-
extracted text
-
K
O
M
U
N
I
K
A
T
Y
„ E t n o g r a f i a Polska", t. X I V z. 2
ALEKSANDER
POSERN-ZIELlNSKI
DOROBEK MEKSYKAŃSKIEJ ARCHEOLOGII I ETNOGRAFII
w świetle opracowań bibliograficznych
Postęp badań naukowych w dyscyplinach historycznych jest niero
zerwalnie związany ze wzrostem wiedzy o faktach z naszej przeszłości
dziejowej. Ten zaś zależny jest od aktualnej bazy źródłowej, jaką po
szczególne dyscypliny w określonym momencie swego rozwoju dyspo
nują. Dalszy jednak rozwój badań wywołuje z kolei stałe narastanie
nowych źródeł — otwierając dostęp do takich informacji, jakie uprzed
nio dostrzeżone i spożytkowane być nie mogły.
Postulat jak najszerszego udostępnienia tych źródeł w celu ich peł
nego wykorzystania w toku prac badawczych, a dalej weryfikacja do
tychczasowych twierdzeń i sądów oraz wykrywanie nowych związków
między t y m i źródłami a faktami są bezpośrednimi przyczynami jako
ściowego i ilościowego wzrostu literatury fachowej.
Żywiołowy rozwój badań archeologicznych i etnograficznych, nowo
czesne, efektywne metody eksploracyjne zwiększają niemal w postępie
geometrycznym literaturę przedmiotu. Każdy dzień przynosi nowe po
zycje — a możliwości pełnego wykorzystania odpowiedniej literatury
przy szerszym temacie i terenie są niewielkie .
Podstawowym zatem problemem warsztatowym jest sposób i metody
właściwego wyboru odpowiedniej — reprezentatywnej i możliwej do
opanowania porcji literatury. Jest to oczywiście związane z subiektywną
postawą badacza, sposobem jego pracy, ale nie bez znaczenia pozostaje
tu odpowiedni poziom dostępnej i możliwie wszechstronnej informacji
naukowej.
1
1
P o g ł ę b i a j ą c y s i ę stale r o z z i e w m i ę d z y i l o ś c i ą u d o s t ę p n i a n y c h ź r ó d e ł i l i t e r a
t u r ą p r z e d m i o t u a m o ż l i w o ś c i ą w y c z e r p a n i a lub w y z y s k a n i a n a j w a ż n i e j s z y c h t y l
ko p o z y c j i i z a s o b ó w a r c h i w a l n y c h jest s z c z e g ó l n i e w i d o c z n y w w a r s z t a c i e n a u k o
w y m h i s t o r y k a d z i e j ó w n a j n o w s z y c h . Zob. T . J ę d r u s z c z a k , Zastosowanie
ma
szyn matematycznych
w badaniach
historycznych,
„ S t u d i a Metodologiczne. Z e s z y t y
P o ś w i ę c o n e I n t e g r a c j i N a u k i " , n r 3; 1967, s. 67-77.
116
A L E K S A N D E R POSERN-ZrELIŃSKI
Rola bibliografii w tym systemie, rozumianym w podwójnym sen
sie — jako spis dokumentów i publikacji oraz jako metodyka sporzą
dzania tego rodzaju rejestrów — nie wymaga szerszych komentarzy .
Dla historyka nauki stanowi ona bazę historiograficzną i źródłoznawczą,
dla każdego badacza posiada przede wszystkim charakter informacyjny,
stanowiąc podstawowy punkt wyjścia dla dalszych studiów. Nowo
cześnie wyposażony warsztat naukowy nie może obyć się dziś bez spi
sów bibliograficznych najróżnorodniejszych typów i rodzajów.
Wyrazem tej właśnie potrzeby są różnego rodzaju próby organizo
wania prac bibliograficznych w skali międzynarodowej. Wprawdzie
niepowodzeniem zakończyła się inicjatywa stworzenia jakiejś wszech
ogarniającej bibliografii uniwersalnej , ale wzrost produkcji wydawni
czej sprawił konieczność powołania międzynarodowej instytucji, której
zadaniem byłaby koordynacja, organizacja i typizacja prac bibliogra
ficznych. W tym właśnie celu powołano przy UNESCO specjalny Mię
dzynarodowy Komitet do Spraw Bibliografii, Dokumentacji i Termi
nologii (Comité Consultatif International de Bibliographie, de Documen
tation et de Terminologie). Współpracuje on z wieloma krajami —
w t y m także i z Meksykiem, którego inicjatywom
bibliograficznym
i dorobkowi w tej dziedzinie poświęcone są niniejsze rozważania.
Pracom bibliograficznym w zakresie szeroko pojętej etnografii po
wszechnej patronuje — powołany również pod auspicjami UNESCO —
Międzynarodowy Komitet do Spraw Dokumentacji Nauk Społecznych
(International Committee for Social Sciences Documentation), współ
pracujący wydatnie z Międzynarodową Unią Nauk Antropologicznych
i Etnologicznych (International Union of Anthropological and Ethnolo
gical Sciences). Dorobkiem tego Komitetu jest powołanie nowej serii
wydawniczej publikującej międzynarodowe roczniki bibliograficzne.
Jeden z tych bieżących spisów bibliograficznych obejmuje publikacje
z dziedziny społecznej i kulturowej antropologii, w anglosaskim rozu
mieniu tych t e r m i n ó w . Z ramienia naukowego środowiska Meksyku
2
3
4
2
Zob. A . Ł y s a k o w s k i , Określenie
bibliografii,
„ B i u l e t y n I B " , t. 3: 1950 ;
S. V r t e l - W i e r c z y n s k i ,
Teoria
bibliografii
w zarysie,
W r o c ł a w 1951;
Biblio
grafia, Poradnik
metodyki
bibliograficznej,
W a r s z a w a 1960.
3
T a n i e u d a n a p r ó b a p r z e p r o w a d z o n a b y ł a n a pocz. X X w. z i n i c j a t y w y I n
stitut I n t e r n a t i o n a l de B i b l i o g r a p h i e . D o w i o d ł a ona n i e m o ż l i w o ś c i s t w o r z e n i a b i
bliografii u n i w e r s a l n e j , k t ó r a z a s t ą p i ć m i a ł a z e s p o ł y bibliografii bibliografii, biblio
grafii n a r o d o w y c h i s p e c j a l n y c h .
4
J e s t to s e r i a D o c u m e n t a t i o n in the S o c i a l S c i e n c e s . W j e j r a m a c h u k a z u j ą
s i ę p e r i o d y c z n i e co r o k : International
bibliography
of sociology;
International
bi
bliography
of political science; International
bibliography
of economics
oraz o m a w i a
n a t u : International
bibliography
of social and culture
anthropology.
Oprócz tych
D O R O B E K MEKSYKAŃSKIEJ
117
ARCHEOLOGII I ETNOGRAFII
w pracach nad tymi bibliografiami uczestniczył dr Eusebio. Dávalos
Hurtado, były dyrektor głównego centrum badań antropologicznych —
Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (Instituto Nacional de
Antropología e Historia).
Specyfika amerykanistyki w Polsce, określona ograniczonymi moż
liwościami badań terenowych i brakiem głębszych tradycji w tej dyscy
plinie, determinuje w zasadzie kierunek prac naukowo-badawczych.
Sytuacja ta sprzyja studiom nad dostępnymi w szerszym zakresie źród
łami pisanymi. Wykorzystanie opisów dziejopisarskich: roczników, kro
nik, materiałów pamiętnikarskich, relacji, wspomnień, zapisów archi
walnych i wreszcie szeroko pojętej literatury przedmiotu, umożliwia
nie tylko weryfikację dotychczasowych twierdzeń, ale i wykrycie no
wych powiązań i oddziaływań z przeszłości i teraźniejszości kontynentu
amerykańskiego .
W tego rodzaju pracach nie wystarczą jednakże ogólne i bieżące
spisy bibliograficzne — tak typowe dla wieku X X . Ogrom produkcji
wydawniczej i intensyfikacja badań nie sprzyjają powstawaniu reje
strów retrospektywnych, ewidencjonujących publikacje w ściśle okreś
lonym, zamkniętym odcinku czasu. Takich właśnie bibliografii sięgają
cych aż do okresu konkwisty potrzebuje współczesna amerykanistyka.
Ilościowy wzrost amerykanistycznych bibliografii, dający się zauważyć
od 1945 r., nie niweluje bynajmniej trudności w znalezieniu odpowied
niej literatury. Ogólna orientacja w aktualnym dorobku określonej dzie
dziny badań utrudniona jest przez ograniczone możliwości dostępu do
księgozbiorów. To już jednak jest problem raczej natury technicznej,
choć dla rozwoju polskiej amerykanistyki posiadający duże znaczenie .
Wśród amerykanistycznych bibliografii tylko bieżące rejestrują
w sposób może najbardziej całościowy prace dotyczące całego konty
nentu, od Alaski i Grenlandii aż do Ziemi Ognistej. Przeważnie publi
kowane są one w poszczególnych amerykanistycznych czasopismach,
takich jak np. „American Anthropologist", „American Antiquity",
,,Cuadernos Americanos", „America Indígena" oraz w największej mie5
6
bibliografii
w
bieżących
podobnych
Abstracts
5
Zob.
wydawanych
seriach
i The
w
tzw.
