o ł e c z n ą
p r z e m i e n i ł o s i ę w z a m o ż n ą w a r s t w ę ś r e d n i ą , s i ę g a j ą c tak pod w z g l ę d e m
p o l i t y c z n y m , j a k i socjalnym po p r z o d o w n i c t w o w narodzie d u ń s k i m " ( L i
vingstone 1947, s. 50 n). P o w o ł u j e s i ę przy tym na H . Begtrupa, k t ó r y
s t w i e r d z a ł na podstawie w ł a s n y c h d o ś w i a d c z e ń , ż e „ s z k o ł y te o b u d z i ł y
w m ł o d y c h m ę ż c z y z n a c h i kobietach t ę s k n o t ę za w i e d z ą i pragnienie pracy.
Charaktery u c z n i ó w z o s t a ł y umocnione, o p u s z c z a j ą oni s z k o ł ę z bardzo
rozszerzonym ś w i a t o p o g l ą d e m . C z ę ś ć m ł o d z i e ż y idzie do s z k ó ł r o l n i c z y c h ,
a gdy potem wraca z nich do ż y c i a , wchodzi w nie z s i l n y m poczuciem
braterstwa i p o s t ę p u . W ten s p o s ó b m ł o d z i e ż nabywa w i e l e cech n i e z b ę d
nych dla ruchu s p ó ł d z i e l c z e g o " ( C y t . za: L i v i n g s t o n e 1947, s. 57).
Z a p o c z ą t k o w a n a w 11 Rzeczypospolitej d z i a ł a l n o ś ć u n i w e r s y t e t ó w ludo
w y c h nie osiągnęła takiego stopnia rozwoju, j a k to miało miejsce w X I X i X X
w. w Danii. Powojenny ż y w i o ł o w y rozwój tych p l a c ó w e k został zahamowany
i nie o d z y s k a ł do tej pory takiej kondycji, by m ó g ł z a z n a c z y ć się w s p o s ó b
istotny w życiu wsi i kraju. M o ż n a jednak z a k ł a d a ć , że w odniesieniu do okresu
m i ę d z y w o j e n n e g o ruch oświaty d o r o s ł y c h na polskiej wsi, łącznie z działają
c y m i uniwersytetami l u d o w y m i miał wiele cech w s p ó l n y c h z d u ń s k i m ruchem
odrodzenia w s i . Czy jest jednak m o ż l i w y w Polsce obecnej sukces d u ń s k i c h
u n i w e r s y t e t ó w ludowych? Jedno jest pewne - w s p ó ł c z e s n a kultura m i e s z k a ń
c ó w wsi wymaga tego o ż y w c z e g o prądu, który niosła z s o b ą szeroko pojęta
oświata i wychowanie w uniwersytetach ludowych.
LITERATURA
Biernacka
M.
1984 Oświata w rozwoju kulturowym
B r o d o w s k a H.
polskiej wsi, Warszawa.
i
1958 Z dziejów kształcenia
pracowników
społeczno-oświatowych,
19251952, Zeszty Naukowe Uniwersytetu Ł ó d z k i e g o , Nauki Ekonomiczne, Seria I ,
z. 10, s. 121-169.
B r o n i k o w s k i W.
1934 Drogi postępu chłopa polskiego, Warszawa
С i e к o t S.
1969 Wspomnienia 1885-1964, Warszawa.
90
MARIA BIERNACKA
С i с r n i а к J.
1963 Źródła i nurty polskiego teatru ludowego. Wybór pism
inscenizacji
i listów. O p r a c o w a ł i s ł o w e m w s t ę p n y m o p a t r z y ł Antoni Olcha, Warszawa.
1956 Zaborowska nuta. O p r a c o w a ł Jerzy Zawieyski, Warszawa.
C h a ł a s i ń s k i J.
1938 Młode pokolenie chłopów, Warszawa, t. I - I V .
1948 Społeczeństwo
i wychowanie, Warszawa.
D u n i n J.
1974 Papierowy bandyta. Książka kramarska i brukowa w Polsce, Warszawa.
Dzieje
szkolnictwa
1982 Dzieje szkolnictwa
i oświaty na wsi polskiej,
(. l ( d o 1918). Praca
zbiorowa pod red. Stanisława Michalskiego, Warszawa.
Fołta W
1975 Ruch ludowy w Przeworsku,
Warszawa.
1987 Zycie z własnego nadania, Warszawa
Ignacy
Solarz
1965 Ignacy Solarz i jego uniwersytet ludowy 1924-1939,
M a t e r i a ł y z se
minarium naukowego odbytego w Warszawie 5 i 6 X 1962. W y b ó r i opracowa
nie F. P o p ł a w s k i i S. D y k s i ń s k i , Warszawa.
J a s t r z ę b s k i J.
1978 Wokół kultury i literatury ludowej 1939-1948, Warszawa.
K m i e c i k Z.
1963 Ruch oświatowy na wsi. Królestwo Polskie 1905-1914, Warszawa.
K a m i ń s k i A.
1975 Funkcje pedagogiki społecznej,
Warszawa.
К a z i m i с r o w i с z T.
1976 Moja droga życia, Warszawa.
K o w a l J.
