http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/1300.pdf
Media
Part of Myszyniec i jego rola w tworzeniu więzi ponadlokalnych / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2
- extracted text
-
„Klnografia Polska", I. X X X V : 1991, ?,. 2
PI. ISSN 0071-1861
W A N D A PAPROCKA
( I H K M P A N , Warszawa)
M Y S Z Y N I E C I J E G O R O L A W T W O R Z E N I U WIĘZI
PONADLO KALNYCII
Dla pokolenia etnografów, którzy w początkach lat pięćdziesiątych kończyli
studia na Uniwersytecie Warszawskim, jak r ó w n i e ż na innych uczelniach
w Polsce, Kurpiowska Puszcza Zielona była obszarem, na którym wielu z nich
z d o b y w a ł o pierwsze d o ś w i a d c z e n i a w prowadzeniu badań terenowych. Niejed
nokrotnie na tym tak bogatym i r ó ż n o r o d n y m kulturowo terenie zetknęli się po
raz pierwszy z kulturą wsi i ż y c i e m jej m i e s z k a ń c ó w .
N a l e ż y bowiem p a m i ę t a ć , że o k r e ś l o n e warunki polityczne tego okresu
s p o w o d o w a ł y , że dla wielu s ł u c h a c z y studia na nowootwartym w tym czasie
kierunku Historii Kultury Materialnej nie były wyborem ś w i a d o m y m i w o l n y m
ale c z ę s t o j e d y n ą m o ż l i w o ś c i ą studiów, na które kierowały w ł a d z e uczelni. Stąd
w ś r ó d p r z y s z ł y c h e t n o g r a f ó w znajdowali się ludzie, których zainteresowania
dalekie były c z ę s t o od tych, z którymi chcieli z w i ą z a ć swoje przyszłe zawodo
we ż y c i e . W tej sytuacji s z c z e g ó l n i e trudna rola przypadła profesorom repre
z e n t u j ą c y m etnografię na studium H K M , którzy nie tylko pragnęli w p r o w a d z i ć
nas w z ł o ż o n ą p r o b l e m a t y k ę lej dyscypliny ale także w z b u d z i ć zainteresowanie
i pewien emocjonalny stosunek do przedmiotu przyszłych badań.
Do tych o s ó b należał Kierownik Katedry Etnografii U W Prof. dr W i t o l d
Dynowski i Prof. Anna Kutrzeba-Pojnarowa, która pracę w Katedrze łączyła
z funkcją Kierownika Z a k ł a d u Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej
PAN.
Pierwsze badania terenowe na obszarze Puszczy Zielonej prowadzone były
w ramach M i ę d z y u c z e l n i a n y c h O b o z ó w Etnograficznych w latach 1952-54
pod kierunkiem Prof. dr Witolda Dynowskicgo, dalszą k o n t y n u a c j ę b a d a ń
podjęto w 1954 r. w Z a k ł a d z i e Etnografii I H K M P A N .
Tak j a k i w i e l u moich k o l e g ó w studiujących etnografię z a c z ę ł a m p o z n a w a ć
szeroką i różnorodną problematykę kulturową i społeczną środowiska wiej
skiego i p o d e j m o w a ć pierwsze próby badawcze w ł a ś n i e na terenie Kurpiowsz
czyzny. Praca w Z a k ł a d z i e po ukończeniu s t u d i ó w pozwoliła k o n t y n u o w a ć
badania na tym obszarze i wziąć udział w przygotowaniu monografii Kurpio
wskiej Puszczy Zielonej opracowywanej pod kierunkiem Prof. dr Anny Kutrzeba-Pojnarowej. Wieloletnie studia moich K o l e g ó w i moje nad k u l t u r ą l u d o w ą
tego regionu analizowane w szerokim kontekście jego historycznego rozwoju
i bogactwie p r o b l e m ó w składających się na k u l t u r o w ą i s p o ł e c z n ą o d r ę b n o ś ć
tego obszaru z w i ą z a ł y na trwałe moje zainteresowania badawcze z Kurpiowsz
czyzną.
W tym lak niezwykle w a ż n y m dla k a ż d e g o etnografa okresie prowadzenia
pierwszych prac badawczych, budowania i organizowania w ł a s n e g o warsztatu
naukowego wiele z a w d z i ę c z a m Prof. Annie Kutrzeba-Pojnarowej. Jej ogromne
62
WANDA PAPROCKA
z a a n g a ż o w a n i e w stworzenie zespołu, który realizował ten temat i pomoc
udzielana k a ż d e m u z nas p r z y n i o s ł y rezultaty nie tylko w postaci 3-tomowej
monografii Kurpiowskiej Puszczy Zielonej, ale skłoniły wielu c z ł o n k ó w zespo
łu do kontynuowania dalszych indywidualnych j u ż badań nad tym regionem.
K u r p i o w s z c z y ź n i e poświęciłam dwie prace. Pierwsza dotyczy rzemiosła,
c h a ł u p n i c t w a i p r z e m y s ł u domowego, druga - zmian, jakie nastąpiły na tym
terenie w w y n i k u p r o c e s ó w u p r z e m y s ł o w i e n i a .
Pomimo że moje p ó ź n i e j s z e zainteresowania naukowe szły w r ó ż n y c h kie
runkach, a badania prowadzone były na innych terenach z a r ó w n o w kraju, jak
i z a g r a n i c ą , to region kurpiowski i wyniesione z badań nad nim d o ś w i a d c z e n i a
służyły i c z ę s t o i n s p i r o w a ł y t e m a t y k ę moich późniejszych prac. S ą d z ę , ż e
najlepszym wyrazem trwałości z a i n t e r e s o w a ń K u r p i o w s z c z y z n ą jest ponowne
podjęcie lego tematu. Tak jak wiele o s ó b w pewnym okresie swego życia
powraca do w s p o m n i e ń m ł o d o ś c i nadając im znakomite formy literackie - pa
m i ę t n i k ó w b ą d ź monografii wsi czy regionów, z którymi w i ą ż ą ich wspomnie
nia rodzinne, tak dla mnie powrót do problematyki kurpiowskiej jest wyrazem
p a m i ę c i dla emocjonalnego z a a n g a ż o w a n i a , jakie t o w a r z y s z y ł o m o i m pier
wszym badaniom naukowym.
D r u k u j ą c fragment pracy poświęconej dziejom najstarszego o ś r o d k a kultu
ralnego i g o s p o d a r c z o - s p o ł e c z n e g o Kurpiowszczyzny - M y s z y ń c a w tomie po
ś w i ę c o n y m Prof. dr Annie Kutrzeba-Pojnarowej p r a g n ę w y r a z i ć Jej w d z i ę c z
n o ś ć za trud, s e r d e c z n ą o p i e k ę i czas, jaki poświęciła mnie i moim Kolegom
w r o z w i n i ę c i u naszych z a i n t e r e s o w a ń etnograficznych i w przygotowaniu do
pracy w lej dziedzinie.
* **
Przyjmując, że o k r e ś l e n i e s p o ł e c z n o ś c i lokalnej odnosi się przede wszy
stkim do s p o ł e c z n o ś c i z a m k n i ę t y c h granicami wsi lub o b e j m u j ą c y m i pewien
szerszy kompleks terytorialny, w skład którego wchodzi kilka mniejszych jed
nostek organizacji lokalnej, to w pojęciu więzi ponadlokalnych należy w i d z i e ć
cały z e s p ó ł z a l e ż n o ś c i , jakie w y n i k a ł y z charakteru z w i ą z k ó w łączących tc
s p o ł e c z n o ś c i lokalne. Do nich należy zaliczyć warunki fizjograficzne terenu
i z w i ą z a n e z tym stosunki gospodarcze, strukturę s p o ł e c z n ą i z a w o d o w ą ,
w s p ó l n o t ę k u l t u r o w ą itp.
Typy więzi, które t w o r z ą g r u p ę l o k a l n ą ( r o z u m i a n ą najczęściej jako ponad
r o d z i n n ą s p o ł e c z n o ś ć wioskowa) zostają w i ę c poszerzone o związki rozwijają
ce się na bazie w s p ó l n o t instytucjonalnych o charakterze ponadlokalnym, jak
np. parafie, ośrodki administracji terenowej. M o g ą p o w s t a w a ć pod w p ł y w e m
r ó ż n o r o d n y c h c z y n n i k ó w konstytuujących i u m a c n i a j ą c y c h le więzi w d ł u g o
t r w a ł y m procesie historycznym lub t w o r z ą c y c h się w w y n i k u p r o c e s ó w ż y w i o
ł o w y c h . Do pierwszych można by zaliczyć m.in. wspomniane j u ż parafie czy
ośrodki handlowe, do drugich - g w a ł t o w n i e rozwijające się w pewnym okresie
ośrodki p r z e m y s ł o w e . W zależności od charakteru w y z n a c z n i k ó w określają
cych rodzaj wzajemnych p o w i ą z a ń m o ż e m y m ó w i ć o ponadlokalnej więzi
regionalnej. Przy czym dla lego typu z w i ą z k ó w s z c z e g ó l n i e istotnym jest
poczucie ś w i a d o m o ś c i własnej o d r ę b n o ś c i ukształtowanej w o k r e ś l o n y c h wa
runkach historycznych.
M Y S Z Y N I E C I J E G O R O L A W T W O R Z E N I U WIĘZI 1 ' O N A D L O K A L N Y C H
63
P o d s t a w o w ą rolę w konsolidowaniu się s p o ł e c z n o ś c i lokalnych o d g r y w a j ą
o ś r o d k i , na gruncie k t ó r y c h realizowały się o k r e ś l o n e więzi ponadlokalne
m i e s z k a ń c ó w danego terytorium.
Do takich o ś r o d k ó w na terenie p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e g o Mazowsza na obsza
rze Puszczy Kurpiowskiej należy Myszyniec. P o c z ą t k o w o osada, później mia
sto, a n a s t ę p n i e ponownie zdegradowany do roli osady, pełnił Myszyniec nie
z a l e ż n i e od swego statusu od p o c z ą t k u swego istnienia bardzo w a ż n ą rolę, jako
miejsce lokalizujące te wzajemne kontakty.
W procesie k s z t a ł t o w a n i a się więzi ponadlokalnych z w i ą z k i m i ę d z y M y
s z y ń c e m i o t a c z a j ą c y m i go wsiami realizowane były przede wszystkim w sfe
rze gospodarczej poprzez targi i jarmarki, s t a n o w i ą c e podstawowe ośrodki
wymiany handlowej, przez rozwój sieci u s ł u g r z e m i e ś l n i c z y c h i p r z e t w ó r s t w a
s p o ż y w c z e g o (młyny, browary), w sferze administracyjnej, świeckiej przez
urzędy w ł a d z y p a ń s t w o w e j i lokalnej, służbę ochrony publicznej, szkolnictwo.
W sferze administracji kościelnej - poprzez z w i ą z k i w e w n ą t r z p a r a f i a l n e . K o
ś c i ó ł o d e g r a ł nie tylko bardzo istotną rolę w procesie historycznego rozwoju
M y s z y ń c a , ale m i a ł b e z p o ś r e d n i w p ł y w na powstanie tego o ś r o d k a .