„abstrakty":
Psychological
Abstracts.
M . F r a n k o w s k a, Zadania
Paryżu
jak
przez
np.
UNESCO
International
i potrzeby
polskiej
ukazują
się
także
Political
Science
amerykanistyki,
„Etno
g r a f i a P o l s k a " , t. 10:19166, s. 238-239.
6
i
Jednym
I I I (1969
kazu
pozycji
ten
realizuje
IHKM
PAN
z
r.)
w
zadań
polskiej
Seminarium
amerykanistyki
Amerykanistycznym
amerykanistycznych
znajdujących
m.
Etnograficzna
in.
Pracownia
sformułowanych
w
Poznaniu
się
w
polskich
Zakładu
na
II
(1965
jest s p o r z ą d z e n i e
zbiorach.
Etnografii
Postulat
Powszechnej
P o z n a n i u , gdzie p o w s t a j e c e n t r a l n y k a t a l o g a m e r y k a n i s t y c z n y .
F r a n k o w s k a ,
op. cit,
s. 246,
248.
r.)
wy
Zob.
118
A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIÑSKI
7
rze w „Journal de la Societé des A m é r i c a n i s t e s " . Inne bibliografie
posiadają z reguły ograniczony zasięg i zakres, obejmując w najlepszym
przypadku wielkie terytoria kulturowe — jak np. całą Amerykę Pół
nocną na północ od Rio Grande lub Amerykę Łacińską, czy tylko Ame
rykę Środkową i krąg Wysp Antylskich.
Wśród wielu inicjatyw zmierzających do stworzenia centralnego
ośrodka studiów bibliograficznych w zakresie amerykanistyki, i to nie
tylko antropologiczno-etnograficznej, wymienić należy działający pod
auspicjami UNESCO Latyno-Amerykański Ośrodek Badań Nauk Spo
łecznych (Latin American Center for Research in the Social Sciences)
oraz działający w stolicy Meksyku — Panamerykański Instytut Geo
grafii i Historii (Instituto Panamericano de Geografía e Historia) . Ten
ostatni zasłużył się szczególnie wydawaniem specjalnego biuletynu b i
bliograficznego, poświęconego amerykańskiej antropologii: ,,Boletín B i
bliográfico de Antropología Americana". Na jego łamach publikowane
są już od 1937 r. na j różnorodniej sze spisy bibliograficzne od bibliografii
osobowych i tematycznych do regionalnych . Natomiast w 1953 r. w i n
nej serii wydawniczej tegoż Instytutu ukazała się bibliografia Juana
Comasa obejmująca najważniejsze, wybrane prace dotyczące tubylczych
kultur amerykańskich .
Obszar Meksyku — obok Wyżu Andyjskiego i Stanów Zjednoczo
nych Ameryki Północnej, jest niemal klasycznym terenem zaintereso
wań amerykanistyki światowej. Przyczyny tej nienajsłuszniejszej pola
ryzacji badań tkwią — wydaje się — w samej historii Meksyku, w jego
wspaniałych prekolumbijskich dziejach i latach podboju oraz osadnictwa
8
9
10
7
N a j p e ł n i e j s z e z e s t a w y bibliograficzne z a m i e s z c z a co r o k „ J o u r n a l de l a S o
c i e t é des A m é r i c a n i s t e s " w y d a w a n y w P a r y ż u od r o k u 1896. D z i a ł z a t y t u ł o w a n y
„ B i b l i o g r a p h i e A m é r i c a n i s t e " o p r a c o w y w a ł w l a t a c h 1919-11932 z n a n y u c z o n y P. R i vet, a n a s t ę p n i e do 1941 r . P. B a r r e t . Po w o j n i e ta c e n n a i n i c j a t y w a z o s t a ł a r e a k t y
w o w a n a , a d z i a ł bibliograficzny pod n i e z m i e n i o n y m t y t u ł e m p r o w a d z i M . D o r é
i S. L u s s a g n e t .
8
P i e r w s z y k o n g r e s I n s t y t u t u P a n a m e r y k a n s k i e g o o d b y ł s i ę w 1932 r. w R i o
Janeiro.
Zob. R . S. B o g g s, Bibliografía
del folklore
mexicano,
„Boletin Bibliográfico
de A n t r o p o l o g í a
Americana",
(BBAA), I I I apéndice,
México
1939,
ss.
122.;
W. J i m é n e z
M o r e n o , Materiales
para una bibliografía
etnográfica
de la
Amé
rica Latina,
„ B B A A " , t. 1:1937, s. 47-77, 167-197; t. 2:1938, s. 289-421; M . M a l d o nado
K o e i r d e 11, Bibliografía
mexicana
de
prehistoria,
„ B B A A " , t. 9:1947,
s. 66-71; t. 10:1948, s. 98-102, t. 11:1948, s. 148-153; A . M a r i n o
Flores,
Biblio
grafia antropológica
del Estado
de Guerrero,
„ B B A A " , t. 115-116:1954, t. 23,3—289;
R . H . V a l l e , Bibliografía
antropológica
americana
1938-1940, „ B B A A " , i. 4:1940,
s. 165-215, t e n ż e , Bibliografía
Maya, „ B B A A " , a p é n d i c e , do t. 1-5J1937-1941, s. 404
de
9
1 0
J . C o m a s , Bibliografía
selectiva
de los culturas
indígenas
blicacioines d e l Instituto P a n a m e r i c a n o de G e o g r a f í a e Historia",
de América,
„Put. 166:1953, s. 282.
119
D O R O B E K MEKSYKAŃSKIEJ A R C H E O L O G I I I E T N O G R A F I I
hiszpańskiego. Ta obfitość relacji, źródeł archiwalnych i stanowisk
archeologicznych w pełni odpowiada jednak roli miejscowych kultur
prekortezjańskich w rozwoju Nowego Świata. Stąd też wiele zagadnień
rozpracowywanych na obszarze Doliny Meksyku i Jukatanu posiada
kluczowe znaczenie dla całej amerykanistyki. Zwrócenie zatem uwagi
tylko na bibliografie tego obszaru nie będzie posiadało charakteru w y
łącznie zawężającego, lecz pozwoli na lepszą orientację w morzu lite
ratury „meksykanistycznej".
Podstawową pracą w t y m zakresie jest wydana w 1923 r. Bibliografia
bibliografii meksykańskich
— Leon Nicolasa, profesora z Muzeum Na
rodowego w Meksyku (Museo Nacional de Arąueologia, Historia y Etno
grafia) i ówczesnego kierownika Departamentu Antropologii Anato
micznej tegoż muzeum (Departamento de Antropologia Anatómica).
Zawierała ona nie tylko bibliografie z kategorii regionalno-podmiotowych, t j . opublikowanych na terenie Meksyku, ale rejestrowała również
katalogi zagraniczne dotyczące problematyki meksykańskiej .
Z takich ogólnych bibliografii tego właśnie rodzaju wymienić należy
opublikowaną w 1942 r. w Nowym Yorku selektywną bibliografię W i l
sona Charlesa, obejmującą ważniejsze książki poświęcone Ameryce
Środkowej . Dla etnografa duże też znaczenie będą posiadały biblio
grafie historyczne, gdyż szczególnie w meksykańskim piśmiennictwie
historiograficznym X V I i X V I I w. wyraźnie zauważyć się daje etnogra
ficzny kierunek zainteresowań ludzi nauki tych czasów. Przewodnikiem
po tego rodzaju literaturze będzie przede wszystkim wydana w 1956 r.
Bibliografia historii Meksyku — Roberto Ramosa i Meksykański
słownik
biograficzny — M . A. Perala, obejmujący dzieje Meksyku do 1944 r.
Charakter bibliografii kompletnych posiadają rejestry publikacji do
tyczące poszczególnych regionów Meksyku lub jego stanów. Większość
z nich — to wynik działalności naukowo-dokumentacyjnej lokalnych
ośrodków meksykańskich — muzeów, instytutów oraz organów władz
administracyjnych . Wyjątkiem jest retrospektywna bibliografia Pół
wyspu Kalifornijskiego za lata 1535-1956, ułożona przez C. Ellen Barrett i wydana w 1957 r. w Los Angeles .
11
12
13
14
1S
1 1
1 2
New
N . L e ó n , Bibliografía
bibliográfica
mexicana,
M e x i c o 1923, ss.
M . C h . W i l s o n , Books
about
Middle
America.
A selected
Y o r k , 1942.
1 3
R . R a m o s , Bibliografía
de la historia
•r a 1, Diccionario
biográfico
mexicano,
Mexico
de México,
1944.
M e x i c o 1956;
66.
bibliography,
M. A.
1 4
Pe-
Zoo. np. H . P é r e z
M a r t í n e z , J . de D . P é r e z
Galaz,
Bibliografía
del Estado de Campeche,
C a m p e c h e 1943, s. 381; J . S a n t a m a r í a
Francisco,
Bibliografía
general de Tabasco, t. 3, V i l l a H e r m o s a 1946.
1 5
E. B a r r e t ,
Baja
California
1535-1956.
Bibliography,
Los
Angeles
1957.
