Cyfrowa Etnografia

http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/4843.pdf

Media

Part of Etnografia i etnologia na Polskim Uniwersytecie na obczyźnie (PUNO)w Londynie / LUD 2005 t.89

extracted text

Lud, t. 89, 2005

RODERYK LANGE
Instytut Choreologii,
Poznań

ETNOGRAFIA I ETNOLOGIA NA POLSKIM UNIW ERSYTECIE
NA OBCZYŹNIE (PUNO) W LONDYNIE

Polski Uniwersytet na Obczyźnie (PUNO) ma długą i skomplikowaną hi­
storią. Myśl o stworzeniu uczelni powstała już w 1939 roku, tuż po inwazji
niemieckiej i sowieckiej na Polskę. Wśród uchodźców nie było złudzeń co
do niszczycielskich zamiarów okupantów. Potrzeba ratowania kultury pol­
skiej stała się zatem pierwszoplanowym zadaniem.
Z chwilą utworzenia rządu polskiego i polskiej armii we Francji grupa
polskich uczonych, którzy dotarli do Szwajcarii, postanowiła zapewnić cią­
głość studiów i pracy naukowej rzeszom młodych Polaków, która znalazła
się poza granicami kraju. Powstała myśl założenia polskiej uczelni w Paryżu.
1 grudnia 1939 roku, w szacownej Bibliotece Polskiej w Paryżu, której trady­
cje sięgają czasów Wielkiej Emigracji Polskiej, odbyła się inauguracja „Pol­
skiego Uniwersytetu za Granicą”. Uroczystości przewodniczył rektor uniwer­
sytetu paryskiego, prof. Roussy. Pierwszym rektorem Polskiego Uniwersytetu
został profesor Oskar Halecki, inicjator i realizator przedsięwzięcia. Uniwer­
sytet skupiał wtedy 80 profesorów i docentów oraz asystentów przedwojen­
nych uczelni polskich. Na powstałe wówczas dwa wydziały: humanistyczny
i prawno-ekonomiczny, zapisało się ponad 100 studentów. Zajęcia uniwersy­
teckie prowadzono przez 2 semestry. Wkroczenie Niemców do Paryża poło­
żyło kres działalności Uniwersytetu, którą wznowiono następnie w Wielkiej
Brytanii.
Polskie szkolnictwo wyższe rozlokowało się w Wielkiej Brytanii w kilku
ośrodkach uniwersyteckich, jak np. Polski Wydział Lekarski, Polskie Studium
Weterynaryjne i Studium Pedagogiczne w Edynburgu oraz Polska Szkoła
Architektury przy Uniwersytecie w Liverpoolu, wreszcie Politechnika Pol­
ska w Londynie pod nazwą Rady Akademickich Szkół Technicznych — RAST
i Polski Wydział Prawa przy Uniwersytecie w Oksfordzie. W roku 1947 wszyst­
kie agendy polskiego kształcenia akademickiego zostały przejęte przez Po­
lish University College w Londynie, działający w obrębie uniwersytetu lon­
dyńskiego, który to College po intensywnej działalności, został rozwiązany
w 1953 roku.