Na p r z y k ł a d z i e M y s z y ń c a , jego historycznych i s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z y c h
dziejów, m o ż n a podjąć p r ó b ę odpowiedzi na pytanie o relacje m i ę d z y tego typu
o ś r o d k i e m a o t a c z a j ą c ą s p o ł e c z n o ś c i ą wiejską, o s t o p i e ń zależności i mechani
zmy j e realizowania.
W przedstawionym artykule ukazane z o s t a n ą dzieje M y s z y ń c a od c h w i l i
z a ł o ż e n i a na tym terenie misji jezuickiej w X V I I w. aż do utraty praw miejskich
w 1870 r.
Proces zasiedlania t e r e n ó w Puszczy Kurpiowskiej, o których wzmianki
znajdują się w lustracjach i inwentarzach starostwa ł o m ż y ń s k i e g o , o s t r o ł ę c k i e
go i przasnyskiego, rozpoczyna się dopiero w k o ń c u X V I i na początku X V I I
w. D o ś ć s z c z e g ó ł o w e opisy Puszczy, jej granic rzek i jezior oraz administracyj
nej p r z y n a l e ż n o ś c i p o s z c z e g ó l n y c h jej c z ę ś c i nie w s p o m i n a j ą o istnieniu sie
dzib na terenie Puszczy poza dworami k s i ą ż ę c y m i . Obok m a t e r i a ł ó w pocho
d z ą c y c h z lustracji posiadamy r ó w n i e ż dla tego okresu inne źródła, na których
podstawie w y r a ź n i e j daje się określić charakter gospodarki kurpiowskiej Pusz
czy Zielonej w X V I i X V I I w. Są to zbiory praw bartniczych starosty przasny
skiego Krzysztofa Niszczyckiego z 1559 r. (Wójcicki, Niszczycki, 1843) i Sta
nisława Skrodzkiego z 1616 r. ( K r y ń s k i , 1880) oraz przywilej Zygmunta II
z 1630 r.~. M a t e r i a ł w nich zawarty potwierdza hipotezę, że pierwsza fala
osadnicza nosi charakter sezonowy a karczunek lasów p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e g o
Mazowsza b y ł w tym okresie dopiero w fazie p o c z ą t k o w e j . Druga p o ł o w a X V I I
w. przynosi j u ż jednak w i ę k s z ą stabilizację o s i e d l e ń c z ą . Powstają osady śród
leśne, k t ó r y c h l u d n o ś ć czerpie dochody z gospodarki l e ś n o w o d n e j . B y l i to więc
bartnicy, m y ś l i w i , rybacy, rudnicy, smolarze itp.
1
O nasileniu p r o c e s ó w osadniczych świadczy dobitnie fakt podjęcia w tym
czasie na terenie Puszczy d z i a ł a l n o ś c i misyjnej przez Zakon Jezuitów. Wiązało
się to b e z p o ś r e d n i o z sytuacją w y z n a n i o w ą ludności osadzającej się w X V I I w .
na terenie Puszczy Kurpiowskiej. M i e s z k a ń c y Puszczy byli z a r ó w n o katolika
mi, j a k i protestantami. Ci ostatni przybywali z sąsiednich Prus, gdzie łuteranizm b y ł religią p a n u j ą c ą . G ł ó w n y m o ś r o d k i e m myśli protestanckiej po K r ó -
64
WANDA PAPROCKA
lewcu była nadgraniczna miejscowość Kosinowo leżąca po stronie pruskiej w pro
stej linii od Wizny. Bliskość północno-wschodniego Mazowsza pozwalała du
chownym protestanckim objąć ten teren swoją działalnością i osiągać efekty
wobec słabej sieci parafii katolickich (Historia Polski, t. 1, 1958, s. 271). W tym
okresie istniały jedynie parafie w Ostrołęce, Nowogrodzie, Kolnic, Ł o m ż y . Duże
odległości tych miejscowości od centralnych terenów Puszczy uniemożliwiały
ludności uczestniczenie w życiu religijnym parafii (Jemielity, 1975, s. 8).
Z r o d z i ł o to p o t r z e b ę organizowania nowych o ś r o d k ó w u m a c n i a j ą c y c h w i a r ę
katolicką w ś r ó d m i e s z k a ń c ó w Puszczy. Specyficzne warunki
fizjograficzne,
słaba sieć o s i e d l e ń c z a , potrzeba objęcia działalnością d u s z p a s t e r s k ą znacznego
obszaru skłoniły diecezję płocką, której ten obszar podlegał, do utworzenia
misji p o w i e r z a j ą c jej utworzenie zakonowi jezuitów.
Sprowadzeni z 1564 r. przez kardynała St. Hozjusza, biskupa w a r m i ń s k i e g o ,
na W a r m i ę dla utworzenia seminarium duchownego, w krótkim czasie objęli
jezuici s w o j ą d z i a ł a l n o ś c i ą inne tereny, m.in. Pułtuska i Łomży. Z a ł o ż o n e
w 1609 r. kolegium ł o m ż y ń s k i e w 1641 r. liczyło już 12 ojców i 8 braci (Jemie
lity, 1975, s. 8). S w o j ą działalnością d u s z p a s t e r s k ą objęli oni r ó w n i e ż tereny
Puszczy. Pierwszy opis jej m i e s z k a ń c ó w z polowy X V I I w. z a w d z i ę c z a m y
jezuicie Ł u k a s z o w i K o ś c i e s z a - Z a l u s k i e m u (1911). W y b ó r m i e j s c a dla utworze
nia misji jezuickiej podyktowany był prawdopodobnie dogodnym p o ł o ż e n i e m
na trakcie do Ostrołęki i Kolna na p o ł u d n i e , do Prus przez Rozłogi i do Szczytna
na północ (Pokropek, 1965, s. 23).
Na wybudowanie misji na terenie Puszczy, będącej k r ó l e w s z c z y z n ą , w ł a d z e
kościelne u z y s k a ć musiały z g o d ę króla i jego m o ż n ą protekcję w otrzymaniu
n i e z b ę d n y c h dla jej istnienia przywilejów. P i e r w s z ą z g o d ę na wybudowanie
misji uzyskali jezuici od Jana Kazimierza za ł a s k a w y m wstawiennictwem jego
żony M a r i i L u d w i k i Gon/agi. 22 grudnia 1650 r. król nadal wiosce Myszyniec
przywilej na trzy targi: w Ś w i ę t o Zwiastowania NMP, w w i g i l i ę T r ó j c y Świętej
i w wigilię Ś w i ę t e g o Marcina. W tym dokumencie po raz pierwszy w y s t ę p u j e
nazwa Myszyniec, która - jak się powszechnie uważa - pochodzi od słowa
„misja". D o c h ó d z tych targów miał s t a n o w i ć u p o s a ż e n i e nowo zbudowanej
kaplicy. W cztery Jata później 15 lutego 1654 r. król Jan Kazimierz p o w t ó r n y m
przywilejem p o t w i e r d z i ł prawo j e z u i t ó w do pobytu przy wystawionej kaplicy,
n a d a ł im grunt na postawienie domu, z a ł o ż e n i e ogrodu, p o z w o l i ł na w y r ą b
drzewa z Puszczy do budowy i na potrzeby domowe (Jemielity, 1975, s. 8-9)".
Rozszerza te przywileje król Jan I I I Sobieski, przeznaczając na potrzeby
j e z u i t ó w trzy łany w lasach starostwa o s t r o ł ę c k i e g o oraz z e z w a l a j ą c na w y b u
dowanie szkoły, browaru i karczmy, a także na prowadzenie wyszynku (Przy
wileje... 1828, s. J 32-134). W 1718 r. August II rozszerzy! przywilej j e z u i t ó w
na prawo odbywania cotygodniowych targów w wiosce Myszyniec, inaczej
zwanej Jczupole (nazwa la nie powtarza się j u ż w ż a d n y c h dalszych dokumen
tach). Misja Myszy niecka p o d l e g a ł a b e z p o ś r e d n i o kolegium j e z u i c k i e m u
w Ł o m ż y (Jemielity, 1975, s. 10; Słownik Geograficzny...,
1885, s. 839).
Dzięki dokonywanym przez zakon j e z u i t ó w spisom (Catalogas
Dispositionis Personarum Provinciae
Litliuanea Societalis Jesn) z a c h o w a ł się imienny
spis z a k o n n i k ó w p r z e b y w a j ą c y c h w Puszczy. Po raz pierwszy w 1675 r. w tym
spisie przy nazwisku S. Karwacki zaznaczono „missionarins
in sylvia" (misjo-
65
M Y S Z Y N I E C I JEGO ROLA W TWORZENIU WIĘZI l'ONADLOKAI JNYCTI
narz w lasach), a rok polem „missionariits
in limitilms Prussiae" (misjonarz na
pograniczu Prus) (Jemieliiy , 1975, s. 10). Od 1690 r. o k r e ś l o n e zostaje w y r a ź
nie missionarius Myszynensis. A w roku 1701 wymieniony zostaje Stanisław
Sarnowski superior missionis Mysinensis oraz Piolr Ellerl missionarius My si
nensis^. W 1707 r. jest j u ż trzech misjonarzy. Liczba ta występuje r ó w n i e ż
w ź r ó d ł a c h z 1728 r. . W n a s t ę p n y c h latach (173 1-1732, 1737-1738) przebywa
dodatkowo w misji brat zakonny, do klórcgo o b o w i ą z k ó w należy zajmowanie
się ogrodem i s z k o ł ą . Czterech misjonarzy pozostaje do końca istnienia misji,
która dekretem Stanisława Augusta z dnia 13 stycznia J 774 r. zmieniona zostaje
na probostwo, gdzie jezuici pozostają jako księża diecezjalni. Biskup płocki M .
J. Poniatowski z o b o w i ą z a ł proboszcza, aby u t r z y m y w a ł stale czterech w i k a r i u
szy.
O ś r o d k i e m parafii myszynieckiej w najwcześniejszych okresach zasiedla
nia Puszczy była kaplica, następnie drewniany, a później murowany kościół.
Pierwsza zbudowana świątynia, obok której z a ł o ż o n o cmentarz w 1694 г.,
istniała do 1698 r. W tym roku pobudowano świątynię, dzięki staraniom ojców
misjonarzy, daninie m i e s z k a ń c ó w Puszczy i poparciu starosty o s t r o ł ę c k i e g o
Jana Kosa. P o w i ę k s z o n o także cmentarz i wystawiono dom mieszkalny dla
z a k o n n i k ó w . Do nowo wybudowanego kościoła przeniesiono z Ł o m ż y c z ę ś ć
w y p o s a ż e n i a . Opis kościoła z 1701 r. świadczy już. o znacznie bogatszym
w y p o s a ż e n i u w n ę t r z a i w y g l ą d z i e z e w n ę t r z n y m . W sprawozdaniach przełożo
nego ł o m ż y ń s k i e g o kościół len nazwany byl „ b a z y l i k ą " .