120
A L E K S A N D E R POSERN-ZFELIŃSKI
Wszystkie wymienione tu kategorie bibliografii, choć ważne, nie
mogły zaspokoić potrzeb i ułatwić pracy amerykanistom — etnografom
i archeologom. Wprawdzie, wspomniany już biuletyn Instytutu Panamerykańskiego dostarczył wielu cennych informacji, nie zastąpił on jednak
pełnej bibliografii. L u k i tej nie wypełniła także wydana w 1954 r. przez
Narodowy Instytut do Spraw Tubylczych (Instituto Nacional Indigeni
sta) bibliografia M . G. Parra i W. Jiménez Moreno, obejmująca swym
terytorialnym zasięgiem nie tylko Meksyk, ale i całą Amerykę Środ
kową . '
Tymczasem Meksyk stawał się od lat czterdziestych i pięćdziesiątych
głównym ośrodkiem badań amerykanistycznych na całą Amerykę Ła
cińską. Uczeni meksykańscy zajmować zaczęli miejsca cudzoziemskich
badaczy, a meksykańska archeologia i etnografia po okresie emancypacji
wkroczyła z powodzeniem na arenę światową z niemałym dorobkiem
faktograficznym, teoretycznym i metodologicznym. Za tymi jakościo
w y m i zmianami krył się ogromny wzrost tytułów czasopism fachowych,
towarzystw naukowych, instytucji i innych organizacji badawczych
prowadzących z reguły własną, i to dość szeroką działalność wydaw
niczą.
Jeśli np. w latach 1900-1905 główny ośrodek badań kultur indiańskich,
Muzeum Narodowe, wydawał przeciętnie od 5 do 10 tytułów (pomijam
tu artykuły), to w latach sześćdziesiątych Narodowy Instytut Antropo
logii i Historii (INAH) opublikował po 50 i więcej woluminów. A nie
jest to przecież jedyna instytucja zajmująca się tą problematyką. Po
dobnie wygląda sytuacja rozpatrywana pod kątem ilości literatury fa
chowej w stosunku do określonego terytorium. I tak w 1960 r. publika
cji o treści archeologicznej i etnograficznej dla kulturowego regionu
Doliny Meksyku naliczono już około 1600, nie uwzględniając drobnych
not, listów do redakcji i recenzji. Kilkakrotnie więcej literatury poświę
conej jest strefie kultury Majów — Gwatemali i Jukatanowi.
Dopiero rok 1962 przyniósł etnologii meksykańskiej dwie wielkie re
trospektywne bibliografie, które nie tylko stały się' nieodzownym na
rzędziem warsztatu każdego amerykanisty, ale umożliwiły dokonanie
oceny rozwoju i stanu badań w Meksyku i o Meksyku.
Pierwsza z nich — pełna bibliografia prac Narodowego Instytutu
Antropologii i Historii (INAH) i jego instytucjonalnych poprzedników
ukazuje imponujący dorobek naukowców meksykańskich od r. 1827 do
1962 . Pierwsza skromna jeszcze próba podsumowania blisko 150-let16
17
1 6
xico
M. G . P a r r a ,
y Centro
17
grafía
América.
El Instituto
nacional,
W.
Nacional
INAH,
J i m é n e z
Moreno,
1850-1950, M é x i c o 1954, ss.
de
Antropología
M é x i c o 1962, ss.
342.
Bibliografía
indigenista
de
Mé
343.
e Historia.
Su
contribución
a la
biblio
D O R O B E K MEKSYKAŃSKIEJ A R C H E O L O G I I I E T N O G R A F I I
121
1 8
niej działalności I N A H podjęta została jeszcze w 1954 r . Wydana w 8
lat później bibliografia dedykowana została 35 Międzynarodowemu K o n
gresowi Amerykanistów, który obradował wówczas w Meksyku. Zawiera
ona około 900 dokładnie adnotowanych opisów poszczególnych tomów
naukowych periodyków, publikacji książkowych oraz wydawnictw seryj
nych, zestawionych w przejrzystym układzie chronologicznym. Uzupeł
niona dobrymi indeksami — onomastycznym i rzeczowym, bibliografia
ta spełnia doskonale swe informacyjne zadanie. Jest to bez wątpienia za
sługa prof. Antonio Pompa y Pompa — dyrektora archiwum i biblioteki
Instytutu (INAH).
Zawarte w tym rejestrze noty ilustrują, jak szeroko pojmuje się
w Meksyku termin „antropologia" — wybity obok „historii" w oficjal
nej nazwie Instytutu (INAH). Antropologię meksykańską należy rozpa
trywać na podobnie szerokiej płaszczyźnie jak czyni się to w krajach
anglosaskich, choć w wielu drugorzędnych raczej aspektach zaznaczają
się tu wyraźne różnice. Wystarczy wymienić tu tylko jej silnie akcen
towane związki z naukami historycznymi.
W skład antropologii — jako wszechstronnej nauki o człowieku i je
go wytworach — wchodzą cztery klasyczne, jak to podkreśla się w Mek
syku, dyscypliny: antropologia fizyczna (antropologia física), archeolo
gia, językoznawstwo (lingüistica) i etnografia.
Ta ostatnia dyscyplina j a w i się w najróżniejszych postaciach i za
kresach, akcentowanych zwykle w odpowiednich określeniach przymiot
nikowych. Nie posiadały i nie posiadają one jednak znaczenia obowiązu
jącego i wprowadzane oraz używane są często tylko przez pojedynczych
badaczy. Wyłącznie tytułem zilustrowania tego zjawiska wymienić tu
można kilka przykładowo wybranych terminów tego typu. Mamy więc
najbardziej zbliżoną do archeologii poprzez swą bazę źródłową — etno
grafię starożytną (etnografía antiqua) lub prekolumbijską (etnografia
precolombina). Problematyka tradycyjnych społeczności znajduje się
w zakresie tzw. etnografii tubylczej (etnografía aborígena). Współczes
nością natomiast wraz z jej strukturalnymi przemianami zajmuje się
przede wszystkim tzw. etnologia nowoczesna (etnologia moderna) oraz
antropologia społeczna (antropología social). Obok tych ogólniejszych nie
jako subdyscyplin antropologicznych wykształciły swoje specyficzne me
tody badawcze i język naukowy dziedziny wąsko-specjalistyczne, naj
częściej z pogranicza kilku nauk. Przykładem służyć nam może etnogeografia — rozumiana jako „geografia człowieka tubylczego", geografia I n
dian (geografía de los aborigénes). Nadmienić tu jednak wypada, iż okre1 8
El
científica
Instituto
Nacional
y de cultura,
de
Antropología
M é x i c o 1954, ss. 92.
e
Historia.
Su
contribución
editorial
122
A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI
ślenia w rodzaju „tubylec", „tubylczy" (aborigen) nié są już obecnie
w użyciu. Posiadają one bowiem w odczuciu „Latynosów" wybitnie pejo
ratywne zabarwienie. Godzą one w pewnym stopniu w patriotyczne
uczucia narodu meksykańskiego, są sprzeczne z zasadami obiektywizmu
naukowego. Wypierane i zwalczane, zostały stopniowo zastąpione zbliżo
nym pod względem semantycznym terminem „indigena" spotykanym
obecnie często w nazwach szeregu instytucji, serii wydawniczych i t y t u
łach publikacji.
Wszystkie te cztery podstawowe dyscypliny antropologiczne repre
zentowane są w działalności Instytutu (INAH) bardzo nierównomiernie.
Zdecydowanie na plan pierwszy, sądząc z publikacji, wybija się archeo
logia. Tematyce etnograficznej i historycznej, w t y m dziejom przedkolumbijskim, kolonialnym i nowożytnym, poświęcono znacznie mniej
miejsca. W skromnym zakresie reprezentowane są w dorobku Instytutu
prace z antropologii społecznej. Jest to przecież dyscyplina na gruncie
meksykańskim stosunkowo młoda, gdyż pierwsze publikacje o t y m cha
rakterze zaczęły ukazywać się dopiero w latach 20-tych, a większość po
roku 1940, kiedy to na szerszą skalę zajęto się zagadnieniem akulturacji.
Ta zmiana w przedmiocie badań zwróciła zainteresowania meksykańskiej
etnografii także na pomijaną dotychczas problematykę europejską w jej
ludoznawczym sensie. Bez takich bowiem studiów nie może być mowy,
jak powiedział czołowy znawca kultury Nahua — M . León-Portilla,
0 właściwym zrozumieniu specyfiki narodu meksykańskiego .