226

Roderyk Lange

Po cofnięciu przez aliantów uznania Rządowi RP na uchodźctwie w 1945
roku powstała trudna sytuacja polityczna. Chcąc ratować wyższe szkolnic­
two polskie, w roku 1949 podjęto restytucję „Polskiego Uniwersytetu na Ob­
czyźnie”, której przewodniczył profesor dr Tadeusz Brzeski. 1 września 1952
roku Rząd Polski na Uchodźstwie zatwierdził nowy statut PUNO. Nadanie
pełnych praw uczelni wyższej oraz prawa używania godła państwowego
nastąpiło 15 grudnia 1952 roku1. Wreszcie w lutym 1998 roku Rząd R.P.
w suwerennej już ojczyźnie wydał ustawę o uznaniu stopni naukowych nada­
wanych przez PUNO pomiędzy 1952 a 1990 rokiem (Dziennik Ustaw Rze­
czypospolitej Polskiej, Nr 37, z dnia 24 marca 1998, s. 1670, Poz. 203). Ak­
tem tym został zamknięty i uznany długi okres dokonań ośrodka nauki polskiej
w Londynie2. Obecnie PUNO ześrodkowuje swe działania na szerzeniu wie­
dzy o kulturze polskiej w obrębie zajęć prowadzonych na Studium Kultury
Polskiej. W skład Uniwersytetu wchodzą trzy wydziały: Humanistyczny, Pra­
wa i Nauk Społecznych oraz Nauk Technicznych.
Dokonania PUNO w całym okresie jego istnienia zasługują na specjalną
uwagę i szacunek. Przede wszystkim wiele osób spośród zdemobi lizowanej
armii polskiej i cywilnych uchodźców mogło dokończyć studia rozpoczęte
przed wojną w kraju, a także kształcić się i uzyskiwać stopnie naukowe na
polskiej uczelni. Podkreślić należy, że swą zupełną niezależność Uniwersytet
okupił brakiem finansowania przez rząd brytyjski. Początkowo uczelnia mie­
ściła się w różnych lokalach stowarzyszeń polskich w Londynie, a w 1956
roku przeniesiono ją do budynku na Princes Gardens nr 5 i potem pod nr 9,
gdzie mieściła się również Biblioteka Polska, która od początku swego ist­
nienia była zapleczem dla Uniwersytetu3. Warunki były ekstremalnie spar­
tańskie, ale dawały poczucie niezależności, wolności i kontynuacji polskiej
myśli. Wykładowcy pracowali z ogromnym entuzjazmem, bezpłatnie lub pra­
wie bezpłatnie, często po odbyciu całodziennej pracy zarobkowej w innych
instytucjach. Wreszcie przeniesienie PUNO i Biblioteki Polskiej do nowego,
własnego gmachu Polskiego Ośrodka Społeczno-Kulturalnego, przy 238-246
King Street w roku 1976, stworzyło godziwe warunki do dalszej pracy na­
ukowej i dydaktycznej.
1Wcześniejsze dekrety Prezydenta RP regulujące podstawy prawne Uniwersytetu Polskiego
zostały wydane 24 lutego 1941 r., 7 marca i 14 kwietnia 1944 r., oraz 10 kwietnia 1945 r.
2 Polski Uniwersytet na Obczyźnie — PUNO, 1. 12.1939-1.12.1989. Biuletyn — Jubileusz
50-lecia; bez daty; — Jerzy Gawenda, Wyższe szkolnictwo polskie na obczyźnie, Prace Kongresu
Kultury Polskiej, Londyn, 1985, s. 11-21; — Sprawozdania z działalności PUNO były publiko­
wane w kolejnych zeszytach „Informatora Uniwersyteckiego”, począwszy od 1961 roku. Nato­
miast kolejne Roczniki Polskiego Towarzystwa Naukowego na obczyźnie zawierają również m.in.
sprawozdania z działalności PUNO, w dziale pt, „Polskie instytucje i placówki naukowe na ob­
czyźnie”.
3 Biblioteka Polska w Londynie 1942-1992, Biblioteka Polska, „Polski Ośrodek Społeczno­
-Kulturalny”, Londyn 1993, s. 129.

Etnografia i etnologia na Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie (PUNO) w Londynie

227

Etnologia, jako przedmiot, zaistniała w środowisku polskim w momencie
przybycia do Londynu w 1947 roku prof. Cezarii Baudouin de Courtenay-Jędrzejewiczowej, która z miejsca włączyła się do życia naukowego. Zosta­
ła profesorem PUNO od momentu jego utworzenia, a tym samym etnologia
pozyskała wybitnego reprezentanta w obrębie uniwersytetu. Profesor prowa­
dziła wykłady i seminaria, na które uczęszczało również wiele osób z kręgu
innych specjalności naukowych. Dodatkowo w 1962 roku wykładała w Pol­
skim Instytucie Naukowym w Montrealu i okresowo w Paryżu. Przed wojną,
od 1929 roku, prof. Jędrzej ewiczowa była profesorem etnografii Uniwersytetu
Wileńskiego, a od 1934 roku Uniwersytetu Warszawskiego. W czasie II wojny
światowej znalazła się w Jerozolimie, gdzie organizowała różne instytucje
naukowe. Po śmierci profesora Brzeskiego, w 1958 roku, prof. Jędrzej ewi­
czowa została wybrana rektorem PUNO, którą to funkcję pełniła do ostatnich
dni swego życia, do roku 1967. Odznaczała się niezłomnym charakterem, była
ogromnie ofiarna w swojej pracy, inspirowała wiele poczynań Uniwersytetu,
a także sformułowała dwa jego główne cele:
Po pierwsze chodzi o to, aby działalności Uniwersytetu przyświecał duch wol­
ności, którego pozbawiona została nauka w Kraju i aby w miarę możności pro­
stować w świecie wolnym fałsze szerzone o Polsce. Po wtóre, starać się o to,
aby młodsze pokolenie uczonych polskich, wychowane na zagranicznych uni­
wersytetach, zachowało polską osobowość narodową, aby pozostali oni uczo­
nymi polskimi4.
Już w roku 1948 profesor Jędrzejewiczowa założyła Polską Radę Nauko­
wą na Obczyźnie, przekształconą w 1950 roku w Polskie Towarzystwo Na­
ukowe na Obczyźnie. W obrębie Towarzystwa powołała w 1953 roku Komi­
sję Etnograficzną. Szereg swoich artykułów prof. C. Jędrzejewiczowa
publikowała właśnie w kolejnych Rocznikach PUNO, jak np.: Onomastyka
najstarszych żywotów świętojerskich (Londyn 1954/5), Legenda o Krakusie
Mistrza Wincentego i o pogromcy smoka św, Jerzym (1955/6), Kalendarz świętojerski i zbadany w Bazylice Grobu w Jerozolimie Omfalos — ośrodek świa­
ta (1954/5).
Prof. Jędrzejewiczowa badała epos ludowy, obrzędowość ludową i cechy
mityczno-symboliczne, szczególnie w kulcie świętego Jerzego. Tropiła też
wątki klasyczne w mitologii słowiańskiej. Była pierwszym fenomenologiem
w etnologii polskiej, skrupulatnie poszukującym znaczeń etymologicznych.
Jej zainteresowania w tym zakresie niechybnie nawiązują do językoznawcze­
go warsztatu naukowego jej ojca, wielkiego uczonego, Jana Baudouina de
Courtenay oraz jej własnych studiów w zakresie językoznawstwa i filologii