6
7
6
9
Nowa świątynia jeszcze silniej skupiała wiernych. Bazylika ta została zni
szczona podczas wojen szwedzkich. Z lego okresu najtragiczniejszy był rok
1708. Wojska szwedzkie pod w o d z ą Karola X l i , zmierzając na L i t w ę , przecią
gały przez P u s z c z ę , aby w y s t ą p i ć przeciw wojskom saskim i rosyjskim. W ob
ronie swych siedzib Kurpie chwycili za broń i d o s z ł o do słynnej bitwy koło Izw.
K o p a ń s k i e g o Moślu tuż pod M y s z y ń c e m . Z w y c i ę s t w o S z w e d ó w i zdobycie
przez nich M y s z y ń c a miało dla lego miasta tragiczne konsekwencje. Wojska
szwedzkie z n i s z c z y ł y Myszyniec i spaliły k o ś c i ó ł . W A r c h i w u m Rzymskim
Towarzystwa Jezusowego z a c h o w a ł się opis zniszczenia i grabienia kościoła
oraz uprowadzenia znajdujących się w nim ojców.
1 0
Po paru m i e s i ą c a c h jezuici przystąpili do budowy nowej świątyni. J e d n a k ż e
wobec braku pomocy ze strony parafian zajętych likwidowaniem z n i s z c z e ń we
w ł a s n y c h gospodarstwach, do budowy p r z y s t ą p i o n o dopiero w 1719 r . , a za
k o ń c z o n o j ą o k o ł o 1723 x } ~ . Konsekracja kościoła nastąpiła w 1755 r. dokona
na przez biskupa Józefa Eustachego Ś z e m b c k a ' \ Kościół ten p r z e t r w a ł do
początku naszego stulecia. Zbudowany był z drzewa, o długości okolo 36 m,
s z e r o k o ś c i 12 m i w y s o k o ś c i 11 m. P o s i a d a ł trzy w i e ż e z a k o ń c z o n e k r z y ż a m i .
Dach byl pokryly k l i ń c e m . W 1723 r. z n a j d o w a ł o się tu siedem ollarzy, w 1775
już d w a n a ś c i e , a w 1826 c z t e r n a ś c i e , w k a ż d y m z nich p r z e w a ż n i e dwa obrazy.
Z biegiem lat kościół niszczał i w y m a g a ł r e m o n t ó w . Dokonywano ich kilka
krotnie, n a j w i ę k s z e prace podjęto w 1872 r. W ó w c z a s m.in. zmniejszono liczbę
ołtarzy i pokryto dach blachą.
11
!
Charakterystycznym elementem kompleksu k o ś c i e l n e g o była dzwonnica.
Jest to najstarsza budowla murowana kurpiowszczyzny, która powstała pra
wdopodobnie w 1754 r. Znajduje s i e w niej brama wejściowa, a przylegające
66
WANDA PAPROCKA
do niej z obu stron p r z y b u d ó w k i d a w a ł y prawdopodobnie schronienie wiernym,
którzy w czasie w i ę k s z y c h uroczystości religijnych nie mogli p o m i e ś c i ć się
w k o ś c i e l e . Wieża myszyniecka byla r ó w n i e ż miejscem odbywania kar. Ś w i a d
c z ą o tym wmurowane po obu stronach bramy ż e l a z n e kuny oraz znajdujące się
pod nią lochy (Jemielity, 1975, s. 25-26).
Zgodnie z postawionym na początku artykułu pytaniem badawczym doty
c z ą c y m roli M y s z y ń c a w powstawaniu więzi ponadlokalnych m i e s z k a ń c ó w
Puszczy Kurpiowskiej, należy z a s t a n o w i ć się, jak k s z t a ł t o w a ł się len proces
w okresie powstania i działania na tym terenie misji jezuickiej. M i s j i , dzięki
której r o z w i n ę ł a się osada, a n a s t ę p n i e miasto Myszyniec. Zakres terytorialny
o d d z i a ł y w a n i a misji w pierwszym okresie po jej z a ł o ż e n i u realizowany poprzez
duszpasterskie w ę d r ó w k i misjonarzy był szeroki, biorąc pod u w a g ę warunki
fizjograficzne tego terenu, przede wszystkim trudno d o s t ę p n e bory.
Powołując się na lustrację p r z e p r o w a d z o n ą w 1673 г., L u d w i k K r z y w i c k i
(1962, s. 525) stwierdza, że w Puszczy było w tym czasie „ b a r t n i k ó w okolo
60-70, nadto 6 smolarzy, 4 rudy, 3 osady k i l k o w ł o k o w e i kilka nowoosadzonych osiedli w Puszczy prócz kilku drobnych o których w lustracji przemilcza
no. L u d n o ś ć ó w c z e s n a na puszczy o s t r o ł ę c k i e j , tj. w 1673 r. w ż a d n y m razie
nie p r z e w y ż s z a ł a tysiąca g ł ó w " .
O a k t y w n o ś c i misjonarzy jezuickich świadczy fakt, że w 1706 r. udali się
w p o d r ó ż 489 razy, a w 1711 r. wyruszyli 88 razy na pogranicze Prus i Mazo
wsza (Jemielity, 1975, s. 12).
W rocznikach kolegium ł o m ż y ń s k i e g o są efekty tej działalności misyjnej,
d o t y c z ą c e j spowiedzi, chrztów, n a w r ó c e ń z luteranizmu i p r a w o s ł a w i a miesz
k a ń c ó w Puszczy. Tak np. w 1689 r. wyspowiadali oni 334 osoby, nawrócili
z luteranizmu 5. W 1693 r. ochrzcili J04 dzieci, 386 o s ó b wyspowiadali.
W 1699 r. dzieci ochrzcili 196, 3 osoby nawrócili, 28 parom udzielili ś l u b ó w .
P o n i e w a ż w rzadkich przypadkach udzielano p o s ł u g religijnych w domach
(poza chorymi i u m i e r a j ą c y m i ) kościół myszyniecki s t a n o w i ł o ś r o d e k konta
ktowania się ludności mieszkającej na terenie Puszczy i na jej pograniczach.
I n t e g r o w a ł s p o ł e c z n o ś ć wiejską roczny c y k l świąt k o ś c i e l n y c h . U m a c n i a ł y
także z w i ą z e k z k o ś c i o ł e m uroczystości rodzinne, j a k chrzty, śluby, pogrzeby.
O w i e l k o ś c i z g r o m a d z e ń ludności kurpiowskiej z okazji świąt świadczy fakt, ż e
kościół, k t ó r e g o b u d o w ę r o z p o c z ę t o w 1719 г., m i a ł p o m i e ś c i ć 3 tys. o s ó b .
1 4
1 5
Poza realizowaniem więzi wyznaniowej misja o d g r y w a ł a rolę w życiu go
spodarczym regionu. Targi, o d b y w a j ą c e się p o c z ą t k o w o trzy razy do roku,
ściągały l u d n o ś ć z terenu Puszczy dla dokonywania wymiany handlowej. Przy
wilej króla Jana I I I Sobieskiego dla 0 0 . Jezuitów z 1677 r. o b e j m o w a ł r ó w n i e ż
prawo wybudowania browaru i karczmy, a także zezwolenie na prowadzenie
wyszynku
Z w i ę k s z a j ą c e s i ę znaczenie handlowe M y s z y ń c a znajduje wyraz w wyda
nym w 1718 r. przez Augusta II przywileju na cotygodniowe targi w niedziele.
O tworzącej się w o k ó ł misji osadzie i jej rozmiarach mamy informacje
dopiero z k o ń c a X V I I I w. W e d ł u g lustracji starostwa o s t r o ł ę c k i e g o z 1789 г.,
na terenie M y s z y ń c a K o ś c i e l n e g o „ o p r ó c z licznego zabudowania znajduje się
w i e l u r z e m i e ś l n i k ó w , garbarzy, drejarzy, stolarzy, kołodziejów, garncarzy, pie
karzy" .
17
M Y S Z Y N I E C I J E G O R 0 1 . A W T W O R Z E N I U WIĘZI P O N A D I . O K A L N Y C H
67
O roli gospodarczej osady misyjnej i korzyściach p ł y n ą c y c h z rozwijające
go się handlu i rzemiosła świadczy fakt, ż e od p o ł o w y X V I I I w. starostowie
o s t r o ł ę c c y ograniczali uprawnienia i przywileje j e z u i t ó w , d ą ż ą c do udziału
w dochodach. Ostatecznym r o z w i ą z a n i e m tego problemu było z a ł o ż e n i e nowe
go osiedla. T w ó r c ą nowej osady b y ł s m o l a r z Marcin zwany Martun, który osiadł
po w o j n i e szwcdzko-polskicj na gruncie n a l e ż ą c y m do starosty o s t r o ł ę c k i e g o ,
którym w t y m okresie b y ł kanclerz koronny Jan M a ł a c h o w s k i . Na wykarczowanym gruncie o 10 staj i o d l e g ł y m od kościoła, Martun wraz z synami wysta
w i l i obok smolarni budy mieszkalne. D a ł o to p o c z ą t e k osadnictwu na tym
miejscu i d o p r o w a d z i ł o do powstania w 1741 r. osiedla zwanego Marluny, na
terenie k t ó r e g o starostowie wystawili k a r c z m ę i zezwolili na organizowanie
targów, c z e r p i ą c z nich dochody.
W wymienionej p o w y ż e j j u ż lustracji z 1789 r. tak opisany jest Myszyniec,
o k r e ś l a n y j a k o N o w y : „ Z a c z y n a się od strugi R o ż o g ą zwanej, na której jest staw
zarosły zielskiem i k r z e w i n ą , na stawie tym jest młyn lecz dla zarośnięcia
stawu, a przeto niedostatku wody rzadko mielący i ledwo na potrzeby browaru
miewa w y d o ł a ć m o g ą c y . Za browarem i gruntami do niego p r z y ł ą c z o n y m i
piaszczystymi i bagnistymi o staj i kilka wyżej rzeczona w i e ś Myszyniec N o w y
czy M a r l u n y ma kształt w kwadrat wybudowana w ś r o d k u której stawiają leraz
dom, k o m o r ę celną,. Grunta ta w i e ś ma piaszczyste i bagniste, lasów ż a d n y c h
p r ó c z zarośli mniej zdatnych. Gospodarzy w tej wsi 23, 22 r z e m i e ś l n i k ó w , z a ś
piekarzy 8, garncarzy 5, drejarzy 2, garbarzy 4. Gospodarze płacą c z y n s z ó w
złotych 354 gr. 20. R z e m i e ś l n i c y płacą gajowego z l . 181. Z browaru wyżej
wzmiankowanego i karczmy w lej wsi b ę d ą c e j , za propinację tudzież za miesz
kalne od r z e m i e ś l n i k ó w i inne przychody za ś w i a d e c t w e m z ł o ż o n e g o kontraktu
płaci J. R Zaleski d z i e r ż a w c z e złotych 4.000. Wieś ta b ę d ą c o mile tylko od
granicy pruskiej odległa ma nadanych j a r m a r k ó w trzy
Wieś ta Martuny do
starostwa należąca przedzielona jest parkanem od P o ś w i ę l n c g o , które s i ę z a c z y na od kaplicy drewnianej S. Jakóba na lewej stronie będącej w swoim okręgu
zabudowane i to P o ś w i ę t n e należy do kościoła parafialnego myszynieckiego,
który b y ł przedtem misji X X Jezuitów. Zawiera w sobie P o ś w i ę t n e d o m ó w
kilkadziesiąt, które posiedli różni rzemieślnicy i m i e s z k a ń c y , także k a r c z m ę ,
w której propinacja jako i innych domach na Poświętnym należy do probosz
cza".