1964 „ Wici" powstanie i działalność
spoleczno-wycltowawcza,
Warszawa.
L e c h A.
1978 Tradycyjna
kultura ludowa w programach
i działalności
polskich
związków młodzieży wiejskiej w okresie I I Rzeczypospolitej,
Acta Universitalis
Lodziensis, seria I , nr 39, Ł ó d ź .
L i v i n g s t o n e R.
1947 Oświata przyszłości.
Warszawa.
L u n d H . , В e g t r u p H . , M a n n i с h e P.
1946 Duńskie uniwersytety ludowe a rozwój społeczności
wiejskiej,
Rzym.
M a j K.
1936 Ruch młodzieży wiejskiej jako postępowy
ruch chłopski, Warszawa.
Materiały
źródłowe
1966 Materiały
źródłowe
do historii polskiego
ruchu ludowego, t. I V
(1939-1945), Warszawa.
N i e c k o J.
1932 Dwudziestolecie
ruchu młodzieży wiejskiej 1912-1932. (Zarys
historyczny), Warszawa.
OŚWIATA DOROSŁYCII
91
1967 Na drodze do Polski Ludowej. Wybór pism z lat 1945-1949.
Dodruku
p r z y g o t o w a ł ż y c i o r y s e m p o p r z e d z i ł i przypisami o p a t r z y ł Zygmunt Hemmerling, Warszawa.'
Pamiętniki
1968 Pamiętniki
samouków,
Warszawa.
P a s t u s z k a S. J.
1990 Teatr ludowy na wsi polskiej w okresie I I Rzeczypospolitej,
Kielce.
R a d l i ń s k a H.
1979 Oświata i kultura wsi polskiej. Wybór pism, W s t ę p e m opatrzyła Hele
na Brodowska. Warszawa.
S o l a r z o w a Z.
1973 Mój pamiętnik,
Warszawa.
Spasowiacy
197- Spasowiacy (praca zbiorowa), Warszawa.
S u c h o d o l s k i B.
1937 Polityka kulturalno-oświatowa
w Polsce współczesnej,
Warszawa.
1973 Komisja Edukacji Naukowej na tle roli oświaty w dziejowym
rozwoju
Polski, Warszawa.
S z c z e p a ń s k i J.
1973 Refleksje nad oświatą. Warszawa.
T u r o s L.
1970 Uniwersytet Ludowy Ignacego Solarza i jego wychowankowie,
War
szawa.
Uniwersytety
ludowe
1946 Uniwersytety ludowe w Polsce. Sprawozdanie z pierwszego Walnego
Zgromadzenia członków T U L RP w Pabianicach 11, 12 i 13 października 1945
roku
Wiejskie
1939 Wiejskie uniwersytety ludowe w Polsce. Biuletyn konferencji oświa
towej p o ś w i ę c o n e j sprawie u n i w e r s y t e t ó w ludowych Krzemieniec 6-7-8 paź
dziernika 1938, Warszawa.
W r o c z y ń s k i R.
1949 Programy oświatowe pozytywizmu w Polsce na tle społecznym
i go
spodarczym,
Łódź.
1979 Pedagogika społeczna,
Warszawa.
Wspomnienia
1983 Wspomnienia o Ignacym Solarzu „Chrzestnym",
Warszawa.
Wybrane
1931 Wybrane zagadnienia oświatowe,
Warszawa.
W у с e с h 'C.
1964 Z dziejów tajnej oświaty w latach okupacji 1939-1944, Warszawa.
W y s z o m i r s k a L., W y s z o m i r s k i
K.
1965 Dąbrowa Zduńska żyła pracą i pieśnią, Warszawa.
Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a K.
1958 Społeczność
wiejska ( w y d . I I ) , Warszawa.
92
MARIA RIERNACKA
Z i ę b a J.
1976 Ruch teatralny na wsi 1918-1939, Warszawa.
Z a r n o w s k i J.
1973 Społeczeństwo
drugiej Rzeczypospolitej
1918-1939,
Warszawa.
Maria Biernacka
ADULT EDUCATION - T H E DETERMINANT OF CULTURAL
CHANGES IN POLISH PEASANT C U L T U R E B E T W E E N T H E TWO
WARS
Summary
Adult education, also called extraschool education had exerted an important influence on
the life of peasants. It was initiated at the end of nineteenth century and was carried on by
different cutural, social and economic organizations and associations. Their activity was filled
with the paramount idea of national revival and regaining of independence.
After Poland had regained its independence in 1918 an attempt was undertaken to establish
a uniform educational system. The main reason of the uniformity was to overcome regional
divisions and differentiation, a result of long period of Poland's partition. There was also
a necessity to shape the spirit of good citizenship of the inhabitants of the newly established
state.
The regular educalional system was not easy of access for young people from poor peasant
families but it could not restrain Iheir striving alier knowledge. Extraschool educational insti
tutions flourished owing to activities of teachers'associations, youth organizations and educa
tional socities. It was a system of multidirectional education including technical instruction
along with general education. It was filled with ideas of democracy and social justice and with
belief that those ideas would change peasants'ethics and culture and thus would introduce
socially mature peasant class into national culture.
Translated by A n n a K u c z y ń s k a - S k r z y p e k