4 „PUNO, Informator Uniwersytecki”, Londyn, 1967, s. 9.

228

Roderyk Lange

klasycznej, ukończonych dyplomem w 1910 roku na uniwersytecie peters­
burskim, na podstawie rozprawy Język modlitewnika maryjnego wieku XVI
wydanego przez prof. Ptaszyckiego. W 1922 roku habilitowała się u prof.
Witolda Klingera w zakresie etnologii i etnografii na podstawie pracy Święta
Cecylia. Przyczynek do genezy apokryfów.
Zainteresowania prof. Jędrzejewiczowej były bardzo szerokie i często pio­
nierskie w obrębie etnologii. Rozumiała i doceniała na przykład znaczenie
muzyki i tańca jako przejawów kultury. Dała temu wyraz, inicjując i tworząc
program badawczy na Uniwersytecie Warszawskim, który miał zaowocować
powstaniem narodowego archiwum tańca. Łączyło się to z przygotowaniem
eksponatów na międzynarodową wystawę tańców, którą zorganizowano
z okazji Wystawy Światowej w Paryżu w 1937 roku5. Stoisko polskie było
wtedy ewenementem w skali światowej. Cały ten dorobek, jak i zaawanso­
wana praca na temat kultu św. Jerzego, spłonęły w czasie wojny w Warsza­
wie. Żaden z innych podejmowanych przez prof. Jędrzejewiczową obszernie
opracowanych tematów nie doczekał się ukończenia. Należała do tych na­
ukowców, którzy stosunkowo mało publikowali. Natomiast w rozmowach
i dyskusjach, w czasie spotkań seminaryjnych potrafiła inspirować, rozbu­
dzać zainteresowania naukowe i kierować uwagę na złożoność problematyki
kulturowej ukazywanej porównawczo lub w bardzo szerokim kontekście. Wy­
chowała kilka roczników etnografów i etnologów polskich, którzy kontynu­
owali jej założenia. Prof. Jędrzejewiczową działała w Społeczności Akade­
mickiej Uniwersytetu Stefana Batorego w Londynie, była m.in. członkiem
Zarządu Zrzeszenia Polskich Profesorów i Wykładowców na Obczyźnie,
a także członkiem Towarzystwa Historyczno-Literackiego w Paryżu i Royal
Anthropological Institute w Londynie. Po długiej chorobie prof. C. Baudouin
de Courtenay-Jędrzej ewiczowa zmarła 22 lutego 1967 roku w Londynie
i została tam pochowana u boku swego męża, przedwojennego premiera Rządu
Polskiego, Janusza Jędrzejewicza, zmarłego w 1951 roku6.
Następcą profesor Jędrzej ewiczowej na PUNO został Lucjan Turkowski.
Początkowo rozpoczął studia w zakresie filologii słowiańskiej i polskiej oraz
1
Baudouin de Courtenay-Jędrzejewiczowa C., O tańcach ludowych w Polsce, „Teatr Ludo­
wy”, R. XXVII, nr 8, 1935, s. 112-119 (Referat wygłoszony na Międzynarodowym Kongresie
Tańców Ludowych w Londynie, w lipcu 1935 roku); Tańce i stroje, „Arkady” 1937, Rok III, nr 5
(Pokaz w TOSSPO eksponatów wysyłanych na Wystawę Międzynarodową Tańców Ludowych
w Archives de la Danse w Paryżu); Folk Dances and Wedding Customs in Poland, Paris, Archi­
ves de la Danse, 1937.
6 Lucjan Turkowski, Prof. dr Cezaria Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa.
Wspomnienie, „Lud” t. 52; 1968, s. 357-360 (Podaje częściowo bibliografię prac prof. Jędrzejewiczowej). — Janina Piłatowa, Śp. Cezaria Baudouin de Courtenay Jędrzejewiczową, „Biuletyn
Zrzeszenia Polskich Profesorów i Wykładowców Szkół Akademickich”, Londyn 1967, s. 14-17;
Anna Zadrożyńska, Dorota Zamojska, Cezaria Anna Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa (1885-1967), w: Etnografowie i ludoznawcypolscy. Sylwetki, tom I, Kraków 2002.