Po zniesieniu zakonu j e z u i t ó w dekretem S t a n i s ł a w a Augusta z dnia 13
stycznia 1774 r. zamieniono misje na probostwo, a jezuici w M y s z y ń c u pozo
stali jako księża diecezjalni. O s a d ę nazwano M y s z y ń c e m K o ś c i e l n y m lub
P o ś w i ę l n e m . W 1740 r. została z a ł o ż o n a parafia K a d z i d ł o , do której w g . danych
kolegium ł o m ż y ń s k i e g o p r z e s z ł o 15 wiosek z parafii myszynieckicj. Po l i k w i
dacji zakonu w c h o d z i ł y w jej skład 21 wioski w starostwie ostrołęckim i J3
wiosek w leśnictwie ł o m ż y ń s k i m . Z a m i e s z k i w a ł o ją okolo 3,5 tys. o s ó b i roz
ciągała się na 6,5 m i l w z d ł u ż i 3,5 m i l wszerz. Od wschodu graniczyła z parafią
Kolno, od południa z Nowogrodem i K a d z i d ł e m , od zachodu z Z a r ę b a m i K o
ś c i e l n y m i , g r a n i c ę p ó ł n o c n ą s t a n o w i ł y Prusy (Jemielity, 1975, s. 16).
Z zachowanych m a t e r i a ł ó w ź r ó d ł o w y c h wynika, ż e przy kościele myszynieckim istniała szkoła elementarna. O m a w i a j ą c d z i a ł a l n o ś ć biskupa p ł o c k i e g o
M i c h a ł a Poniatowskiego w latach 1773-1785, M . Grzybowski (1983, s. 8)
68
WANDA PAPROCKA
pisze: „ K o m i s j a Edukacyjna, która w y d a ł a 2 0 . V I . 1774 r. «Przepis dla s z k ó ł
e l e m e n t a r n y c h » składała troskę o utrzymanie tychże szkółek na p r o b o s z c z ó w
[ . . . ] . Funkcje nauczycieli spełniali najczęściej miejscowi organiści c h o ć zda
rzało się, ż e byli także dyrektorowie "ludi magistři" nie tylko we wsi k o ś c i e l n e j ,
ale i innych m i e j s c o w o ś c i a c h , s z c z e g ó l n i e gdzie parafia była rozległa. Na
u w a g ę zasługują tu tereny Kurpiowszczyzny z parafią w Baranowie, Chorze
lach, M y s z y ń c u gdzie w o d l e g ł y c h wsiach uczyli specjalni nauczyciele [...]
B o l ą c z k ą było i to, ż e w wielu parafiach nauka o d b y w a ł a s i ę sezonowo tzn.
p r z e w a ż n i e z i m ą , bo latem dzieci a n g a ż o w a n o do pasienia bydła i różnych
p o s ł u g gospodarskich. Stwierdzili to wizytatorzy w parafiach G ó r n o , Lutocin,
Janowo, Mazowsze, Myszyniec".
Szkoła elementarna istniała prawdopodobnie j u ż przy misji jezuickiej j a k
kolwiek Historia Kolegium Ł o m ż y ń s k i e g o wspomina tylko o kształceniu m ł o
dzieży na p r z y s z ł y c h organistów, dla których istniała przy kościele b u r s a .
Dla dalszego rozwoju M y s z y ń c a punktem z w r o t n y m było uzyskanie praw
miejskich w końcu X V I I I w. Z a g i n i ę c i e dokumentu erekcyjnego było powodem
wielu trudności i n i e p o r o z u m i e ń wynikających m.in. z braku d o k ł a d n e j daty
uznania M y s z y ń c a za miasto, wyznaczenia jego granic, określenia praw i obo
w i ą z k ó w z a r ó w n o o r g a n ó w administracji, j a k i m i e s z k a ń c ó w . Z n a l a z ł o to od
bicie w licznych materiałach ź r ó d ł o w y c h z X I X w.
18
R ó ż n i c e w polityce r z ą d z ą c y c h w ł a d z pruskich i rosyjskich, przerwanych
jedynie k r ó t k o t r w a ł y m okresem niezależności w ramach Księstwa Warsza
wskiego, w y w o ł y w a ł y ciągłe zmiany w strukturze i systemie z a r z ą d z a n i a ad
ministracji p a ń s t w o w e j i terenowej. R ó w n i e ż dokonywanie stale nowych po
d z i a ł ó w administracji kraju nie sprzyjało stabilizacji i konstruktywnemu dzia
łaniu w ł a d z miejscowych (Trzebiński, Borkiewicz, 1956, s. J, 5, 91). Pogłębiały
ten stan rzeczy działania wojenne, jak i obciążenia na rzecz stacjonujących
w wielu m i e j s c o w o ś c i a c h o d d z i a ł ó w wojskowych.
Data uzyskania praw miejskich, j a k wynika z d o k u m e n t ó w zgromadzonych
w zespole akt Komisji R z ą d o w e j Spraw W e w n ę t r z n y c h i zawartej w nich kore
spondencji, nie została wyjaśniona jednoznacznie wobec zaginięcia dokumentu
p r z y z n a j ą c e g o osadzie Myszyniec status miasta.
W powszechnej ś w i a d o m o ś c i ó w c z e s n y c h władz administracyjnych j a k
i m i e s z k a ń c ó w M y s z y ń c a , co znajduje odbicie w szeregu d o k u m e n t ó w , przy
wilej erekcyjny wydany został przez Stanisława Augusta w 1792 r. Na tę datę
p o w o ł y w a n o s i ę wielokrotnie (m.in.: Opisanie historyczne oraz
topograficznostatystyczne miasta Myszyńca
z 1820 г., w k t ó r y m stwierdzano: „Przywilej
pierwszy miasta M y s z y ń c a nadany przez Najjaśniejszego Stanisława Augusta
Króla Polskiego w ostatnich czasach panowania Jego" ^.
O d w o ł y w a n o się do niej w dokumentach z lat n a s t ę p n y c h . R ó w n i e ż i w pro
śbie skierowanej do G ł ó w n e g o A r c h i w u m Królestwa Polskiego przez Komisję
R z ą d o w ą Spraw W e w n ę t r z n y c h o dokonanie kwerendy mającej na celu odna
lezienie przywileju erekcyjnego mista M y s z y ń c a .
Wydaje s i ę , że mylnie ł ą c z o n o tę datę z uzyskaniem indywidualnego aktu
nadania praw miejskich osadzie Myszyniec. M o ż n a natomiast sądzić, że za akt
erekcyjny przyjęto u c h w a ł ę z a w a r t ą w Konstytucji 3 Maja, która głosiła, ż e
uznaje s i ę za miasto k a ż d ą wieś liczącą ponad 100 d y m ó w .
1
2 0
M Y S Z Y N M i C I.JEGO ROI Л W T W O R Z E N I U WIljZI I ' O N A D L O K A I . N Y C I I
69
Uwiarogodnia tę hipotezę stwierdzenie, zawarte w prośbie m i e s z k a ń c ó w
M y s z y ń c a skierowanej do króla w sprawie zezwolenia na b u d o w ę ratusza
i p r z y ł ą c z e n i e okolicznych wsi. Brzmi ono następująco: „ P o w z i ą w s z y wiado
m o ś ć n i e g d y ś W i e ś Mortuny a teraz miasteczko Myszyniec od 130-tu d y m ó w ,
że u c h w a ł a konstytucji za s z c z ę ś l i w e g o panowania Stanisława Augusta króla
i Pana Naszego od r. 1792 dnia 3-go Maja dozwala że każda wieś która nad sto
d y m ó w wynosi m o ż e być w miasto z m i e n i o n e " .
-1
R ó w n i e ż m o ż n a p r z y p u ś c i ć , że za akt erekcyjny uchodził w ś w i a d o m o ś c i
przedstawicieli w ł a d z M y s z y ń c a i wielu jego obywateli dokument wydany
przez Króla Stanisława Augusta dnia I I maja 1972 r. z a b e z p i e c z a j ą c y przed
n a d u ż y c i a m i starosty o s t r o ł ę c k i e g o m i e s z k a ń c ó w M y s z y ń c a . Zachowana kopia
lego dokumentu s p o r z ą d z o n a byla z oryginału w U r z ę d z i e i Aktach Ziemskich
powiatu o s t r o ł ę c k i e g o przez m i e s z k a ń c a M y s z y ń c a Józefa Marcinkowskiego.
Tekst tego „glejtu" brzmi następująco: Stanisław August z Bożej Łaski Król
Polski, W i e l k i K s i ą ż e Litewski, Ruski, Pruski, Mazowiecki, Zmudzki... oznajmujemy niniejszym listem naszym komu o tern wiedzieć należy - iż p o ł o ż o n ą
nam jest przez P a n ó w rady, przy boku naszym b ę d ą c y c h , imieniem uczciwych
m i e s z k a ń c ó w wsi Mortuny czy M y s z y ń c a zwanym do starostwa o s t r o ł ę c k i e g o
należący, iż oni m i e n i ą c się być od urodzenia Jana Lubowidzkiego, gubernatora
starostwa o s t r o ł ę c k i e g o , na osobach swoich pokrzywdzonymi, dalszej przemo
cy tegoż o b a w i a j ą c się, a zatem suplikowano nam jest imieniem tychże uczci
wych m i e s z k a ń c ó w wsi Myszyniec, a b y ś m y onych w protekcję naszą króle
w s k ą przyjąć i list Glejt nasz od przemocy i gwałtu tegoż urodzonego Jana
Lubowidzkiego do czynienia prawnie w sądzie naszym referenderyi koronnej
w mniemane pokrzywdzenia d a ć i p o z w o l i ć raczyli, j a k o ż dajemy aż do z a k o ń
czenia sprawy i tychże m i e s z k a ń c ó w w protekcję naszą k r ó l e w s k ą przyjmuje
my m o c ą którego listu glejtu naszego wolni być mają ciż mieszczanie myszynieccy z ż o n a m i d z i e ć m i i całym m a j ą t k i e m " .
-
W dokumencie tym Myszyniec określany jest jednak w dalszym ciągu j a k o
w i e ś . Treść lego glejtu zdaje się w y k l u c z a ć m o ż l i w o ś ć wydania, w tym samym
m i e s i ą c u i roku, aktu erekcyjnego dla M y s z y ń c a .