Bibliografia prac I N A H sięga retrospektywnie aż do 1827 r., choć sam
Instytut powstał dopiero w 1939 r. Jak się jednak okazuje, instytucjo
nalne tradycje I N A H sięgają jeszcze dalej — dosłownie w „prehistorię"
meksykańskiej antropologii. W X V I I I w. bowiem wicekról Nowej Hisz
p a n i i — Antonio María de Bucareli y Ursúa (1771-1779), słynny ze swych
„oświeconych" rządów, zainicjował zbieranie „starożytności meksykań
skich". W ten sposób doszło wkrótce do powstania tzw. Schroniska Sta
rożytności Meksykańskich (Conservatorio de Antigüedades Mexicanas)
1 Gabinetu Historii Naturalnej (Gabinete de Historia Natural). W 1822 r.
powstaje Muzeum Narodowe, którego ówczesna skromna siedziba i zbio
ry w niczym nie dorównywały dzisiejszemu Narodowemu Muzeum A r
cheologii, Historii i Etnogafii. Stało się ono wraz z tzw. Wydziałem
Antropologii (Dirección de Antropologia) utworzonym w 1917 r. przy
Ministerstwie Rolnictwa i jeszcze kilku innymi organizacjami zalążkiem
19
i» W y r a z e m z a i n t e r e s o w a ń e t n o g r a f i ą E u r o p y s ą p r o g r a m y n a u k o w o - b a d a w c z e
M u s e o de las C u l t u r a s , E l Colegio de M é x i c o , Instituto de I n v e s t i g a c i o n e s H i s t ó
r i c a s p r z y U n i v e r s i d a d N a c i o n a l A u t ó n o m a de M é x i c o ( U N A M ) i E s c u e l a N a c i o n a l
de A n t r o p o l o g i a e H i s t o r i a , zob. M . L e ó n - P o r t i l l a ,
European
ethnology
at
the universities
of Mexico,
„ E t h n o l o g i a E u r o p a e a " , t. 1:1967 n r 4, s. 323.
123
D O R O B E K MEKSYKAŃSKIEJ A R C H E O L O G I I I E T N O G R A F I I
przyszłego Instytutu (INAH) — głównego ośrodka badawczego i koor
dynatora studiów antropologicznych, podległego obecnie Ministerstwu
Oświaty (Secretaría de Educación Publica).
Najstarsza publikacja uwzględniona w bibliografii Instytutu to po
chodząca z 1827 r. i licząca zaledwie kilka stron broszura, będąca opi
sem kolekcji „starożytności meksykańskich" znajdujących się w zbio
rach Muzeum Narodowego . Długie lata, bo aż do początków naszego
stulecia, dominowała zdecydowanie literatura tego właśnie rodzaju:
przewodniki muzealne i katalogi. W 1877 r. ukazuje się pierwszy perio
dyk — „Kronika Muzeum Narodowego" („Anales del Museo Nacional
de México") — poświęcony głównie rozprawom archeologicznym, choć
nie brak i artykułów z dziedzin przyrodniczych: paleontologii, zoologii
i mineralogii. Czasopismo to ukazuje się aż do 1945 r., kiedy zostaje
przekształcone w „Kronikę Instytutu" („Anales del I N A H " ) .
Na przełomie X I X i X X w. obok archeologów dużą aktywność prze
jawiają także lingwiści. Ukazuje się w tym czasie wiele prac języko
znawczych poświęconych językom poszczególnych indiańskich grup oraz
liczne opracowania słowników hiszpańsko-tubylczych.
Publikacje etnograficzne należą w tym okresie jeszcze do rzadkości.
Jedna z pierwszych monografii historyczno-etnograficznych wydana zo
staje w latach 1904-1906. Jest to praca pióra jednego z najwybitniej
szych etnologów meksykańskich — Nicolasa León, poświęcona Taraskom .
Prawdziwy rozwój badań nad kulturą potomków przedkolumbijskich
cywilizacji następuje dopiero po burzliwym okresie rewolucji meksy
kańskiej z lat 1910-1917. Demokratyzacja stosunków sprzyjała rozwo
jowi i postępowi nauki, a udział Indian w walce zbrojnej zwrócił na
nich uwagę i uświadomił władzom rolę i znaczenie „kwestii tubylczej"
oraz potrzebę opracowania programu włączania Indian do meksykań
skiej wspólnoty narodowej .
20
2 1
22
2 3
2 0
I . l i s i d r o, e G . I s i d r o , Colección
de las antigüedades
en el Museo Nacional,
M é x i c o 1827, ss. 4, i l . 12.
mexinas
que
existen
2 1
„ A i n a l e s d e l Museo N a c i o n a l de M é x i c o " . U k a z y w a ł s i ę o d 1(377 r. w 5 s e
r i a c h , z k t ó r y c h k a ż d a p o s i a d a ł a o d d z i e l n ą n u m e r a c j ę . W s u m i e u k a z a ł o s i ę 28 w o
luminów.
2 2
C z ę ś ć p i e r w s z a monografii j a k o N . L e ó n , L o s Tarascos,
ukazała się w Mek
s y k u w 1904 r., ss. 117. C z ę ś ć d r u g a , z a w i e r a j ą c a m a t e r i a ł y etnograficzne p o s t k o r t e z j a ń s k i e ( L a etnografia
post-cortesiana
y actual)
o p u b l i k o w a n a z o s t a ł a dopiero
w 1906 r. w 3 t o m i e drugiej s e r i i ( S e g u n d a é p o c a ) „ A n a l e s d e l Museo' N a c i o n a l de
México".
2 3
Zoto. I . F , C h o r o s e a j e w a, Problema
akkulturacji
w mieksikanskoj
etno
grafii,
[w:] Sowriemiennaja
amierikanskaja
etnográfica.
Tieorieticzeskije
naprawlenija i tiendiencji,
M o s k w a 1963, s. 227-230.
124
A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI
W 1920 r. ukazuje się pierwszy numer miesięcznika „Ethnos", ma
jącego na celu popularyzację w społeczeństwie szeroko pojętej wiedzy
antropologicznej i wyników studiów nad Meksykiem i Ameryką Środ
kową . W dziewięć lat później powstaje inny periodyk o wiele m ó
wiącej nazwie — „Quetzalcoatl" — organ Towarzystwa Antropologii
i Etnografii (Sociedad de Antropología y Etnografía de M é x i c o ) . Były
to jednak czasopisma efemeryczne, znikające zazwyczaj po roku bądź
kilku latach, a tylko oficjalne organy Muzeum Narodowego — „Kro
nika" i „Biuletyn" („Boletin del Museo Nacional de M é x i c o " ) utrzy
mują się nieprzerwanie.
Cennym dorobkiem ówczesnej historiografii meksykańskiej są liczne
publikacje prekolumbijskich manuskryptów hieroglificznych oraz sze
regu relacji i kronik z okresu odkrycia Meksyku (Descubrimiento),
podboju (Conquista) i chrystianizacji tego kraju (Evangelización). Nie
jednokrotnie udostępniono w ten sposób szerokiemu ogółowi źródła do
tychczas nigdzie nie publikowane.
Rok 1939 — rok X X V I I Międzynarodowego Kongresu Amerykanistów, który obradował wówczas w Meksyku, nie był pod względem
ilości publikacji nadzwyczaj płodny. Nadmienić tu jednak wypada, iż
właśnie wtedy ukazał się „Atlas Archeologiczny Republiki Meksyku" —
jedno z pierwszych osiągnięć założonego w tymże roku Instytutu
(INAH)
Następne dwa lata to okres organizowania Narodowej Szkoły Antro
pologii i Historii (Escuela Nacional de Antropología e Historia), pierw
szej tego rodzaju w świecie wyższej uczelni. Od 1941 r. rozpoczyna się
kształcenie studentów w czterech podstawowych dyscyplinach antropo
logicznych , z wyraźnym jednak naciskiem na dobre przygotowanie
2 i
2S
26
28
2 4
„ E t h n o s . R e v i s t a M e n s u a l de E s t u d i o s A n t r o p o l ó g i c o s sobre M é x i c o y C e n
t r o - A m é r i c a " . C z a s o p i s m o to w y d a w a n e b y ł o n i e r e g u l a r n i e od k w i e t n i a 1920 r. C a
ł o ś ć z a w a r t a -została w t r z e c h k r ó t k i c h s e r i a c h . P i e r w s z a — w r o k u 1920, d r u g a
pod z m i e n i o n y m j u ż t r o c h ę t y t u ł e m „ E t h n o s , R e v i s t a D e d i c a d a a l E s t u d i o y M e
j o r í a de l a P o b l a c i ó n I n d í g e n a de M é x i c o " w r o k u 1923, a t r z e c i a w 1925 r.
2 5
„ O j u e t z a l e ó a t l . Ó r g a n o de l a S o c i e d a d de A n t r o p o l o g í a
xico". P i e r w s z y n u m e r u k a z a ł s i ę w m a j u 1929 r.
y Etnografía
de
Mé
2 6
„ B o l e t i n del Museo N a c i o n a l de M é x i c o " w y d a w a n y b y ł w s z e ś c i u s e r i a c h
w l a t a c h 1903-1934. P o p r z e r w i e t r w a j ą c e j do 1960 r. u k a z u j e s i ę j a k o „ B o l e t i n
IHAN".
2 7
A t l a s A r q u e o l ó g i c o d e l a R e p ú b l i c a M e x i c a n a . C h o ć p r z y g o t o w a n y do d r u k u
p r z e z I n s t y t u t ( I N A H ) w y d a n y z o s t a ł w serii „ P u b l i c a c i ó n n u m . 41 del Instituto P a
n a m e r i c a n o de G e o g r a f í a e Historia", M é x i c o 1939, ss. 293 + m a p y .