Etnografia i etnologia na Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie (PUNO) w Londynie

prof. Roderyk Lange

229

230

Roderyk Lange

geografii na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie, a od 1929 roku stu­
diował etnografię pod kierunkiem Cezarii Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutzowej. W 1934 roku uzyskał tytuł magistra w zakresie etnografii i etnologii
na podstawie pracy o tkactwie ludowym. Złożył również na wydziale huma­
nistycznym drugą pracę na temat garncarstwa ludowego na Wileńszczyźnie.
Były to dwie dziedziny jego szczególnego zainteresowania. Już w czasie stu­
diów prowadził intensywne badania na terenach wschodnich Rzeczypospoli­
tej (Wileńszczyzna, Nowogródczyzna, północne Polesie i Wołyń). Gromadził
materiały do Atlasu Kultury Ludowej w Polsce. Zbierał też eksponaty dla
Muzeum Etnograficznego USB i dla innych muzeów polskich. Jeszcze jako
student prowadził ćwiczenia z etnografii w Wyższej Szkole Nauk Politycz­
nych. W 1935 roku przeniósł się do Warszawy wraz z prof. Jędrzejewiczową,
pracował w Muzeum Etnograficznym w Warszawie i podjął studia doktoranc­
kie. Rozprawa doktorska pt. Tkactwo ludowe i rzemiosło tkackie w Wileńskiem i Nowogródzkiem była już opublikowana w 1939 roku, ale niestety cały
nakład został zniszczony w drukami w czasie wojny. Ocalał jedynie nadpalo­
ny wstępny rozdział pracy, opublikowany później w serii Zeszytów Nauko­
wych PUNO w 1977 roku7. Również cały jego materiał zebrany w czasie dłu­
goletnich badań terenowych w poprzednim okresie uległ zniszczeniu w czasie
wojny. Pozostałe części rękopisów zostały przekazane po jego śmierci do Za­
kładu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. Adama Mickie­
wicza w Poznaniu.
W 1939 roku Lucjan Turkowski wrócił do Wilna i działał w Armii Krajo­
wej. W 1941 roku został aresztowany i zesłany do Uzbekistanu. Natychmiast
zaczął zbierać materiały etnograficzne u stóp Tień-Szań. W 1942 roku wstą­
pił do oddziałów Armii Polskiej gen. Andersa i znalazł się w Palestynie.
W stopniu podporucznika został redaktorem technicznym wydawnictw woj­
skowych. Nie zaprzestał jednak prac terenowych. Zebrał pokaźny materiał
dotyczący rolnictwa na tym terenie, który później w części opublikował8.
Po zakończeniu wojny i demobilizacji z trudem urządzał się w Londynie,
pracując ciężko fizycznie w fabryce i potem, wskutek interwencji przyjaciół,
jako urzędnik. Brał jednak wydajnie udział w pracach PUNO pod kierun­
kiem prof. C. Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowej. Pani
profesor była też promotorem ponownie podjętego doktoratu. W 1960 roku
7 Lucjan Turkowski, Źródło oddziaływań na tkactwo ludowe w Wileńszczyźnie i Nowogródz­
kiem, PUNO, „Zeszyty Naukowe Wydziału Humanistycznego”, z. 6, Londyn 1977 (Przedsłowie
profesora Tadeusza Sulimirskiego zawiera cenne dane do życiorysu i osobowości prof. Turkow­
skiego).
8 Lucjan Turkowski, Egejski ośrodek kultury ogrodniczej. Kolebka pochodzenia uprawnych
roślin, „Rocznik PUNO” nr 8, Komisja Etnograficzna Wydziału Humanistycznego, 1957-58;
Lucjan Turkowski, Peasant Agriculture in the Judaean Hills, „Palestine Exploration Quarterly”,
Londyn 1969, z. 1 i 2.