W świetle uzyskanych m a t e r i a ł ó w ź r ó d ł o w y c h bezspornym wydaje się na
tomiast fakt otrzymania praw miejskich przez Myszyniec za r z ą d ó w pruskich.
O ż y w i o n e kontakty handlowe z s ą s i e d n i m i miastami pruskimi, a nawet wypad
ki przesiedlania się r z e m i e ś l n i k ó w niemieckich na teren M y s z y ń c a , d ą ż e n i e do
rozbudowy i p o w i ę k s z e n i a m o ż l i w o ś c i handlowych przez z w i ę k s z e n i e ilości
j a r m a r k ó w , a k t y w i z o w a ł o l u d n o ś ć do walki o prawa miejskie. Dowodzi tego
prośba m i e s z k a ń c ó w M y s z y ń c a skierowana do w ł a d z pruskich. Pismo to zna
komicie charakteryzuje rolę g o s p o d a r c z ą M y s z y ń c a w tym okresie i jego
z w i ą z k i z terenami p o ł o ż o n y m i w o k ó ł niego. Dlatego zacytuję obszernie frag
menty lego dokumentu: „ D o t y c h c z a s większa c z ę ś ć m i e s z k a ń c ó w trudniła się
rolnictwem, k t ó r e j e d n a k ż e z powodu zbyl z ł e g o piaszczystego gruntu m a ł o im
dochodu p r z y n o s i ł o i to też pewnie jest powodem, że niektórzy z m i e s z k a ń c ó w
u p r a w ę roli tylko jako zatrudnienie dodatkowe p r o w a d z ą , a zajmują się szcze
gólniej miejskimi i r z e m i e ś l n i c z y m i c z y n n o ś c i a m i , czego oczywistym dowo
dem jest, ż e obecnie lista r z e m i e ś l n i k ó w wynosi 98 i m o ż n a się s p o d z i e w a ć
najlepszych w y n i k ó w przez wyniesienie tej osady do rzędu miast [...] wsiom
70
WANDA PAPROCKA
okolicznym otworzy się s p o s o b n o ś ć łatwiejszego, p o m y ś l n i e j s z e g o s p i e n i ę ż e
nia swoich p r o d u k t ó w a tym samym daleko łatwiej będą mogli z a s p o k a j a ć
n a j g w a ł t o w n i e j s z c potrzeby swoje
P o ł o ż e n i e tego miejsca targowego jest
także ze w z g l ę d u na bliskość granicy Prus Wschodnich jako też z powodu
niezbyt wielkiej o d l e g ł o ś c i od innych miast tak dogodne, iż klasa ludzi, prze
m y s ł o w y c h i r z e m i e ś l n i k ó w szczególniej miast Willenburga i Ortelsburga 4 do
5 m i l o d l e g ł y c h znajduje się ciągle w stosunkach handlowych z m i e s z k a ń c a m i
M y s z y ń c a i tym jedynie p r z y p i s a ć należy, ż e kilkunastu kramarzy i profesjona
listów osiedliło się w M y s z y ń c u , co by nigdy nie było miało miejsca gdyby nie
zostali w stosunkach handlowych z p r z y l e g ł y m i miastami""' .
1
N i e w ą t p l i w i e w interesie w ł a d z pruskich leżało przychylne ustosunkowanie
się do prośby m i e s z k a ń c ó w M y s z y ń c a , który otrzymawszy prawa miejskie
m ó g ł stać się w a ż n y m punkiem wymiany handlowej m i ę d z y znajdującymi się
pod zaborem rosyjskim terenami polskimi a p a ń s t w e m pruskim. Otrzymanie
praw miejskich w czasie k r ó t k o t r w a ł y c h rządów pruskich s p o w o d o w a ł o , jak
należy p r z y p u s z c z a ć , z a g i n i ę c i e w okresie późniejszym części d o k u m e n t ó w
w tej sprawie i przekazanie reszty do archiwum b e r l i ń s k i e g o . W ł a d z e miejskie
nie miały wskutek tego podstaw do egzekwowania szeregu p r z y w i l e j ó w nowo
erygowanego miasta. T y m należy t ł u m a c z y ć ponowne (w roku 1826) starania
m i e s z k a ń c ó w M y s z y ń c a o uzyskanie prawa urządzenia targu tygodniowego,
tym razem od w ł a d z rosyjskich. W piśmie wystosowanym w lej sprawie do
K o m i s j i R z ą d o w e j Spraw W e w n ę t r z n y c h motywowano te starania następująco:
„z opisu historycznego miasta M y s z y ń c a raportem Komisji Wojewódzkiej
z dnia 2 5 . I X . 1820 r. przedstawionego wyczyta Komisja R z ą d o w a , ż e miasto
Myszyniec p r ó c z o ś m i u j a r m a r k ó w rocznie nie ma ż a d n e g o targu tygodniowego
dla rzeczonego miasta. Nie m o ż n a w y n a l e ź ć przywileju erekcyjnego z k t ó r e g o
by się p r z e k o n a ć m o ż n a b y ł o , jakie swobody i prawa t e m u ż nadanymi zostały
p r ó c z listu glejtu zwanego przez Najjaśniejszego Augusta Króla Polskiego
w roku 1792 wydanego, który przy raporcie z dnia 10 b.m. przesianym jest. Też
miasto Myszyniec z położenia swego o d l e g ł y m b ę d ą c od miasta Ostrołęki o m i l
5, Kolna m i l 5, Chorzele m i l 5, Przasnysza mil 7 nie mając largu tygodniowego
pozbawiony jest ł a t w o ś c i nabywania pierwszych potrzeb dla ich utrzymania
i c h c ą c w takowe się p r z y s p o s o b i ć zmuszeni s ą do innych miast p o w y ż e j
w y s z c z e g ó l n i o n y c h u d a w a ć s i ę , a przez co wystawieni są pomimo swego
u b ó s t w a na znaczne koszty najmowania p o d w ó d dla sprowadzenia potrzebnych
im w i k t u a ł ó w " .
2 4
Brak dokumentu erekcyjnego dla M y s z y ń c a p r o w a d z i ł r ó w n i e ż do konfliktu
m i ę d z y skarbem królestwa a w ł a d z a m i miejskimi o dochody z propinacji kar
czmy miejskiej. S p ó r ten, trudny do rozstrzygnięcia z baraku odpowiednich
materiałów, d o p r o w a d z i ł do s z c z e g ó ł o w y c h (w lalach s z e ś ć d z i e s i ą t y c h X I X w.)
p o s z u k i w a ń aktu erekcyjnego, z a r ó w n o w A r c h i w u m G ł ó w n y m K r ó l e s t w a
Polskiego, j a k i aktach dyrektorialnych berlińskich.
W świetle dotychczas uzyskanych z kwerendy archiwalnej m a t e r i a ł ó w ź r ó d
ł o w y c h najbardziej wyjaśniające tę spraw są dwa dokumenty: pismo G ł ó w n e g o
A r c h i w u m K r ó l e s t w a Polskiego do Wysokiej Komisji R z ą d o w e j Spraw We
w n ę t r z n y c h oraz prośba proboszcza myszynieckiego ks. Z a b ł o c k i e g o do bisku
pa p ł o c k i e g o . W pierwszym z nich czytamy: „ W dopełnieniu reskryptu Wyso-
M Y S Z Y N I E C I J E G O R O L A W T W O R Z E N I U WIĘZI P O N A Ü L O K A L N Y C H
71
kiej K o m i s j i R z ą d o w e j Spraw W e w n ę t r z n y c h i Duchownych z dnia 20 Lutego
(4 Marca) rb.w przedmiocie wynalezienia oraz przesłania w kopii p o ś w i a d c z o
nej przywileju erekcyjnego miasta M y s z y ń c a przez Króla S t a n i s ł a w a Augusta
z dnia 12 maja 1792 nadanego, G ł ó w n e A r c h i w u m K r ó l e s t w a ma zaszczyt
d o n i e ś ć iż po odbytej ścisłej tym celem kwerendy, tak w sumarj uszach i w sa
mych k s i ę g a c h rok pomieniony o b e j m u j ą c y c h , przywilej taki nigdzie w y ś l e
dzonym nie został. P o n i e w a ż A r c h i w u m G ł ó w n e nie posiada akt kompletnych
M e t r y k i Koronnej s z c z e g ó l n i e z ostatnich c z a s ó w panowania Króla S t a n i s ł a w a
Augusta, z k t ó r y c h znakomita c z ę ś ć znajduje się w Petersburgu w A r c h i w u m
przy 111 departamencie r z ą d z ą c e g o senatu, b y ć w i ę c m o ż e , że takowy t a m ż e
wynalezionym zostanie.
N a s t ę p n i e A r c h i w u m G ł ó w n e po przejrzeniu akt dyrektorialnych m i a n o w i
cie Prus Nowo-Wschodnich d o t y c z ą c y c h , w y k r y ł o akta z lat 1796 do 1806
w y ł ą c z n i e miasta M y s z y ń c a d o t y c z ą c e , w których m i ę d z y innymi znajduje się
korespondencja w z g l ę d e m przemiany wsi kościelnej miasteczka osady targo
wej Myszyniec ( K i r c h d o r f Marklflckken) na miasto nie p o w o ł u j ą c e się jednak
na w c z e ś n i e j s z y przywilej erekcyjny z 1792"*"\
Prośba ks. Z a b ł o c k i e g o zawiera natomiast następujące stwierdzenia: „Pod
ług o b o w i ą z k u mojego i dobrej chęci utrzymania wszystkiego w n a l e ż y t y m
p o r z ą d k u j a k o proboszcz to wszystko, co dawniej trzymali i posiadali księża
jezuici, a po skasowaniu j e z u i t ó w orygowane jest probostwo i to wszystko
zadane i oddane z prawami i przywilejami, co s ł u ż y ł o k s i ę ż o m jezuitom a parcansequeus m o i m antecessorom, egzekucja myszynieckiego kościoła i jego
d o c h o d ó w wykazana w y r a ź n i e . A ż dopiero po okupacji króla pruskiego części
kraju polskiego dochody s ł u ż ą c e k o ś c i o ł o w i myszynieckiemu prawami i przy
wilejami od k r ó l ó w polskich nadane służyły mu a ż do roku 1798 i były probo
s z c z ó w myszynieckich n i e z a p r z e c z a l n ą w ł a s n o ś c i ą , jako to d o c h ó d z propina
cji, brukowego i trzech j a r m a r k ó w roku dopiero wzmiankowanego, gdy rząd
pruski i w i e ś Myszyniec w miasto z a m i e n i ł i szynku obywatelom d o z w o l i ł , tym
sposobem d o c h ó d k o ś c i o ł o w i , czyli fundusz na utrzymanie w i k a r i u s z ó w ode
brał"
2 6
Wydaje s i ę że na podstawie tego ostatniego dokumentu m o ż n a ściślej niż
podają to pisma G ł ó w n e g o A r c h i w u m , w y m i e n i a j ą c e tylko lata 1796-1806 jako
okres przejścia M y s z y ń c a na prawa miejskie określić, że akt erekcyjny pocho
dzi z roku 1798, a w k a ż d y m razie w tym roku został wprowadzony w ż y c i e .