2 8
W l a t a c h 1937-1941 w y k ł a d a s i ę p r z e d m i o t y antropologiczne n a N a r o d o w e j
S z k o l e N a u k B i o l o g i c z n y c h ( L a E s c u e l a N a c i o n a l de C i e n c i a s B i o l ó g i c a s ) , w I n s t y
tucie P o l i t e c h n i c z n y m (Instituto P o l i t é c n i c o N a c i o n a l ) , n a k t ó r y m u t w o r z o n o D e -
125
DOHOBEK MEKSYKAŃSKIEJ A H C H E O L O G I I I E T N O G H A F I I
ich w zakresie nowoczesnych metod badawczych i ukierunkowaniem
w stronę etnografii stosowanej (antropología aplicada). Oprócz urzędo
wego rocznika tejże uczelni („Anuario de la ENAH") od 1952 r. ukazuje
się naukowy kwartalnik stowarzyszenia studentów tej szkoły — ,,Tlat o a n i " . Jego nazwa nawiązuje do przedkolumbijskich tradycji; była
ona bowiem w owych czasach jednym z tytułów honorowych władcy
Azteków, a w szerszym znaczeniu oznaczała także tzw. „mówców" —
pewną kategorię urzędniczą w azteckim aparacie administracyjnym.
Początek lat 60-tych w dorobku wydawniczym Instytutu (INAH) to
zalew literaturą popularnonaukową: katalogami i przewodnikami po
naj różnorodniej szych stałych i czasowych ekspozycjach oraz krótkimi
monografiami poszczególnych słynnych architektonicznych kompleksów
przedkolumbijskich. Wśród większych prac wymienić należy studium
na temat neolitycznej rewolucji w Mezoameryce — José Lorenzo oraz
reedycję słynnej w latach trzydziestych pracy Manuela Moreno o poli
tycznej i społecznej organizacji Azteków .
Katalog publikacji I N A H zamyka w zasadzie unikalna i pionierska
praca Ignacio Bernala wydana w 1962 r. pt. Bibliografia
archeologii
i etnografii Mezoameryki i Północnego Meksyku, której poświęcimy tu
szczególnie dużo u w a g i .
Jej autor — dziś pierwsza osoba w meksykańskiej antropologii i dy
rektor I N A H — jest wybitnym specjalistą w dziedzinie archeologii i po
siada niemały dorobek n a u k o w y . Wychowanek Narodowej Szkoły
Antropologii i Historii oraz Autonomicznego Uniwersytetu Narodowego
w Meksyku (Universidad Nacional Autónoma de Mexico), a od 1946
i 1949 r. wykładowca na tychże uczelniach, piastował także szereg za
szczytnych i reprezentacyjnych funkcji. Był m. in. radcą kulturalnym
ambasady Meksyku we Francji, stałym reprezentantem swego kraju
w UNESCO i wieloletnim prezydentem Meksykańskiego Towarzystwa
Antropologicznego (Sociedad Mexicana de Antropología). Jest człon29
30
31
32
p a r t a m e n t A n t r o p o l o g i i (Departamento de A n t r o p o l o g í a ) .
Antropologia,
A n u a r i o 1941, M e x i c o 1941, ss. 24.
2 6
„ T l a t o a n i . B o l e t í n d e l a S o c i e d a d de A l u m n o s
A n t r o p o l o g í a e H i s t o r i a " , t. 1:1952 n r 1 ( s t y c z e ń ) .
3 0
J. L o r e n z o ,
La
revolución
ss. 56 + 4 miapy; M . M o r e n o , La
M e x i c o 11962, ss. 151, w y d . I z r. 1931.
3 1
de
neolítica
organización
de
Zob.
la
Departamento
Escuela
en
Mesoamérica,
política
y social
Nacional
de
Mexico
1961,
de los
Aztecas,
I . B e r n a i , Bibliografía
de Arqueología
y Etnografía.
Mesoamérica
México.
1514-1960, „ M e m o r i a s del I N A H " , t. 7:1962, M e x i c o , ss. 634 +
3 2
de
y Norte
2 mapy.
W ś r ó d w i e l u jego p r a c do n a j c e n n i e j s z y c h i n a j b a r d z i e j z n a n y c h m o ż n a z a
l i c z y ć w y d a n ą w s p ó l n i e z A . C a s o , Urnas
de Oaxaca,
„ M e m o r i a s del I N A H " ,
t. 2:1952; I . B e r n a i , Tenochtitlán
en una isla, M e x i c o 1959; t e n ż e ,
Mesoamé
rica. Periodo
indígena,
M e x i c o 1053; t e n ż e , Introducción
a la arqueología,
Mexi
co 1952.
126
A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIÑSKI
kiem rady Towarzystwa Amerykańskiej Archeologii (Society for Ame
rican Archaeology) i Meksykańskiej Akademii Historii (Academia Me
xicana de la Historia), a także wielu jeszcze innych meksykańskich oraz
zagranicznych organizacji.
Uczestnicząc we wrześniu 1951 r. w obradach I Meksykańskiego
Kongresu Naukowego (Congreso Científico Mexicano) dokonał Bernal
oceny meksykańskiej archeologii w X X w . Widać już wtedy zauważyć
się dał szczególny brak pełnej bibliografii dla dziejów kultury preko
lumbijskiej, gdyż wkrótce potem — w 1952 r., inicjuje on zbieranie not
bibliograficznych.
Tak wielkie zamierzenie, jakim jest retrospektywna bibliografia k i l
ku dyscyplin, i to dotycząca dużego dość obszaru, zwykły w naszych
czasach realizować specjalnie do tego celu powołane i odpowiednio
przygotowane zespoły. Tu jednak autorem jest jeden tylko człowiek
i gdyby nie jego kompetencje oraz ogromny, wieloletni wkład pracy —
mniemać by można, iż publikacja ta z góry skazana jest na niepowo
dzenie. Bernal rozpoczyna od intensywnych poszukiwań bibliotecznych
w kraju i za granicą. Przegląda księgozbiory jednej z największych na
świecie bibliotek uniwersyteckich •— Uniwersytetu Harwardzkiego
w Cambridge (USA, Mass.), Uniwersytetu w Teksasie i Muzeum Czło
wieka w Paryżu. W pełni wykorzystuje bogate zbiory naukowych insty
tucji stolicy Meksyku.
Ambicją Bernala było stworzenie bibliografii prymarnej — opartej
na autopsji. Każda więc zatem książka została przeglądnięta celem spo
rządzenia zwięzłej o niej informacji, zawierającej wyłącznie niezbędny
opis rejestracyjny: tytuł, autora, liczbę stron i ilustracji, miejsce i rok
wydania, umożliwiający łatwą identyfikację każdej pozycji. Tylko
w tych wypadkach, kiedy nie można było dotrzeć do pewnych publi
kacji, posłużono się bibliografiami dotychczasowymi. Jest to więc w su
mie bibliografia całkowicie nowa, a jej zasięg i zakres przekracza znacz
nie wszystkie dotychczasowe tego rodzaju antropologiczne przedsięwzię
cia.
Tą drogą po 10 latach żmudnej pracy zgromadził autor około 23 tys.
n o t . Nie wszystkie one wprawdzie zostały w bibliografii umieszczone.
W opublikowanej pracy znajdujemy tylko około 14 tys. ponumerowa
nych kolejno pozycji, lecz ewidencja ta nie obejmuje umieszczonych
pod poszczególnymi tytułami not, recenzji i polemik. Ich ilość dochodzi
często w każdym z przypadków do 7-8, a nawet sporadycznie i do 15.
33
34
3 3
greso
3 4
I . B e r n a l , La arqueología
mexicana
del siglo
Científico
Mexicano,
M é x i c o 11953, s. 235-262.
T e n z e , Introducción,
[w:] Bibliografía...,
XX,
s. X I V .
[w:]
Memoria
del
Con
127
D O R O B E K MEKSYKAŃSKIEJ A R C H E O L O G I I I E T N O G R A F I I
Tak więc w sumie liczba pozycji uwzględnionych przez Bernala zbliża
się zapewne do 20 tys., a to już stawia tę bibliografię w rzędzie naj
obszerniejszych i najpełniejszych archeologicznych i etnogeograficznych
spisów bibliograficznych.
Zasięg terytorialny bibliografii Bernala uwypuklony w podtytule
(Mesoamerica y Norte de México) obejmuje nie tylko aktualne granice
Stanów Zjednoczonych Meksyku, ale także szereg terytoriów położonych,
na południe od granic tego państwa. Nie jest to zatem bibliografia
określonego kraju, lecz dotyczy raczej pewnego regionu wyznaczonego
przez cechy geograficzno-kulturowe.
Pojęcie „Mezoameryki" jest równie umowne, jak i „Ameryki Łaciń
skiej" czy „Iberoameryki". Wprowadzone ono zostało do etnografii do
piero w 1943 r. przez znanego amerykanistę — Paula Kirchhoffa .
Termin ten zrobił wkrótce błyskawiczną karierę zadomawiając się na
dobre w aparaturze pojęciowej amerykanistyki. Amerykanie używają
go w postaci „areału kulturowego Mezoameryki" (Meso-America culture
area) , w Meksyku natomiast częściej mówi się o „kompleksie mezoamerykańskim" (un complejo mesoamericano). Różnice te jednak, w y
daje się, nie posiadają większego znaczenia. Wszędzie bowiem przyjmuje
się, iż w granicach tego regionu znajdują się terytoria Meksyku mniej
więcej na południe od 21 równoleżnika, obejmujące swym zasięgiem
prekolumbijskie ośrodki kulturowe —: Doliny Meksyku, Jukatan, a także
Gwatemalę, Honduras Brytyjski i Salwador, czyli całą tzw. strefę Ma
jów (Zona Maya) i ich południowych sąsiadów (vecinos del sur). Jest
to więc zatem obszar położony w północnej części geograficznej Ameryki
Środkowej i w południowych partiach Meksyku.