Etnografia i etnologia na Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie (PUNO) w Londynie

231

uzyskał stopień doktora w zakresie etnologii i etnografii na podstawie pracy
pt.: Tkactwo ludowe a rzemiosło tkackie w Wileńskiem i Nowogródzkiem. Praca
ta została opublikowana w kraju w 1984 roku9. Na podstawie pracy pt.: Kul­
tura rolnicza w Górach Judzkich Jordanii Zachodniej przeprowadzono jego
habilitację w 1964 roku i nadano tytuł docenta. Już w poprzednim okresie
wykładał na PUNO, a w 1969 roku został mianowany profesorem. Prof. Tur­
kowski był znakomitym badaczem terenowym. Cechowała go niezwykła su­
mienność w ocenie faktów. Pomimo licznych klęsk życiowych kontynuował
prace badawcze w wysoce niesprzyjających warunkach. Był człowiekiem kul­
turalnym, życzliwym, a jednocześnie krytycznym w ocenie sytuacji. Intere­
sował się też żywo sztuką i architekturą. Został nawet certyfikowanym prze­
wodnikiem po Londynie. Prof. Turkowski zmarł nagle w Londynie 2 stycznia
1976 roku. Jego zwłoki zostały spopielone, przewiezione do kraju i tam po­
chowane10.
Następcą prof. Turkowskiego na PUNO został Roderyk Lange. Studia
w zakresie filologii polskiej rozpoczął w 1956 roku na Uniwersytecie im. Mi­
kołaja Kopernika w Toruniu, uczęszczając jednocześnie na seminarium etno­
graficzne, prowadzone przez prof. dr Marię Znamierowską-Prafferową, dawną
uczennicę prof. Cezarii Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutzowej na Uniwer­
sytecie w Wilnie. W związku z tym, że Katedra Etnologii na UMK w Toruniu
była w tym okresie katedrą usługową, bez prawa nadawania stopni nauko­
wych, R. Lange przeniósł się na studia etnograficzne na Uniwersytet Wro­
cławski. Dyplom magisterski w zakresie etnografii i etnologii otrzymał w 1965
roku, na podstawie pracy pt. Morfologia i rozpowszechnienie kujawiaka, na­
pisanej pod kierunkiem prof. dr. Józefa Gajka. W roku 1959 ukończył specja­
listyczne studium w zakresie analizy i notacji ruchu (kinetografii) w Folkwang
Hochschule w Essen, u prof. Albrechta Knusta.
Począwszy od 1954 roku prowadził intensywne badania terenowe nad folk­
lorem tanecznym, pod kierunkiem prof. Znamierowskiej-Prufferowej. Pra­
cami tymi objął kolejno następujące regiony: Kujawy, Pałuki, południowe
Kaszuby, Ziemię Dobrzyńską, Chełmińską i Złotowską. Dorywczo: Wielkopolskę, Podhale, okolice Żywca, Kieleckie i także niektóre regiony sąsiednich
krajów słowiańskich. Od 1958 do 1967 roku prowadził intensywne szkolenie
na studium kinetografii w Warszawie, zorganizowanym przez Ministerstwo
Kultury i Sztuki w Centralnej Poradni Amatorskiego Ruchu Artystycznego
(CPARA). Począwszy od 1958 roku koordynował też akcję zbierania folklo­
ru tanecznego w Polsce, przy pomocy pozyskanych i instruowanych przez
9 Lucjan Turkowski, Tkactwo ludowe a rzemiosło tkackie w Wileńskiem i Nowogródzkiem,
„Rocznik Muzeum Narodowego Rolnictwa w Szreniawie” 1 .14,1984.
10 Maria Znamierowska-PrufFerowa, Lucjan Turkowski (1905-1976) „Lud” t. 61, 1977,
s. 413-416. Witold Dynowski, Lucjan Turkowski (wspomnieniepośmiertne), „Etnografia Polska”
t. 23, 1979, z. 2., s. 11-15.