2 7
Wzrost ludności M y s z y ń c a z c h w i l ą erygowania go na miasto postępuje
bardzo szybko. D z i e s i ę c i o k r o t n y wzrost ludności m i ę d z y 1798 a 1810 r. jest
jeszcze j e d n y m argumentem p r z e m a w i a j ą c y m za przyjęciem roku 1798 za
p r a w d z i w ą d a t ę nadania praw miejskich M v s z y n c o w i . W 1820 r. m i e s z k a ń c ó w
jest j u ż 1215, d o m ó w mieszkalnych 1 4 9 \ W 1828 r. - 1380 m i e s z k a ń c ó w ,
d o m ó w 152. W 1844 r. - 1738, d o m ó w 155, w 1864 - 2000 m i e s z k a ń c ó w ,
d o m ó w 205.
R o z w ó j M y s z y ń c a ma swoje ź r ó d ł o z jego znaczeniu j a k o miejsca zbytu
p r o d u k t ó w rolniczych i hodowlanych i zakupu n i e z b ę d n y c h w gospodarstwie
a r t y k u ł ó w konsumpcyjnych. Znaczenie j a r m a r k ó w było bardzo d u ż e . Ś w i a d c z ą
o tym akta z a w i e r a j ą c e materiały d o t y c z ą c e d z i e r ż a w y d o c h o d ó w jarmarkowcgo, stanowego i brukowego, które s ą dowodem w a l k i konkurencyjnej m i ę d z y
-i
72
WANDA PAPROCKA
kolejnymi d z i e r ż a w c a m i dla olrzymania bądź przedłużenia dzierżaw, j a k rów
nież wykazy d o c h o d ó w jarmarkowego i brukowego oraz liczne prośby o z w i ę
kszenie ilości j a r m a r k ó w .
W e d ł u g „ D z i e n n i k a U r z ę d o w e g o " guberni płockiej w 1851 r.~ w M y s z y ń c u
o d b y w a ł o się 6 j a r m a r k ó w w następujące dni: I) w ś r o d ę po Trzech K r ó l a c h ,
czyli po 25 grudnia w g kalendarza p r a w o s ł a w n e g o , a po 6 stycznia w g kalen
darza katolickiego; 2) po Zwiastowaniu NP M a r i i ; 3) po Świętej Trójcy; 4) po
W n i e b o w z i ę c i u NP M a r i i , czyli po dniu 3 w z g l ę d n i e 15 sierpnia; 5) po Ś w i ę t y m
Michale, czyli po 17 w z g l ę d n i e 29 w r z e ś n i a ; 6) po Ś w i ę t y m Marcinie, czyli po
20 października w z g l ę d n i e I 1 listopada. Targi ustalano w piątki co tydzień.
Znaczenie j a r m a r k ó w dla rozwoju gospodarczego M y s z y ń c a podkreślają
prośby m i e s z k a ń c ó w o z w i ę k s z e n i e ich ilości. W jednej z nich czytamy m.in.:
„ J a r m a r k u , których dawniejszymi laty b y w a ł o w mieście M y s z y ń c u po 12,
a ostatnimi laty po 8 najmniej, w tym roku do 6 zmniejszone zostało. Zniesienie
d w ó c h j a r m a r k ó w rocznic byłoby najdotkliwszym ciosem dla dorobku miesz
k a ń c ó w samego miasta M y s z y ń c a i okolicznych w ł o ś c i a n . L u d n o ś ć miasta
składa się z samych tylko r z e m i e ś l n i k ó w , r ę k o d z i e l n i k ó w i fabrykantów [...]
Grunta miejskie piaszczyste i nieurodzajne nie dają m o ż l i w o ś c i do zajmowania
się ich u p r a w ą rolniczą i dlatego wszyscy rzucić się m u s z ą do p r z e m y s ł u ,
r z e m i o s ł aby mieli czym o p ł a c a ć podatki i w y ż y w i ć swoje familie. W takim
p o ł o ż e n i u rzeczy całą n a d z i e j ę e g z y s t e n c j i m i e s z k a ń c ó w miasta na u ł a t w i o n y m
odbycie w y r o b ó w i fabrykatów swoich [...] Jarmarki mają tę s a m ą w a r t o ś ć dla
w ł o ś c i a n okolicznych. Grunta są n ę d z n e i z samych w y d m składające się.
Miasto Myszyniec j a k o najbliższe dla nich miejsce odbytu p r o d u k t ó w z b o ż o
w y c h i inwentarzy, ma w p ł y w na ich egzystencję, albowiem inne miasta naj
mniej o 5 m i l drogi o d l e g ł e nie są przez nich w tym celu u c z ę s z c z a n e dlatego
że p ę d z e n i e inwentarza na laką o d l e g ł o ś ć w a r t o ś ć jego o wiele zmniejsza i ż e
odbycie tej dalekiej drogi dla zdobycia przedmiotu niewielkiej wartości jest dla
biednego w ł o ś c i a n a n i e o p ł a c a l n y m i c i ę ż k i m " " ' .
9
0
Wraz z rozwojem M y s z y ń c a i z w i ę k s z e n i e m się jego roli w procesie kształ
towania się gospodarki towarowej jako ośrodka wymiany produkcji rolnej
i rzemieślniczej z w i ę k s z a się ilość osób o d g r y w a j ą c y c h c z y n n ą rolę w handlu
i rzemiośle.
Z zestawienia m a t e r i a ł ó w archiwalnych m o ż n a określić liczbę rzemieślni
k ó w - m i e s z k a ń c ó w M y s z y ń c a w końcu X V I I I i X I X w.:
Lata
1789
Liczba r z e m i e ś l n i k ó w 19
(razem z p r z e m y s ł e m i handlem).
1797
98
1830
99
1864
90
Ten znaczny wzrost liczby r z e m i e ś l n i k ó w między 1789 a 1797 rokiem
m o ż n a by p r z y p i s a ć faktowi uzyskania praw miejskich przez Myszyniec, ale
wydaje się, ż e należałoby być o s t r o ż n y m w wysuwaniu takich w n i o s k ó w . B y ć
m o ż e , w spisie w 1797 г., tak jak i w lustracji z 1789 г., nie u w z g l ę d n i o n o o s ó b
m i e s z k a j ą c y c h na terenie M y s z y ń c a K o ś c i e l n e g o . Na tym terenie m i e s z k a ł o
wielu r z e m i e ś l n i k ó w . Połączenie obu części M y s z y ń c a Nowego i K o ś c i e l n e g o
w momencie powstania miasta z m i e n i ł o , jak należy sądzić, zasady dokonywa-
M Y S Z Y N I E C 1 J E G O R O L A W T W O R Z E N I U WII-ZI 1 ' O N A D I . O K A I . N Y C I I
73
nych spisów. Najdokładniejszy spis r z e m i e ś l n i k ó w z wymienieniem rodzajów
r z e m i o s ł i nazwisk p o s z c z e g ó l n y c h r z e m i e ś l n i k ó w istnieje dla 1830 r. Jest to
lista imienna z a r o b k u j ą c y c h w mieście M y s z y ń c u . Wymienia ona stolarzy,
cieśli, k a p e l u s z n i k ó w , rzeźników, tokarzy, k r a w c ó w , kuśnierzy, kołodziejów,
bednarzy, s z e w c ó w , garncarzy, piekarzy, farbiarzy. Obraz miasta M y s z y ń c a ,
jego zabudowy okolo lat czterdziestych X I X w. (odtworzona na podstawie
m a t e r i a ł ó w archiwalnych) p r z e d s t a w i a ł się następująco: „ d o m ó w mieszkalnych
było 155, w tym 6 murowanych, studni kancelaryjnych do ciągnienia wody
kołami 5, szopa drewniana gontami kryla na skład narzędzi ogniowych, plac
kancelaryjny na k t ó r y m wybudowali łaźnię, plac kancelaryjny na k t ó r y m Gąsiewski gorzelnie p o b u d o w a ł " . Analizując dane z p o s z c z e g ó l n y c h lat należy
p o d k r e ś l i ć , że w stosunku do wzrostu ludności miasta bardzo wolno rozwija s i ę
budownictwo. W 1810 r. mamy wykazane 148 d o m ó w na 2115 m i e s z k a ń c ó w .
W 1844 r. liczba ludności miasta wynosi j u ż 1738 o s ó b , d o m ó w natomiast jest
zaledwie o 7 w i ę c e j . Wydaje się, ż e istniały pewne ograniczenia w p o w i ę k s z a
niu obszaru miasta i jego rozbudowy. Ś w i a d c z y o tym kilkakrotna prośba w ł a d z
i m i e s z k a ń c ó w M y s z y ń c a o nowe grunta bądź wykorzystanie wolnych na tere
nie miasta. W jednej z nich czytamy: „I aby dla wielkiego u c i e m i ę ż e n i a
p r z y l e g ł e wioski p r z y ł ą c z o n e być mogły na przedmieścia lego miasteczka, 2 °
aby grunt do probostwa należący zawierający dwie trzecie części całej mapy,
a któren b e z u ż y t e c z n i e o d ł o g i e m leży przez pomiar w użytek m i e s z k a ń c o m
oddanym został, 3 ° aby k a r c z m ę z d e z e l o w a n ą p o w i a t o w ą w przodku miasta
3 1
r o z e b r a ć kazano a mieszczanie kosztem swoim i dobra c a ł e g o miasta Ratusz
,
i-"32
wystawie mogli
O znaczeniu, jakie pełnił Myszyniec w rozwoju gospodarczym okolicznych
wsi świadczy wzrost d o c h o d ó w z d z i e r ż a w y jarmarkowego i brukowego. W la
tach 1842-1844 w y n o s i ł on 179,85 rubli (dzierżawa trzyletnia) w latach 18651867 - 460,45 rb. W p ł y w y te przekraczały w b u d ż e c i e kasy miejskiej dochody
otrzymywane za wyszynk trunków. G ł ó w n y m przedmiotem handlu na jarmar
kach i largach myszynieckich w ciągu wieku X I X bylo bydło, trzoda chlewna
i konie, s t a n o w i ą c e także podstawowy obiekt eksportu do Prus.
W opisie largu myszynieckiego z 2 poł. X I X w. W. Olszewski (1970, s.
212-219) w y r a ź n i e podkreśla jego specyficzny charakter. Pisze on m.in.: „Przez
c a ł ą d ł u g o ś ć miasta i na całym rynku bardzo obszernym, nic więcej lu nie
zobaczysz - lylko b y d ł o , konie, a p r z e w a ż n i e wiepsze, których po parę lub
nawet kilka tysięcy szluk na każdy jarmark pędzają; chcąc kupić z t r u d n o ś c i ą
i to najwięcej korzec, m o ż n a z n a l e ź ć . O p r ó c z tego innych p r z e d m i o t ó w w bar
dzo niewielkiej wystawiają na tych jarmarkach ilości, trochę narzędzi i s p r z ę
tów wyrabianych przez r z e m i e ś l n i k ó w , trochę norymberszczyzny ot i wszy
stko. Wartość p r z y p ę d z o n y c h na jarmark inwentarzy m o ż n a przypuszczalnie
o c e n i ć przynajmniej na 30 do 40 tysięcy rubli z. których to inwentarzy 3/4 do
Prus w y c h o d z i " .