Sam Bernal rozszerza go jednak jeszcze dalej na południe o dwie
nowe strefy. Pierwsza położona już w Hondurasie obejmuje terytorium
od ujścia rzeki Rio Ulua do Atlantyku, aż do jeziora Yojoa (Yohoa) na
południu i dalej sięga równoleżnikowym pasem na wschód aż po Islas
de la Bahía. Do drugiej natomiast zalicza pacyficzne wybrzeża Hondu
rasu, Nikaragui i częściowo nawet Kostaryki, aż po półwysep Nicoya,
niezbyt już odległy od granic Panamy. Tam bowiem zamieszkuje jeszcze
3S
36
3 5
T . M i l e w s k i , Przedmowa
do wydania
polskiego,
[w :] G . C .
Vaillant,
Aztekowie
z Meksyku,
W a r s z a w a 1965. N a stronie 6 p o d a j e b ł ę d n ą i n f o r m a c j ę , j a
k o b y t e r m i n t e n w p r o w a d z o n y z o s t a ł dopiero w 1952 r. W r z e c z y w i s t o ś c i r o z p r a - '
w a P . K i r c h h o f f a pt. Mesoamerica,
u k a z a ł a s i ę w 1943 r. w p i e r w s z y m t o m i e „ A c t a
A m e r i c a n a . R e v i s t a de l a S o c i e d a d I n t e r a m e r i c a n a de A n t r o p o l o g í a y G e o g r a f í a "
s. 9 2 ^ 0 7 + m a p a . Zob. t a k ż e r e c e n z j ę tej p r a c y : G . S t r e s s e r - P e a n, „ L ' A n n é e
Sociologique", P a r i s t. 1:1949, s. 336-337.
3 8
p a 2.
Zob.
H. E. D r i v e r ,
Indians
of
North
America,
Chicago
1961
s.
18
+
ma
128
A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI
kilka grup indiańskich mówiących językami grupy „nahuatl" — tej
samej, do jakiej należeli Aztekowie .
Północny zasięg bibliografii Bernala obejmuje terytoria umownie
nazwane Meksykiem północnym. Są to prowincje położone między Mezoameryką a arbitralnie użytą do celów antropologicznych granicą pań
stwową ze Stanami Zjednoczonymi. Tak więc choćby tzw. Południowy
Wschód USA — historycznie i kulturowo ściśle związany ze swym po
łudniowym sąsiadem — nie jest tu już reprezentowany. W części ogólnej
bibliografii czytelnik znajdzie większość prac dotyczących generalnie
całej Ameryki Północnej czy Południowej, Łacińskiej lub Środkowej.
Podobnego typu informacje bibliograficzne, wykraczające poza zakreś
lony przez autora obszar, zestawione są w rodziale poświęconym związ
kom i kulturowym kontaktom poszczególnych części A m e r y k i ze sobą
oraz ze światem zewnętrznym — Europą, Azją, Oceanią i Afryką.
Retrospekcja Bernala sięgająca aż do 1514 r. musi w połączeniu
z dziejami Meksyku wzbudzić zainteresowanie. Powszechnie przyjmuje
się przecież, iż rok 1519, w którym to Kortez dopłynął do ujścia rzeki
Tabasco w zatoce Campeche — jest tą główną i podstawową cezurą od
dzielającą okres konkwisty od czasów starożytnych. Tymczasem choć
rok 1514 to już ogólnie dla całej Ameryki czasy pokolumbijskie — dla
Meksyku jest to jeszcze epoka prekortezjańska. Bernal jednak przesu
wając granice Mezoameryki znacznie dalej na południe musiał dokonać
i w zakresie chronologii pewnych istotnych zmian.
Lata 1513-1514 to burzliwy okres kolonizacji Panamy, okres wyprawy
Balboy do wybrzeży Pacyfiku i ekspedycji Pedrariasa Davili do Darien.
W tym samym mniej więcej czasie na terenie Florydy działała i odkry
wała nowe terytoria wyprawa Ponce de Leon. Tereny objęte wpływami
tych konkwistadorów znajdowały się więc na „przedpolu" Mezoameryki
i Północnego Meksyku, a zachowane z tych czasów przekazy zawierają
już pierwsze informacje o ziemiach Azteków i Majów, pokazują także,
w jaki sposób doszło do szczególnego zainteresowania t y m i obszarami.
Zresztą i Kortez stał dopiero na czele trzeciej wyprawy ku wybrzeżom
Meksyku i Jukatanu — po nieudanych ekspedycjach Hernadeza de Córdoba w marcu 1517 r. i Juana de Grijalvy w kwietniu następnego roku.
Pod względem treściowym bibliografia Bernala zawiera tylko lite
r a t u r ę archeologiczną i etnograficzną, a więc reprezentowane są tu dwa
działy — z czterech tworzących zrąb meksykańskiej antropologii. Ale
i zakres literatury etnograficznej został przez autora świadomie ogra37
3 7
cluye
świata,
Zob. m a p a u B e r n a l a ,
Bibliografía...:
Mapa indicando
las arcas que
in
la bibliografía,
s. 304; o r a z T . M i l e w s k i , Atlas
lingwistyczny
języków
„ P r a c e Etnologiczne", <t. 1:1948, L u b l i n — K r a k ó w , m a p a 14, poz. 1.
D O R O B E K MEKSYKAŃSKIEJ A R C H E O L O G I I I E T N O G R A F I I
129
niczony. Zrezygnował on z prezentacji dorobku etnologii współczesnej
(etnologia moderna) i antropologii społecznej. Zamieścił natomiast tylko
te prace, które bezpośrednio wiążą się w warunkach meksykańskich
z problematyką archeologiczną, a więc całą literaturę tzw. etnografii
prekolumbijskiej i szeroko rozumianej etnografii w jej tradycyjnej kla
sycznej postaci (La etnologia en su sentido clasico) . Oczywiście
uwzględniono także w sposób fragmentaryczny szereg publikacji z dzie
dzin pokrewnych — jeśli posiadały one dla archeologa czy etnografa
istotne znaczenie. W ten sposób zamieszczono także część literatury
historycznej, szczególnie do dziejów X V I i X V I I w. , a także wybrane
pozycje z geologii, paleontologii, geografii, botaniki, zoologii i ekologii.
Bibliografia Bernala niesłychanie skrupulatnie kataloguje zarówno
prace ściśle naukowe, jak i popularnonaukowe, rezygnując jedynie
z publicystyki prasowej. Natomiast imponujący rejestr wykorzystanych
fachowych i wyspecjalizowanych wydawnictw seryjnych i czasopism
jest już sam w sobie doskonałym przewodnikiem bibliograficznym dla
każdego amerykanisty, bez względu na ściśle osobiste zainteresowania
badawcze.
Interesującym i oryginalnym posunięciem było włączenie do biblio
grafii wyodrębnionego od pozostałych części działu literackiego. Umie
szczono tam informacje o poematach, powieściach, dramatach, nowelach
oraz beletryzowanych legendach i mitach łączących się treściowo i te
matycznie z problematyką naukową. Literatura ta, jej ilość, jest impo
nująca, daje nam wyobrażenie o związkach, jakie istnieją między ar
cheologią i etnografią Meksyku a literacką twórczością. Ukazuje nam,
ile inspiracji znajduje pisarz w tego rodzaju materiale . Jest świadec38
39
40
3 8
B e i r n a l , Bibliografia...,
s. X I I . P r z y c z y n y r e z y g n a c j i a u t o r a z u w z g l ę d n i e
n i a r ó w n i e ż l i t e r a t u r y antropologicznej (fizycznej) i j ę z y k o z n a w c z e j , a z a t e m s t w o
r z e n i a p e ł n e j bibliografii antropologicznej, w j e j m e k s y k a ń s k i m sensie, s ą d w o j a
kiego rodzaju. Po p i e r w s z e z w i ę k s z y ł o b y to n a d m i e r n i e o b j ę t o ś ć , p r z e d ł u ż y ł o z n a c z
nie tok p r a c y i z m n i e j s z y ł o b y r ó w n i e ż p r z e j r z y s t o ś ć u k ł a d u . Z d r u g i e j strony,
p r z y r e z y g n a c j i z t y c h d w ó c h d z i a ł ó w , k i e r o w a ł s i ę B e r n a l t a k ż e t y m , i ż dy
s c y p l i n y te p o s i a d a j ą j u ż o d n o ś n i e M e z o a m e r y k i i M e k s y k u l i c z n e i dobre spisy
bibliograficzne.
3 9
Nie u w z g l ę d n i o n o t a k ż e n i e p u b l i k o w a n y c h m a n u s k r y p t ó w , akt, d o k u m e n t ó w
i i n n y c h p o d o b n y c h ź r ó d e ł , do k t ó r y c h z n a j d u j ą s i ę dobre k a t a l o g i i bibliografie
z a w a r t o ś c i p o s z c z e g ó l n y c h a r c h i w ó w i bibliotek.