232

Roderyk Lange

siebie słuchaczy. Rezultaty tych akcji zbieraczych były kolejno publikowane
w ramach specjalnej serii przez Centralny Dom Twórczości Ludowej w War­
szawie, długo jeszcze po jego wyjeździe z kraju w 1967 roku. Kolejne tomy
ukazujące się po 1967 roku pozbawione były niestety konsultacji i redakcji
inicjatora serii11. Rezultatem wszystkich tych prac było utworzenie w 1959
roku. Działu Tańca w nowo powstałym, samodzielnym Muzeum Etnograficz­
nym w Toruniu. W roku 1960 R. Lange opublikował metodę postępowania
badawczego i dokumentacji folkloru tanecznego12. Praca ta stała się podsta­
wą dla badań nad tańcem w kraju i za granicą.
W latach 1965-1967 prowadził wykłady z etnologii tańca w Katedrze Et­
nologii UMK w Toruniu, kierowanej wtedy przez prof. dr Jadwigę Klima­
szewską.
Po zamknięciu Działu Tańca w 1966 roku, R. Lange wyjeżdża do Anglii
w 1967 roku i podejmuje pracę badawczą i dydaktyczną w Laban Art of Mo­
vement Studio w Addlestone. Już po wyjeździe z Polski otwarty został jego
przewód doktorski na UMK w Toruniu w 1968 roku. Promotorem została
mianowana profesor Maria Znamierowska-Priifferowa.
W związku z niemożliwością powrotu do kraju doktoryzuje się w 1975
roku na PUNO w Londynie, na podstawie pracy: The Nature o f Dance, An
Anthropological Perspective 13. Promotorem był prof. Lucjan Turkowski,
a obrona odbyła się w obecności przybyłej z kraju prof. Marii Znamierowskiej-Priifferowej. R. Lange podejmuje wykłady z antropologii tańca kolejno
na Queen’s University w Belfaście (1975-82), London University Gold­
smiths’ College (1976-1993) oraz na Edinburgh University i wielu innych
uniwersytetach angielskich i zagranicznych. W 1977 roku habilitował się na
PUNO na podstawie rozprawy Tradycyjny taniec ludowy w Polsce ijego prze­
obrażenia w czasie i przestrzeni, publikowanej w Zeszytach Naukowych Wy­

11 Dąbrowska G., Tańce Kurpiów Puszczy Zielonej, CPARA, Warszawa 1967; Dekowski J.P.,
Hauke Z., Folklor regionu opoczyńskiego, COK, Warszawa 1974; Drabecka M., Folklor Warmii
i Mazur, COK, Warszawa 1978; Lange R., Krzyżaniak B, Pawlak A., Folklor Kujaw, COK, War­
szawa 1979; Marcinkowa J., Folklor taneczny Beskidu śląskiego, CPARA, Warszawa 1969; taże
Tańce ludowe Zagłębia Dąbrowskiego, „Ziemia Będzińska” 1972, s. 238-256; Marcinkowa J.,
Sobczyńska K., Pieśni, taniec i obrzędy Górnego Śląska, COK, Warszawa 1973; Michalikowa
L., Chrząstowscy Z. i S., Folklor Lachów Sądeckich, COK, Warszawa 1973; Pawłowski W., Cieślińska A., Krużycka H., Folklor Ziemi Lubuskiej, COK, Warszawa 1975; Romowicz M., Folklor
Górali Żywieckich, COK, Warszawa 1978.
12 Roderyk Lange, Taniec ludowy w pracach Muzeum Etnograficznego w Toruniu. Metoda
pracy i kwestionariusz, Muzeum Etnograficzne, Toruń 1960.
13Praca doktorska ukazała się w druku: Roderyk Lange, The Nature of Dance. An Anthropolo­
gical Perspective, Macdonald & Evans LTD, London 1975. Polska wersja pt.: O istocie tańca
ijego przejawach w kulturze. Perspektywa antropologiczna, wydana została w 1988 roku przez
PWM w Krakowie.

Etnografia i etnologia na Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie (PUNO) w Londynie

233

działu Humanistycznego PUNO14. Recenzentem rozprawy był prof. dr Tade­
usz Sulimirski. Koreferentem był profesor dr John Blacking z Queen’s Uni­
versity w Belfaście. W 1977 roku został mianowany docentem PUNO i odtąd
prowadził systematyczne wykłady i konsultacje w zakresie etnografii Polski
i antropologii kulturowej, aż do roku 1992. W roku 1979 otrzymał nominację
na profesora etnologii PUNO. Równologle z rozległą pracą dydaktyczną, dzia­
łalnością publikacyjną i wydawniczą, kontynuował badania terenowe nad
kulturą tańca m.in. w Indonezji, Melanezji, Egipcie oraz wśród Słowian Po­
łudniowych.
Począwszy od 1989 roku pracował w pełnym wymiarze na Wydziale Hi­
storycznym Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, na zaprosze­
nie Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej. W 1997 zakończył się pro­
ces nostryfikacji jego habilitacji na UAM, przedłużający się z powodu braku
odpowiednich przepisów prawnych. W 1998 roku otrzymał oficjalną nomi­
nację na profesora UAM. Prowadził wykłady z zakresu antropologii tańca do
2003 roku. W roku 1993 założył Instytut Choreologii w Poznaniu, którego
dyrektorem pozostaje do dzisiaj. Od 1999 roku prowadzi też systematyczne
wykłady z antropologii tańca w Akademii Muzycznej im. Fryderyka Chopina
w Warszawie.
Prof. R. Lange jest członkiem korespondentem Polskiego Towarzystwa
Naukowego na Obczyźnie w Londynie od 1980 roku; członkiem zwyczaj­
nym od 1985 roku Fellow Royal Anthropological Institute, London; Co-chair­
man of the ICTM Study Group of Ethnochoreology (1986-1992); Fellow In­
ternational Council of Kinetography Laban; Member Conceil International
de la Danse — UNESCO Paris15 etc.
Z grona przedwojennych etnografów polskich, którzy znaleźli się w Lon­
dynie, wspomnieć należy jeszcze dwie dalsze osoby. Z Zakładu Etnografii
w Katedrze na Uniwersytecie Warszawskim, kierowanym przed wojną przez
Cezarię Baudouin de Courtenay-Jędrzejewiczową, znalazła się na uchodź­
stwie p. mgr Irena Karpińska-Kowal. Nie włączyła się jednak do prac na
PUNO. Uczęszczała sporadycznie na niektóre zajęcia, seminaria i uroczysto­
ści. Jeszcze w Warszawie brała udział w przygotowaniu eksponatów do sto­
iska polskiego na wystawę tańców i strojów w 1937 roku w Paryżu16.
14 Roderyk Lange, Tradycyjny taniec ludowy w Polsce i jego przeobrażenia w czasie i prze­
strzeni, „Zeszyty Naukowe Wydziału Humanistycznego PUNO”, z. 7, Londyn 1978. (Ponieważ
koreferentem w przewodzie habilitacyjnym był prof. John Blacking, oryginalna wersja rozprawy
została przygotowana w języku angielskim).
15Dariusz Kubinowski (red.), Taniec — choreologia — humanistyka. Tomjubileuszowy dedy­
kowany profesorowi Roderykowi Langemu, Fundacja-Instytut Choreologii w Poznaniu, Poznań
2000. (W tomie tym [na s. 311-322] zawarty jest biogram i bibliografia prac prof. R. Langego).
16Jestem osobiście wdzięczny za przekazane mi przez śp.p. mgr Karpińską swego czasu wia­
domości o przebiegu tych prac i za fotografie obiektów ze stoiska polskiego na wystawie w Pary­
żu uratowane z pożogi wojennej.

234

Roderyk Lange

Drugą etnografką z okresu przedwojennego była w Londynie mgr Kazi­
miera Domaniewska-Sobczak. Ukończyła studia na Uniwersytecie Stefana
Batorego. W tym okresie odbyła też dłuższy staż w Muzeum Etnograficznym
w Monachium. Jesienią roku 1939 zostaje starszą asystentką przy Katedrze
Etnografii, kierowanej wtedy przez prof. dr. Kazimierza Moszyńskiego. Uni­
wersytet przestał istnieć w grudniu 1939 roku. Do Anglii przybyła w 1946
roku z Niemiec, gdzie znalazła się po Powstaniu Warszawskim. W Londynie
podjęła pracę naukową w Blood Group Reference Laboratory, pod kierun­
kiem słynnego hematologa dr. Arthura Mouranta. Utworzył on nową dziedzi­
nę nauki związanej z badaniami rozprzestrzenienia grup krwi w zasięgu świa­
towym, co umożliwiło mu określenie pewnych nowych danych dotyczących
przebiegu ewolucji rodzaju ludzkiego, migracji ludności, naturalnej selekcji
i geograficznego zasięgu występowania określonych chorób. Kazimiera Do­
maniewska-Sobczak pracowała w tym zakładzie aż do przejścia na emeryturę
w 1985 roku. Włączyła się całkowicie w nową dziedzinę wiedzy i jej zaintere­
sowania ześrodkowały się odtąd na antropologii genetycznej. Jest współautor­
ką czterech monografii i szeregu artykułów17. Od 1977 roku włączyła się do
pracy dydaktycznej na PUNO, początkowo jako asystentka. W roku 1979 dok­
toryzowała się na podstawie pracy The AB Blood Group na Wydziale Humani­
stycznym PUNO. Promotorami byli: prof, dr Władysław Skiba i prof, dr Tade­
usz Sulimirski. W 1980 roku przeniosła się na nowo utworzony Wydział Prawa
i Nauk Społecznych PUNO, gdzie wykładała głównie w zakresie swej nowej
specjalizacji. W 1985 roku została mianowana profesorem PUNO. Chartered
Librarian; Fellow Royal Anthropological Institute, London; Fellow Royal
Society of Medicine; wieloletni członek Zarządu Polskiego Towarzystwa Na­
ukowego na Obczyźnie. Prof. Kazimiera Domaniewska-Sobczak zmarła
w Londynie 19 kwietnia 2004 roku.
Z wszystkich przedmiotów wykładanych na Wydziale Humanistycznym
PUNO na pierwszym planie była zawsze przede wszystkim polonistyka i histo­
ria Polski. Inne dziedziny wiedzy były wykładane jako przedmioty pomocni­
cze. Brak możliwości urządzenia badań terenowych był główną przeszkodą
stworzenia na PUNO specjalizacji z zakresu etnografii i etnologii. Wyjątko­
wo tylko pojawiały się możliwości podejmowania tematów w tym zakresie
na studium magisterskim czy doktoranckim18. Przedmiot etnologii i etnogra­
17 Np. A.E. Mourant ■— A.C. Kopeć — K. Domaniewska-Sobczak, The distribution of the
human blood groups and other polymorphisms, Oxford University Press, 1976. Zob. dalej: Kazi­
miera Domaniewska-Sobczak, Polski wklad do antropologii genetycznej, „Prace Kongresu Kul­
tury Polskiej” t. VII., Prace Ogólnonaukowe, PTNO, Londyn 1988, s. 21-77 (biogram s. 280).
18Zob. np. Danuta Szczepanik, The Polish University in London, w: Taniec— Choreologia —
Humanistyka, Fundacja Instytut Choreologii w Poznaniu, 2000, s. 67-68. Mąż p. mgr. Szczepa­
nik pochodził ze Śląska. Mogła więc urządzić sobie w domu warsztat badawczy w zakresie gwary
śląskiej i realiów etnograficznych, przeprowadzając ciągłe wywiady z mężem i członkami jego
rodziny, przybywającymi z wizytami do Londynu; Mgr Czesław Czapliński, przedwojenny in-

Etnografia i etnologia na Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie (PUNO) w Londynie

235

fii był jednak istotnym dopełnieniem wiadomości o kulturze polskiej na Wy­
dziale Humanistycznym PUNO, a potem na Studium o Kulturze Polskiej.
Zajęcia były zawsze gorliwie uczęszczane, nie tylko przez studentów, ale
i przez dawnych absolwentów uczelni przedwojennych. Dla tych ostatnich
był to sposób na zachowanie choćby pośredniego kontaktu z krajem.

Roderyk Lange
ETHNOGRAPHY AND ETHNOLOGY AT THE POLISH UNIVERSITY
IN EXILE IN LONDON
(Summary)

The Polish University in Exile has had a long and complex history. It was established
on 1 December 1939 in Paris. When Germany invaded France and came to Paris,
the university was moved to Great Britain; at that time there were Polish faculties at the
universities in Edinburgh, Liverpool, Oxford and London.
In 1947 all the fields o f Polish academic education were taken over by the Polish
University College (being part o f London University), which existed until 1953. In 1949
an independent Polish University in Exile was established; it has existed until today in
London.
In 1998 the Government o f the Republic o f Poland enacted a law on the recognition
of the scholarly degrees conferred by the Polish University in Exile (until 1990). The
achievements o f the University have also been recognized.
Ethnology as a subject was offered for the first time to the Polish community when
Professor Cezaria Baudouin de Courtenay-Jqdrzejewiczowa came to London in 1947.
In 1958 she was elected rector o f the Polish University in Exile and served as a rector
until her death in 1969. Her successor, Prof. Lucjan Turkowski, was appointed profes­
sor o f the Polish University in Exile in 1969 and lectured there until 1976. Professor
Lucjan Turkowski was succeeded by Roderyk Lange, who was appointed professor o f
the Polish University in Exile in 1979 and taught ethnology until 1992.
The group o f Polish pre-war ethnographers, who came to London, included also Ire­
na Karpinska-Kowal and Kazimiera Domaniewska-Sobczak, who specialized in gene­
tic anthropology. The latter was appointed professor o f the Polish University in Exile in
1985.

spektor szkolny na terenach wschodnich Rzeczypospolitej, wielce zasłużony dla oświaty na uchodź­
stwie, podjął pod moim kierunkiem pracą doktorską w 1985 roku. Był on doskonale obeznany
z kulturą chłopską, w rezultacie wieloletnich inspekcji terenowych, połączonych z dłuższymi po­
bytami na wsi. Praca zapowiadała się obiecująco. Niestety nie została dokończona. Mgr Czapliń­
ski włączył się intensywnie w prace Kongresu Kultury Polskiej w 1985 r. Zmarł w październiku
1993 roku. Patrz: In Memoriam, Rocznik XXXVI PUNO, 1992-93, s. 18-20. Także Czesław
Czapliński, red., Prace Kongresu Kultury Polskie], tom IX, Oświata, Książka i Prasa na Obczyź­
nie, PUNO, Londyn 1989; tamże o nim: Czesław Czapliński, Polskie szkolnictwo podstawowe
i średnie na Obczyźnie, s. 22—32.