Przedstawiony materiał ź r ó d ł o w y nasuwa szereg istotnych refleksji d o t y c z ą
cych rozwoju M y s z y ń c a . Punktem zwrotnym w tym procesie była n i e w ą t p l i w i e
zamiana misji jezuickiej na probostwo oraz konsekwentna polityka administra
cji świeckiej, która dążyła do objęcia swoimi w p ł y w a m i p o w s t a j ą c e g o o ś r o d k a
życia gospodarczego terenu Puszczy Kurpiowskiej. Dalsze ograniczenie zna-
74
WANDA l'AI'ROCKA
czenia, podlegającej w ł a d z y kościelnej części M y s z y ń c a , z w i ą z a n e bylo z uzy
skaniem statusu miasta i likwidacją d o c h o d ó w k o ś c i e l n y c h p o c h o d z ą c y c h z na
danych misji dawniej przywilejów. Dla zobrazowania znaczenia tego faktu
m o ż n a p o s ł u ż y ć się s ł o w a m i proboszcza myszynieckiego, który r e l a c j o n o w a ł
ten stan rzeczy w ł a d z o m zwierzchnim w s p o s ó b pelen ekspresji: „Jak ciało
utrzymuje się pokarmem, tak to miejsce u t r z y m y w a ł o się propinacją ( k a r c z m ą ) ,
jarmarkami, w s i ą i w r ę b e m w o l n y m . W z i ą ć ciału pokarm, wszystkie członki
mdleją i opadają; przez objęcie przeznaczonego funduszu t o ż s a m o w i d a ć tu
w gospodarstwie k o ś c i e l n y m i rolniczym od c h w i l i , gdy z o s t a ł mu o d j ę t y " .
3 3
O zmienionej sytuacji ekonomicznej probostwa świadczy r ó w n i e ż cytowana
j u ż korespondencja z 1821 r. m i ę d z y proboszczem myszynieckim a biskupem
p ł o c k i m i K o m i s j ą R z ą d o w ą Spraw W e w n ę t r z n y c h .
Odebranie d o c h o d ó w z targów i karczmy, a ponadto o b c i ą ż e n i e podatkami
miejskimi, p o z b a w i ł o kościół znaczącej roli gospodarczej nie z m n i e j s z y ł o
jednak jego znaczenia jako ośrodka ponadlokalnej więzi religijnej. Z a s i ę g
o d d z i a ł y w a n i a parafii był terytorialnie duży, mimo dokonywanych p r z e s u n i ę ć
jej granic na rzecz nowo powstałych kościołów, np. w Kadzidle. Ś w i a d c z ą
0 znaczeniu parafii myszynieckiej rozmiary b u d y n k ó w k o ś c i e l n y c h , przekra
czające w i e l k o ś c i ą potrzeby samego miasta, ich rozbudowa i coraz bogatsze
w y p o s a ż e n i e oraz liczne uroczystości k o ś c i e l n e g r o m a d z ą c e tłumy wiernych
z okolicznych terenów. N a l e ż y p r z y p u s z c z a ć , że organizowanie o k a z a ł y c h pro
cesji w których uczestniczyły w strojach ludowych cale wsie z c h o r ą g w i a m i
1 obrazami, powszechne jeszcze w X X w. posiadały d a w n i e j s z ą X l X - w i e c z n ą
tradycję.
Wprawdzie nie sprzyjała tej konsolidującej roli kościoła trudna sytuacja
materialna parafii, która z m u s z a ł a do egzekwowania (często rygorystycznie)
od wiernych świadczeń na jej utrzymanie, co było przyjmowane z oporami
wobec niskiego poziomu życia i bardzo ograniczonych d o c h o d ó w m i e s z k a ń
c ó w Puszczy. J e d n a k ż e te, do pewnego stopnia incydentalne fakty, z w i ą z a n e ze
sposobami p o s t ę p o w a n i a i cechami osobowymi danego duszpasterza nie
umniejszały znaczenia parafii w tworzeniu nie tylko wyznaniowej, ale i kultu
rowej więzi p o n a d l o k a l n e j .
34
35
Myszyniec - miasto, jak w y k a z a ł y materiały ź r ó d ł o w e , rozwijało się w tym
czasie na terenie dawnej osady Marluny jako centrum gospodarcze Kurpiowsz
czyzny pod a d m i n i s t r a c j ą s t a r o s t ó w o s t r o ł ę c k i c h . R o z w ó j M y s z y ń c a m i a ł swo
j e ź r ó d ł o w znaczeniu jego jako miejsca zbytu p r o d u k t ó w rolnych i hodowla
nych oraz zakupu n i e z b ę d n y c h w gospodarstwie a r t y k u ł ó w konsumpcyjnych.
D u ż ą rolę o d e g r a ł a bliskość granicy pruskiej. W okresie kiedy Kurpiowszczy
zna znalazła się w granicach państwa pruskiego, tj. od 1795 r. do 1807 r.
nastąpiło nie tylko z w i ę k s z e n i e wymiany handlowej, ale i osiedlanie się „kra
marzy i p r o f e s j o n a l i s t ó w " z sąsiednich Prus Wschodnich, jak wspomina cyto
wany j u ż raport d o t y c z ą c y zamiany miejsca targowego Myszyniec na M i a s t o .
Ustanowienie w późniejszym okresie komory celnej w M y s z y ń c u , n a s t ę p n i e
przeniesienie do D ą b r o w y , o g r a n i c z a ł o te b e z p o ś r e d n i e kontakty ale nie z l i k w i
d o w a ł o wymiany handlowej, w pierwszym rzędzie handlu b y d ł e m , uzależnia
j ą c j ą jedynie od w y s o k o ś c i aktualnych taryf celnych.
36
M Y S Z Y N J B C J J l i G O K O L A W T W O R Z E N I U WIljZI l ' O N A D L O K A L N Y C l I
75
N a l e ż y jeszcze z w r ó c i ć u w a g ę na fakt, ż e charakter gospodarki kurpio
wskiej, niski poziom produkcji rolnej, niekorzystna sytuacja agrarna gospo
darstw sprzyjały rozwojowi zajęć pozarolniczych, m.in. przemysłu domowego.
Przedmiotem zbytu były wyroby tkackie, przede wszystkim płótno, wyroby
z drewna, produkcja kowalska i inne. Sprzyjało to rozwojowi targów i jarmar
ków, tradycyjnym formom organizacji handlu na w s i . N i e w ą t p l i w i e m o ż l i w o ś c i
rozwoju gospodarczego m ó g ł u z y s k a ć Myszyniec dzięki wyniesieniu go do
rzędu miast, j a k k o l w i e k w klasyfikacji miast Księstwa Warszawskiego, a na
s t ę p n i e K r ó l e s t w a Kongresowego, należał do najniższej I V klasy.
Ten, m o ż e nie zawsze jednolicie postępujący, zc w z g l ę d u na szereg uwarun
k o w a ń z e w n ę t r z n y c h , rozwój M y s z y ń c a jako o ś r o d k a ponadlokalnych więzi
gospodarczych z o s t a ł w pewien s p o s ó b zahamowany w momencie odebrania
mu praw miejskich na mocy ukazu carskiego z dnia J czerwca 1869 r.
Przypisy
^ Puszcze,
lasy, boty w Księstwie
Mazowieckim
K o r o n n a Lustracja X V I I I , nr 4 k. 144; Rewizja dóbr
W wojev\ówtłzlwic
rawskim, płockim
kixUewskicit województwa
C z a r t o r y s k i c h w K r a k o w i e , sygn. 3067, s. 715; Inwentarz
prowcnlów
i mazmvieekitit z ok. 1566 /:, A G A l ) : M e t r y k a
mazowieckiego
wszelkich
1565 г., R k p . B i b l i o t e k a M u z e u m X X
starostwa łomżyńskiego,
15X0 г.. A G A D : A r c h i w u m
Skarbu K o r o n n e g o , L V I , t. . V I I I , k. 49.
- A O A D : Dokument
p e r g a m i n o w y 8696.
^ Patrz też: Opis iiistoiyczny
akt. nr 1991.
miast w gub. płockiej.
Dział starych d r u k ó w i rękopisów B i b l i o t e k i Publicznej miasta Warszawy,
A R S J ( A r c h i w u m R z y m s k i e T o w a r z y s t w a Jezusowego); C a l . Brev. 1700-1710, L i t h . 57 ( f o t o k o p i e j . t. 105. к. 179;
4
Personarían
Provineiae
Litítttana
Sor,
Catalogas
Jesu.
A R S J , C a l . Brcv. 1728-1729. L i l h . 58. I . 106; Cat Brev. 1731-1732. L i t h . 58; C a l . Brev. 1737-1738. L i t h . 58.
5
6
A R S J , Historia
7
A R S J , Historia...,
8
A R S J , Historia
CollcgiiŁomżensis
Societalis
Jesu, A n n i 1694, 1640-1695. L i l h . 43-249, I . 43. k. 257.
A n n u s 1696-1704, L i l h . 44-127, I . 44. k. 132.
Resitleitliae
Misieniss
Societal's Jesu, A n n o 1698, 1 j t h . 44-127, I . 44. k. 132.
^ W M y s z y ń c u staraniem misjonarzy p r z y k r y ł o dachem kościół i wieżę z krzyżem oraz kopula z pozłacani) k u l ą . Na czterech
rogach kościoła umieszczono pozłacane krzyże. W ołtarzu - obraz M a t k i Boskiej z Dzieciątkiem w e wspanialej pozalacanej ramie. We
w n ę t r z u z n a j d o w a ł a się bogato zdobiona ambona i chór. wsparty na okrągłych k o l u m n a c h . A R S J . Historia...,
A n . 1701, 1696-1704,
L i t h . 44-342, 1. 44. k, 3 6 0 .
1
0
A R S J , Historia...,
1705-1710, L i l h . 45-24. k. 23; także J e m i e I i t y. 1975. s. 22.
^ ' ..Tego roku rozpoczęto budowę kościoła na fundamentach, jakie zoslaly po spalonym przed dziesięcioleciem przez w r o g ó w wiary
katolickiej kościele. Kościół ten pomieści 3 tysiące l u d z i " , ARSJ, Historia....
Annus D o m i n i 1719, 1717-i 772, L i t h . 4 7 - 1 , t. 54, k. 117.
A n n i 1723, 1723-1729, L i l h . 48,1.55. k. 67; W H i s t o r i i K o l e g i u m Ł o m ż y ń s k i e g o z 1725 r. czytamy, że w M y s z y ń c u ,
1_
Historia...,
„gdzie stoi d o m dla w i e l u misjonarzy, kościół tejże misji wyposażono w ołtarze rzeźbione przez cenionych artystów. Siedem ołtarzy
w y k o n a l i artyści z Gdańska dzięki hojności p. Stawskiego, lego miejsca specjalnego patrona i dobroczyńcy. Na Świętego St. K o s i k i
dużo ludzi zeszło się d o kościoła.'"; Historia....