R ó w n i e ż i w Polsce d o r o b i l i ś m y się takiej w ł a ś n i e literatury „ a m e r y k a n i stycznej". Zob. np. B . S u j k o w s k i , Nie
bogowie,
Ł ó d ź 1958; W. K . O s t e r 1 o f f, Zanim
przyszli
Hiszpanie,
W a r s z a w a 1968, t e n ż e , Zmierzch
azteckich
bo
gów, W a r s z a w a 1966. P o d o b n a l i t e r a t u r a d l a P e r u i C h i l e — zob. t e n ż e ,
Synowie
kuguara
i lisicy, W a r s z a w a 1968; t e n ż e , Ród Pizarrów,
W a r s z a w a 1966; Z . K os i d o w s k i , Królestwo
złotych
łez, W a r s z a w a 1961.
4 0
9 — Etnografia Polska, t. X I V , z. 2
A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI
130
twem ogromnego zainteresowania Meksykanów przeszłością swej oj
czyzny.
Największe zainteresowanie, jak można się było spodziewać, wzbu
dzał dotychczas okres konkwisty — i stąd ogromna popularność takich
postaci — najczęściej pojawiających się na kartach tych utworów, jak
ostatniego obrońcy Azteków — Cuauhtémoca, zdetronizowanego przez
naród Montezumy, „zdrajczyni" Malintzin czy tajemniczego białego me
sjasza Quetzalcoatla.
Ten kierunek w literaturze meksykańskiej jest typowy zresztą dla
całej Ameryki Łacińskiej i wiąże się bezpośrednio z nurtem określanym
jako tzw. „literatura indigenista". Pojęcia tego nie należy jednak mylić
z literaturą tubylczą — „literatura indígena", czyli z autentycznie i n
diańską twórczością . J ą d r e m literatury „indigenista" jest wizja India
nina i jego świata widziana oczyma człowieka spoza tego kręgu. Stąd
też wachlarz tych obrazów literackich jest nadzwyczaj zróżnicowany,
gdyż odbiły się w nich echa wielu politycznych i filozoficznych prądów
ery nowożytnej. Raz zatem natrafiamy tylko na wizję — „szlachetnego
dzikiego" zaczerpniętą jakby prosto z koncepcji J. J. Rousseau, by w i n
nym miejscu napotkać treści głęboko patriotyczne — będące wyrazem
potrzeby sięgania w bohaterską i tragiczną przeszłość Meksyku czy Peru.
Bez wątpienia najbardziej kontrowersyjna będzie ocena układu ma
teriału w omawianej tu bibliografii. Całość, jak zawsze, podzielona zo
stała na dwie zasadnicze części — ogólną i systematyczną. Ta pierwsza,
zawierająca prace traktujące generalnie o Meksyku, historii nauki, me
todologii, organizacji badań itp., nie wzbudza większych zastrzeżeń,
oprócz może tego, iż nadmierne rozproszenie poszczególnych działów tej
części po całej publikacji nie przysparza jej zwartości.
W stosunku do pozostałego materiału zastosowano kryteria podziału
terytorialnego. Granice wydzielonych jednak przez Bernala 21 area
łów
nie odpowiadają całościowo ani przyjętemu dotąd podziałowi
językowemu i etnograficznemu, ani też geograficznemu czy wreszcie
41
4 2
4 1
4 2
Zob. S. C 1 i s s o 1 d, Latin
America.
A cultural
outline,
L o n d o n 1965, s.
20-51.
Zamieszczone w tekście mapy „ p r z e k ł a d a j ą " o b o w i ą z u j ą c y w Stanach Z j e d
noczonych M e k s y k u podział administracyjny na areały wyznaczone przez Bernala.
I c h g r a n i c e z a s t a ł y w zasadzie t a k o p r a c o w a n e , i ż d z i e l ą c s t a n y i d y s t r y k t y n i e
n a r u s z a j ą g r a n i c tzw. m u n i c y p i ó w . A oto l i s t a w y o d r ę b n i o n y c h n a obszarze p ó ł
nocnego M e k s y k u i M e z o a m e r y k i a r e a ł ó w , a w ł a ś c i w i e „ s u p e r - a r e a ł ó w " (super- á r e a s ) : 1. H u a s t e c a , 2. T o t o n a c a - T e p e h u a ; 3. O k n e c a ; 4. O a x a s c a ; 5. G u e r r e r o ;
6. M o r e l o s ; 7. P u e b l a T l a x c a l a ; 8. D o l i n a M e k s y k u ; 9. H i d a l g o - T e o t l a l p a n ; 10. M a t l a t z i n c a - M a z a h u a ; 11. M i c h o a c á n — S u r de G u a n a j u a t o ; 12. J a l i s c o - C o l i m a ; 13. S i n a l o a - C a h i t a , 14. S o n o r a - C h i h u a h u a ; 15. C a l i í o r n i a ; 16. C o a h u i l a - T a m a u l i p a s ; 17-19.
S t r e f a M a j a : p ó ł n o c , c e n t r u m i p o ł u d n i e ; 20 S a l w a d o r i p a c y f i c z n e w y b r z e ż a N i
k a r a g u i oraz p ó ł w y s e p N i c o y a w K o s t a r y c e ; 21. U l ú a - Y o h o a ( p ó ł . - z a c h . H o n d u r a s ) .
131
D O R O B E K MEKSYKAŃSKIEJ A R C H E O L O G I I I E T N O G R A F I I
administracyjnemu. Raz jest to jakiś obszar językowy, jak np. tereny
Nikaragui i Kostaryki, lub archeologiczny — np. tzw. „areał Olmeka".
W innym przypadku będziemy mieli do czynienia z rejonem geograficzno-kulturowym — „Dolina Meksyku", lub administracyjnym — stan
Morel os. W ramach tych areałów wszystkie publikacje i archeologiczne,
i etnograficzne usystematyzowane są razem wg alfabetycznego układu.
Jedynie literatura dotycząca strefy Majów i Azteków podzielona została
ze względu na ogrom publikacji jeszcze dodatkowo wg systemu rze
czowego.
Całkowita niemal rezygnacja z układu chronologicznego ma bez
wątpienia swoje głębokie uzasadnienie. Wielka bowiem ilość prac nie
mogłaby zostać zaklasyfikowana do określonej epoki i kultury, gdyż
zawarte w nich materiały posiadają charakter przekrojowy. Nie zmniej
sza to jednak faktu, iż ta ahistoryczność w połączeniu z dość skompli
kowanym' systemem podziałów na areały, przemieszaniem pozycji ar
cheologicznych z etnograficznymi oraz całkowitym brakiem indeksu
rzeczowego i geograficznego — utrudnia znacznie korzystanie z tej
cennej dla każdego amerykanisty bibliografii.
Ostatnie dziesięciolecia — to lata gruntownych zmian strukturalnych
w układzie światowej amerykan istyki. Procesy emancypacji krajów
„Trzeciego Świata" wpłynęły i na to, że główne ośrodki amerykanistycznych studiów przesuwać się zaczęły, i zresztą słusznie, z Europy i Sta
nów Zjednoczonych — do stolic Ameryki Łacińskiej. Proces ten nie
został jeszcze zakończony — trwa on nadal, lecz Meksyk bez wątpienia
jest już dziś przysłowiową „Mekką" amerykanistów. Świadczy o t y m
także m. in. ilość meksykańskich publikacji, które zmajoryzowały cał
kowicie skromny dorobek europejski.
Przeglądając jednak bibliografię Bernala każdy z łatwością zauważy,
jak dalece nierównomiernie rozłożone były dotychczas zainteresowania,
a co za t y m następuje i wysiłki badawcze. Jedne regiony kraju, rozsła
wione na cały świat wspaniałymi pomnikami przedkolumbijskiej k u l
tury, posiadają ogromną i stale zwiększającą się ilość opracowań. Inne
obszary, niewątpliwie pod względem archeologicznym mniej efektowne,
nie przyciągają tak dużej uwagi. A poznanie przecież słabo zbadanej
północy Meksyku i wielu prowincji nadmorskich również posiada dla
nauki meksykańskiej niebagatelne znaczenie.
W polskim dorobku amerykanistycznym nie ma wielu publikacji
o Meksyku, te zaś nieliczne, które posiadają dużą wartość naukową, jak
43
4 3
Jedynym
wyjątkiem
jest
wyodrębniony
z
całości
rozdział
poświęcony
kulturom p r e c e r a m i c z n y m ( p r e - c e r ś m i c o ) . W zasadzie zebrane s ą w nim
o pracach dotyczących
genezy i p o c z ą t k ó w
rolnictwa w
Mezoameryce.
tzw.
informacje
132
A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI
44
prace prof. T. Milewskiego , nie znalazły się w meksykańskich biblio
grafiach. Trudno się zresztą temu dziwić, gdyż bariera językowa jest
w t y m przypadku czynnikiem unicestwiającym wszelką szansę spopula
ryzowania własnych osiągnięć na arenie międzynarodowej.
K i l k a nazwisk rosyjskich — Szariewskaja, Olderogge, a przede
wszystkim nowatorskie studia J. Knorozowa nad pismem Majów, zna
lazło się w bibliografii Bernala głównie dzięki temu, iż publikowane
one były na łamach wielu zagranicznych czasopism, w t y m także i me
ksykańskich . Nie jest ich również dużo, ale należy pamiętać o tym,
iż bibliografia ta obejmuje publikacje tylko do roku 1960. Tymczasem
amerykanistyka w Związku Radzieckim, podobnie jak i u nas, rozwija
się dopiero silniej w ostatnim dziesięcioleciu .
Bierzmy więc przykład od naszych wschodnich sąsiadów i jeśli chce
my wyprowadzić polską amerykanistykę na szersze wody, publikujmy
co wartościowsze prace w językach kongresowych. Na efekty nie trzeba
będzie z pewnością zbyt długo czekać.
45
46
Aleksander Posenn-Zieliński
ACHIEVEMENTS
OF MEXICAN ARCHEOLOGY AND
A BIBLIOGRAPHICAL SURVEY
ETHNOGRAPHY
S u m m a r y
B i b l i o g r a p h i e s a r e an i n d i s p e n s a b l e tool for a n y scientific enterprise, being
a guide into the g r o w i n g a m o u n t of p u b l i c a t i o n s . T h e types a n d a d v a n c e m e n t of
b i b l i o g r a p h i c a l w o r k s i n d i c a t e degrees of m a t u r i t y of t h e i r disciplines, a n d contents
4 4
A z t e k - A n o n i m , Zdobycie
Meksyku,
W r o c ł a w — K r a k ó w 1959,' w s t ę p , t ł u
maczenie z nahualt, opracowanie i komentarze T. Milewski.
T. M i l e w s k i ,
Panteistyczna
religia
Azteków,
„Roczniki Filozoficzne T o w a r z y s t w a Naukowego
K U L " , t. 5:19517 z. 3, s. 15-37; t e n ż e , Ziemia
i niebo w poezji
Azteków,
„Lud",
t. 50:1966, s. 297-320, t e n ż e , La comparaison
des systèmes
anthroponymique
aztèques et indoeuropéens,
, , O n o m á s t i c a " , t. 5:1<959 z. 1, s. 119-17&
4 5
Zob. np. Y . V . K n o r o z o w , New Date on the Study of written
Maya
Language,
,,Proceedings of the I n t e r n a t i o n a l C o n g r e s s of A m e r i c a n i s t s " , t. 32:1956;
t e n ż e , The Problem
of the Study of the Maya Hierogliphic
Writing,
„American
A n t i q u i t y " , t. 23:1958 n r 3; t e n ż e , La lengua
de los textos jeroglíficos
mayos,
„ Congreso I n t e r n a c i o n a l de A m e r i c a n i s t a s " , t. 23:1952 n r 2. W M e k s y k u u k a z a ł o s i ę
t a k ż e oddzielne o m ó w i e n i e metody p r a c y K n o r o z o w a , zob. J . B u r m a n; d, El asom
broso metodo para leer la escritura
Maya, „ R e v i s t a de l a U n i v e r s i d a d de Y u c a t a n " ,
t. 16:1961.
4 6
Zob. M . S. A 1 p e r o w i c z, Sowietskaja
istoriografija
stran Latinskoj
riki, M o s k w a 1968, s. 17-78; A . P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Amerykanistyka
w ostatnim dziesięcioleciu,
„ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 11:1967, s. 447-460.
Amieradziecka
D O R O B E K MEKSYKAŃSKIEJ A R C H E O L O G I I I E T N O G R A F I I
a n a l y s i s of bibliographies c a n be a s o u r c e of i n t e r e s t i n g d a t a about history,
lopment a n d directions of efforts i n a n y field of r e s e a r c h .
133
deve
A m o n g the A m e r i c a n i s t i c bibliographies, the M e x i c a n ones a n d those c o n c e r n
ing M e x i c o -are most f u l l y e l a b o r a t e d by n o w . T h i s reflects the r o l e of M i d d l e - A m e
r i c a n p r e c o r t e s i a n 'cultures i n t h e d e v e l o p m e n t of the N e w W o r l d , a n d o n the other
hand w i t n e s s e s the v i g o u r of the M e x i c a n center of s c h o l a r s h i p .
I n nineteen-forties a n d fifties, M e x i c o h a s become the m a i n c e n t e r of A m e r i
can studies i n L a t i n A m e r i c a , w h i l e M e x i c a n a r c h e o l o g y a n d ethnography h a v e
joined the i n t e r n a t i o n a l r e s e a r c h c o m m u n i t y w i t h a generous c o n t r i b u t i o n of facts,
theories a n d methods. A huge a m o u n t of p u b l i c a t i o n s f o l l o w e d i n due course.
In 1962, two great retrospective b i b l i o g r a p h i e s w e r e p u b l i s h e d to m e m o r i z e
the 35th I n t e r n a t i o n a l C o n g r e s s of A m e r i c a n Studies. O n e of t h e m s u m s u p the
almost 150 y e a r s of activities of the N a t i o n a l I n s t i t u t e for A n t r o p o l o g y a n d H i s t o r y
( E l Instituto N a c i o n a l de A n t r o p o l o g i a e H i s t o r i a ) . T h e other one c o v e r s the w h o l e
of w o r l d a r c h e o l o g i c a l a n d e t h n o g r a p h i c a l l i t e r a t u r e on M i d d l e A m e r i c a a n d N o r t h
e r n M e x i c o f r o m 1©1,4 to 1860
T h e two b i b l i o g r a p h i e s disclose the m a i n lines of c o n c e r n of M e x i c a n a n d
i n t e r n a t i o n a l A m e r i c a n s c h o l a r s h i p . T h e y also i l l u s t r a t e t h e M e x i c a n a p p r o a c h to
.,anthropology" c o n c e i v e d as a study of m a n a n d h i s culture, a n d d e v i d e d into four
basic d i s c i p l i n e s : p h y s i c a l anthropology, archeology, l i n g u i s t i c s a n d ^tonography.
T h e native M e x i c a n ethnographic and archeological literature has originated
f r o m guides a n d b r i e f descriptions of collections, p u b l i s h e d m o s t l y d u r i n g the 19th
century. H o w e v e r , the r e a l development of r e s e a r c h started only after the r e v o
lution of 1910^1917, w h i c h brought about a r e a l i z a t i o n of t h e significance of t h e
„ i n d i g e n u o u s problem", a n d a need of a p r o g r a m of i n t e g r a t i n g the I n d i a n p o p u
lation into t h e M e x i c a n n a t i o n a l c o m m u n i t y . T h u s a shift m u s t h a v e been m a d e
f r o m p r e - C o l u m b i a n to c o n t e m p o r a r y e t h n o g r a p h y , a n d to studies o n processes of
a c c u l t u r a t i o n . T h e leading centers of s c h o l a r s h i p h a v e b e e n e s t a b l i s h e d : t h e N a t i o
n a l I n s t i t u t e of A n t h r o p o l o g y a n d H i s t o r y ( E l I n s t i t u t o N a c i o n a l d e A n t r o p o l o g i a
e H i s t o r i a ) the P a n a m e r i c a n I n s t i t u t e of G e o g r a p h y ¡and H i s t o r y ( E l I n s t i t u t o P a n a m e r i c a n o d e G e o g r a f í a e H i s t o r i a ) , t h e N a t i o n a l I n s t i t u t e for I n d i g e n u o u s R e s e a r c h ( E l I n s t i t u t o N a c i o n a l I n d i g e n i s t a ) , the N a t i o n a l S c h o o l of A n t h r o p o l o g y
and H i s t o r y ( E s c u e l a N a c i o n a l de A n t r o p o l o g i a e H i s t o r i a ) ; t h e i r n u m e r o u s j o u r n a l s a n d series h a v e q u i c k l y w o n w o r l d r e n o w n .
A r a t h e r big n u m b e r of M e x i c a n p u b l i c a t i o n s m e n t i o n e d i n both b i b l i o g r a p h i e s
reflects a shift of m a i n centers of A m e r i c a n studies f r o m E u r o p e a n d t h e U S A to
L a t i n A m e r i c a n metropolises. I t c a n be seen, h o w e v e r , that r e s e a r c h efforts a r e
not u n i f o r m l y distributed. S o m e r e g i o n s of the c o u n t r y , l i k e Y u c a t a n o r A n a h u a c ,
h a v e great n u m b e r of studies devoted to t h e m , w h i l e other regions, l i k e N o r t h e r n
M e x i c o , w h i c h a r e p e r h a p s less p r o m i s i n g of conspicuous a r c h e o l o g i c a l o r ethnog r a p h i c a l feats, focus less attention. I n c a n be hoped, h o w e v e r , that b a l a n c e w i l l
be restored i n forseable future.
1
E l Instituto N a c i o n a l de A n t r o p o l o g i a e H i s t o r i a . S u c o n t r i b u c i ó n a l a b i b l i o grafia n a c i o n a l , I N A H , M é x i c o 1962', 342 p p ; I . B e r n a l , B i b l i o g r a f í a de A r q u e o l o g í a
y E t n o g r a f i a . M e s o a m e r i c a y N o r t e de M é x i c o . 1514-11960, M e m o r i a s d e l I N A H , vol
7, 1962, 634 pp, 2 m a p s .