13
b
l
Misiensis
1723-29. L i l h . 4 8 - 1 , I . 55. k. 69.
(
A R S J . Annus Collegii
Soscietatis
Łomżensis
Soc. Jesu. A n n i D o m i n i 1693. 1640-1 704. I.ith. 43-294. t. 43. k. 3 0 3 ; Лппиае
Jesu, A n n u s 1689. 1678-1689. L i l h . 42-244. t. 42, k. 263; Линии
Collegy
Łomżensis
licsitlentia
Soc. Jesu. A n n u s D o m i n i
699, 1696-1704, L i l h . 44-34. t. 44. k. 37.
1 5
Historia....
A n n u s 1719. 1717-1772, L i l h . 4 7 - 1 . 1.54, k. 117.
W d o k u m e n c i e t y m c z y l a m y : ,.tymże O j c o m p o z w a l a m y ażeby mogli w y k o ń c z y ć b u d o w y karczmy w lesie niechybnie dla
p o ż y t k u tegoż, na oczyszczonej i uprawianej przestrzeni p r o w a d z i ć w y s z y n k napilku lak zakupionego jak i przygotowanego na miejscu,
z a r ó w n o dla mieszkańców, j a k i p r z y b y s z ó w . D l a tychże pomieszczeń klaszloru a m i a n o w i c i e b u d y n k ó w : szkoły, b r o w a r u i karczmy
zezwalamy na bezpieczne i w o l n e w y c i n a n i e drzewa w lasach tychże do uż> tku d o m o w e g o a lakże na w y s z y n k różnych napojów. T o
w s z y s t k o zainteresowanym, zwłaszcza zaś w i e l m o ż n e m u Janowi Kos. staroście naszemu oslrolęckiemu obecnemu, a lakże strażnikom
leśnym polecamy, aby b y ł o w i a d o m y m " . Przywileje....
1828, s. 132-134.
' ' A G A D . A r c h i w u m Skarbu K o r o n n e g o ( A S K ) . X L V I . nr 166. /.//.
1
^
8
Historia....
A n n u s D o m i n i 1739, 1730-1742. L i t h . 49-178, I . 54. k. 1 8 1 .
A G A D , K o m i s j a Rządowa S p r a w W e w n ę t r z n y c h ( K R S W ) . nr
miasta Myszyńca
w województwie
płockim
obwoilzie ostrołęckim
1820 r.
76
WANDAPAPROCKA
Wewnętrznych
z (hita 4ll(¡ kwietnia 1S61
r.
A G A D , K R S W , nr 4408. Akta tyc
2 1
śniejszego
^
Króla
Augusta Saskiego z 1X10 г.
Fryderyka
A G A D , K R S W , nr 4412, v o l . V. Kopia urzędowa
i Akt Zieittskich powiatu ostrołęckiego
*"* A G A D , K R S W , 4412, vol .V. 'tłumaczenie
2
listu glejtu oddana przez Józefa
Marcinkowskiego
ze wsi Myszyniec do
Urzętht
10 marca 1X20 r.
z akt popruskich
dotyczttce zmiany ostu/y targowej Myszyniec
na miasto, 1797
r.
' ' A G A D , K R S W . nr 4 4 ) 0 , v o l . ! ] ] .
A G A D , K R S W , nr 4412. v o l . V.
2 5
~
-
b
/
Tamże.
Jak w y n i k a z. listu skierowanego do K r ó l a Fryderyka Augusta Saskiego przez mieszkańców M y s z y ń c a , autorzy w i d z ą rolę
w ł a d z pruskich j e d y n i e w potwierdzeniu aktu erekcyjnego króla Stanisława Augusta. Pis/ą oni: „ O b y w a t e l e miasteczka M y s z y n i e c na
moey konstytucji posiadając 130 d y m ó w w e wsi p i e r w e j z w a n e j M a r l u n y o t r z y m a l i p r z y w i l e j i wszelkie p r e r o g a t y w y miasta, które
rząd pruski p o t w i e r d z i ! . . . " , A G A D , K R S W , nr 4408.
2
8
A G A D , K R S W , nr 4206, Opisanie
histoiyczjte....
A G A D . K R S W . nr 4412, v o l . V. Dziennik urzedouy gubernii płockiej
A G A D , K R S W , ni" 4412, v o l . V. Józef
imieniem swym i mieszkańców
satnego miasta Myszyńca,
tudzież
A D A G , K R S W , nr 4 4 1 1 . v o l . IV, ll_Wv/.: nierucltoinoici
znajdujących
się i
1851,
Zyltyb uprasza o przywrócenie
icłościnn
w/amoicią
nr 2.
и- mieście
zmnie/iiouych
rzą{Jo\iych
parafii
Myszyńcu
jarmarków
a to
tnyszynieckiej,
kasy miasta Myszyńca
bęil({cycttprzy
rewizji za 1X39
r
opisanych.
~ - A G A D , K R S W , nr 4408. A kia tyczące
się miasta Myszyńca,
departamentu
1'loek, prośba
tttieszkańców...
^
A . Dobrski do dziekana, Myszyniec 29 I X 1877. A r c h i w u m Diecezji w Łomży, sygn. 320, k. 147, cyt. za: J e m i e I i t у
M
A G A D , K R S W , nr 4409, v o l . I!.
1'rzykladem świadczącym o sile o d d z i a ł y w a n i a kościoła na społeczność parafialną
1975. s. 15.
był m.in. fakt przyjęcia i stosowania
głoszonych z ambon zasad trzeźwości, akcji, przeprowadzanej w w i e l u parafiach w k r a j u . Jej bezpośrednim s k u t k i e m b y l a likvvidacja
karczmy w M y s z y ń c u , którą z a m i e n i o n o na koszary dla stacjonującego w mieście w o j s k a . A G A D , K R S W , nr 4412, v o l . V. Pismo
Gubernialnego
-
1 6
do Komisji
Rządowej
S¡>raw Wewnętrznyelt,
Rzíjdu
11 23 października 1864 r.
A G A D , K R S W , nr'4409, vol I I .
LITERATURA
G r z y b o w s k i M.
1 983 Kościelna działalność Michala Jerzego Poniatowskieg
Biskupa
Płoc
kiego 1773-1785, [ w : ] Studia z liisiorii kościoła w Polsce, t. 7.
Historia
Polski
1858 Historia Polski, t. 1, cz. 2, Warszawa.
J e m i e l i t y W.
1975 Parafie Puszczy Kurpiowskiej,
Łomża.
K o ś c i e s z a - Z a ł u s k i Ł.
1911 Najstarszy opis Puszczy Kurpiowskiej
(tłum. z łac. J. Baranowski),
„ Z i e m i a " , nr 18.
K r y ń s k i A.
1880 Stanisława Skrodzkiego porządek prawa bartnego, A r c h i w u m K o m i
sji Historycznej, t. 3, K r a k ó w .
K r z y w i c k i L.
1962 Kurpie, [ w : ] L . К r z у w i с к i , Artykuły, rozprawy 1892, t. 6, War
szawa.
O l s z e w s k i W.
1870 Od Myszyńca,
„ G a z e t a Rolnicza", nr 22, Warszawa.
P o k r o p e k M.
1965 Transport i komunikacja na Kurpiach,
[ w : ] Kuprie. Puszcza
Zielona,
t. 3, W r o c ł a w .
M Y S Z Y N I E C I J E G O R O L A W T W O R Z E N I U WIĘZI 1 ' O N A D L O K A L N Y C H
77
Przywileje
1828 Przywileje
nadania i swobody przez królów polskich, książąt mazo
wieckich i biskupów płockich udzielone miastom województwa
płockiego,
ze
brane staraniem H. Gawareckiego,
Warszawa.
Słownik
Geograficzny
1885 Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego, Warszawa, t. 6.
T r z e b i ń s k i W., B o r k i e w i c z A .
1956 Podziały administracyjne Królestwa Polskiego w okresie
1915-1918,
Warszawa.
W ó j c i c k i K., N i s z c z y c k i K.
1843 Prawo bartne, Biblioteka S t a r o ż y t n y c h Pisarzy Polskich, t. 14, War
szawa.
Wanda Paprocka
T I I E R O L E O F M Y S Z Y N I E C IN F O R M I N G T H E S U P R A L O C A L
SOCIAL TIES
Summary
The most important role for consolidating local communities was that of the centres
converging the supralocal economic, social and cultural connections of a given territory. Mys
zyniec was such a centre for the region of north-eastern Mazovia, namely for the area caalled
Kurpie. Once a village, then a small town, later became M y s z y n i e c more a village than a town
again. Erom the very beginning of its existence had an important role in the historical develop
ment of the region.
The article follows the history of the locality reaching back as far as the founding of the
mission of Jesuits there till the loss of c i v i c rights in 1870.
The settlement on the area of the Kurpie Forest had begun at the end of the sixteenth century
and at the beginning of the seventeenth. At first the influx of population had a seasonal character;
greater stabilization came in the second halfth of the seventeenth cent. Because of the growing
surge of settlers, also from neighbouring Prussia Jesuits undertook a missionary action there. It
aimed not only at reinforcing the religiousness of the inhabitants but also at counteracting the
growing influence of Protestantism. T h e first mission was founded at the time of the reign of
Jan Kazimierz. In the document obtained from the king, granting Tie priviledge of three annual
markets the name M y s z y n i e c had been mentioned-for the first time. T h e next priviledges were
granted to the mission by the king Jan Sobieski (school, brewery, inn) and the king August III
(for the weekly markets in the village of M y s z y n i e c ) . The centre of the parish of M y s z y n i e c had
been first a small chapel, later a wooden and then a stone churches were built. Apart from
reinforcing religious ties the mission played an important role for the economy of the region.
Every week the markets attracted the inhabitants of the area of the Forest and goods could be
exchanged there.
After the Jesuit Order had been abolished by the decree of the king S t a n i s ł a w August the
mission was changed into personage and the Jesuits remained as diocesan priests.
A n important point in the development of M y s z y n i e c was obtaining the c i v i c rights of a town
at the end of the eighteenth century. In the years between 1789 and 1810 the number of
population grew ten times, in 1864 there were two thousand inhabitants of the town and 205
houses. Such development of the locality was caused by its role of a place where agricultural
products were sold and peasants could buy everything they needed in their households. A s thetown developed, there were more and more people engaged in trade and craft. For example in
78
WANDA PAPROCKA
1789 there were 19 craftsmen in M y s z y n i e c while in 1864 their number ammounted to 90. T h e
growing meaning of M y s z y n i e c as the local trade centre can be also proved by the growlh of
incomes coming from the market taxes in the budget of town council. T h e expansion of the town
as the supralocal centre was set back once the decree of the Russian Tsar abolished ils c i v i c
rights as a town in 1869.
Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypck