http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/111.pdf
Media
Part of Muzea / LUD 1948-51 t. 39
- extracted text
-
445
MUZEUM
W RZESZOWIE
Dzia ł Etnograficzny
MUZEA*
:1
MUZEUM
W TARNOWIE
Muzeum
Ziemi Tarnowskiej
powstało w Tarnowie
w związku
z akcją reformy rolnej w r. 1945 i o,bejmuje zbiór dzieł sztuki pochodzenia
wyłącznie
podworskiego.
Odosobnionymi
eksponatami
sztuki ludowej
znajdującymi się w tutejszym muzeum są: 4 figurki z szopki (grajek, kantor
i 2 królów). Wykonał je Mazur Marian ze wsi Łąki Górne, gm. Pilzno,
pow. Dębica, urodz. w 1928 r. syn rolnika trudniącego się stolarką. Wyżej
wymienione drewniane figurki wykonane były w okresie okupacji niemieckiej"
są polichromowane i mają ruchome człony. \V dziale depozytów tut. Muzeum znajduje się, jako własność Zarządu Miejskiego w Tarnowie, zbiór
ceramiki ludowej z Gręboszowa
pow. dąbrowski,
z Janowie pow. tarnowski i z Rzepiennika pow. gorlicki - pochodzący z XX w.
Na kolekcję ceramiki z Rzepiennika
(sztuk 17) składają się garnki"
wazony, skarbonki w kształcie figury męskiej, baryłka w formie barana,
kałamarz z głową psa i kota oraz fdjka w kształcie głowy męskiej. Powyższe okazy są wykonane z czerwonej gliny i polewane ciemno-brązowo,
jasno-brązowo i biało. Zdobią je barwne motywy roślinne lub też dekoracje
plastyczne i wyciskane. Na wyróżnienie zasługuje garnek dużych wymiarów
(69 X 42 cm), kształtu jajowatego, o dwóch uchach, z pokrywą o dekoracji
plastycznej figurowej, przedstawi2jącej
figurę mężczyzny w rogatywce,
stojącego obok konia, oraz wazony (sztuk 3) w formie krążka, zdobne w orły
plastyczne z ornamentyką
wyciskaną.
W ceramice z Janowie (sztuk 5) z czerwonej gliny, obok wazonów
o polewie ciemno zielonej z ornamentyką
o motywach roślinnych, zwracają uwagę baryłki w formie owiec, o polewach czarnej i jasnobrązowej.
Z Gręboszowa pochodzą figurki z gliny nie wypalanej (owcy, psa
i ptaszka) powleczone pobiałką i malowane kolorami zielonym i czerwonym, wykonane wedlug relacji przez ślepą dziewczynę.
Paulina
Chrzanowska
* O d R e d ak cj ;: Następny rocznik <.Ludw)za\\'ierać będzie obszerne
spraw<)zdania ze stanu muzeów ZSRR.
W XXXVII t. Ludu, na str. 418 autor niniejszej notatki zamieścił
bardzo ogólną wzmiankę o Muzeum Miasta Rzeszowa. Od tamtego czasu
jednak dużo się zmieniło, zbiory rozrosły się, zwłaszcza dział etnograficzny.
Muzeum rozszerzyło też teren swego zainteresowania,
bowiem po bliższym jego zbadaniu okazało się, że pewne samodzielne dziś regiony etnograficzne mają wspólne źródło, jeden pień. Odnosi się to do trzech sąsiednich regionów:
rzeszowskiego,
łańcuckiego
i przeworskiego,
które
stanowią jedną grupę etniczną a tylko w drugiej połowie XIX-go w.
przybrały różne cechy zewnętrzne. Dla tej grupy, ze względów roboczych
przyjmuje się nazwę: Rzeszowiaków.
Na północ od Rzeszowiaków, w widłach Sanu
Wisły usadowili
się Lasowiacy, zwani również Lesiakami, Lasowicami
Leśniakami. Ta
grupa ma inny charakter. Ale między Rzeszowiakami a Lesiakami znajduje się jeszcze inna grupa, nie mająca jak tamte swoistych charakterystycznych cech, natomiast znać na niej wpływy obu sąsiadów. Powstały na
tym terenie nowe, wtórne formy, odrębny region.
Muzeum Miasta Rzeszowa, założone w r. 1935 przez Towarzystwo
Regionalne Ziemi Rzeszowskiej miało cele bardzo skromne. Bo też na początku rozporządzało
tylko jedną salą, uzyskaną od szkoły powszechnej
im. A. Mickiewicza a roczny budżet wynosił zaledwie kilkaset złotych.
W la tach 1938 i 1939 środki finansowe były znacznie większe, ale na odpowiedni lokal nie było nadziei. Nie można było myśleć o sprzętach, eksponaty magazynowało się. Głównym celem było zebranie zabytków etnograficznych, przede wszystkim strojów ludowych. A że «według stawu grobla»,
terenem ówczesnej działalności było tylko Rzeszowskie, nie pokrywające
się nawet z powiatem rzeszowskim i część owej pośredniej grupy na północy, w okolicy Kolbuszowa-Sokołów,
tj. część pow. kolbuszowskiego.
Pracę przerwała wojna. W budynek, w którym mieściły się zbiory,
uderzyła niemiecka bomba, podmuch wyłamał drzwi i okna, wiele eksponatów uległo rozbiciu. Gorzej, bo wówczas zginęło wiele zabytków. Szczególnie bolesną stratą była skradziona duża kolekcja chustek, koszul i gorsetów, to jest tych rzeczy, na których ukrycie brakło już czasu. Wreszcie
i z tego lokału zbiory zostały wyrzucone i umieszczone, dziwnym trafem,
w kamienicy mieszkalnej z XVIII-go w., która później wyremontowana,
służy do dziś.
W r. 1944 Rzeszów został miastem wojewódzkim. Przychylny ~tosunek miasta i w latach 1946- I 948 pokaźniejsze dotacje państwowe oraz
fakt, że muzeum stanie się z czasem wojewódzkim, przyczyniły się do rozrostu zbiorów. Główny wysiłek zwrócono w kierunku nabywania ekspona-
447
tów etnograficznych.
I, jak już wspomniano z terenu znacznie szerszego,
nawet bardzo w stosunku do aspiracji z lat 1935-1939.
I'\ajliczniejszy w ;"\1uzeum dział etnograficzny liczy ok. 1.000 eksponatów (oprócz fotografii).
W dziale tym na specjalną uwagę zasługuje
ceramika. A więc przede wszystkim grupa średuiowiecznych
naczyń wykopana koło kościoła farnego, dalej mnóstwo ułamków mis i kafli od XVIXVIII w., jakie znalazly się w miejskich wałach obronnych, zbudowanych
w pierwszym dziesiątku lat XVII w. a usypanych z ziemi, wyjętej z koryta
rzeczki, płynącej u stóp tychże walów. Na ułamkach tych uderza ogromna
różnorodność
ornamentacyjna.
Jest też spora kolekcja fajek glinianych
i zabawek w postaci ułanów, zwierząt bab i miniaturowych
naczyń.
'Vreszcie duża ilość naczyń nowszych, wyrabianych
przez okolicznych
garncarzy.
Kto jedzie drogami Rzeszowszczyzny, tego musi uderzyć wielka ilość
kapliczek i kaplic, z mnóstwem świątków. Według tradycji ongiś byli tu
liczni świątkarze. \Viele ich tworów w postaci tak calych kapliczek, jak
i rzeźb jest tutaj reprezentowanych,
od bardzo starych, renesansowych
aż do współczesnych,
drewnianych
i terakotowych.
Ten dział religijnej
sztuki ludowej uzupełnia kilkanaście obrazów i wreszcie dwa dwustronne
klocki drzcworytowe, jeden znaleziony ostatnio w vVoli Żarczyckiej k. Sokołowa. Tutaj też należy wspomnieć o kilku kompletach kukiełek z szopek
wiejskich, a także a dużej kolekcji zdjęć fotograficznych,
ilustrujących
region, obrazów i rysunków.
Kilkanaście eksponatów sztuki religijnej jest reprezentowanych
na
Wystawie Polskiej Sztuki Ludowej.
Znajduje się w Muzeum szereg starych narzędzi rolniczych, socha
tzw. «hak», kompletna olejarnia, dużo statków domowych oraz sprzętów.
Wśród nich kilka skrzyń z odrębnej grupy, którą można nazwać Sokołowską,
bowiem jedynie w Sokołowie stolarze wyrabiali
malowane skrzynie dla
szerokiej okolicy. Znalazly się w zbiorach fragmenty dawnego budownictwa
wiejskiego, jak węgly chat, drzwi, przeróżnego rodzaju zamki drewniane
i żelazne kłódki oraz różne drobiazgi, jak pomysłowe łapki na myszy,
łyżniki, żelazne pęta na konie itp. Do tej grupy można zaliczyć i dużą.
kolekcję podków, od średniowiecznych
począwszy, wykopanych
w Rzeszowie.
W tutcjszym regionie też panował zwyczaj obdarzania
uczestników
wesel specjalnym ciastem, tzw. szyszkami. Są to często miniaturowe cacka.
podobnj~ jak i pisanki. Ten rodzaj sztuki ludowej również jest reprezen~
towany.
)l.,jwiększą chlubą działu etnograficznego
to stroje ludowe. Najwięcej
tak kompletów, jak i poszczególnych
części odzieży męskiej i kobiecej,
zwłaszcza świątecznej pochodzi z Rzeszowszczyzny. Są tu więc adamaszkowe
«staniki», gorsety brokatowe, przerabiane
ze spódnic XVIII i XIX-wieez-
nych, nowsze gorsety, płócienne haftowane spódnice, zapaski i koszule,
rańtuchy
wyszywane i wreszcie kilkanaście kobiecych czepców, niektóre
przebogato zdobione. Są nowsze stroje suto w kolorowe kwiaty haftowane
tak barwne, że strój bukietem kwiatów zda się być. Z męslcich, obok ka~
mizelek jcst kolekcja sukman. Mały region rzeszowski lubował się w różnorodności i każda niemal wieś chciała się wyróżnić pomysłami zdobniczymi.
Jest dużo nakryć głowy, najciekawsze są rogate czapki «dlubanki,) z czerwonego i siwego sukna, z pierwszej połowy XIX-go w.
.
S~ecjal~ie w haftach .lubowały się kobicty z sąsiedniego regionu,
tj. z .Łancuckl~g?
Stamtąd Jest cała koleckja rańtuchów i rąbków, niesłychal1le praCOWICIe wykonanych.
Są stroje kobiece lesiackie, ze swojskiego
płótna, starsze, czerwoną i czarną nicią wyszywane i nowsze ozdobione
haftem dziurczastym.
Obok tego sukmany, plótnianki,
kafta~y itd., zebrane z terenu działalności
Muzeum Miasta Rzeszowa.
Muzeum
1\1iasta Rzeszowa, muzeum
miasta wojewódzkiego,
ma
szanse stania się muzeum okręgowym. O tym jednak w tej chwili myśleć
nie można, nie ze względu na ilość i jakość eksponatów, ale na warunki
lokalowe. Zbiory mieszczą się w starej kamienicy
mieszkalnej,
której
pomieszczenia,
to pokoiki często bez naturalnego
światła.
Niektóre sale
parterowe są zawilgocone i nie posiadają pieców. W tych warunkach trudno
mówić o jakiejś celowej i planowej ekspozycji. Muzeum w rzeczywistości
jest uporządkowanym
magazynem,
który mogą zwiedzać niezbyt liczne
grupy ludzi. Eksponaty
etnograficzne
są rozparcelowane,
zależnie od
pomieszczeń.
Dopiero wykończenie nowego gmachu dla muzeum 1'0zwiąże ten
problem.
Francis;:;ek
MUZEUM
Kotula
W JAROSŁAWIU
.
:Muzeum wraz z działem etnograficznym
powstalo w 1925 r. Powstame. muzeum łąc~y się z 550-tą rocznicą nadania miastu prawa miejskiego.
Zbl~ry g~omadził J. Harlender,
pierwszy kierownik muzeum, przez darowizny I kupna od rozmaitych
osób lub instytucyj.
Muzeum mieściło
się do r. 1938 w budynku ratuszowym, potem w rynkowej kamienicy nr -.
:Ylinio.na ~oj~a nie wyrządzila żadnych szkód w zbiorach z powodu n~lezytCJ opIeki personelu. VV r. 1944, po śmierci J. Harlendera,
otwarto
n~ ~owo m.uzeum pod kierownictwem
dra Kazimierza
Gottfrieda i przenIeSIOno zbIOry do zabytkowej kamienicy rynkowej nr 4. I'\a eksponaty
e~nogr~ficzne, ~ zasięgu wyłącznie regionalnym składają się stroje ludowe,
pisankI, ceramika, rzeźby, 'obrazy, modele i przedmioty dawne użytkowe
wiejskie i miejskie. Warunki lokalowe nie odpowiadają ilości zbiorÓw, ale
449
są dość dobre. Dział etnograficzny mieści się w dwu dużych salach. Istnieje
możliwość powiększenia lokalu muzealnego.
Wystaw specjalnych
regionalnych
etnograficznych
nie urządzano.
Ekspozycja przedmiotów
etnograficznych
dobra.
Kazimier~
MUZEUM
Gottfried
'IV ZAMOŚCn;
Muzeum zostało założone z inicjatywy członków Zarządu Zamojskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa
Krajoznawczego:
rejenta Rosińskiego Henryka i Kabata
Władysława
w r. 1935. Zaczęto gromadzić
zbiory ogólne w jednej sali w gmachu ratusza. W r. 1938 eksponaty zostały
przeniesione do trzech pomieszczeń w tymże ratuszu.
Zbiory etnograficzne
zajmowały już oddzielną salkę. W r. 1941 kosztem i staraniem Zarządu
Miejskiego Zamościa
zostały przeprowadzone
odpowiednie
adaptacje,
dla potrzeb muzeum
w zabytkowej
kamienicy
ormiańskiej
z r. 1634,
o 13 pomieszczeniach
wystawowych.
Zbiory etnograficzne
umieszczono
wtedy w 2 salach o wymiarach:
8 X 6,5 m oraz 8 X 3 m.
Dział etnograficzny posiada około 800 sztuk eksponatów: 92 szt. ubiorów, 78 szt. narzędzi pracy, 280 szt. sztuki ludowej, 180 szt. ceramiki,
160 szt. fotografii i rysunków oraz 10 szt. modeli.
Duża izba działu etnograficznego posiada stary drewniany belkowany
strop z podciągiem. Wskutek stałego wzrostu liczby eksponatów nastąpiło
w tym dziale pewne przeładowanie
i ciasnota. Po uzyskaniu nowych
pomieszczeń wystawowych
dla Muzeum w sąsiedniej
kamienicy zabytkowej, w której zaczęto już prace remontowe, pomieszczenie działu etnograficznego będzie powiększone.
Nowych specjalnych
wystaw działu etnograficznego,
poza stałą
wystawą działu, z r. 1950 nie przewiduje się.
Wł. Kabat
SPRA WOZDANIE
Z DZIAŁALNOŚCI
od dnia
MUZEUM
I.
V.
ETNOGRAFICZNEGO
1946 r. do 31. XII.
W ŁODZI
1948 r.
W okresie sprawozdawczym
Muzeum
rozwinęło swą działalność
w kierunku uzupełnienia
zbiorów, rozszerzenia wystawy, stworzenia archiwum opisowego, fotograficznego i rysunkowego oraz w kierunku badań
terenowych.
Fotografie i rysunki wykonywano w terenie. Do Muzeum
przybyło 322 I eksponatów.
Archiwum fotograficzne
posiada
134 filmy
i 406 klisz, rysunkowe - 510 tablic rysunków. Prócz archiwum l\1uzeum
prowadzi katalog zabytków opatrzony fotografią lub rysunkiem przedmiotu.
Muzeum powiększyło również bibliotekę o 846 tomów i 297 map.
.\Iuzeum kształci studentów w muzeologii. \V tym celu utworzyło
stanowiska płamych praktykantów,
którzy kształcąc się, odbywają jednocześnie praktykę
muzealną.
Takich praktyk posiada Muzeum obecnie
cztery. W' okresie sprawozdawczym
ukończyły praktykę 3 osoby. Personel
Muzeum składa się z 18 osób.
.
Dodać trzeba, że przy zakupach brali czynny udział studenci Zakładu Etnografii U. Ł. podczas wycieczek naukowych Zakładu lub badań
terenowych na Śląsku i Mazurach.
Badania
terenowe
i wstępne
wyniki
badań
Miejskie Muzeum Etnograficzne
prowadziło
badania terenowe od
1946 r. co roku.
W 1946 r. w pow. opoczyńskim
przez 3 mieSiące przy udziale
z przerwami
2 etnografó\o\,
(dr Janina
Krajewska,
Irma Kucharska),
2 rysowników,
I laboranta.
W 1947 r. w tymże powiecie przez i miesiące: I etnografa, 2 rysowników i przez I miesiąc I fotografa.
W 1948 r. 2 tygodnie w Opoczyńskim: 4 osoby, w tym 2 fotografów.
Następnie w woj. Kieleckim przez miesiąc. W badaniach
brał udział
większy zespół. Prócz personelu technicznego
(2 rysowników, I fotograf,
I laborant)
2 praktykantki
muzealne Maria Biernacka i Aurelia Wierzchoniówna oraz 6 studentów
Wyższej Szkoły Gospodarstwa Wiejskiego 1
przechodzących
praktykę terenową.
W tymże roku 2 tygodnie w Rzeszowskim, przy udziale 7 osób.
Wyprawy badawcze prowadziła dr Janina Krajewska.
Wyprawy od 1947 r. korzystały z auta osobowego lub ciężarowego.
Podczas wypraw dokonywano jednocześnie zakupu zabytków dla Muzeum.
W Kieleckim również dla Muzeum Świętokrzyskiego, IV Rzeszowskim dla
Ośrodka Muzealnego w Łańcucie.
Część wsi została przepracowana
dokładniej.
Poza teren badany
dokonywano
wycieczek dla zorientowania
się w zasięgach wytworów
kulturowych.
'IV Opoczyńskim
zbadano teren zamknięty wsiami Wąglany, Prymusowa Wola, Brzustów. Ze wschodu, Krajów, Skrzynno, z północy teren
zamyka rz. Pilica. Następnie wykonano wycieczki do Mniszkowa, Włodzimierzowa i Dąbrowy w kierunku zachodnim, do Żarnowa badając Topolice
i Białaczów - w kierunku południowym
oraz wsie na trasie OpocznoKońskie.
'IV kierunku
północnym
Odrzywół-Nowe
Miasto i trasa na
lewym brzegu rz. Pilicy przez Inowłódz.
1 W 1948 r. na Wydziale Agronomii Społecznej była wykładana etnologia.
Lud, T. XXXIX
W woj. kieleckim
zbadano teren Świętokrzyskiego
prócz ::\'owej
i Starej Huty, w Kieleckim teren zamknięty wsiami Domaszowice, Modrzewie, na płd-zachód od Kielc - Zajączków,
Mosty, na południe Łukowa.
Wykonano również wycieczki dla sprawdzenia zasięgów: I) Chęciny,
Kielce, Górno, Bodzentyn, Prusinowice, Nowa Huta. 2) Ghęciny, Morawica, Chmielnik Staszów, Kobylany, Łagów, Nowa Huta, Chęciny.
3) Chęciny, Morawica,
Pinczów, Busko-Zdrój,
Chmielnik,
Morawica,
Chęciny. 4) Chęciny, Kielce, Skarżysko, Wierzbnik,
lIża i Wierzbnik
Zbijów.
W woj. rzeszowskim w pow. łańcuckim: Sonina, Wysoka, Albigowa,
Grodzisko Duże, Rakszawa, w pow. przeworskim:
Markowa, w pow.
rzeszowski m: Kraczkowa .
Muzeum przeprowadzało
badania nad kulturą materialną i sztuKą
ludową w pow. opoczyńskim, a więc opracowano: budownictwo, rolnictwo
(up~a; .•..
a zbóż, roślin włóknistych i narzędzia), rybactwo, zajęcia gospodarcze i rzemiosła. Poznanie materiału, narzędzi i sprzętu z nimi związanego
pozwoliło na wypracowanie
garncarstwa,
plecionkarstwa,
wyrobów kowalskich, powróźnictwa itd. Materiały pozwalają uchwycić nie tylko typologię, ale ich zasięgi etnograficzne,
a także wyróżnić zajęcia zawodowe
np. kowalstwo, bednarstwo (wyroby z drzewa jak cebry, szufle do wiania
zboża przywożone na jarmarki najczęściej z Kieleckiego, szufle do kartofli
wykonywane na miejscu) od uprawianych
dorywczo jak powroźnictwa,
plecionkarstwa,
wyrobu mioteł, pędzli z leśnej trawy lub prośnianki, czy
innych zajęć uprawianych
sezonowo jak np. oczyszczania siemienia.
Z wymienionych wyżej zagadnień nie wszystkie opracowano w Kieleckim. Niektóre ściślej, jak np. narzędzia rolnicze, budownictwo (przeważnie
plany poziome oraz charakterystyczne
konstrukcje wiązań. Fotografie
domów i piwnic). Następnie opracowano sprzęt gospodarczy, plecionkarstwo (plecionki, materiał i przyrządy do ich wykonania), wyroby drewniane:
(,kozuby» do przechowywania
zboża, koryta do pojenia krów itd.
Tkactwo, haft i strój został opracowany
najściślej w pow. opoczyńskim, gdzie tkactwo jest bardzo żywotne i strój zachowany i zróżniczkowany chronologicznie
i terytorialnie,
noszony przez dzieci, kobiety
i mężczyzn, który nawiązać można do strojów rawskich i łowickich. Stwierdzić należy duże zróżnicowanie w stroju kobiecym, jeśli chodzi o (,kiecki.).
Haft natomiast różni się wybitnie od haftu łowickiego, a w starszej swej
fazie raczej podobny jest do śląskiego
(uwypuklenic
wzoru przez zahaftowanie tła).
Kieleckie zachowało przede wszystkim zapaski w pas i na odziew
noszone na codzień i na święto, tkane w pasy zróżnicowane dzielnicowo,
gorsety i koszule haftowane (na te ostatnie moda przechodzi) na święto.
Strój męski zanikł całkowicie, rzadko spotykana czarna kapota (późniejsza
faza stroju) i brązowa sukmana. Ciekawe, iż w Kieleckim, gdzie tkactwo
jest mniej rozwinięte, niż w Opoczyńskim, występuje wiele rozmaitych
krosien o różnych wymiarach.
Jeśli chodzi o Rzeszowskie wyróżnia się ono wyraźnie od Kieleckiego
posiadaniem płóciennych strojów i białych haftów angielskich u kobiet
(fartuchy, bluzki i kołnierzyki),
występowanicm
zawicia dziś już nie
używanego. Zróżnicowanie
gorsetów chronologicznie
i terenowo duże.
Prócz stroju płóciennego (samodział, późniejszy białe kupne płótno,
naj nowszy kupny haft. Najstarsza spódnica - fartuch wiązany z przodu
analogicznie do śląskiej góralskiej)
Np. w Grodzisku czerwone sukienne
spódnice z obrąbkiem
zielonym lub zielone z czerwonym. Najnowsze
gorsety aksamitne, haftowane koralikami. Strój kobiecy najnowszy pod
silnym wpływem krakowskiego (spódnice w kwiaty, haftowane, przewlekane lub naszywane wstążkami).
Ten sam wpływ krakowskiego w stroju męskim (żupan granatowy,
jednakowy u kobiet i mężczyzn). Płótnianki męskie różnego typu np. w Grodzisku z podszewką w kratę i kołnierzem podszytym brązowym suknem.
Notowano niektóre obiekty dla orientacji w typologii. Materiał
zbyt obfity, aby można było w krótkim czasie dokonać rejestracji. Następnie
z przedmiotów
zdobionych
na obydwóch terenach wykonano rysunki
sprzętów: ław, listewek, łyżników, półek, szafek, łóżek.
W Opoczyńskim ze zdobnictwa należy wymienić istnienie wycinanek
(tzw. rózgi, kółka i (,kwiotki»), girland z kwiatów wykonywanych
na
szpilce, kwiatów z pierza, pająków ze słomy, bibuły, grochu, ptaszków
drewnianych.
W Kieleckim występują zdobienia w postaci wstęg ze słomy i bibuły
zawiązane wzdłuż belki i b. rzadko koncentrycznie
ułożone na suficie.
Natomiast istnieje malowanie patronowe ścian przez patrony wykonywane samodzielnie.
Badania na trzech tcrenach stykaj~cych się ze sobą pomimo, że znajdują się między tymi terenami przestrzenie
nie 7.bar.Jan~, pozwolą na
porównanie i nakreślenie pewnych związków i różnic. kulturowych,
które
są wyrazem ekspansji kulturowych
związanych
bądź z wędrówkami
etnicznymi, bądź z migracjami na pewnym terytorium tylko niektórych
grup, przenoszących wytwory kulturowe. Trudno mi oczywiście z powodu
luk w materiale wykreślić ścisłe granice zasięgów. Chcę tutaj zwrócić uwagę
tylko na niektóre zagadnienia
wyraźnie charakteryzujące
teren. Zanim
przejdę do omówienia charakterystycznych
cech niektórych z nich, muszę
podkreślić użycie dwóch materiałów
jakimi są drzewo i kamień
na
terenie Opoczyńskiego
i Kieleckiego.
Można powiedzieć bez wielkiej
przesady, iż kultura Świętokrzyskiego w swych wytworach jest drewniana,
a więc chata i budynki gospodarcze budowane z drzewa, wiele sprzętów
gospodarskich również z drzewa wykonanych, jak (,kozuby» do przecho-
29*
452
453
wywania ziarna, spotkałam nawet cembrowinę studni w starym obejściu
dłubaną w pniu drzewa (nie mówiąc a współczesnych zrębowych obudowaniach studzien), koryta do pojenia bydła, korytka dla kur, nawet budy
psie i rury kanałizacyjne kładzione w rowach pod mostami prowadzącymi
do obejścia dłubane w pniu drzewa. Kamień używany przy budowie piwnic
(w Świętokrzyskim nawierzchniowe)
i pieców. W płd.-zach. części woj.
kieleckiego
figury świętych kute również w kamieniu, jednak kamień
w kulturze ludowej Kieleckiego nie odgrywa takiej roli jak szczególnie
współcześnic, w Opoczyńskim, gdzie budynki gospodarcze często budowane
z kamienia,
nowsze stodoły posiadają słupy kamienne
z szalowanymi
ścianami,
piwnice z kamienia
kryte dachami
dwuspadkowymi,
piece
i kominy z kamienia, nawet kamień używany ostatnio na koryta do pojenia
bydla i jadła dła kur, obok starszych typów z pnia drzewa. Studnie wykładane kamieniami, nowsze płytami kamiennymi i posiadające cembrowinę
również z płyt kamiennych.
W typie budownictwa
i obejścia występują również charakterystyczne cechy, które bądź łączą, bądź różnią trzy omawiane
tereny.
W Opoczyńskim
charakterystyczne
obejście jest wąskie i długie
z r::hatą stojącą szczytem do drogi. W jednym z nią rzędzie budynki gospodarcze bardzo często przylegające do niej lub stojące oddzielnie, posiadające z reguły tzw. stodółkę tj. pomieszczenie na siano zamknięte wrótniami
jak przy stodole. Prostopadle do chaty w głębi obejścia stodoła, której jeden
z sąsieków kryje się za budynkami gospodarczymi.
Wspomnieć należy jako a charakterystycznej
cesze obejścia opoczyńskiego, o komorze stojącej oddzielnie w obejściu, czy kurniku, czy chlewiku,
gdyż taki budynek ma różne przeznaczenie,
budowany również z drzewa
na zrąb. W nicktórych wsiach występuje ona prawie w każdym obejściu,
w innych rzadko budowana.
W niektórych w5iach jako starszy typ i przeważający np. w Bukowcu
występują chaty stojące wzdłuż drogi. W Radzicach Dużych w XIX wieku
miały stać również frontem do drogi. Chłopi tłumaczą położenie· chaty
w stosunku do drogi układem pół. Na wąskich polach - chaty szczytem
do drogi, w Bukowcu pola krótkie i szerokie - chaty frontem do drogi.
Chaty w Opoczyńskim przeważnie jednoizbowe z sienią i komorą w różnym układzie, chociaż naogół układ pomieszczeń jest dość jednolity (z sieni
wydzielona czasem komórka lub kuchenka).
Najstarsze a dachu czterospadkowym,
który miesza się później z dachem naczółkowym.
Węgieł
na (,obłap.dub częściej na (,rybi ogon» nieregularnie zacięty, konstrukcja dachu
krokwiowa z płat""ią podłużną wysuniętą poza pion ściany, położoną na
belkach dźwigającą konstrukcję krokwiową dachu. Najstarsze chaty mają
stragarze. Dachy kryte słomą gładko z 2 sarami u dołu szytymi za (,knowie.),
z boku dachu dwuspadkowego część przy wiatrówce i 2 sory górne. \'\1 czterospadkowych na knowie kryte narożnice. Kalenice wysoko nałożone perzem.
Nowsze domy mają węgły na rybi ogon, lekko wystające lub gładkie,
w nowszej konstrukcji domów węgieł na obłap zanika całkowicie. Dach
dwuspadkowy ze szczytem zdobionym lub krytym słomą. Obecnie po wojnie
upowszechnia się dom na trempiu również zdobiony.
Kieleckie natomiast różni się od Opoczyńskiego,
skim następującymi
cechami:
a łączy z Rzeszow-
W Kieleckim obejścia są zamknięte wysokirr,i bramami np. w Bielinach, Górnie, chaty stoją wzdłuż drogi zwrócone ku słońcu frontem,
więc często od drogi widać tył chaty (np. w Górnie bez okien, w Biełinacn
z małym okienkiem), a z boku jej wysoką bramę.
Obejś ie takie robi
wrażenie obwarowanego.
Wsie znajdujące się z północnej strony Łysogór od Bodzentyna po
Nową Słupię mają obejścia zamknięte w czworobok i wjazd przez wozownię
(w szczegółach występują różnice np. małe obejścia w Łańcuckim zamknięte stodołą i domem, między nimi wysokie płoty). Tego typu obejścia
występują na terenie woj. Rzeszowskiego, (Grodzisko Wielkie, Rakszawa).
:,
;£
Chata w Kieleckim najstarsza czterospadkowa. Dach czterospadkowy
ma narożnice często niżej lub wyżej przybite, tworzące mały przyczółek.
Nowsze domy przyczółkowe lub przyczółkowo-naczółkowe,
przy tym dach
od strony przyczółka w swej dołnej części różnej konstrukcji. Często dachy
są (Brzeziny, Radkowice) z jednej strony przyczółkowe. (Drzwi na strych,
przyczółka) z drugiej czterospadkowe.
Wejście w tychże wsiach często
od strony szczytu. Dach krokwiowy oparty na wysuniętych płatwiach:
podłużnej i poprzecznej.
Ta sama konstrukcja
w stodole.
W chatach
z wejściem od strony szczytu (Radkowice, Brzeziny) płatew poprzeczna
daleko wysunięta tworzy okap. Wysunięte obydwie płatwie poza ściany
domu występują
również na terenie Rzeszowskiego
w budownictwie·
przysłupowo-węgłowym,
dzisiaj ginącym tj. konstrukcja dachowa oparta
jest o narożne słupy stojące przy węgłowanej ścianie.
Kieleckie charakterystyczne
jest przez powszechnie używany węgieł
na obłap, zwany tutaj «skrzynkowym'), który przetrwał we współczesnym
budownictwie również z węgłem na rybi ogon, tutaj odmiennie wyglądającym, niż w Opoczyńskim,
ze względu na szerokość używanych desek
budulcowych.
Kieleckie z reguły posiada domy stojące ścianą podłużną do drogi.
O ile w Opoczyńskim rozkład domu składa się z sieni, izby i komory
(wejście w ścianie podłużnrj), o tyłe w Kieleckim często bardzo dom jest
rozbudowany
otrzymując
dodatkową
ubikację oborę. \V niektórych
wsiach np. w Jachowej \'\Ioli obejście, prócz stodoły stojącej równolrgle do
chaty, nie posiada innych budynków gospodarskich, chyba piwnicę. Pułap
komory, czy obory, a często obydwóch, jest obniżony. Belkowanie w nich
poprzeczne w stosunku do pułapu izby, lcżące na głównej belce.
455
454
Pułap w izbie wspiera się na 3 belkach położonych na murłacie,
zwanymi ,'strzegarzami» l. Na całym badanym terenie stragarza
(belka
podłużna, na której leżą belki poprzeczne) nie znają. Widziałam takowy
w jednej chacie z północnej strony Łysogór.
Na środkowym strzegarzu występującym niemal powszechnie na tym
terenie: napis z wezwaniem do świętych o pomoc i nazwiska fundatorów,
często z datą i wyrytym krzyżem, czy rozetą.
Charakterystycznym
szczegółem w budownictwie
kieleckim jest
również wysunięcie nazewnątrz
pieca chlebowego równo ze ścianą łub
poza ś:ianę drewnianą chaty tzn. widoczna jest tylna ściana pieca, nad
nim zwykle widoczne dwie węgłowane bełki wewnętrznej
ściany izby.
Przez Kieleckie biegnie północna granica występowania gontu. Na
tych terenach występuje również dach mieszany słomiano-gontowy,
przy tym
okap jest z gontu i kalenica kryta gontem 2. Z tą granicą wiąże się również
występowanie niektórych wytworów kulturowych jak st«py nożnej 8 (zasiąg przesunięty bardziej na północ) ł, która natomiast występuje w Rzeszowskim, chociaż nieco innego kształtu, poza tym nosideł nieckowatych
i drążkowych. Opoczyńskie nosideI nie zna zupełnie. Tłumaczą ten fakt
istnieniem studni w każdym obejściu. Granica ta wiąże się również z występowaniem wozu z półkulami,
(w Opoczyńskim
przy wasągu półkulek
zastępuje drąg żelazny przyczepiony
rozetą) kółek do radel, czy pługa,
które w Kieleckim sa okute, w Rzeszowskim z giętego drzewa - bose.
Jeśli dodać, że i w dziedzinie stroju można również nawiązać Kieleckie do grupy południowo-wschodnirj
jak np. wiązania chustki na głowie
u kobiet tzn. rogiem chustki zwieszającym się z tyłu (tenże sposób w Rzeszowskim) z końcami przeciągniętymi
pod spodem i zawiązanymi na potylicy, krojem sukman np. w bardzo bliskim związku i w kolorycie i kroju
jest sukmana rzeszowska i kielecka. Można z tych danych wyprowadzić
wniosek, że Kieleckie było północną granicą wpływów, idących z południa
i wschodu. Granica ta musiała się utrzymywać w różnych okresach czasu,
gdyż z różnego typu wytworami kulturowymi spotykamy się.
Niektóre wytwory kulturowe idące ze wschodu nie wkraczają w granicę Kieleckiego jak np. chata przysłupowa - zrębowa. Zaznaczyć na1 K. M o s z y ń s ki, «Kultura Ludowa Siowianll, T. I, str. 508, wspomina,
ż tego typu belkowanie pułapu istniało u Białorusinów. Kieleckie wyróżnia się
tym szczegółem.
2 Patrz: K l i m a s z e w s k a, .Dach chaty w Polsce». Lud Słowiański, T. IV.
3 Mówię o zwartym zasięgu, gdyż np. w Opoczyńskim prawie nie znają.
Obecnie nie widziałam ani jednego egzemplarza.
4 Według pracy dr Leona P o p i e l a .Stępa w Polsce» stępa występuje
również w pow. koneckim, którego nie badałam, oraz w zachodniej części pow.
opoczyńskiego, który również nie był objęty moimi badaniami.
leży, że obecnie Rzeszowskie jest pod silnym wpływem budownictwa
typu chaty górskiej (belkowanie, dachy okapy z podpórkami).
Natomiast z północnego zachodu wpływy na Kieleckie w dziedzinie
stroju objawi"ją się w użyciu pasiaków szytych w pionowe paski, natomiast
Iłżeckie posiada pasy poziome, nawiązując w ten sposób do «pstruchy»
kurpiowskiej oraz krótkich fartuchów lubelskich i spódnic.
W innych dziedzinach można również przeprowadzić zróżnicowania
np. w plecionkarstwie: w Opoczyńskim do przechowywania zboża używano
słomianki plecione korzeniem lub złotokiem (dziś rzadkie), na płd.-wschód
od Kielc kosze plecione tylko ze słomy, w Świętokrzyskim tzw. «kozuby»
tj. pnie drążone pionowe i poziome, w Łańcuckim (w Grodzisko Duże) duże beczki z klepek.
Muzeum prowadziło również badania szersze na terenie woj. łódzkiego,
a więc finansowało
badania
Jadwigi
Świątkowskiej
w pow.
I
łowickim oraz prowadziło krótsze badania w pow. łaskim. Dwaj praktykanci Muzeum wytyczyli dzięki pracy terenowej zasięgi stroju sieradzkiego,
wieluńskiego, łowickiego i skierniewickiego.
MUZEUM
ETNOGRAFICZNE
I. Powstanie
W TORUNIU
zbiorów
Obecne zbiory etnograficzne powstały z małej kolekcji gromadzonej
na wycieczkach terenowych przez adiunkta
U. M. K. przy katedrLe
Etnografii i Etnologii, z myślą o stworzeniu Uniwersyteckiego
Muzeum
Etnograficznego.
Prace te zostały zapoczątkowane
w lutym 1946 roku.
Wobec jednak trudności, jakie w związku z tym wynikły, dnia
15. III, 1946 zostaje przez tegoż adiunkta przedsta wiony projekt utworzenia
Pomorskiego
Muzeum
Ludoznawczego
(Instytut
Bałtycki). Komunikat
Działu Inform. Naukowej nr 5 (19), a zbiory zostają przeniesione na ul. Danielewskiego 6 i tam są kompletowane
w dalszym ciągu.
Idea Muzeum
Ludoznawczego
zostaje zrealizowana
w postaci
utworzenia
w Toruniu
Działu Etnograficznego
w Muzeum Miejskim,
które daje na ten cel początkowo 3 sale oraz przedwojenną kolekcję ludoznawczą, liczącą 160 przedmiotów z Polski, 392 przedmioty pozaeuropejskie i 10 europejskich.
Na wiosnę roku 1947 zbiory zostają przeniesione z ul. Danielewskiego
do Muzeum Miejskiego.
Dział Etnograficzny
po aprobacie
~aczelnej
Dyrekcji Muzeów
i Ochrony Zabytków na utworzenia Dzialu Etnograficznego
w Muzeum
Miejskim w Toruniu zaczyna się rozwijać dzięki pomocy trzech instytucji:
457
I) Zarząd Miejski w Toruniu
udziela lokalu, światła, opału i innych
świadczeń, 2) Naczelna Dyrekcja Muzeów i Ochrony Zabytków od sierpnia
1946 - stałych dotacji miesięcznych na zakup obiektów, opłacanie personelu itp. 3) Uniwersytet :Y1ikołaja Kopernika umożliwił organizatorowi,
a do stycznia 1948 honorowemu Kustoszowi tego działu, wykonanie pracy
w ramach obowiązków adiunkta uniwersytetu.
Pomocy finansowej poza wspomnianymi stałymi dotacjami udzielały
też nas tępujące instytucje:
Centralny Instytut Kultury w Warszawie na
wydanie poradnika
terenowego, Kuratorium
Okręgu Szkolnego Pomorskiego (na tenże cel), Komisja Zakupu Muzealiów dla Muzeów pozawarszawskich
przy Naczelnej
Dyrekcji Muzeów i Ochrony
Zabytków,
Związek Org. Rybackich na zakup narzędzi i sprzętów rybackich, Związek
Zachodni w Toruniu za pośrednictwem
Towarzystwa Przyjaciół U. M. K.
Pomorska Wojew. Rada Kultury Artystycznej
i Sztuki w Bydgoszczy.
W celu gromadzenia ginących zabytków oraz nawiązania kontaktów
ze wsią urządzono 60 wycieczek na teren wojew. pomorskiego gdańskiego,
olsztyńskiego i szczecińskiego. W rezultacie tej pracy w okresie dwóch lat
zbiory wzrosły do liczby 2024.
Dnia 4. IX. 1948 zbiory zostają udostępnione dla uczestników Zjazdu
Związku Muzeów w Polsce oraz Związku Historyków Sztuki, zaś dnia
7. IX. 1948 dla publiczności.
II. Cele
i zadania
Zadaniem działu etnograficznego
Muzeum Miejskiego w Toruniu
jest gromadzenie
i ochrona zabytków kultury ludowej jako materiałów
naukowych stanowiących dokumenty historyczne, ich konserwacja, ekspozycja oraz naukowe opracowanie w celu poznania kultury ludowej szeroko
pojętego Pomorza z uwzględnieniem
materiałów porównawczych
przede
wszystkim z północnej Polski. Wobec położenia Torunia w pobliżu wielkich
kompleksów jezior oraz morza, dział rybacki nosi charakter centralnego
zbioru rybackiego, który ma obejmować, a częściowo już obejmuje rybołówstwo morskie, rzeczne i jeziorne z całej Polski.
W celu uchwycenia
zachodzących
procesów etno-socjologicznych
gromadzone są też planowo przedmioty z kultury ludowej przesiedleńców
z lat 1923-1925
i 1945-1946.
Poza tym Dział Etnograficzny dąży do tego, żeby stać się ośrodkiem
kształcenia muzeologów i etnografów.
Problemy, które muzeum pragnie w przyszłości podkreślić w swej
ekspozycji przy pomocy materiałów porównawczych,
fotografii, rysunków,
map itp. to pochodzenie kultury ludowej, jej pokrewieństwa,
historyczne
związki z przeszłością, typologia wytworów, przekształcenia,
jakim podlegają poszczególne wytwory: ich rozwój postępowy i wsteczny, degeneracja
lub zanik, związek z podłożem geograficznym,
ekonomicznym
i socjal
nym, wędrówki wytworów, ich mieszanie się, przenoszenie przez grupy
przesiedleńcze,
wartość w wytwórczości ludowej, szczególnie w zakresie
sztuki ludowej i inne.
III. Zbiory
etnograficzne
i ich
ekspozycja
Zbiory etnograficzne
z Polski z lat 1946-1948
ułożone według
działów przedstawiają się następująco:
Zbieractwo - I, Łowiectwo - 28,
Rybołówstwo 584, Hodowla zwierząt 25, Bartnictwo i pszczelarstwo - 28, Uprawa roślin - 76, Przechowywanie
żywności - 16, Przygotowywanie pokarmu - 102, Obróbka drewna 54, Obróbka Iyka kory, korzeni, wici, słomy - 57, Obróbka włókna - 85, Tkaniny - 388,
Obróbka rogu - 7, Obróbka skóry - 3, Obróbka wosku - I, Obróbka
gliny - 170, Obróbka żelaza - 5, Odzież - 23, Ozdoby - 32, Budownictwo I I, Sprzęty
domowe - 73, Transport
i komunikacja
- 23,
Sztuka ludowa - 88, Instrumenty
muzyczne - 30, Zabawkarstwo
- 45,
Przedmioty
obrzędowe 31, Miary i wagi 16, Lecznictwo - 8,
Różne - 23.
Zbiory zastane sprzed 1939 r. (ceramika, czepce, narzędzia tkackie,
meble i inne) około 160 przedmiotów.
Jak widać z zestawienia, poszczególne działy kultury ludowej nie
są jeszcze równomiernie
zgromadzone.
Najbardziej wyczerpująco reprezentowane
jest rybołówstwo morskie,
w szczególności kolekcja ości rybackich, przedstawiających
poważny materiał do typologii wytworów ludowych, a także sprzęty pomocnicze do
letnich i zimowych połowów, poza tym poszczególne rzemiosła obejmujące
np. obróbkę drewna, wici, włókna itp. oraz rzeźby współczesne artystów
kujawskich.
Pochodzenie
zbiorów zgromadzonych
w latach
1946-1948
jest
następujące:
z województwa
pomorskiego
"
gda ńskiego
"
olsztyńskiego
"
szczecińskiego. . . . . . . .
białostockiego
"
Z innych
województw polskich. . . . . . .
z tercnów są,iednich (inne kraje) .....
977
4 I4
3I2
16
22
70
145
Dział etnograficzny l'vluzeum Miejskiego w Toruniu zajmuje obecnie
całe zachodnie skrzydło drugiego piętra zabytkowcgo ratusza, w którym
w hołu, w korytarzu oraz pokojach i .salaeh znajdują się kolejno zbiory
rozmieszczone następująco:
uprawa roślin, transport i komunikacja,
rze-
459
miosło, pracownia asystenta i zarazem sala ćwiczeń, pracownia kustosza
i zarazem biblioteka, obróbka włókna, tkactwo, hodowla zwierząt i łowiectwo, rybołówstwo,
sztuka ludowa, gospodarstwo
domowe (łącznie
ok. 790 m2). Na pierwszym piętrze w dziale artystycznym chwilowo zostały
umieszczone zbiory magazynowe.
Zbyt szczupły lokal nie pozwolił na ekspozycję strojów ludowych,
instrumentów muzycznych a także na bardziej poglądowe rozróżnienie rybołówstwa morskiego, rzecznego i jeziornego, na należytą ilustrację obróbki
włókna, rozwoju tkactwa itd. Brak wolnych ścian stwarza też trudności
należytego porównawczego zilustrowania poszczególnych przedmiotów.
Poza tym układ kolejny zbiorów, nie zawsze słuszny, został podyktowany kolejnością sal danej wielkości.
Dotkliwie odczuwa się tu brak osobnej sali ćwiczeń, kilku pracowni
i preparatorni.
Zbiory działu etnograficznego, aczkolwiek udostępnione dla zwiedzających nie są jeszcze skompletowane
ani opracowane,
np. sala sztuki
odgrywa rolę magazynu. Większość zbiorów nie posiada jeszcze szczegółowych napisów objaśniających.
Brak też odnośnych map oraz wielu fotografii i rysunków ilustracyjnych,
gdyż zbiory te są gromadzone zaledwie
od dwóch lat.
W obecnych warunkach została zastosowana zasada systematycznego układu zbiorów wg poszczególnych działów, z uwzględnieniem ich
typologii i rozwoju tam, gdzie na to pozwoliły materiały. Narazie jeszcze
nie było możliwe muzealne przedstawienie całych zespołów ilustrujących
życie wsi, wnętrz chat, pracowni wiejskich rzemieślników itp.
Starano się o uzyskanie przejrzystości i pokreślenia ostetycznych
walorów przedmiotów pozbawionych
naturalnego
podłoża. W tym celu,
obok szarego lub ciemno piaskowego tła, w sali pszczelnictwa wprowadzono
barwę zieloną.
Oprócz obiektów zgromadzonych
w latach 1946-1948
należy wymienić kolekcję etnograficzną,
która przetrwała
wojnę,
a która
do
roku 1939 stanowiła część Muzeum Miejskiego w Toruniu. Liczy ona
około 160 przedmiotów pochodzących
ze zbiorów Towarzystwa Naukowego w Toruniu i Towarzystwa Popierania Przemysłu Ludowego zgromadzonych w znacznej mierze staraniem doktorstwa Stenbornów.
Na kolekcję tę składają się meble kaszubskie, ceramika, czepce
kaszubskie i warmijskie, narzędzia do obróbki ln,u, stępy, czółno i inne
przedmioty.
Poza tym z dawnych zbiorów miejskich pozostała kolekcja okazów
europejskich i pozaeuropejskich
wlicz bie 402 przedmiotów.
Niestety inwentarze zbiorów stanowiących część dawnego Muzeum
Miejskiego w Toruniu zaginęły w czasie wojny i znacza część obu kolekcji
nie posiada metryk pochodzenia.
Materiał ilustracyjny.
Dopełnienie
zbiorów stanowią powiększone fotografie wykonane
w terenie, ilustrujące zastosowanie odnośnych narzędzi, na Pomorzu w latach 1946-1948,
poza tym rysunki również wykonane w terenie oraz
porównawcze ilustracje z postaci wziętych z literatur a dotyczących odnośnych europejskich narzędzi z okresów prehistorycznych
i historycznych
np. z Grecji starożytnej a także z terenów pozaeuropejskich.
W pracy przy wykonaniu rysunków, napisów, inwentaryzacji,
katalogowaniu obiektów i książek, przy rozwieszeniu eksponatów itp. brały
udział praktykantki muzealne, a ponadto około I S osób spośród młodzieży
akademickiej i inne.
Projektowanie układów i rozwiązań literniczych oraz ilustracyjnych
wykonała
artystka-grafik
Hanna
Makowiecka
i artysta-grafik
Joanna
Piekarska. Rysunki ilustracyjne wykonał artysta-grafik
Kosma Czuryło.
IV. Organizacja
wewnętrzna
Oprócz tymczasowych inwentarzy założono I) kartotekę obiektów
muzealnych w układzie działowym, (rozpoczęto wykonywanie rysunków
i opisywanie przedmiotów,
wydrukowano
też podobne karty do badań
terenowych na zwykłym papierze),
2) kartotekę obiektów muzealnych
w układzie geograficznym
wg województw i powiatów, 3) wykonano
tablice topograficzne rozmieszczenia przedmiotów
w salach muzealnych
(w brulionie),' 4) wydrukowano
terenowo-magazynowe,
przywiązywane
do przedmiotów karty metrykalne w trzech barwach oznaczających przedmioty własne oraz wymienne S) założono archiwum przedmiotów, na które
składają się wszelkie zapisane przypadkowe lub tymczasowe dane, opisy
łistów etc. 6) założono kartotekę przedmiotów w terenie oraz wydrukowano karty do notowania przez zwiedzających oraz oprowadzających
informacji dotyczących przedmiotów
oglądanych
lub przedmiotów
w terenie 7) założono kartotekę informatorów
terenowych 8) kartotekę ofiarodawców 9) kartotekę deponentów
10)
kartotekę szkół w województwie
pomorskim
(układ geograficzno-alfabetyczny)
I I) archiwum
folklorystyczne (w stadium organizacji) 12) archiwum wycinków z pism 13) katalog
książek (alfabetyczny)
14) katalog map (alfabetyczny)
IS) katalog kartkowy bibliografii etnograficznej Pomorza oraz prac z zakresu muzeologii
znajdujących
się w bibliotekach
toruńskich
(niekompletny)
17) księgi
zwiedzających zbiory 18) dzienniki pracy.
V. Działalność
I.
Prace
naukowo-badawcze.
Na wycieczkach naukowo-muzealnych
2dańskiego, olsztyńskiego i innych prowadzi
na terenie woj. pomorskiego,
się w miarę możliwości ba-
dania dotyczące kultury ludowej oraz gromadzi się materiały w formie
zapisów obiektów muzealnych
oraz rysunki i fotografie. Równocześnie
robi się też poszukiwania dotyczące ncjstarszych zabytków budownictwa
ludowego w celu znalezienia obiektów do przyszłych muzeów na wolnym
powietrzu typy skansenowskiego.
Jedna cha ta zabytkowa
w powiecie
brodnickim została już za bezpieczona za pośrednictwem
urzędu konserwa torskiego.
1\lateriały ze brane są opracowane przez personel naukowy działu.
Należy podkreślić, że w pracy tej gromadzenie zabytków, poza pracownikami muzeum, pomaga grono życzliwych osób.
2.
Praca
dydaktyczno-społeczna.
a) Wykłady i ćwiczenia.
Zbiory muzealne wraz z biblioteką działu służą jako materiał naukowy i dydaktyczny przy wykładach i ćwiczeniach uniwersyteckich z zakresu muzeologii ze szczególnym uwzględnieniem etnografii Pomorza prowadzonych w lokalu Działu Etnografii przez adiunkta U. M. K., kustosza
Działu, dr Marię Znamierowską-Priifferową.
Poza tym z materiałów muzealnych, biblioteki, rysunków, druków itp.
korzystają do swych prac artyści, młodzież szkolna, młodzież z wyższych
kursów nauczycielskich a także pracownicy innych muzeów.
b) Praktyki muzealne.
Już od 1 czerwca 1947 studenci
muzealną·
U. M. K. odbywają
tu praktykę
c) Zwiedzający zbiory.
Od czasu udostępnienia
zbiorów dla zwiedzających
odbywają się
regularne pogadanki prowadzone przez praktykantki studentki U. 1\1. K"
które też udzielają informacji.
Prowadzone są stałe obserwacje i notatki dotyczące reakcji zwiedzającej publiczności.
Materiały
te są następnie
zespołowo dyskutowane
w celu wyciągnięcia odpowiednich
wniosków dotyczących opracowania
ekspozycji, spopularyzowania
Muzeum oraz idei ochrony zabytków kultury ludowej w terenie, a także w celu usprawnienia obsługi muzealnej.
Zapoczątkowano
zapraszanie do 1\luzeum Związków Zawodowych.
3. Współpraca.
Dział Etnograficzny
w osobach swego personelu współpracuje lub
współpracował
z Polskim Towarzystwem
Ludoznawczym,
Państwowym
Instytutem Badania Sztuki Ludowej, z Referatem Sztuki Ludowej (Departament Plastyki), z Centralnym
Instytutem
Kultury, z Instytutcm Bałtyckim, z Tow. Krajoznawczym
oraz Związkiem lvIuzeów w Polsce.
\V lokalu Działu Etnograficznego
~luzeum :vIiejskiego w Toruniu
ma swoją siedzibę i odbywa swoje posiedzenia Polskie Tow. Ludoznawcze
Oddz. w Toruniu oraz Tow. Muzyczne.
personel Działu bierze czynny udział.
W pracach
obu
Towarzystw
Dział Etnograficzny,
utrzymuje kontakt z muzeami prowincjonalnymi bądź udzielając instrukcji, poradników, kart, muzealnych, tam gdzie
brak odnośnych
specjalistów,
albo też dyskutując
problemy
zbiorów
ekspozycji.
4· Propaganda
ochrony
zabytków
kultury
ludowej
Prace propagujące ochronę zabytków kultury ludowej polegały na
odczytach i pogadankach
wygłaszanych przez kustosza Muzeum w Toruniu, na artykułach i odezwach w prasie i w radio, na rozsyłaniu ankiet
itp., co poza paroma wyjątkami nie przyniosło żadnych rezulattów.
Natomiast
można podkreślić pozytywne
rezultaty
odczytów dla
młodzieży szkolnej na prowincji np. w Skępem pow. Lipno i w Nieszawie
gdzie młodzież szkolna i częściowo nauczycielstwo wydatnie przyczynili
się do odnalezienia i zgromadzenia w Muzeum ginących zabytków, a także
do odszukania artystów ludowych.
5. Publikacje.
Toruń
M. Znamierowska-Priifferowa
1947, Centr. Instytut. Kultury.
Poradnik
Dr Eugeniusz Grabda - Muzeum
Rybacki nr 8 rok 1948, str. 305-310.
MUZEUM
MORSKIE
Rybackie
terenowy.
Warszawa-
w Toruniu.
Przegląd
W SZCZECINIE
(komunikat)
Wprowadzenie
etnografii do Muzeum Morskiego w Szczecinie podyktowane zostało pragnieniem jego twórców, aby w muzeum tego typu,
w Polsce pierwszym, a jednym z nielicznych w Europie, podkreślić humanistyczną stronę zagadnienia,
jakie stanowi morze. \Vychodzili oni ze
słusznego założenia, że morze to nie tylko środowisko przyrodniczo-geograficzne, ale także i człowiek, którego to morze żywi i wychowuje, to
warsztaty i narzędzia pracy, to technika, wiedza, to kultura człowieka
związanego z morzem. Tak więc doszło do powstania Działu Etnogral'icznego w Muzeum Morskim, uruchomionego z dniem 1 października 1948 r.
Założenia
programowe
Ustalenie programu dla powstającego Działu nie było rzeczą łatwą
przez wzgląd na to, że koncepcja samego Muzeum l\Iorskiego znajdowała
się wówczas dopiero w stadium stawania, że nie był określony dokładnie
ani zakres, ani przedmiot jtgo działalności. W tym stanie rzeczy przedstawiono organizatorom
Muzeum maksymalny
program pracy Działu,
licząc się z tym, że narzucona koncepcja będzie miała moc obowiązującą.
i że zaciąży w ten sposób wybitnie na kształtowaniu się pracy w Dziale
i na jej wynikach.
Program ten został stworzony w oparciu o przyjęty dla Muzeum
schemat tematyki wg zasady trzech pionów: przyrodniczego,
geograficznoekonomicznego
oraz humanistycznego
i trzech poziomów:
lokalnego,
regionalnego i światowego. Pion humanistyczny
we wszystkich trzech poziomych pr.zekrojach miał być reprezentowany
głównie przez etnografię
i historię, etnografia zaś miała zająć się w skali lokalnej kulturą ludową.
regionu ze szczególnym uwzględnieniem
kultury rybaków' jeziornych we
wszystkich nadmorskich
województwach,
w skali regionalnej
kulturą.
marynarzy,
rybaków morskich i wpływami kultury skandynawskiej
na
ludową kulturę polską, zaś w skali światowej kulturą ludów nadmorskich
(nie tylko morskich) całego świata w perspektywie porównawczej.
Ten
po części trójczłonową konstrukcją gmachu narzucony schemat stał się
punktem wyjścia dla opracowania
programu naukowego w Dziale Etnograficznym, którego założenia przewodnie wyglądają następująco.
W skali lokalnej Dział Etnograficzny zajmuje się wąskim skrawkiem
całego polskiego wybrzeża od Odry po Braniewo jako naturalnym środowiskiem, w którym człowiek od swego zarania do chwili obecnej wywalczał
i wywalcza sobie prawo do życia, czyli zajmuje się z punktu
widzenia
etnograficznego
problemem:
człowiek
a morze,
rozpatrując
ten problem na podłożu biologicznym,
geograficznym,
ekonomicznym,
i społecznym i uwzględniając
wyniki badań prehistorii. Tu również zajmuje się Dział kwestią wpływu przesiedlenia na kształtowanie ~ię lu~~wej
kultury tego rejonu, adaptacją elementów nowych do środowIska 1 Jego
mocą przekształcającą.
W wyniku tego ,Dział stara się ukazać materialną,
duchową i społeczną kulturę ludową tej części lądu, połączoną z resztą
kraju rozlicznymi więzami, a rozwijającą
się odrębnie na tle różnych
warunków miejscowych i wytwarzającą w związku z tym różne nieco formy
zjawisk kulturowych i to nie tylko w teraźniejszości, ale także w najbardziej
nawet odległej przeszłości, dostępnej badaniom.
W pracy tej nie pomija
nie tylko zabytków kultury ludowej Słowińców, ale także i zabytków niemieckiej kultury ludowej, jako dokumentów
oświetlających
zasadniczy
problem: człowiek a morze, szczególną zaś uwagę zwraca na ludową kulturę rybaków kaszubskich i to zarówno polskiego jak i niemieckiego pochodzenia.
O ile w skali lokalnej Dział Etnograficzny
zajmuje się w sposób
możliwie najbardziej wszechstronny wzajemnym stosunkiem morza i człowieka w świetle jego kultury, w skali regionalnej wysuwają na czoła dwa
zagadnienia:
po cho dze n ie i ro z wój kul tury
l udowej
wybrzeża
oraz kulturalny
stosunek
wybrzeża
do zaplecza,
jaki w tym
wypadku stanowi Polska. Dwoistość programu
na tym odcinku - jak
łatwo się domyśleć - wypływa z jednej strony z politycznej historii naszego obecnego wybrzeża, poddanego na przestrzeni wieków najprzeróżniejszym obcym wpływom i w ciągu tych wieków aż po rok 1945 (z wyjątkiem
Kaszubów)
kształtującego
swą kulturę niezależnie
od Polski,
z drugiej zaś jest wynikiem nowych możliwości jej rozwoju przez wejście
w łączność z Polską; możliwości nowych wzajemnych
wymian i stosunków. Pracując nad pochodzeniem
i rozwojem ludowej kultury wybrzeża etnograf w Muzeum Morskim sięga więc nie tylko w słowiańską
jego przeszłość, która na terenie województwa szczecińskiego, a także i na
skrawkach gdańskiego w pewnych szczegółach przetrwała, ale zajmuje się
również oddziaływaniami
obcych elementów, przede wszystkim skandynawskich i bałtyckich, a następnie także holenderskich i niemieckich, wykreśla zasięgi geograficzne poszczególnych elementów kultury, ich historyczne wędrówki,
przekształcenia,
związki, pokrewieństwa,
ustala ich
przynależność etnograficzną i etniczną oraz ilustruje te elementy kultury
ludzkiej, które są wspólne wszystkim bez względu na przynależność etniczną
ludziom morza i te elementy, które są różne w zależności od różnej przynależności etnicznej ich twórców czy nosicieli. Realizując zadanie drugie
rozpracowuje
on zagadnienie
wpływu etnograficznego'
terytorium
polskiego na powstawanie nowego kulturalnego oblicza wybrzeża, czyli rozpatruje tu zagadnienie
zaplecza, z którym wybrzeże się łączy bądź to
poprzez całe dorzecza, bądź przez lądowe szlaki komunikacyjne, ilustruje
te elementy kultury ludzkiej, które są wspólne ludziom morza i ludziom
lądu związanego arteriami
komunikacyjnymi
z morzem oraz pokazuje
różnice wynikające z odmiennych warunków bytowania mimo jednakowego pochodzenia.
Jak widać z powyższego, tematyka
regionalna
jest pomyślana
właściwie tylko 'jako poszerzenie i rozwinięcie na tle porównawczym
tematyki lokalnej.
W skali światowej, etnograf w Muzeum Morskim w Szczecinie ilustruje porównawczo rozmaite typy kultur morskich, jednakowość i różnorodność przejawów
życia człowieka w zależności od warunków
bytu
i kręgu kulturalnego.
Porusza tu - na szerokim tle porównawczym
niemal te wszystkie zagadnienia, które są przedmiotem jego prac na dwu
poprzednich
odcinkach,
nie wyłączając
charakteru
i roli środowiska,
rodzaju zajęcia, rozwoju i pochodzenia, związków z lądem dalej od morza
położonym i innych problemów natury etnologicznej; innymi słowy powtarza tu w skali jak najszerszej to, co w skali lokalnej i regionalnej czyni
dla polskiego wybrzeża. Oprócz tego zwraca także szczególną uwagę na
to, o ile morze i wybrzeże Bałtyku były tą bramą, przez którą docierały
do Polski elementy kulturowe z dalekiego świata i - na odwrót - przrz
które
Polska
sięgała
na dalekie
szlaki i niosl.a im swoje zdobycze
kul-
turowe.
Zarysowany
tu szkicowo program
naukowej działalności
Działu.
niezależnie od tego, że może być realizowany samodzielnie, został pomyślany tak, aby w łączności z innymi Działami Muzeum stanowił jak najlepszą całość, aby podejmowane
prace, często dotykające innych specjalności, jak biologia morza, flora i fauna wybrzeża, geografia i klimatologia,
ekonomia i technologia,
transport i komunikacja
itd itd., wchodzących
częściowo w zakres problematyki
Działu, wspomagane
były przez nie
i korygowane i nawzajem je wspomagały.
Uwidoczniło się to zwłaszcza
przy szczegółowym rozpracowaniu
programu,
w którym uwzględniono
liczne nawiązania
z innymi reprezentowanymi
w Muzeum
naukami.
Przebieg
dotychczasowych
prac
Wobec perspektywy szybkiego rozwoju Muzeum i rychłego zwiększenia personalnej
obsady Działu trzy pierwsze miesiące upłynęły na
przygotowaniach
organizacyjnych,
to jest na przygotowaniu
instrukcji
do inwentaryzowania,
katalogowania
zbiorów i prowadzenia
prac archiwalnych. Dużą pomoc okazały w tym Działowi wzory Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego
oraz informacje dr Marii Priifferowej, za co
należy się jej w tym .miejscu uprzejmie podziękowanie.
Po dokonaniu
tego prZYStąpiono do zestawienia bibliografii etnograficznej
rybołówstwa,
liczącej w dniu 3 I grudnia 1948 ponad 470 pozycji. W pracy tej, która
polegała tylko na zestawieniu pozycji rozproszonych
po różnych bibliografiach, tak polskich jak i obcych chodziło o stworzenie wykazu książek,
umożliwiającego
zapoczątkowanie
polityki bibliotecznej.
Niezależnie
od
tego uzyskano
zezwolenie
na wybór książek o treści etnograficznej
w zbiornicach
księgozbiorów zabezpieczonych
na Pomorzu Zachodnim.
W wyniku tej akcji zgromadzono
450 tomów.
Podjęcie już z końcem roku 1948 prac archiwalnych
było rzeczą
przypadku.
podczas poszukiwania
przez Dział niemieckiego inwentarza
zbiorów der Volkskundlichen
Abteilung des Stadtmuseum
Stettin natrafiono w Muzeum Pomorza Zachodniego
na bogaty zbiór ilustracji,
negatywów fotograficznych,
klisz drukarskich i diapozytywów.
Inwentarz
niemieckich
zbiorów etnograficznych
się nie znalazł, ale Dział uzyskał
dzięki temu: 887 ilustracji, 99 negatywów, 794 diapozyty i 205 klisz drukarskich z dziedziny etnografii. Cały ten materiał uporządkowano następnie
według
klucza systematyki etnograficznej.
Również z magazynów
Muzeum Pomorza Zachodniego,
dziedziczącego swe zbiory głównie po byłym Muzeum Kr?jowym w Szczecinie, pochodzi caly materiał ankietowy i korcspondecyjny b. Etnograficznego Działu
Muzeum Miejskiego. Bogaty jest tu zwłaszcza zbiór 53 teczek z ilustrowanym materiałem ankietowym na temat prawa ludowego na Pomorzu.
.
Nluzeum Pomorza Zachodniego dostarczyło wreszcie Działowi Etnograficznemu
Morskiego
w Szczecinie cały zabe zpleczony
.
. . Muzeum
.
."
zbiór
egzotyko\\'.
Dalszą. częsc tego zbIOru znaleziono
nieco później w zagruzowanych
Muzeum
Morskiego . Do oznaczama.
b'
... podZiemiach
tego
z. IOru - me posiadającego
etykiet - przystąpiono
w pierwszych mieSiącach 1949 :oku; prace szły opornie - i do chwili obecnej oznaczono
tylko drobną Ich część. Oznaczenie egzotyków przerwano
.
gdy D . ł
ł f d
w momenCIe,
zla . otrzyma
un usze na badanie terenowe i na zakup zbiorów.
.
AkCją gromadzenia .zbiorów i badaniami terenowymi objęto w okresie .s~rawozdawczym,
to Jest do czerwca 1949 roku następujące miejscoWOS~1nad Zal.ewem Szczecińskim:
osada rybacka na Wyspie Mętne'
(JezIOro
Stołczyn, Skolwin ' Łąka
k
dl Dąbskte),
.
., Woll'n . W wy'k
111U t ego uzy-J
s an?
a DZl~ł~ ponad 80 okazów, nie licząc zdjęć fotograficznych i poc~ynlOn~ch OplSOW.Zdobyte materiały posłużyły następnie przy urządzaniu
pierwszej wystawy etnograficznej
w Muzeum
Morskim
ot
t'
dl
bl'
. .d .
'
war ej
a
.~u lcznosCl ~11a22 czerwca pod nazwą (,Polskie rybołówstwo przybrzeżne
l dalekomorskie».
.
. Na,;iązany
na w~osnę tego roku kontakt z rybakami i z kontrolel~ml rybłows~wa morskIego dał Działowi korzyści pod postacią kilku oka.zow .~ar.zędzl rybackich
i parę cennych informacji,
wyzyskanych
tak
szCzęslIwle w parę tygodni później.
. ~o prac Działu Etnograficznego,
podjętych na wiosnę tego roku
zahczyc ~ależy .także studia nad rybą w wierzeniach ludowych. Do tej
pory DZiał pOSiada przepracowane
materiały
z Gessnera (,Aquatilia».
Charakter
i stan
zbiorów
Przy nagromadzeniu
przez Dział wyżej wymienionych zbiorów kie~owano Się na.stępującą zasadą: gromadzenie
wszystkiego, co ma bliższy
ub .d~lszy z';lązek z et?ografią,
bez względu na to, czy samo Muzeum
~OI s;le będzl: z tego mIało pożytek, czy nie. O takim stanowisku zadecy• o':,a .fa~t, ze w Szczecinie nie ma drugiej placówki etnograficzne'
za~ lstmeme ~tnograficznego materiału, nie zawsze wchodzącego w zakr~~
za~~teres?wan
~uze~m
Morskiego, nakazywało zebranie go w jednym
mieJscu l odpowIedme
zabezpieczenie.
Z tego powodu DZl'ał d
.
h T
b
..'
ysponuJe
w c W.Il o ecneJ zarowno
dubletami
jak i zbiorami
które nie będą
stanowIły przedm~o~u jego badań i posłużą jako materiał wymienny,
o czym w tym mieJscu skwapliwie komunikuję.
. Z~ względu na tematykę największą ilością materiału wymienne o
~uzą zblO:y egzotyczne. Zbiory te - jak udało się stwierdzić na podsta;e
r~ewodmka po .~uzeum
Miejskim z roku 1924 - pochodzą z nast pUjących
terytonow:
Afryka środkowa ,- Indie Przed
O
.
.
l. Z agangesowe ę
ceama, AZja wschodnia i Ameryka. Zbiór ten obejmuje różnorodn;
Lud, T. XXXIX
3°
dziedziny wytworów
to nie tylko z kręgu zagadnień kultury materialnej,
ale także duchowej i społecznej, poczynając od kamiennych
kopaczek,
a kończąc na posągach bóstw, maskach kulturowych i oznakach
władzy
naczelników plemion. Przez wzgląd na zupełny brak inwentarza
i na
istniejące trudności w oznaczaniu tego zbioru przez pewien czas jeszcze
będzie on pod względem naukowym bezużyteczny, zaś część jego, wobec
możliwości błędnych
oznaczeń,
będzie
posiadać jedynie
wartość dydaktyczną. Oprócz oznaczania wymaga on troskliwej i umiejętnej konserwacji, co obecnie nie jest w Muzeum Morskim możliwe.
W lecie 1948 roku dyskutowano w Szczecinie sprawę ewentualnego
przekazania
tego zbioru do Muzeum Kultur Ludowych w Młocinach.
Dział Etnograficzny w Muzeum Morskim wówczas nie istniał, nie istniał
też jego program. Dziś sprawa ta może się stać przedmiotem
ponownej
dyskusji. Dział Etnograficzny
ze swej strony przedstawia
następujące
sugestie:
I. Muzeum
Morskie zachowa te egzemplarze
zbioru, które będą
potrzebne przy ilustrowaniu kultur «morskich» świata, odda zaś Muzeum
Kultur Ludowych to wszystko, co w Muzeum Morskim nie znalazłoby
zastosowania.
2. Muzeum Kultur Ludowych potraktuje
ten depozyt jako wymianę
i przekaże Muzeum Morskiemu niektóre dublety swoich zbiorów.
3. W sprawie wymiany zbiorów jak również w sprawie jak najbardziej celowej i najlepszej ich ekspozycji oba te muzea nawiążą
ścisły
kontakt.
Wszystkie bez wyjątku zbiory z miejscowości rybackich
Zalewu
Szczecińskiego są pochodzeniaponiem.ieckiego.
Należą tu w przeważającej
mierze narzędzia
połowu; tylko kilkanaście z nich reprezentuje
inne
dziedziny kultury, jak np. strój i łowiectwo. Zbiór ten, narazie skromny
ilościowo, ma jednak tę zaletę, że przeważnie można ustalić dla niego
i pochodzenie i terminologię.
Na zbiór materiałów
ilustracyjnych
składa się do chwili obecnej
ponad 1.000 fotografij i rycin. Przedstawiają one różne dziedziny kultury
różnych krajów i lądów, mają więc charakter podobny, jak i omówione
wyżej egzotyki i jak owe egzotyki staną się w bliskiej przyszłości przedmiotem wymiany. Na miejscu, w Szczecinie. interesuje się tym zbiorem
i korzysta z niego Ognisko Kultury Plastycznej, Związek Teatrów i Chórów
Ludowych oraz niektóre Powiatowe Referaty Kultury i Sztuki.
Reszta materiałów
ilustracyjnych,
a więc negatywy,
przeźrocza
i klisze drukarskie, dotyczy głównie terytorium
Pomorza Zachodniego,
ale znajdują się tu także materiały z innych regionów. W przeźroczach
przeważa budownictwo,
obróbka surowców, odzież i zwyczaje doroczne,
w negatywach budownictwo, zaś tematyka klisz drukarskich jest nader
różnorodna,
W materiale ankietowym mieszczą się przede wszystkim 53 teczki
dotyczące instytucji sołtysostwa, dalej odpowiedzi ankietowe na temat
znaków własnościowych, typów uli na Pomorzu i inne.
Przy obecnym składzie liczebnym Działu nie jest możliwe ani szybkie
skartotekowanie
wszystkich zgromadzonch
zbiorów, ani tym bardziej
opracowanie i opublikowanie
ich katalogu. Niemniej Dział będzie dążył
do jak naj śpieszniejszego ich udostępnienia.
Tadeusz
ZARYS
CJALNYM
ORGANIZACJI
UWZGLĘDNIENIEM
MUZEÓW
MUZEÓW
WE
FRANCJI
Delimat
ZE
SPE-
ETNOGRAFICZNYCH
Ostatnia reforma muzealnictwa
francuskiego z 1945 i 1948 roku,
ma na celu pod względem administracyjnym:
a) kontrolę państwa nad
użytkowaniem zbiorów i budynków muzealnych, b) planowe rozmieszczenie muzeów i zbiorów we Francji, c) pomoc finansową, pod względem
zaś naukowym:
a) stworzenie odpowiednkh
ram organizacyjnych
dla.
naukowego podniesienia i rozwoju muzeów, przede wszystkim prowincjonalnych, podniesienie fachowego poziomu kustoszów.
Wszystkie muzea we Francji zostały podzielone,
pod względem
administracyjnym,
na dwie grupy: muzea humanistyczne
i muzea przyrodnicze. Aczkolwiek na pierwszy rzut oka podział ten wydaje się bardzo
racjonalny i nie nastręczający trudności, to jednak w praktyce okazało się
inaczej. Istnieją muzea, o które uczeni sprzeczają się co do ich charakteru
humanistycznego
bądź przyrodnkzego:
są to muzea prehistoryczne i etnograficzne. Argumenty za wcieleniem muzeów prehistorycznych
do grupy
muzeów przyrodniczych
są na tury metodologicznej;
zwolennicy takieh
klasyfikacji powołują się na wspólną metodę badań wykopaliskowych
paleontologicznych,
geologicznych
i prehistorycznych.
Jednak
muzea
archeologiczne zaliczone zostały do humanistycznych.
Jeśli chodzi o muzea
etnograficzne,
to za zaklasyfikowaniem
ich do muzeów przyrodniczych
prz.emawiają powiązania etnografii i etnologii z prehistorią i antropologią,
dWiema naukami przyrodniczymi,
bądź uważanymi za przyrodnicze. Z drugiej strony badania etnograficzne ludów europejskich opierają się w dużym stopniu na dokumentach
pisanych, co wiąże etnografię tych ludów
z naukami historycznymi.
Nie tu miejsce na rozważania o charakterze etnografii i etnologii,
dlatego też wymieniając tylko opinie twórców· nowej organizacji muzealnictwa we Francji, przechodzę do stwierdzenia, że przy klasyfikacji muzeów
odegrały poza czynnikami czysto naukowymi
dużą rolę i inne czynniki
np. tradycyjność w uznawaniu etnografii i etnologii za części antlOpologi
30*
ogólnej (antropologia
kulturalna),
bądź też względy natury praktyczne~
np. traktowanie
typowej architektury
wiejskiej na równi z zabytkami
sztuki, jak zabytkowe kościoły, zamki itp.
..
W wyniku tych poglądów, względów itd. podział muzeów we Francji
nie jest jednolity j wszystkie muzea etnograficzne
regionalne,
względn~e
działy etnograficzne
muzeów mieszanych prowincjonalnych
oraz parysk~e
Musee des Arts et Traditions Populaires, czyli muzea obejmujące wyłącznie
zbiory z Francji, zostały zaliczone do muzeów humanistycznych;
natomiast
największe muzeum etnograficzne,
Musee de l'Homme, posiadające ~ka.zy
z całego świata prócz Francji, oraz działy mieszanych muzeów prowlllcJonalnych,
obejmujące
zbiory etnograficzne
nie francuskie,
znajdują się
w grupie muzeów przyrodniczych.
Można mniej lub bardziej kwestionować uznanie przewagi elementów
przyrodniczych
nad humanistycznymi
w etnografii i etnologii, ale nie
można zrozumieć zastosowania innych metod, jako kryteriów naukowych
w stosunku do etnografii Francji i do etnografii państw ją otaczających,
nie mówiąc nawet o odległych ludach. Należy to przypisać, jak to było
zaznaczone, względom natury poza naukowej.
Ostatnia reorgani'acja
i klasyfikacja muzeów datuje się od wojny:
rozporządzenie
z 13 lipca 1945 i dekret z 31 sierpnia 1945 w stosunku
do muzeów humanistycznych
oraz rozporządzenie
z dnia 27 kwietnia 1948
w stosunku do muzeów przyrodniczych;
należy przy tym zaznaczyć,
że organizacja tych ostatnich opiera się w dużej mierze na rozporządzeniach
przedwojennych.
MUZEA HUMANISTYCZNE.
Muzea humanistyczne
są podzielone na muzea narodowe,
wszystkie państwowe,
oraz niepaństwowe,
w których rozróżniono
muzea zaszeregowane i kontrolowane.
Muzea
narodowe.
Muzea narodowe, w liczbie 25, są to wielkie
lub bardzo cenne muzea w Paryżu i okolicy. Oczywiście Luwr stoi na czele
ich wszystkich. Z muzeów interesujących
etnologa zaiiczone zostały tu
Musee Guimet, poświęcone wyłącznie sztuce azjatyckiej, oraz wspomniane
już Musee National des Arts et Traditions Populailes. Muzea narodowe
są całkowicie utrzymywane,
zarządzane
i kontrolowane
przez państwo.
Są one zgrupowane
w towarzystwo o osobowości prawnej i funduszach
autonomicznych
p. n. Zrzeszenie Muzeów Narodowych.
Administrowane
jest ono przez Dyrektora Muzeów Francji, wspartego przez Radę Administracyjną
i Radę Artystyczną.
Zrzeszenie Muzeów Narodowych
może
otrzymywać wszelkie dary i legaty zarówno dotyczące zbiorów, jak i ruchomości i nieruchomości,
mogących służyć celom muzealnym, w gótowce
i naturze.
Duży głos doradczy łub decydujący ma Komitet Kustoszów. Składa
się on z konserwatorów
i dyrektorów
muzeów narodowych
pod prze-
wodnictwem dyrektora Muzeów Francji. Zbiera się on 2 razy w miesiącu
i omawia okazy zgłoszone do nabycia, dary i legaty, które mają być przedstawione Radzie Artystycznej Muzeów i decyduje sam o nabytkach w ra·
mach kredytów poszczególnych
departamentów
i muzeów narodowych.
Żaden nabytek, legat, dar nie może być przedstawiony
Radzie Artystycznej bez uprzedniego przychylnego zdania Komitetu Kustoszów. Poza tym
dyrektor Muzeów Francji radzi się Komitetu
Kustoszów we wszystkich
kwestiach dotyczących życia muzeów narodowych,
zwłaszcza rozmieszczenia i grupowania
zbiorów, wypożyczania
okazów na wystawy krajowe
i zagraniczne,
depozyty w muzeach prowincjonałnych
i stowarzyszeniach
publicznych,
bezpieczeństwa
i przepisów odnośnych
muzeów, wreszcie
spraw dyscyplinarnych
personelu.
Muzea
zaszeregowane.
Wśród muzeów niepaństwowych
zostało
wydzielonych 26, jako zaszeregowane j w planie ogólnym jest przewidzianych w przyszłości 30 muzeów sztuk pięknych,
15 archeologicznych
i 15 etnograficznych.
W muzeach zaszerogowanych kustosz jest urzędnikiem państwowym,
podlegającym
Ministerstwu
Oświaty, inni pracownicy nie są urzędnikami
państwowymi,
aczkolwiek podlegają tym samym przepisom co kustosz.
Prawa własności właścicieli bez względu na to czy są to osoby prawne czy
fizyczne, nie uległy żadnej zmianie. Uczestniczą one obok państwa w wydatkach na utrzymanie
muzeum w wysokości ustalonej przepisami prawnymi; np. jeśli chodzi o muzea miejskie wysokość subwencji państwowej
uzależniona jest od ilości mieszkańców danej gminy miejskiej. Interwencja
państwa ogranic~a się tylko do użytkowania zbiorów i budynków muzealnych przez ich właś::icieli, zgodnie z wymaganiami
naukowemi i konserwatorskimi.
Muzea
kontrolowane.
Do muzeów kontrolowanych
zaliczono
wszelkie inne muzea należące do miasta, departamentów
itp. z wyłączeniem narodowych
i zaszeregowanych,
co wynosi ponad 800 muzeów.
Kustosz takiego muzeum, względnie osoba opiekująca się nim, nie jest
urzędnikiem państwowym, ale jest mianowany przez Ministerstwo Oświaty
i pozostaje pod jego kontlolą. I tu, jak w wypadkach muzeów zaszeregowanych, własność prywatna zostaje zachowana.
Podług dyrektora Muzeów Francji, p. Georges Salles, w XIX wieku
panowała skłonność do tworzenia z każdego muzeum prowincjonalnego
małego Luwru. W przeciwieństwie do tego obecna polityka muzealna dąży
do pewnego rodzaju partykularyzmu
i do rywalizacji z uniwersalnością
muzeów paryskich przez jakość i ilość specjalności. Dla uzyskania tego jest
przedsięwzięta
akcja szeroko zakrojonych
depozytów między muzealnych
dla okazów, które we własnym muzeum nie mają tego znaczenia, jakie
przedstawiają dla innego. Np. ohraz, którego tematem jest zdarzenie histo-
47°
ryczne dotyczące pewnej ściśle określonej miejscowości, ma bez porównania
większą wartość w muzeum obejmującym swym zakresem tę miejscowość,
niż w każdym innym muzeum. Z drugiej strony olbrzymie znaczenie ma
tworzenie muzeów poświęconych jednej specjalności, oczywiście z umiejscowieniem ich w ośrodkach istnienia tej specjalności. Np. muzeum papieru
w Angouleme i w Ambert. Przewidziany jest cały szereg innych muzeów
specjalnych, jako to wina, skóry, zboża itp.
Dla podniesienia
naukowego i rozwoju muzeów przede wszystkim
prowincjonalnych,
został powołany do życia szereg organów i instytucji.
Na czele ich stoi Dyrekcja Muzeów Francji, powstała na podstawie
dekretu z 18 VIII 19451'. Stanowi ona jedną z 5 Dyrekcji Ministerstwa
Oświaty
Narodowej,
zgrupowanych
w Dyrekcji Naczelnej:
Do zadań
Dyrekcji Muzeów Francji należą zagadnienia
administracyjne
muzeów,
ze specjalnym uwzględnieniem
muzeów narodowych
i Ecole du Louvre,
ponadto działalność naukowa muzeów zaszeregowanych i kontrolowanych,
inspekcja muzeów prowincjonalnych,
opieka nad Zrzeszeniem
Muzeów
Narodowych. Poza tym do jej obowiązków zaliczone jest wydawanie aktów
prawnych
i zarządzeń,
wydawanie
Annuaire
des Musees i publikacji
technicznych, wypożyczanie
zbiorów na wystawy, deponowanie
zbiorów;
wszelkie sprawy i kontrole rachunkowe;
wreszcie angażowanie
personelu
dozorującego
i utrzymującego
porządek w muzeach;
zakup i kontrola
sprzętu ochronnego
przeciw niebezpieczeństwu
ognia i kradzieży.
jak widać z uprawnień Dyrekcji Muzeów rola jej jest ogromna, gdyż
obejmuje stronę prawną i administracyjną
muzeów oraz w olbrzymiej
ich większości działalność naukową. jak zobaczymy poniżej, wspiera się
ona na mniejszych organach,
bardziej wyspecjalizowanych.
jednym z nich jest Sekcja Muzeów Prowincjonalnych.
Zajmuje się
ona inspekcją muzeów zaszeregowanych
i kontrolowanych,
angażowaniem
personelu naukowego muzeów zaszeregowanych,
kontrolą nabytków, przyznawaniem subwencji, zarządzaniem
depozytami państwowymi.
Na czele
Sekcji Muzeów Prowincjonalnych
stoi Inspektor Naczelny, który ma całą
sieć inspektorów,
przy czym poszczególne rodzaje muzeów, np. etnograficzne, mają swoich specjalnych inspektorów, tzw. inspektorów głównych.
Gl6wnym celem inpektorów jest nawiązanie
i utrzymywanie
bezpośredniego kontakttt między najbardziej oddalonymi muzeami prowincjonalnymi, a Paryżem, co umożliwia muzeom prowincjonalnym
korzystanie
z postępu metod muzeograficznych
i pozwala im być zawsze au courant
spraw muzealnych.
l\1uzea zaszeregowane
i kontrolowane
są inspekcjonowane raz na rok conajmniej przez inspektora naczelnego lub inspektorów
głównych, przez konserwatorów
muzeów narodowych,
inspektora naczelnego Zabytków Historycznych.
Ponadto w muzeach kontrolowanych
mogą
być przeprowadzane
inspekcje specjalne, zlecone przez inspektorów konserwatorom
muzeów zaszeregowanych
z tego samego terenu.
471
Duże znaczenie
dla podniesienia
naukowego
muzeów prowincjonalnych ma tworzenie ośrodków regionalnych,
przewidzianych
w zasadzie
w każdym regionie akademickim
i pozostających
w ścisłym kontakcie
z uniwersytet~mi.
Dają one olbrzymią pomoc naukową muzeom prowincjonalnym,
gdzl~ naogół odczuwa się wielki brak personelu fachowego.
.
Cor.az większe wymagania
stawiane muzeom pociągnęły za sobą
zWlększe11le wymagań w s.tosunku do ich kustoszów. Obecnie kustosze
muzeów regionalnych
są przeszkalani na specjalnych kursach
które od?ywaj.ą si~ w Pary~u; prowadzone są przez pierwszorzędnych
s'pecjalistów
l obejmują
w mmejszym lub większym zakresie, wszystkie zagadnienia
m.uzeologiczne.
Czas jest podzielony
między wykłady teoretyczne
oraz
wizyty w różnych muzeach i w różnych działach muzeum. Konserwator
muzeum prowincjonalnego
ma możność zobaczenia
najlepszych wzorów
w ~~zeach paryskich, a jednocześnie usłyszenia fachowej, praktycznej rady
największych specjalistów w trudnych i wątpliwych dla niego kwestiach.
Na przyszłość przyjęto zasadę, że każdy kustosz musi mieć ukończoną
Ecole. du Louvre. Należy zaznaczyć, że Szkoła ta wydaje dyplomy kilku
stopm, :" zależności od rodzaju przygotowania słuchacza oraz od programu
przerobIOnego w Szkole. "lvV związku z powyższą zasadą, w skład programu
Ecole du Louvre, obok różnych specjalności z dziedziny sztuki, weszła
~uzeografia.
~~kłady
prowadzone są przez specjalistów wysokiej miary,
~a.k G. H. RIvIere, dyrektora
Musee des Arts et Traditions
Populaires
l lllspektora
muzeów prowincjonalnych
oraz G. Bazin, szefa departamentu
~alarstwa w ~uwrze. Wykłady te obejmują zasadniczo wszystkie zagadniema muzeologiczne. Uzupełniane są ćwiczeniami praktycznymi,
na których
słu.chacze mają możność nauczenia się inwentaryzacji,
sporządzania
kart
opisowych, wykonywania
rysunków okazów muzealnych
itp. Poza tym
w Ecole du Louvre są wykłady z etnografii francuskiej, powadzone przez
znawcę tego przedmiotu, M. Maget, kustosza Musee des Arts et Traditions
Populaires.
Mają one na celu zaznajomienie
przyszłych konserwatorów
nie etnografów z zagadnieniami
etnograficznymi.
Dla zapewnienia
fachowości
pracowników
muzealnych
dekret
z 3 [, VIII. '945 r. powołał do ~ycia specjalną komisję kwalifikacyjną dla
personelu naukowego muzeów. Komisja ta ustala kwalifikacje, na podstawie któr~ch są wybierani konserwatorzy
muzeów narodowych, zaszeregowanych I kontrolowanych,
asystenci muzeów narodowych oraz cały personel n.auk0:-V~ muzeów zaszeregowanych.
Część członków tej komisji
wchodzI w jej skład z tytułu swych stanowisk,
np. dyrektor naczelny
Sztuk i Nauk Humanistycznych,
dyrektor
Muzeów Francji, część zaś
z nominacji przez Ministra Oświaty.
\V muzeach
narodowych
przewidziane
są stanowiska:
dyrektor,
szef departamentu
muzealnego,
kustosz
przydzielony
do dyrektora,
asystent.
472
Muzea
etnogcaficzne
prowincjonalne.
\V ramach organizacji
muzealnictwa francuskiego, opartej na reformie z 1945 r. obecnie są przeorganizowane muzea etnograficzne prowincjonalne. Praca jest wytężona,
gdyż na ogół etnolodzy i muzeolodzy francuscy zdają sobie sprawę z pewnego opóźnienia w badaniach etnograficznych własnego kraju. \Vyraźnie
to stwierdza w jednyn; ze swych artykułów G. Salles, pisząc, że rozwój
etnografii francuskiej pozostaje w tyle w porównaniu z badaniami przeprowadzonymi w innych krajach np. w krajach skandynawskich, w Niemczech,
w Związku Radzieckim. Na 900 muzeów na prowincji prawie 600 posiada
zbiory etnograficzne francuskie, przeważnie jednak pomieszane z okazami
archeologicznymi i historycznymi. Obecnie położony jest wysiłek na przegrupowanie, skompletowanie i podniesienie ich wartości przez odpowiednie
rozmieszczenie. Przewidziana jest sieć muzeów regionalnych obejmująca
całą Francję; zbiory poszczególnych
muzeów byłyby związane z odpowiednimi regionami. Cały szereg takich muzeów już istnieje, np. Muzeum
Baskijskie w Bayonne, Muzeum Lotaryńskie w Nancy itp.
Wielkim oparciem
dla działalności
naukowej prowincjonalnych
muzeów etnograficznych są ośrodki etnograficzne regionalne, pozostające
w bliskich stosunkach z uniwersytetami.
Ponadto ośrodki te poddane są
przewodnictwu Musee des Arts et Traditions Populaires. Pracują one na
podstawie metod badań wypracowanych
i wypróbowanych
przez to
Muzeum, przeprowadzają
ankiety itd. G. H. Riviere, dyrektor Musee
des Arts et Traditions Populaires, ma nadzieję, że w ciągu kilku lat zostanie
utworzonych koło 15 pracowni regionalnych, zrzeszonych pod auspicjami
Muzeum i jego Pracowni Etnografii Francuskiej. Będą one mogły opracować sporą ilość syntetycznych monografii grup ludzkich, co jest według
niego, ostatecznym celem etnografii. Obecnie istnieje już w Caen, przy
katedrze historii Normandii,
muzeum historyczne i etnograficzne tejże
prowincji; ~ Tuluzie Pracownia Etnografii Regionalnej w ramach Institut
d' Etudes Occi tanes, oraz kilka innych.
Musee des Arts et Traditions
Populaires.
W ramlch organizacji muzeów francuskich Musee des Arts et Traditions
Populaires
w Paryżu zajmuje, poczesne miejsce. Stworzone zostało w 1937 roku,
jako Muzeum mające dać oparcie dla sieci muzeów regionalnych prowincjonalnych. Zostało przydzielone, jak to już było zaznaczone, do muzeów
narodowych.
Podstawą zbiorów stały się okazy etnograficzne z dawnego Trocadero, i archiwum Commission des Recherches Collectives; następnie zaczęły napływać okazy i dokumenty zebrane na podstawie kwestionariusza,
dotyczącego rolnictwa,
potem materiały i okazy misji etnograficznej
w Sologne, która głównie badała dom wiejski, oraz misji muzykologicznej
w Basse-Bretagne.
473
Podczas wojny W 1941 r. w ramach walki Ministerstwa Pracy z bezrobociem, zostały przydzielone
pewne fundusze na prace intelektualne.
Dzięki temu Musee des Arts et Traditions Populaires uzyskało kilku pracowników i mogło prowadzić badania naukowe. Główny nacisk położono
na badania terenowe. Na początku postanowiono opracować architekturę
wiejską, meble i sprzęt domowy, techniki rzemieślnicze oraz sztukę i litera turę ludową. Poszukiwania w terenie prowadzili specjaliści z każdej
dziedziny, jako to: młodzi architekci (koło 40), technicy - absolwenci
szkół sztuki stosowanej młodzi etnografowie, wreszcie specjaliści teatru
marionetek, literatury, muzyki i śpiewu ludowego. W wyniku tych badań
zebrano bardzo bogaty material. Uzyskano przeszło tysiąc monografii
dotyczących architektury wiejskiej, traktowane z punktu widzenia funkcjonalnej zależności od ośrodka geograficznego, rodzaju życia, warunków
technicznych, społecznych i ideologicznych.
13.420 monografii dotyczących mebli i kilka tysięcy rysunków narzędzi domowych, stanowi bardzo
pokaźny wkład do poznania kultury materialnej wsi francuskiej. Należy
przy tym podkreślić, że poszukiwania i badania
mebli objęły w całej
Francji, prócz Alzacji i Lotaryngii, wszystkie okazy wartościowe z punktu
widzenia etnograficznego.
Poszukiwania w tym zakresie są uważane za
skończone.
Badania technik rzemieślniczych 'skupiły się w kilku tradycyjnych
ośrodkach garncarstwa i obróbki żelaza i dały szereg cennych nadzwyczaj
opracowań. Bogate materiały dotyczą również teatru ludowego marionetek,
literatury ludowej, oraz śpiewu i muzyki, które zostały utrwalone na płytach fonograficznych. Różne badania naukowe przyniosły ponadto Musee
des Arts et Traditions Popułaires, prócz materiałów wymienionych wyżej,
dziewięćdziesiąt kilka tysięcy fotografii i rysunków technicznych, wykonanych na kalce.
.
Po wojnie, łącznie z reformą muzealnictwa, Musee des Arts et Traditions Populaires stanęło wobec nowych zadań. Dzięki niespożytej energii
i głębokiemu znawstwu dyr. G. H. Riviere, wspomaganego przez zespół
współpracowników fachowych i pracujących z pełnym oddaniem się sprawie, Muzeum prowadzi szeroką działalność w terenie.
W powojennej jego pracy bardzo poważne miejsce zajmuje naukowe
wypracowywanie
poszczególnych zagadnień
muzeograficznych,
jak np.
inwentaryzacji,
katalogów, sprzętu muzealnego itp. Zagadnienia
te są
daleko rozbudowywane,
opracowywane do naj drobniejszych szczegółów.
Karty katalogowe dają bardzo obfity materiał dokumentarny i informacyjny. W działalności Muzeum dużą rolę odgrywa również kształcenie
przyszłych kustoszów. Słuchacze Ecole du Louvre przechodzą tutaj kurs
muzeograficzny i uczęszczają na ćwiczenia praktyczne dla nich urządzane,
dzięki czemu mają możność bezpośredniego kontaktu z pracą w muzeum.
47+
Vv ten sposób Musee des Arts et Traditions Populaires caly wlaściwie
swój wysilek skupia obecnie na pracy badawczej lub dydaktycznej w stosunku do młodzieży studiującej. Niestety do tej pory nie posiada sal wystawowych. Powstałe na dwa lata przed wojną, nie zdążyło się wtedy
zorganizować
i urządzić całkowicie;
po wojnie olbrzymią
przeszkodę
stanowi brak odpowiednich
funduszów na sprzęt wystawowy, który jest
bardzo kosztowny. Ponadto właściwie wszystkie sale wystawowe w skrzydle
paryskim
Palais de Chaillot zajmuje, znajdujące się tam prócz Musee
des Arts et Traditions Populaires, Musee des Monuments Francais. Mimo
te nadzwyczajne trudności finansowe i lokalowe, dyr. G. H. Riviere przygotowuje na koniec roku otwarcie wystaw czasowych. Jako pierwsza
planowana jest wystawa pn.: Bretania Sztuka Ludowa. Etnografia
regionalna;
następnie etnografia francuska, wreszcie folklor Paryża.
Wystawy te wypełnią choć częściowo wielką lukę, spowodowaną brakiem
wysta wienia okazów etnograficznych francuskich.
Bogate i bardzo zróżniczkowane zbiory z Francji, znajdują się w magazynach Muzeum. Układ jest zasadniczo podług zagadnień. Okazy znajdują się na półkach metalowych, są łatwo dostępne do zdejmowania; duże
okazy umieszczone są na podłodze, cennniejsze zaś lub wrażliwsze pod
względem zachowania, zamknięte w szafach. Ponieważ sala pracy znajduje
się na tym samym poziomie, co magazyn, korzystanie z nich nie nastręcza
trudności technicznych.
Biblioteka Muzeum jest bardzo dobrze zaopatrzona, a co najważniejsze posiada szereg ostatnich
wydawnictw
etnologicznych.
Księgozbiór
jej wynosi koło 20.000 tomów, co na bibliotekę specjalną stanowi pokaź"ną ilość.
Istotną część Muzeum stanowi jej Pracownia Etnografii Francuskiej,
powstała w 1945 r. pod dyrekcją M. Maget. Jej pierwszym zadaniem było
udostępnienie
dła poszukiwań naukowych materiałów
dokumentarnych
Muzeum, jak bibliotekę, fototekę, kalko tekę, fonotekę itp.
Wielkim brakiem i utrudnieniem
w pracy jest niezwykle szczupłe
pomieszczenie, w dodatku w podziemiach Palais de Chaillot, co jest nie
tylko nieprzyjemne
dla pracy personelu, ale i niewskazane dla okazów
ze względu na zwiększone możliwości wilgoci.
Mimo jednak różne przeciwności,
Musee des Arts et Traditions
Populaires posuwa wyraźnie naprzód badania etnograficzne we Francji,
prowadząc je systematycznie i gruntownie, oraz zwiększa i pogłębia dokumentacje okazów zebranych już w Muzeum.
MUZE.-\ PRZYRODNICZE.
Wszystkie muzea i zbiory przyrodnicze
prehistoryczne i etnograficzne pozafrancuskie
tworzą organizacyjnie, jak
to bylo już zazna :zone, odrębną całość od muzeów humanistycznych.
475
Na czele ich stoi MuseUlu National d'Histoire Naturelle w Paryżu,
które w stosunku do muzeów i zbiorów na prowincji jest jednocześnie
jednostką administracyjną.
Początki jego powstania datują się od pierwszej połowy XVII wieku, od czasów Ludwika XIII.
Na czele Muezum stoi dyrektor, podległy bezpuśrednio Ministrowi
Oświaty; obecnie jest nim Achille Urbain.
Ciałem kolektywnym jest
Zgromadzenie Profesorów Muzeum, w liczbie odpowiadającej ilości katedr
i pracowni Muzeum. Do Zgromadzenia należą wszelkie sprawy naukowe,
jak: programy
wykładów misje przyrodników
podróżników,
sprawy
utrzymania, przemiany lub zniesienia katedry wakującej, sprawy okazów
wartości do ustalonej wysokości, ponadto projekty budżctowe, rachunkowość oraz sprawy przysłane przez ministra. Uchwały Zgromadzenia
nabierają mocy wykonawczej po aprobacie przez ministra oświaty.
Poza tym przy ministrze jest ustalona Rada Muzeum o charakterze
opiniodawczym.
Składa się z 5 członków mianowanych
na 6 lat. Rada
wydaje opinie co do: utrzymania
przemiany lub zniesienia katedr wakujących, podwyższenia kredytów, wyznaczania
profesorów - zastępców,
spraw budżetowych, przedłużania prawa wykonywania funkcji po przekroczeniu 70 lat życia, wreszcie do do wszelkich spraw przesłanych przez
ministra.
27 kwietnia 1948 1'. wyszedł dekret powołujący do życia Service
National
de museologie des sciences naturelles.
Do obowiązków tego
Zakładu
należy: wystawianie
i utrzymywanie
w odpowiednim
stanit"
zbiorów przeznaczonych do wystawienia publicznego; kształcenie muzeologów, muzeografów przyrodników i podróżników - przyrodników;
scentralizowanie dokumentacji dotyczącej zbiorów przyrodniczych i ich kontrola.
Zakład jest kierowany z punktu widzenia naukowego przez komisje złożoną
z dyrektora Muzeum, inspektora muzeów przyrodniczych
prowincjonalnych, szefa Zakładu muzeologii oraz 7 profesorów Muzeum.
Zakład obejmuje: I) Zakład centralny muzeologii; 2) muzea naukowe prowincjonalne, subwencjonowane przez państwo; są one podzielone
na 3 kategorie: do pierwszej należą muzea działające, jako ośrodki dokumentacji regionalnej, podległe bezpośrednio Museum National d'Histoire
Naturelle i kierowane przez kustoszy, których stanowiska uznane są za równorzędne ze stanowiskiem vice-dyrektorów
pracowni tegoż Museum;
do
drugiej kategorii zaliczają muzea działające, jako ośrodki dodatkowe
dokumentacji
regionalnej, podległe kontroli bezpośredniej Muzeum National d'Histoire
Naturelle i kierowane przez kustoszy, równorzędnych
na zasadzie swych stanowisk, asystentom
Muzeum;
trzecią kategorię
stanowią
muzea nadzorowane,
poddane
kontroli naukowej
Muzeum
i obowiązkowo
kustoszowi muzeum regionalnego.
W ten sposób dwie
pierwsze kategorie stanowią odpowiednik humanistycznych
muzeów zaszeregowanych,
a trzecia muzeów kontrolowanych.
\tv pierwszej grupie
477
muzeów właściciele ich opłacają połowę wynagrodzenia
kustosza, drugą
połowę pokrywa państwo. Zaklasyfikowanie
muzeum nie może się odbyć
bez zgody właściciela (są to zasadniczo gminy miejskie). W praktyce
kontrola Museum National d'Ristcire
Naturelle w muzeach prowincjonalnych jest bardzo słaba, zwłaszcza w tych, w których kustosze nie są
opłacani przez państwo.
Na prowincji istnieje od 150 do 200 muzeów, w których są zbiory
etnograficzne poza francuskie. Są to zbiory różnych wielkości i różnych
wartości, zebrane przeważnie
przez podróżników,
czy też Francuzów,
będących na stanowiskach w koloniach francuskich. Przynależność tych
zbiorów do poszczególnych miast uniemożliwia ich rozmieszczenie zespołami bardziej zwartymi.
Musee de I'Romme.
Musee de l'Romme zostało przekształcone
z dawnego Muzeum Etnograficznego w Trocadero, powstałego w 1878 r.
i wzbogacone zbiorami antropologicznymi
i prehistorycznymi
z Museum
National
d'Ristoire
Naturelle.
Dzięki takiemu
zgrupowaniu
okazów
Musee de l'Romme
może przedstawić
zagadnienie
człowieka zarówno
z punktu widzenia somatologicznego, jak i kulturalnego,
na wszelkich
poziomach rozwoju i od najdawniejszych
czasów, aż po dzień dzisiejszyPrzekształcenie Musee de l'Romme mogło nastąpić w związku z przebudową dawnego gmachu Trocadero na nowoczesny gmach Palais de Chaillot. Okazja nadarzyła się w 1937 r. w wyniku Międzynarodowej
Wystawy
w Paryżu. Dyrektor Muzeum, prof. Rivet, i cały personel włożyli dużo
wysilku i wiedzy, aby przekształcone
lVIuzeum zorganizować na najnowszych metodach muzeologicznych.
Osiągnięcia mówią, wymownie o tym.
Jednak mimo, że dopiero ledwo ponad 10 lat minęło od chwili otwarcia,
wymagania muzeologiczne tak wzrosły, że już szereg rzeczy w Musee de
I'Romme staje się przestarzałemi;
szczegółowiej będzie to omówione poniżej.
Na czele Muzeum stoi dyrektor, który kieruje całością i koordynuje
prace poszczególnych departamentów,
ponadto posiada szereg obowiązków
i uprawnień związanych zwykle z tym stanowiskiem. Przy nim pozostaje
2 vice-dyrektorów,
którym podlegają poszczególne działy i departamenty.
Bezpośrednio przy dyrekcji funkcjonuje sekretariat.
W każdym departamencie
bądź dziale jest szef, kustosze względnie
siły pomocnicze. Przy czym należy podkreślić, że nie wszyscy posiadają
tytuły konserwatorów. Do szefa departamentu,
pod kontrolą odpowiedniego
vice-dyrektora, należy pełna odpowiedzialność
za prace w departamencie
i za okazy.
.
Muzeum składa się z 4 zasadniczych działów: administracyjnego,
technicznego, dokumentacji
i naukowego.
Dział administracyjny
zajmuje się opieką nad gmachem z punktu
widzenia
bezpieczeństwa
i porządku, organizuje wystawy, konferencje,
zajmuje się kinem, wydawnictwami
Muzeum (od czasu wojny działalność
ta nie została wznowiona);
w skład jego wchodzi również sekretariat
łącznie z rachunkowością;
ważną czynnością sekretariatu jest prowadzenie
inwentarza
zbiorów. Od administracji
zależna jest również bezpośrednio
pracownia ślusarska i stolarska, oraz kiosk sprzedaży wydawnictw naukowych.
. Dział ~echnicz~y obejmuje zagadnienia techniczne, do których należy
przYJmowame okazow, znakowanie
ich i konserwacja,
ponadto
dział
rysunków, który wykonywa wszelkie prace dla Muzeum w zakresie grafiki
oraz z punktu widzenia artystycznego.
Dział dokumentacji
stanowią:
biblioteka,
fototeka,
ikonoteka,
płytoteka.
Wreszcie dział naukowy obejmuje przede wszystkim 3 sekcje: antropolog~ę, prehistorię i etnografię. Ta ostatnia dzieli się na departamenty:
AfrykI, Europy,
Azji, Oceanii,
Ameryki,
technologii
porównawczej
muzykologii.
'
Przejdźmy
interesujących.
obecnie
do omówienia
szczegółowego
działów
bardziej
Dział techniczny mieści się w podziemiach w kilku salach. Pierwsza
to sala przyjmowania nowych zbiorów; połączona jest z podwórzem przy
pomo.cy, wi~lkich oddrzwi, od których z wyższego poziomu podwórza prowadzI ~ow~Ia pochyła do poziomu podłogi w sali przyjęć, co usuwa potrzebę
noszen:a merz~dko. ciężkich s~rzYń z okazami. W sali tej następuje rozpakowame okazow I natychmIastowa
tymczasowa
numeracja,
następnie
w zależ~ości od ic~ ~tanu, odbywa się segregacja na okazy mogące być
natyc~mlast
przen::slOne do magazynów,
względnie sal wystawowych,
lub. tez do re?eracJ.I czy też dezynfekcji. W specjalnej sali obok pierwszej
um~eszczona Je~t Wielka kamera gazowa. Następnie znajdują się dwie sale
gdzle.od?ywa SIę zn~kowanie okazów oraz wszelka reperacja i konserwacja
z wYjątkIem gazowej. Pracownia konserwatorska jest dobrze wyposażona
dla prowadzenia
w niej właściwych prac. Osobny gabinet szefa zamyka
tę całość.
.. Dział ~ysunków posiada kilka pomieszczeń na najwyższym (najwi.
dm.eJszym) pIętrze, gdzie jedna ze ścian składa się tylko z wielkich okien.
DZiał ten wykonywa wszelkie napisy, tablice, mapy, wykresy itp., do szefa
należy artystyczny układ wystawy oraz technika wystawienia.
Dział dokumentarny
ma na celu zgromadzenie szeregu materiałów
dok~mentarnych
i udostępnienia ich badaczom.
Materiały te mają w ten
l~b lllny sposób uzupełniać sam okaz przez podanie szczegółów dotyczących
mego. Jedną grupę tych dokumentów stanowią książki, to znaczy biblioteka.
\V Musee de l'J:Iomme biblioteka zawiera koło 100.000 tomów dotyczących
przede wsz~stkl.m etnografii, etnologii, antropologii.
prehistorii, ponadto
trochę z dZledzlll pokrewnych; prócz książek i czasopism posiada bogaty
4i9
dział map geograficznych. Jest to typowa biblioteka specjalna. Magazyny
jej są przystosowane do ostatnich wymagań bibliotecznych, np. zaopatrzone
one są w szafy niezbyt wysokie, półki z ruchomych wałków na ciężkie
książki, aby nie niszczyć ich oprawy przez tarcie itd. Czytelnia daje wszelkie
warunki do spokojnej pracy naukowej. Katalogi:
alfabetyczny,
według
autorów, według zagadnień i wreszcie geograficzny, pozwalają na szybkie
znalezienie poszukiwanej pracy, lub zaznajomienia
się literaturą odnośnie
pewnego zagadnienia.
Na specjalne podkreślenie
zasługuje jeszcze fakt
niebywale łatwego wstępu do biblioteki; nie potrzeba żadnych formalności
dla uzyskania prawa korzystania, niema żadnych formularzy przy zamawianiu książki, podaje się tylko sygnaturę; ale co ponadto jest olbrzymim
ułatwieniem w pracy, to to, że bardzo duża ilość książek, właściwie wszystkie podstawowe, znajdują się w czytelni i każdy bierze sam w dowolnej
ilości; jeśli zabraknie miejsca na jego stole, dostawiają mu stolik na kókach.
Jedno z żalem należy podkreślić, że wskutek ograniczell budżetowych,
biblioteka nie może uzupełniać swego księgozbioru.
Drugą grupę stanowią fotografie zgrupowane w fototece. Zawierają
one zdjęcia ze wszystkich sal i szaf w Muzeum i z szeregu okazów pojedyńczych. Poza tym zdjęcia przedmiotów, scen zwyczajowych, obrzędów,
krajobrazów
itd. robione przez różne osoby w różnych krajach. Część
tych fotografiii można nabyć z prawem reprodukcji, część jest zastrzeżona
do publikacji. Fotografie są naklejone na kartonach i umieszczone pionowo
w wielkich szufladach kartotecznych.
Dostępne są dla pracowników naukowych i dla innych osób po przedstawieniu
umotywowanego
celu oglądania ich. Niedostępna
zaś dla nikogo, prócz personelu, jest przechowalnia klisz.
Wreszcie ostatnia grupa dokumentów to płyty fonograficzne i fijmy
z nagranymi śpiewami, muzyka i próbkami lingwistycznymi.
Przechowywane są w odpowiednich pudłach metalowych. Warunki korzystania z nich
podobne do warunków bibliotecznych.
Dział naukowy podzielony jest na departamenty,
jak to wyżej zaznaczono. Każdy departament
lokalowo obejmuje gabinet szefa departamentu, sale do pracy i sale magazynowe; wszystko zgrupowane koło siebie.
Ponadto należą do niego odpowiednie sale wystawowe. Sala pracy służy
zarówno personelowi, jak i osobom z poza Muzeum, które prowadzą badania naukowe w Muzeum. VVniej znajdują się wszelkie katalogi i kartoteki różnych zagadnień. Zasadnicze ramy pracy są ustalone dokładnie dla
wszystkich departamentów;
stan jednak zaawansowania
pewnych działów
lub ich rozbudowania jest zmienny, zależny od szeregu warunków i zainteresowań osobistych kustoszy.
\V każdym departamencie
jest katalog geograficzny, metodyczny
i opisowy. Dwa pierwsze katalogi są złożone z malych kartek (12,5 X 7,5 cm),
na których podany jest numer, pochodzenie, nazwa przedmiotu, material.'
Katalog geograficzny, jak sama nazwa wskazuje oparty jest na podziale
terenowym przy czym jednostki geograficzne, polityczne i etniczne wysuwają
się na czoło w zależności od właściwości danego terenu. Przeważnie pierwszy
podział jest czysto geograficzny, drugi polityczny, trzeci etniczny. Wewnątrz ostatniego podziału karty katalogowe są ułożone według technik,
następnie według numeru. Katalog metodyczny obejmuje pełną kulturę
ludzką, podając zagadnienia z kultury materialnej,
duchowej i społecznej.
Pierwszy podział jest według technik, drugi według miejsca pochodzenia,
następnie według numeru. Powyższe dwa katalogi mają charakter raczej
pomocniczy. orientacyjny
co do zbiorów, zarówno pod względem geograficznym jak i pod względem zagadnień.
Rzuciwszy okiem na jeden
z tych katalogów widać odrazu podług ilości poszczególnych kart, jakie
okazy przeważają.
Przy tak bogatych zbiorach,
jakie są w Musee de
I'Homme pokrywa się to w dużym stopniu ze stanem faktycznym, jednak
nie można oczywiście wyciągnć z tego zbyt daleko idących wniosków,
biorąc pod uwagę wielką dowolność w zbiorach muzealnych. W każdym
razie jest ścisła orientacja, jeśli chodzi o same zbiory w Muzeum.
Najis~otniejszym katalogiem o wartości dokumentarnej
naukowej jest
katalog opisowy. Jest on sporządzony na kartach formatu 20 X 12,5 cm.
i zawiera, prócz numeru
10 rubryk podających:
miejsce pochodzenia,
nazwę okazu ogólną (francuską) i lokalną, opis (materiał, technikę; kształt,
ornament, wymiary), dane szczegółowe (wyrób, rozprzestrzenienie,
użytkowanie, typ itp). dane etniczne, nazwisko zbieracza i datę zebrania w terenie), warunki wpływu do Muzeum (dar, zakup, pożyczka, depozyt),
odnośniki dotyczące fotografii znajdującej się w Muzeum (klisze, odbitki),
dane muzeologiczne
(dzieje okazu przed wejściem do Muzeum), bibliografia. Na odwrocie karty znajduje się rysunek, możliwie analityczny; jest
dążność do umieszczania małych fotografii. W wypadkach gdy wszystkie
rubryki są wyczerpująco wypełnione, w dodatku przez zbieracza, fachowca
na miejscu, co niestety rzadko się zdarza, karta opisowa st2je się łącznie
z okazem, prawdziwym materiałem naukowym dla dalszych badań analitycznych lub syntetycznych.
Karty opisowe ułożone są w kolejności numerów.
Poza katalogami departamenty
prowadzą, kartoteki bibliograficzne
odnośnie swych zagadnień. Ilości pozycji bibliograficznych
w niektórych
departamentach
są naprawdę imponujące,
obejmują nietylko duże i małe
prace samodzielne, ale nawet artykuły. Kartoteki ofiarodawców i odsprzedawców okazów muzealnych,
instytucji
naukowych,
uczonych, specjalistów itp., pozwalają badaczowi z poza Muzeum znaleźć wszelki potrzebny
materiał informacyjny,
który może mu ułatwić badania naukowe.
W magazynach sprzęt, całkowicie metalowy, składa się z pólek na
większość przedmiotów, specjalnych urządzeń na przedmioty bardzo długie
jak np.; dzidy, wiosła itp., oraz z szaf hermetycznych na okazy szczególnie
481
wrażliwe czy to na kurz, czy na światło, bądź wilgoć. Układ jest geograficzny lub polityczny, wewnątrz niego grupami okazów według typów,
bądź materiałów.
Stosownie do ostatnich
wymagań
muzcologicznych
odnośnie okazów wystawianych
w salach wystawowych, w magazynach
znajduje się gros posiadanych zbiorów, plus minus 80%.
Przeznaczeniem magazynów jest, jak wiadomo, z jednej strony przechowanie zbiorów, z drugiej strony udostępnienie
ich dla prac naukowych. Jeśli chodzi o pierwszy punkt to ujemną stroną niektórych magazynów jest umieszczenie ich w podziemiach, co przyczynia się zwłaszcza
w okresie wiosennym do zbytniej wilgotności.
Przy oszczędnościach zaś
opałowych nie można tego braku zrównoważyć odpowiednim ogrzewaniem.
Jeśli chodzi o drugi punkt, to stały przyrost kolekcji, nawet w tak olbrzymim gmachu jak Palais de Chaillot, wypełnił już rezerwy miejsca, jakie
były w chwili budowy Muzeum. Obecnie już jest za ciasno. Zasadniczo
okazy są jeszcze łatwo dostępne do zdejmowania z półek, ale wiele szaf
jest przeładowych. Jeśli chodzi o ogólne warunki pracy dla badacza naukowego czy młodzieży studiującej, to są bardzo dogodne, zwłaszcza dzięki
sąsiedztwu sali pracy z magazynami i katalogami.
W olbrzymim
gmachu
Musee de I'Homme,
właściwie mówiąc
jest wszystkiego kilkanaście sal wystawowych. Jako reakcja na małe sale
wystawowe większości muzeów, budowanych w zeszłym stuleciu lub przerobionych z budynków o pierwotnie innym przeznaczeniu,
sale wystawowe w Pal ais de Chaillot są olbrzymie. Ciągną się na dużej przestrzeni,
bądź wzdłuż części frontowej, bądź wzdłuż całego skrzydła. Trzeba przyznać, że taki plan nie jest szczęśliwy. Męczy on zwiedzającego swoją, zdaje
się, bezkresowością. Przejście od jednego
zagadnienia do drugiego jest
niedostrzegalne, przez co zatraca się zwartość jednych problemów zaciera
granica między innymi. Zresztą szereg kustoszów na różnych stanowiskach
w Muzeum, zdaje sobie z tego sprawę.
Zbiory przedstawione
są w trzech zasadniczych sekcjach. Na początku, licząc w kierunku zwiedzania, znajduje się antropologia. W pierwszej jej części wystawione są okazy dotyczące poszczególnych elementów
antropologicznych.
Zaczynając od zestawienia cech charakterystycznych
antropoidów
i człowieka pierwotnego, poprzez zasadnicze typy' czaszki,
oczu, włosów itd. poprzez typy patologiczne, typy zdeformowane sztucznie
przez człowieka, otrzymuje się nadzwyczaj jasny obraz człowieka z punktu
widzenia somatologicznego.
W drugiej części pokazano poszczególne typy
antropologiczne,
podano ich opis i rozmieszczenie.
Do mjcenni,ojszych
oka~ów wyjątkowej wartości naukowej należą tu w pierwszym rzędzie
czaszka z wykopalisk w La Chapelle Aux-Saints, w La Quina, cro-magnońska oraz czaszka i piszczcie z La Ferrasie.
Sekcja antropologiczna
może służyć za wzór jak z materiału mało
wdzięcznego pod względem wystawowym, jakim są okazy antropologiczne
można urządzić wystawę jednocześnie odpowiadającą
wymaganiom artystycznym i spełniającą swe zadania dydaktyczne.
Całość sekcji antropologicznej stoi na wysokim poziomie.
Wystawienie okazów prehistorycznych jest na ogół skromne zwłaszcza
w porównaniu z bardzo bogatym materiałem, jaki znajduje się w departamencie prehistorycznym.
Sekcja etnograficzna ułożona jest w porządku geograficznym. Wewnątrz każdego kontynentu zastosowano dwa układy: jeden układ syntetyczny, zawierający
dane ogólne i najbardziej charakterystyczne;
drugi
analityczny przedstawiający
szereg zagadnień w sposób bardziej szczegółowy. Idea takich dwóch układów, w zasadzie bardzo słuszna. bo mogąca
dać dużo pod względem dydaktycznym, jest szalenie trudna do wykonania.
Ramy tego artykułu nie pozwalają na rozwinięcie tego zagadnienia, dlatego
tylko zaznaczę, że przedstawienie kultury w sposób syntetyczny przy pomocy kilku czy kilkunastu okazów mogących się pomieścić w jednej czy
dwóch salach wystawowych,
jest z natury swej niewykonalne : zatraca
się całość i ciągłość zagadnienia,
pozostają odrębne przedmioty,
czyli
powstaje fakt najbardziej niepożądany na wystawie muzealnej.
Układ analityczny
w obrębie kontynentów przestrzega zasadniczo
podziału politycznego. Znajdują się w nim rozmaite zagadnienia z kultury
materialnej przede wszystkim, w dużo mniejszym stopniu z kultury duchowej, w zupełnie znikomym z kultury społecznej. Poza układem geograficznym znajduje się sala technologii porównawczej, będąca w stanie organizacji. Wnioskując z jej planu i z osoby organiza tora, którym jest znawca
tej miary co A. Leroi-Gourhan,
winna dać bardzo pouczające naświetlenie
wielu zasadniczych zagadnień kulturowych.
Od sal wystaw stałych wyróżnia się sala wystaw tymczasowych.
Poza możnością rozwinięcia lub
przedstawienia niektórych zagadnień, których nie można przedstawić w salach stałych, jest ona pewnego rodzaju salą eksperymentalną,
dla techniki
wystawienia. Tematy tam przedstawiane są różne, jak np. tematy dwóch
ostatnich wystaw: Madagaskar i arcydzieła Ameryki przedkolumbijskiej.
Ogólnie biorąc wystawieniu okazó~ w Musee de l'Homme można
zarzucić w wielu wypadkach zbyt wielką fragmentaryczność
w przedstawieniu zagadnień przez co tracą one siłę wymowy. Z drugiej strony brak
jest zespołów porównawczych
i ewolucyjnych,
które posiadają ogromną
wartość dydaktyczną.
Z punktu
widzenia
artystycznego
wystawienie
w l\1usee de l'Homme jest przyjemne, niema przetłoczenia,
zachowana
równowaga i harmonia w szafach. Pod względem technicznym jest cały
szereg doskonałych
rozwiązań;
zwłaszcza rozsuwane
manekiny,
jako
podstawki na ubrania, dają świetne wyniki.
Opracowanie
okazów zasługuje na uwagę. Każdy dział posiada
olbrzymią mapę plastyczną kontynentu, umieszczoną pionowo przy wejściu
do niego. Każdy region zaopatrzony jest w ta blicę, na której podane są
Lud.
T.
XXXIX
3'
ogólne wiadomości
geograficzne,
historyczne,
etniczne,
kulturowe.
Na
tablicy znajduje się również mapa regionu i szereg fotografii dotyczących
krajobrazu, zajęcia, architektury
itp. Wewnątrz szaf mniejsze tablice objaśniają szczegółowiej
niektóre
zagadnienia;
są one często uzupełniane
małe mi mapkami i wykresami; wreszcie każdy okaz względnie grupa okazów, objaśnione są przy pomocy krótkiej i zwięzłej kartki indywidualnej.
Ostatnio w salach wystawowych
zaznacza się wyraźnie tendencja
do reorganizacji
i przegrupowania.
Szereg, szaf zostało już urządzonych
na nowo, szereg ma być zmienionych.
W sumie Musee de l'Homme pozostaje placówką o wysokiej wartości
naukowej i niewyczerpanym
wprost źródłem dokumentarnym
i informacyjnym dla etnologa.
Resumując te zasadnicze
dane o organizacji
muzeów we Francji,
należy podkreślić, że jej myślą przewodnią było stworzenie warunków dla
zachowania bogatej spuścizny kulturalnej i artystycznej Francji oraz wzbogacenia jej przez dorobek pokolenia współczesnego;
następnym zadaniem
jej było udostępnienie tego pełnego dorobku całemu narodowi francuskiemu.
Dlatego w ostatniej reformie muzealnictwa
zaznacza
się tak wyraźnie
dążność do podniesienia
znaczenia
muzeów regionalnych;
przyczynić
się ma do tego system decentralistyczny,
przejawiający się w regionaliźmie
i specjalizacji;
tworzenie
ośrodków etnograficznych
regionalnych
oraz
muzeów zagadnień specjalnych jest tego wymownym wyrazem.
W związku z podniesieniem
znaczenia muzeów prowincjonalnych,
pozostaje troska o odpowiednie
wykształcenie kustoszów, co przejawia się
w wprowadzeniu
obowiązkowych
dyplomów Ecole du Louvre, oraz stworzeniu sieci inspektorów dla utrzymania
kontaktu z Paryżem.
Muzealnictwo
francuskie
ma już za sobą olbrzymie
osiągnięcia
dlatego stawia sobie teraz nowe zadania do wykonania.
ŹRÓDŁA
I BIBLIOGRAFIA
Źródła
W artykule powyższym oparłam się na: badaniach osobistych przeprowadzonych
w Musee de l'Homme i Musee des Arts et Tratidions Populaires, na materiale zebranym na kursie urządzanym
w 1948 r. dla konserwatorów muzeów regionalnych
francuskich oraz na materiale z wykładów
Muzeologii w Ecole du Louvre w latach akademickich
1947/48 i 1948/49.
Ponadto szereg wiadomości
z bardzo cennym naświetleniem
linii przewodniej muzealnictwa
francuskiego,
planów i zamierzeń
największy::h
muzeów udzielili mi łaskawie, w zakresie ogólnej organizacji
muzeów:
prof. G. H. Riviere, dyrektor Musee des Arts et Traditions Populaires,
inspektor muzeów prowincjonalnych,
mgr. Fr. Bourdier szef Service de
museologie des sciences naturelles.
W zakresie muzeów prowincjonalnych
i Musee des Arts et Traditions
Populaires:
prof. G. H. Riviere i pani mgr. Tardieu.
W zakresie Musee de l'Homme:
prof. A. Leroi-Gourhan,
vlcedyrektor tegoż Muzeum.
Za ich uprzejmość daleko idącą niech mi wolno będzie złożyć na tym
miejscu gorące wyrazy podziękowania
i wdzięczności.
)
.,
,
Bibliografia
Annuaire des Musees de France. Paris 1946.
Annuaire de Museum National d'Histoire
Naturelle pour l'annee
1943. Paris.
Annuaire du Museum National d'Histoire
Naturelle pour l'annee
1946. Paris.
Decret nr. 48-734
du 27. IV. 1948 relatif a l'organisation
d'un
service national
de museologie des sciences na turelles. J oumal Officiel
de la Republique
Fran~aise 28. IV. 1948.
Vergnet-Ruiz,
Jean,
Nouveau
Statut
des Musees de Province.
Bulletin des Musees de France, Avril 1946.
Salles Georges, The Museums of France. The Museum Journal,
Vol. 47, Nr. 4, July 1947.
Riviere G. H., Recherches et musees d'ethnographie
franpise
depuis
1939· Man, 1947" 2.
Riviere G. H., Musee des Arts et Traditions
Populaires.
Bulletin
des Musees de France. Juillet 1946.
Riviere G. H., Un Musee-Laboratoire:
Ie Musee des Arts et Traditions Populaires
(Paris).
Extrait: Archives Suisses des Traditions
Populaires. Tome XLIV (1947).
Zarządzenie
i przepisy wewnętrzne dotyczące Musee de l'Homme:
Le Musee de I'Homme.
Organisation
generale du Musee de I'Homme.
20. II. 1942.
Musee de I'Homme,
Reglement
pour Ie Secretariat.
IV. 1942.
Musee de I'Homme,
Disciplines
generales.
Securite,
IV. 1942.
Musee de I'Homme, Disciplines generales. Salles publiques. IV. 1942.
Musee de I'Homme,
Reglement
pour Ie personnel gardien et la
caisse. Avril, 1942.
Musee de I'Homme, Disciplines generales. Reglement pour Ie personnel des Departemcn ts et Services et Avril 1942.
Musee de I'Homme, Note de Service Nr 50. Departement
de Technologie comparee 29 mai 1939.
Musee de l'Homme, Reglement de la Phototheque.
Dons et Depots.
2. XI. 1943.
Musee de I'Homme, Reglement de la Phototheque.
Entree et Enregistrement.
Musee de l'Homme,
Reglement
du Departement
d'Ethnologie
Musicale 22. V. 1942.
31*
LUDOZXAWSTWO
I OCHRONA
KULTURY
LUDOWEJ
3) Fryburg
(Ordo
d'etudes missionaires).
W SZWAJCARII
1.
Artykuł mmeJszy jest rozwinięciem referatu wygłoszonego na Walnym Zgromadzeniu
Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego
w Lublinie
w styczniu r. 1947.
Nie referuję w nim szwajcarskich naukowych prac etnograficznych,
gdyż to przekraczałoby
zakreślone ramy, natomiast
obszerniej traktuję
takie dziedziny, jak: muzealnictwo
etnograficzne,
działalność Szwajcarskiego Towarzystwa
Ludoznawczego,
oraz ruch związany
z ochroną
kultury ludowej w Szwajcarii.
Zebrane przeze mnie dane, oparte na bezpośredniej
obserwacji,
~ także na podstawie otrzymanej literatury lub sprawozdań etc., odnoszą
się do roku 1946, niektóre zaś do la t jeszcze nieco wcześniejszych.
Na tym miejscu pragnę gorąco podziękować tym wszystkim, którzy
~możliwili mi wyjazd i pobyt w Szwajcarii, a przede wszystkim tym Szwajcarom i Polakom, którzy okazali mi wiele życzliwości i pomocy w zapoznaniu się ze szwajcarskimi pracami ludoznawczymi.
2.
Etno logia
i e tn o g rafia
l) Genewa
(Faculte
4) Z uryc h (Philosophische
Zurych
'I
et Sociales) l.
Prof. Eugene Pittard,
dyrektor Muzeum Etnograficznego
w Genewie, wraz z docentem panią M. Lobsiger-Dellenbach
wykładali obok
antropologii
również etnologię ogólną, przede wszystkim ludów pozaeuropejskich, z uwzględnieniem
kultury materialnej,
duchowej i społecznej.
Ćwiczenia i demonstracje odbywają się w Muzeum'Etnograficznym
I.
2) Neuchatel
(Faculte
des Lettres).
Prof. jean Gabus, dyrektor Muzeum Etnograficznego
w Genewie,
etnogeograf, wykładał obok geografii etnologię (np. pierwsze stadia cywilizacj i etc.).
l Celowo pozostawiam miejscowe nazwy wydziałów, gdyż dają one pojęcie
o języku wykładowym.
2 Na ogół katedry etnologii w Szwajcarii nie posiadały specjalnych asystentów.
Liczba studentów specjalizujących się w etnologii i etnografii wynosiła np. u prof.
W. Speisera w roku 1946 dwunastu studentów.
Theologorum.
Institut
Fakultiit
I) 1.
Prof. Richard Weiss wykładał główne dziedziny etnografii ze szczególnym uwzględnieniem
folkloru Szwajcarii
(wierzenia,
przesądy,
magia
ludowa), a także budownictwo
wiejskie.
Ćwiczenia dotyczyly wprowadzenia
w literaturę ludoznawczą oraz
metody badań.
w uni we rs y te ta c h
des Sciences Economiques
i Ordo
Prof. Wilhelm
Schmidt
prowadził
wykłady z etnologii
dotyczące np. religii, kultury pierwotnej środkowo-azjatyckich
ludów pasterskich, ras i ludów Zachodu w czasach prehistorycznych
i historycznych,
albo też np. spośród zagadnień etnografii szwajcarskiej wykladał o ludowej
chacie szwajcarskiej, jej budowie i znaczeniu w gospodarce i społeczeństwie.
Docent dr j. Henniger wykładał np. zagadnienia rodziny u ludów
semickich i hamickich.
Prof. Wilhelm Koppers miewa gościnne wyklady z etnologii.
Wstęp
Wykłady z etnologii i etnografii koncentrują
się przede wszystkim
przy katedrach uniwersyteckich
w pięciu ośrodkach.
W roku akademickim
1946/47 odbywały się następujące
wykłady
z etnologii i etnografii:
Philosophorum
(Philosophische
Fakultiit
II).
Prof. A. Steinmann
Południowych, prowadził
prac oraz wycieczki.
wykładał kulturę megalityczną
Azji i Mórz
też ćwiczenia etnologiczne, omówienia nowszych
5) Bazylea
Fakultiit).
(Philosophisch-Historische
Prof. Felix Speiser wykładał etnologię ogólną, kulturę Mórz Po-'
łudniowych oraz prowadził odnośne ćwiczenia.
Docent dr Paul Geiger wykładał obyczaje szwajcarskie, biorąc za
podstawę mapy atlasu ludoznawczego.
Raz na miesiąc odbywały sięwspólne seminaria,
tzw. Volkskundliches
Kriinzchen,
w których oprócz
niego brał udział prof. dr Ranke (językoznawca
i historyk literatury)
oraz prof. dr H. G. Wackernagel, paleograf i prof. dr Karl Meuli - filolog
i religioznawca.
Docent dr Alfred Buhler wykładał prymitywną
technikę i jej znaczenie dla badań dziejów cywilizacji oraz prowadził ćwiczenia etnologiczne.
3. Instytuty
Anthropos
Institut
(Institut
Anthropos).
Dyr. prof. dr Wilhelm Schmidt. Adres: Posieux - Froideville.
W odległości około 10 km od Fryburga znajduje się od r. 1938 dawny
wiedeński Katolicki Instytut (,AnthropoSl), w którym kierownicze stano-
li
1 Wydział Filozoficzny I odpowiada naszym wydziałom humanistycznym, zaś:
Wydział Filozoficzny II - wydziałom matematyczno-przyrodniczym,
I
I.~
11
wiska zajmują wiedeńscy etnologowie prof. Wilhelm Schmidt i prof.
Wilhelm Koppers.
Instytut posiada ogromną bibliotekę, obejmującą
prace etnograficzne i nauki pomocnicze.
Spośród Polaków pracujących w Instytucie należy wymienić autora
prac etnograficznych
dr Teofila Chodzidlę.
Wydawnictwa:
czasopismo (,Anthropos'), Etnologische
AnthroposBibliothek, Linguistische Anthropos Bibliothek.
Institut
d'etudes
missionaires
(Instytut
Wiedzy Misyjnej).
Fryburg. Uniwersytet, Wydział Teologiczny.
Instytut ma służyć specjalizującym
się w odnośnej gałęzi wiedzy
i pragnącym uzyskać dyplom, a także misjonarzom, duchownym i laikom
obu płci i przyjaciołom misji, którym pragnie ułatwić badanie ośrodków
misyjnych.
Kurs Instytutu,
stanowiący
dodatkowe
studium
uniwersyteckie,
trwa cztery semestry i między innymi obejmuje zagadnienie
etnologii,
ze szczególnym uwzględnieniem
zagadnień religii.
Wobec tego, że służy celom specjalnym, omawiam go przy odrębnych instytutach.
zylei).
Schweizerisches
Tropeninstitut
(Instytut Tropikalny
Dyr. prof. R. Geigy. Adres: Basel, Stapfelberg 7.
w Ba-
Spośród instytucyj o charakterze
naukowo-badawczym
należy wymienić Instytut Tropikalny,
założony w Bazylei w r. 1944. Celem jego
jest badanie właściwości fizycznych i kulturalnych
ludów tropikalnych
i subtropikalnych.
Instytut Tropikalny
prowadzi na Uniwersytecie
w Bazyl~i swój
specjalny ogólny kurs tropikalny, na którym profesorowie, docenci i inni
obok wykładów i ćwiczeń z zakresu przyrody tropikalnej, geografii, higieny,
chorób tropikalnych etc. mają wykłady z etnografii krajów tropikalnych
(dr G. Holtker), religii (dr H. Dietschy) i z zakresu języków tych ludów etc.
Instytut posiada też własną, związaną z Uniwersytetem klinikę chorób
tropiklanych, a także prowadzi Szkołę Tropikalną, w której młodzi ludzie
od 18-25 lat otrzymują fachowe wykształcenie w zakresie kursu dotyczącego roślin tropikalnych,
cukrownictwa
i handlu, studiując równocześnie etnografię, antropologię i religie krajów tropikalnych.
Poza tym Instytut wydaje czasopismo pt. (,Acta Tropica», pod
redakcją prof. G. Geigy, A. Gigon, F. Spcisera i F. Tschudi, w którym
prace drukują wybitni szwajcarscy i zagraniczni specjaliści. Ukazał się
szereg prac takich autorów, jak: Brugger, Dclachaux, Dietschy, Holtker,
Koppers, Speiser, Pittard i inni.
Z zakresu etnografii i jej pogranicza drukowano prace dotyczące
np. chorób staroperuwiańskich,
których odbicia znajdują się w rzeźbach
ł
tl
ł
~
{
.~
peruwiańskich,
dalej problemu obrzezania na obszarze Mórz Południowych, wpływu kultury polinezyjskiej na Nową Kaledonię, wróżb dotyczących strzałek piorunowych
etc. Poza tym wychodzą (,Supplementa»,
w których drukują się bardziej wyczerpujące monografie.
Badawcze prace Instytutu,
liczni uczniowie szkoły i kursu uniwersyteckiego, misjonarze i inni tam studiujący niewątpliwie przyczynią
się do powiększenia
zbiorów muzealnych
w Szwajcarii,
kontynuując
w ten sposób stare i piękne tradycje zbieraczy.
Należy podkreślić,
iż pracę badawczą
ułatwia przebywanie
na
terenach tropikalnych i subtropikalnych
ponad 35.000 Szwajcarów.
Volkskundliches
Institut
carskie Towarzystwo Ludoznawcze.
4. Muzea
(Instytut
etnograficzne
Ludoznawczy),
zob. Szwaj-
i pokrewne
Przegląd muzeów rozpoczniemy od szwajcarskiego muzeum
graficznego w Bazylei, związanego z miejscowym uniwersytetem.
etno-
Museum
fur
Volkerkunde
und
Schweizerisches
Museum
fur
Volkskunde.
Musee
Ethnographique
et
Musee
Suisse
de Folklore.
Dyrektor - prof. dr Felix Speiser. Kustoszdoc. dr Alfred Buhler, asystent - dr H. G. Bandi.
Powstanie tego największego pozaeuropejskiego
muzeum etnograficznego w Szwajcarii sięga lat 1828-1837,
gdy kupiec Lukas Vischer
'" czasie swej podróży do Ameryki Środkowej zgromadził cenne meksykańskie zabytki, spośród których np. kamienne i gliniane rzeźby figuralne
stanowią chlubę tego zbioru.
Pozaeuropejskie
zbiory muzeum stopniowo, lecz nieustannie
powiększają się, dzięki młodym ludziom, którzy zgodnie z bazylejską tradycją
po skończeniu swych studiów odbywają podróże po świecie. Poza tym
zbieranie obiektów etnograficznych
staje się też pewnym pożytecznym
zwyczajem, gdyż łączy się ściśle ze szlachetną ambicją, aby zgromadzone
zbiory ofiarowywać swemu rodzinnemu miastu.
Spośród licznych darów kupców wymienić należy cenne obiekty
sztuki ze wschodniej Azji.
Pierwszym organizatorem
i prezesem komisji opiekującej się zbiorami był anatom i antropolog prof. Julius Kolemann;
prócz niego do
powiększenia zbiorów przyczynili się również bazylejscy lekarze i przyrodnicy, geologowie, zoologowie i inni. Powstanie powyższych kolekcji
wiąże się ściśle z Uniwersytetem w Bazylei, toteż tu w roku 1894 ukazują się pierwsze (,Mitteilungen der Ethnographischen
Sammlung der
Universitat Basel».
Zbiory napływają
z różnych stron świata, dostarczane
między
innymi przez dra Rudolfa Holtza, dra Paula i Fritza Sarasinów z Egiptu,
a także dalsze zbiory ze znakomitej wyprawy na Cejlon i Celebes. Następnie geologowie bazylejscy z drem A. TobIerem na czele przywożą
okazy muzealne z Sumatry i Cejlonu itd.
Najlepiej rozbudowany
w Muzeum dział Oceanii zasilają swymi
zbiorami F. Sarasin - okazami z Nowej Kaledonii, F. Speiser - z Nowych Hebrydów, Nowej Brytanii i Nowej Gwinei, E. Paravicini - z wysp
Salomona, A. Buhler - z Nowej Irlandii i wysp Admiralskich i P. Wirtz z Nowej Gwinei.
Wobec tego, iż jednym z zadań Muzeum było zobrazowanie
rozwoju kultur świata, wprowadzono
też zorganizowany
przez Sarasinów
dział prehistoryczny,
ilustrujący
analogie między europejskim
okresem
kamiennym a współczesnymi kulturami ludów pozaeuropejskich,
żyjących
w okresie kamienia.
Zarząd
Muzeum
szczególnie
podkreśla
celowość wprowadzenia
tego działu.
Organizacją
zbiorów zajęli się Fritz Sarasin (Indonezja,
Melanezja
i dział antropologii)
oraz prof. Rutimeyer
(Afryka i ludy polarne).
Rząd sz..yajcarski w ciągu szeregu lat subsydiuje pozaeuropejskie
wypra wy badawczo-muzealne.
W r. 1914 celowo, ze względów porównawczych,
został do Muzeum
przyłączony dział etnograficzny, obejmujący etnografię europejską, a w szczególności szwajcarską. Twórcą tego działu jest prof. E. Hoffmann-Krayer.
Wobec wzrostu zbiorów już w roku 1913 przystąpiono
do budowy
nowego gmachu, a w roku 1917 muzeum zostało otwarte.
W roku 1944 w poszczególnych
działach
pracowali
następujący
specjaliści: dział prehistorii - E. Paravicini, Indie, Cejlon, Chiny i japonia - red. Staechlin,
Indonezja - dr A. Buhler, Afryka, Melanezja,
Polinezja - prof. F. Speiser, Ameryka, ludy polarne - dr H. Dienst,
Europa -'- dr K. Buhler, dr P. Geiger, R. Iselin,
dział etnografii dr R. Bay.
Organizacja
zbiorów
I
j
i
il
L
j
l
\j
Układ
zbiorów
jest taki, iż zwiedzający rozpoczyna na parterze
o'd Chin i japonii,
dalej przez Indie Przednie, Celjon i Indochiny dochodzi do porównawczej
sali rolnictwa, komunikacji
lądowej i wodnej
oraz tkactwa, następnie ogląda Indonezję.
Na I piętrze Nowa Kałedonia,
Australia,
Melanezja,
Polinezja
i Ameryka, na II piętrze - starożytny Egipt, Egipt współczesny, Afryka,
ludy polarne i prehistoria.
III piętro zajmuje etnografia Europy, ze szczególnym uwzględnieniem Szwajcarii.
W dziale tym w salach wystawowych uwzględniono tkactwo, transport i komunikację i instrumenty muzyczne, zaś bogaty zbiór przedmiotów
obrzędowych
obejmuje liczne oryginalne maszkary naturalnej
wielkości,
maski, ubiory trzech króli, przedmioty magiczne, wota woskowe i żelazne,
następnie ludowo-kościelne
przedmioty
obrzędowe
i medycynę ludową.
Osobną grupę stanowią żydowskie przedmioty kultowe.
Dla zilustrowania stanu posiadania Muzeum podaje ilości obiektów
w poszczególnych działach z roku 1942:
i ekspozycja.
Obecnie muzeum to jest całkowicie zorganizowane
na zasadach
naukowych. Dąży ono do tego, aby dać w szerokim zarysie przegląd rozpowszechnienia
i rozwoju kultury na różnych stopniach.
Została tu przyjęta zasada geograficznego
układu zbiorów, przy
którym dąży się do tego, aby kulturę określonego ludll zobrazować w możliwie doskonały sposób, traktując ją odrębnie.
\Vyjątek został zrobiony dla działu uprawy roślin, transportu lądowego i wodnego oraz dla tkactwa, które to działy są potraktowane
porównawczo.
W związku z tym układem niezmiernie bogato przedstawia się hala,
w której zgromadzono
szereg oryginalnych łodzi pozaeuropejskich.
Wobec tego, iż środki Muzeum i miasta nie pozwoliły na równomierne potraktowanie
wszystkich kontynentów
i terenów, trzeba było
stworzyć kolekcję dydaktyczną,
która by mogła ilustrować
wszystkie
kultury i kontynenty w ich najbardziej
charakterystycznych
wytworach.
Niektóre jednak tereny zostały szczególnie uwzględnione,
tak że obecnie
Indonezja i Melanezja są tak poważnie reprezentowane,
iż w badaniach
porównawczych
dzięki nim Bazyleja zajmuje jedno z czołowych miejsc
w Europie.
"
I
Zbiór prehistoryczny
- 21·°43
II a Cej lon - Indie Przednie
1·°45
II b Indochiny, kraje Himalajów1.534
II c Archipelag Malajski
7.601
lId Chiny, japonia
1.765
Ile Azja Przednia
585
III
Afl'yka
9.190
IVa Ameryka Północna
835
IVb Ameryka Środkowa
1.668
IVc Ameryka Południowa
5·594
Va Australia
641
Vb Melanezja
- 12.155
V c Mikronezja i Polinezja
831
VI
Europa
- 16.640
VII
Ludy polarne
829
Zbiór antropologiczny
1·3°5
---_.-:..-:
49°
491
Podział
Zbiory
wewnętrzny
muzealne
zbiorów.
są podzielone
na następujące
Kraje są wydzielone kolorami (np. ludy arktyczne kremowa
Afryka - zielona, Australia i Oceania - różowa itd.).
d) Książkowy katalog miejsca przechowania obiektów.
e) Kartkowy katalog rzeczowy, o wymiarze 16 X lO cm (również nie.
rubrykowany), posiada tylko dwie linie przecinające się z lewej strony u góry.
f) Inne katalogi powstają w zależności od potrzeb.
karta,
działy 1:
I. Prehistoria,
która
obejmuje
tylko europejską
prehistorię
z uwzględnieniem okolicy Bazylei. II. Azja, III. Afryka, IV. Ameryka,
V. Morza Południowe, VI. Europa, VII. Antropologia.
Poszczególne tereny są oznaczone literami
Indie Przednie
i Cejlon II a, Indochiny
nocna - IVa itd.
Każdy
z wymienionych
działów
posiada
obok cyfr rzymskich np.
II b, Ameryka Półcztery katalogi:
a) Książkowy katalog bieżący wpływów, do którego pod jednym
numerem są wpisywane całe zbiory lub nabytki z wykazaniem i podkreśleniem zbieracza lub sprzedawcy i ceny zakupu. Jest to pierwsze stadium
inwentaryzacji
przedmiotów.
W wymienionym katalogu wpływów są dla każdej kolekcji podane
bieżące cyfry i numery katalogu głównego; odnośne akta noszą ten sam
numer, co katalog wpływów bieżących.
Katalog wpływów posiada następujące
rubryki na stronie formatu 22 X 34:
Nr
bież.
Nr
aktów
Nazwisko i mIejSCe
zamieszkania nad·
syłającego
Przedmiot
i pochodzenie
Liczba
okazów
Data
Uwagi
b) Książkowy katalog numerów, do którego jest wpisywany wpływający obiekt pod numerem bieżącym z podaniem pochodzenia przedmiotu
oraz nazwiska zbieracza lub ofiarodawcy.
c) Kartkowy katalog główny. Kartki tego katalogu o wymiarze
wypełniane dla każdego przedmiotu oddzielnie, nie są rubrykowane i nie mają napisów. Dwie z lewej strony u góry przecinające się
linie są jedynym rozgraniczeniem
treści.
20 X 15.5 cm,
Nad linią z lewej strony u góry przechodzi bieżący numer inwentarza, w prawo po środku nad linią - dane geograficzne, kraj, prowincja,
ewentualnie plemię lub naród. U góry z prawej strony nad linią dokładna
miejscowość. Z lewej strony pod linią dane o fotografii, a także miejsce
znajdowania się przedmiotu napisane ołówkiem na lewym brzegu karty.
U dołu - zbieracz i ofiarodawca. Na prawo od linii, w środku - opis
obiektu z podaniem wymiarów i rysunek lub fotografia.
Ka talog główny do r. 1947 został opracowany geograficznie tylko
dla Szwajcarii.
1
Ze sprawozdania l'vluzeum z roku 1944.
,I
Istnieje też osobna kartoteka dubletów.
Każdy dział posiada przy tym własne archiwum, zawierające wszelkie
akta odnoszące się do danego przedmiotu; znajdują się one pod numerem
bieżących wpływów w osobnych kopertach.
Muzeum posiada bibliotekę i ibiór licznych ilustracyj.
Zbiory znajdują się w dziale wystawowym i w bogatych magazynach,
niestety są stłoczone z braku miejsca. Muzeum posiada także szereg modeli.
Wydawnictwa
«Bericht
Verhandlungen
Muzeum
Etnograficznego
uber
das
Basler
der Naturforschenden
w Bazylei.
Museum
fur
Volkerkunde».
Gesellschaft in Basel.
Sprawozdania
wymienione ukazują się co roku. Do roku 1941 redagował je Fritz Sarasin, następnie Felix Speiser.
Na treść wymienionych
sprawozdań,
ukazujących
się regularnie
od przeszło 20 lat, składają się: wiadomości o charakterze organizacyjnoadministracyjnym,
następnie
kolejno omówienie
zabytków
wszystkich
geograficznych
działów muzeum wielokrotnie
ze szczegółową analizą
naukowej wartości zabytkowych
przedmiotów
oraz opisem odnośnych
obyczajów z podaniem licznych fotografij etc.
Należy podkreślić, iż w każdym dziale geograficznym nabytki są
opisywane przez odpowiedniego
specjalistę, kolejno według zagadnień,
a więc np. Europa: rolnictwo, rybołówstwo itd.
Poza tym osobno, w ramach poszczególnych działów, wymienieni
są wszyscy ofiarodawcy i ich liczba.
To samo dotyczy biblioteki i zbiorów fotograficznych.
(,Fuhrer
d urch
das
Museum
fur
V olkerkunde
Basel».
Już od roku 1929 wychodzi seria bogato ilustrowanych naukowych
przewodników po określonych działach Muzeum w ramach geograficznych
zasięgów.
Przewodniki te są opracowywane przez tak wybitnych specjalistów,
jak np. F. Sarasin (Cejlon, Indie Przednie i kraje Himalajów, Australia,
Syjam, Celebes i inne), P. Wirtz (Nowa Gwinea, Borneo i inne), L. Rutimeyer (Egipt starożytny, ludy polarne i Syberia), E. Paravicini (Jawa,
Sumatra i inne), F. Speiser (Nowe Hebrydy i wyspy Santa Cruz, Ameryka
Północna i inne).
492
493
Przewodniki
te dają wstęp dotyczący danego ludu czy kultury
o charakterze historyczno-geograficznym,
następnie opisy życia tubylców
i wszystkich działów gospodarki z nawiązaniem
do przedmiotów
muzealnych.
Niektóre numery przewodników
są poświęcone zagadnieniom
specjalnym np. stylom w sztuce Mórz Południowych,
rolnictwu ujętemu
porównawczo itp.
Obszerniejszy numer przewodnika wydany w r. 1939, został poświęcony wprowadzeniu w Muzeum Etnograficzne w Bazylei, a więc po omówieniu zadań muzeum oraz pOjęć «Natur-)} i <,Kulturvolker», pojęcia etnologii, prehistorii i ludoznawstwa,
dziejów muzeum, oceny ludów pozaeuropejskich
przez Europejczyków
oraz po poruszeniu
sprawy sztuki,
kultury, teorii etnologicznych i rozprzestrzeniania
się ludności, przechodzi
autor do omówienia poszczegóJnych elementów kultury, według następujących problemów: 1. Człowiek i świat materialny
(kultura materialna);
II. Człowiek w obcowaniu
z człowiekiem (socjologia: wojna, stosunki
prawne, pieniądz); III. Człowiek i świat niematerialny
(religia, sztuka,
wiedza).
Barwne
ilustracje
z opisem.
Oprócz publikacyj książkowych
wydaje Muzeum tekturowe tabliczki, formatu przewodnika,
na których
przedstawione są ciekawsze obiekty muzealne z działu kultu i magii w medycynie ludów egzotycznych.
Ilustracje te, oprawne w celofan, znajdują się podobnie jak i przewodniki umieszczone w salach do dyspozycji zwiedzających.
Z jednej strony tabliczki znajduje się barwna ilustracja przedmiotu,
z drugiej opis przedmiotu
z podaniem wymiarów i popularno-naukowe
opracowanie danego zagadnienia wraz z podaniem ważniejszej literatury
ub aktów muzealnych.
W ten sposób np. są opracowane:
bożki chorób, demony chorób,
figury ofiarne, fetysze lekarskie etc.
Wartość Muzeum Etnograficznego
w Bazylei podnoszą liczne wykła·dy naukowe, oprowadzanie
po zbiorach oraz popularyzacja
zagadnień
naukowo-muezalnych
dzięki publikacjom
w postaci przewodników
ilustrowanych po różnych działach w cenie 25 centów.
Muzeum w Bazylei stanowi w Szwajcarii jedną z najpoważniejszych
placówek naukowo-popularnych,
o wartości której decydują nie tylko bogate zbiory, lecz również wysoki poziom organizacji wewnętrznej i metody naukowej pracy terenowo-muzealnej.
/
·z zakresu ceramiki pokazano próbki cegieł, ręczne formy do ich wyrobu,
różne stadia obróbki gliny, starą technikę spiralną, fotografie rąk garncarza przy pracy, piece do wypalania cegieł, cegły jako element konstrukcyjny
i dekoracyjny w architekturze,
antyczne terrakoty rzymskie i renesansowe
dachówki, dalej garncarstwo, a więc koło garncarskie i jego rozwój, polewy,
rodzaje naczyń glinianych
europejskich
i pozaeuropejskich,
fotografie
egipskich warsztatów ceramicznych,
europejska majolika, fajans, porcelana, kafle itd.
Na wystawie z ·zakresu mebli dano np. przegląd rozwoju odnośnych
narzędzi do ich wyrobu, jak siekiera, piła, strug itd. oraz materiałów, jak
np. drzewo, metal, szkło, dalej rozwój konstrukcji mebli, np. rozwój stołu
do pisania. Dano tu przede wszystkim ilustracje różnych form pisania,
tabliczki woskowe służące do tego celu, starożytne pulpity etc.
Przy wystawie rozwoju łóżka dano np. ilustracje różnych form spania
u nomadów, u ludów pasterskich i rolniczych na terenach europejskich
i pozaeuropejskich,
dalej różne formy podpórek pod kark u ludów egzo
tycznych, różne formy łoża w świecie starożytnym,
w średniowieczu łoża
wiejskie i dworskie, alkowy itd. ze szczególnym uwzględnieniem form występujących w Szwajcarii.
Wystawa dotycząca
rozwoju stołu obejmowała
takie problemy,
jak stół bez krzeseł u ludów pierwotnych w Azji, Egipcie, Grecji i Rzymie,
wiejski europejski stół prymitywny, stół w średniowieczu, w okresie baroku,
w stylach: Ludwik XIV, XV, i XVI, Empire, Biedermeier, stół współczesny, wiejskie i miejskie europejskie formy stołu, sposób siedzenia przy
stole, szuflady itd.
Wystawa dotycząca pierwotnych
technik tkackich dawała na tle
porównawczym przegląd nici, przędziwa, iglic np. z kości, drzewa kolców,
z ości ryb, z brązu, sposobów plecenia, tkania itd., dawała też pojęcie
o technikach plecionkarskich
i tkackich z epoki kamiennej.
Wystawy opracowują wybitni specjaliści, np. wystawę tkactwa opracował prehistoryk dr Emil Vogt, specjalista od zagadnień tkactwa prehistorycznego.
Publikacje.
Muzeum wydaje małe przewodniki
wszystkich wystaw. Mają one charakter wprowadzający
w dane zagadnienie, przytym
dokładnie objaśniają wystawione przedmioty, ich rozwój etc.
Dyr. B. von
Muzeum Przemysłowe w Bazylei urządziło też w gmachu Uniwersytetu we Fryburgu w roku 1946 wystawę obejmującą liczne fotografie
budownictwa ludow-:go ułożone według kantonów.
Muzeum to urządza zmienne wystawy, poświęcone różnym zagadnieniom związanym z wytwórczością ludową, a więc np. na wystawie
Zurych.
Die
Sammlung
fur
Volkerkunde
der
Universi ta t Z u ri c h (Zbiory Etnograficzne
Uniwersytetu
w Zurychu).
Dyr.
prof. dr A. Steinmann. Konserwator dr Elsy Leuzinger.
Bazylea
Griiningen.
Gewerbe
Museum
(Muzeum
Przemysłowe).
495
494
brisy, wyroby metalowe, meble, zegary, monety i medale, instrumenty
muzyczne, znaki władzy publicznej, rzeźby, zabytki o charakterze prywa.
tnym, sprzęty domowe, gry i zabawy, stroje i sprzęty przynależne, tekstylia,
narzędzia, broń, uniformy i inne zabytki wojskowe, wykopaliska.
Poza tym Muzeum posiada bogatą bibliotekę, zbiór fotografij i reprodukcyj etc. oraz archiwum zabytków historycznych.
Z zakresu etnografii znajduje się tu szereg bardzo cennych okazów,
a więc np. ludowa ceramika, meble, instrumenty
muzyczne, rzeźby, zabawki, tkaniny itd.
Poza tym (,Archiv fUr historische
Kunstdenkmaler»
zawiera usystematyzowane
według kantonów
spisy zabytkowych
budowli, również
i ludowych z całej Szwajcarii.
Muzeum to bezpośrednio związane z Uniwersytetem
i jemu podlegające znajduje się w gmachu Uniwersytetu. Zostało ono założone w 1888 roku
dzięki licznym darom i depozytom, oraz przede wszystkim dzięki wysiłkom
Towarzystwa
Geograficzno-Etnograficznego.
Dyrektorami zbiorów kolejno byli: prof. dr O. Stoli (1888-1899).
prof. dr R. Martin (1899-191 I), prof. dr H. j. Wehrli (1911-1941).
Zbiory były gromadzone przede wszystkim pod kątem ich walorów
naukowo-dydaktycznych,
ZWracano więc uwagę na jakość obiektów, nie
zaś na ilość.
Muzeum obejmuje cenne zbiory pozaeuropejskie
ułożone w salach
według następującej
kolejności: Afryka, Melanezja, Australia i Oceania,
Indonezja, japonia,
Indie, ludy polarne, Ameryka Chiny.
Wymienione zbiory są naukowo opracowywane i wystawione według
zasady geograficznego
podziału
z uwzględnieniem
rozwoju niektórych
kultur, a także problematyki
wysuniętej w odnośnych pracach, np. zbiory
z Indii w związku z panującymi
tam odmianami
religii itd.
. Ilość obiektów w muzeum wynosiła w roku 1942 - 16.000. Lokal
muzeum jest zbyt szczupły.
.
Muzeum publikuje swoje prace naukowe i sprawozdawcze w wydawnictwach (,Geographisch-Ethnologische
Gesellschaft,) w Zurychu.
Działalność
Muzeum.
Muzeum prowadzi ożywioną działalność
naukowo-badawczą
i orga-rrlzacyjno-muzealną,
dydaktyczno-społeczną
i wydawniczą, wymianę wydawnictw, utrzymuje kontakty z innymi muzeami
oraz prowadzi propagandę
w postaci licznych wykładów, reportaży ra·
diowych etc., obejmujące Zurych i inne miasta.
Poza tym blisko współpracuje
z Uniwersytetem
w zakresie prac
naukowych i dydaktycznych.
W Muzeum odrabiają praktykę liczni pra·
cownicy naukowi.
W Muzeum odbywają ·się wystawy zmienne. Został nakręcony film
ilustrujący zbiory muzealne i pracę Muzeum.
W roku 1944 Muzeum zwiedziło około 50.000 osób.
Zurych.
Landesmuseum
(Muzeum
Krajowe).
Dyrektor
dr F. Gysin. Wicedyrektor dr K. Frei (Dział ceramiki). Konserwatorzy
dr E. A. Gessler, prof. dr E. Vogt (Dział prehistoryczny),
dr D. W.
H. Schwarz (Dział numizmatyki).
Wystawa
Muzealnictwa
Szwajcarskiego.
Z inicjatywy
dyrekcji Muzeum i Związku «Verband der schweizerischen Altertumssammlungen,) komitet złożony z przedstawicieli
różnego typu muzeów szwajcarskich urządził w roku 1939 na Wystawie Krajowej pawilon poświęcony
zagadnieniom
szwajcarskiego
muzealnictwa,
co pozwoliło na uzyskanie
generalnego przeglądu stanu muzeów.
Wystawa ta ilustrowała ilość i charakter muzeów, ich potrzeby i dokonania oraz znaczenie ich w życiu duchowym kraju.
P u b Ii k a cj e M u z e u m. «Zei tschrift fUr schweizerische Archeologie
und Kunstgeschichte')
oraz roczniki muzealne pt. «jahresbericht,).
Ilustrowane roczniki te obok przyczynków o charakterze naukowym
zawierają sprawozdania
z prac administracyjno-organizacyjnych,
z działalności Szwajcarskiego Związku Kolekcji Zabytków (Verband der Schweizerischen Altertumssammlungen),
mi.stępnie kolejno
nowe nabytki ze
wszystkich działów.
Cały personel Muzeum
wraz z dozorcami
i służbą pomocniczą
liczy 45 osób.
Zbiory Muzeum dotyczące kultury Szwajcarii, wynoszące w roku 1946
ponad 25.000 obiektów, znajdują się w ogromnym wielopiętrowym i kilkuskrzydłowym gmachu.
Cele i zadania
Muzeum.
Sprowadzają się one do pogłębionych
i współcześnie rozbudowanych
założeń wypowiedzianych
w r. 1890 jako
ccl, do którego ma dążyć Muzeum:
(,Bedeutsame vaterlandische
Alterturner geschichtlicher
und kunstgewerblicher
Natur aufzunehmen
und
planmassig geordnet aufzubewahren').
Wobec tego, iż kultura ludowa całej Szwajcarii nie była w żadnym
z dotychczasowych
muzeów zgromadzona
i systematycznie
wystawiona,
zamierza Landesmuseum
w projektach swojej dalszej działalności równolegle z dotychczasowymi
działami zorganizować
szwajcarski zbiór etnograficzny.
:Muzeum posiada rozbudowany
dział prehistoryczny,
dział średniowieczny, w którym wyróżniono kolejno: części budowli (odrzwia itp.),
szkło, malarstwo na szkle, ceramikę, malarstwo, rysunek, grafikę i exli-
Zurych.
Kunstgewerbemuseum
(Muzeum
stycznego). Dyr. I tten. Adres: Ausstellungstrasse
60.
Przemysłu
Arty-
Muzeum istnieje od roku 1875. Posiada ono zbiory z zakresu rzemiosł
przemysłu artystycznego.
··1
..~.
497
Muzeum odgrywa poważną rolę kulturalną dzięki temu, iż tu w dużej
mierze koncentrują się poczynania w zakresie popierania rozwoju rzemiosł
i przemysłu artystycznego,
częstokroć związane z kulturą ludową.
W Muzeum
odbywają
się liczne
Poza tym bardzo poważną
stawy zmienne, w których udział
związki, szkoły, artyści itd.
odczyty,
pokazy
i posiedzenia.
rolę odgrywają liczne urządzane
biorą muzea, biblioteki, archiwa,
tu wyteatry,
Dla zilustrowania
charakteru
tych wystaw można wymienić takie,
jak np. «Lud i Teatn>. Wystawa ta w modelach i ilustracjach przedstawiała
pochodzenie
teatru i różne
jego formy w zależności od epoki i kraju,
a między innymi teatr karnawałowy
i szwajcarski teatr ludowy.
.
Inne wystawy ilustrowały
np. zagadnienie
ludowego malarstwa
na
szkle,
przechowywania
posagu,
zabawek,
plecionkarstwa,
tkactwa,
pisma etc. Zaś odnośnie do terenów pozaeuropejskich
tak}e terna ty, jak:
rzemiosła azjatyckie,
sztuka azjatycka,
kultura Indii, prehistoryczne
rysunki na skałach Połudn. Afryki i sztuka murzyńska, tkaniny indonezyjskie,
pierwotne techniki tekstylne itp.
W 1945 roku została zorganizowana
wystawa poświęcona ochronie
zabytków budownictwa
i sztuki w Szwajcarii.
Publikacje:
stawach.
ficzne)
Muzeum
St. Gallen.
Museum
Dyr. dr H. Krucker.
wydaje
fiir
ilustrowane
przewodniki
po
wy-
Volkerkunde.
(Muzeum
Etnogra-
Początki Muzeum sięgają roku 1878, gdy zostało założone geograficzno-handlowe
towarzystwo,
do którego
zadań
należało
stworzenie
z prywatnych
kolekcyj jednego zbioru etnograficznego.
Muzeum posiada zbiory pozaeuropejskie
i europejskie - w r. 1933
przedmiotów
wynosiła 8.200.
Szczególnie cenny jest zbiór dotyczący narzędzi tkackich do wyrobu
pasków.
liczba
Bern. Bernisches
Historisches
Museum.
(Berneńskie Muzeum
Historyczne).
Dyr. dr R. Wegeli. Wicedyr. i konserwa tor działu archeologicznego - prof. dr D. Tschumi. Konserwator
działu etnograficznego
dr E. Rohrer. Adres: Helvetiaplatz.
~1uzeum to posiada zbiory prehistoryczne,
historyczne
i etnograficzne pochodzące
ze wszystkich części świata.
Początek
działu etnograficznego
sięga roku 1795, gdy rysownik
znakomitego
Cooka - Johann
"Vaber ofiarował berneńskiemu
Muzeum
zbiór cennych przedmiotów z Hawai i Tahiti. Następnie przybywają przedmioty z Ameryki, z indyjskich preryj, Mórz Południowych.
W roku 1902 Muzeum otrzymało fachowe kierownictwo
i najcenniejsze zbiory z Chin i Japonii, dalej z Archipelagu
Malajskiego, z Afryki
(Sierra Leone), z Liberii, ze Złotego Wybrzeża, z południowo-zachodniej
Afryki i z Abisynii, ze Starego Meksyku i Paragwaju.
Jedną z najcenniejszych
pozycyj Muzeum stanowią orientalne
kolekcje H. Moser-Charlottenfels.
Oprócz zbiorów pozaeuropejskich
posiada Muzeum zbiory europejskie, wśród których Szwajcaria zajmuje naj poważniejsze miejsce, reprezentując przede wszystkim kulturę ludową z kantonu Bern.
Znajdują
się tu wnętrza chat, stary młyn wodny, liczne rzeźby,
przyrządy
tkackie, ule itp.
W dziale europejskim
mamy też polską kolekcję kultury ludowej.
Muzeum posiada bogaty księgozbiór oraz rzeczowy katalog kartkowy, ułożony geograficznie.
Publikacje
Muzeum.
('Jahrbuch
des Bernischen
Historischen
Museums in Bern».
Bogato ilustrowany rocznik ten pod nieco zmienioną nazwą ukazuje
się od roku 1894. Na jego treść składają się prace naukowe z zakresu kultury ludów pozaeuropejskich,
a poza tym szczegółowy przegląd i omówienie
nabytków Muzeum według części świata, nabytki biblioteki oraz wymiana
wyda wnictw.
Posiada też Muzeum szczegółowy ilustrowany,
wydany w roku 1923
«Fiihrer durch
die orientalische
Sammlung
H. Moser-Charlottenfels
und die Volkerkundliche
Abteilung».
Bern.
Schweizerisches
zeum Alpejskie) Helvetiaplatz.
Alpine
Museum.
(Szwajcarskie
Mu-
W 1905 roku zostało założone przez berneńską sekcję Szwajcarskiego
Alpejskiego Muzeum Alpejskie.
Obok działów poświęconych
formom gór, klimatowi,
mineralogii
i geologii, faunie i florze Alp itd. stworzono mały dział poświęcony środkom
komunikacji,
budownictwu
oraz gospodarce alpejskiej. Widzimy tu m. in.
modele i plany budowli górskich.
Cenną kolekcję stanowi zbiór alpejskich zabawek dziecięcych,
wykonanych z kości nóg bydła, owiec i świń. Zabawki te przedstawiają
odnośne zwierzęta. Poza tym są tam np. sanki na kościanych płozach, maski
obrzędowe, oraz oryginalne stroje ludowe.
Klubu
Bern.
Schweizerisches
Pocztowe) Helvetiapla tz.
Postmuseum
(Szwajcarskie
Muzeum
W tym samym gmachu co i Muzeum Alpejskie znajduje się Muzeum
Pocztowe (założone w 1907 r.), które w ilustracjach,
modelach i okazach
oryginalnych
przedstawia
dzieje poczty w Szwajcarii.
Lud, T. XXXIX
499
Widzimy tu np. drzeworyty
nikacji, następnie ilustracje poczty
tonalne.
starych
Muzeum posiada
karoc etc.
Zbiory
carskiego.
oryginalne
te przedstawiają
N euch ateL M usee
Dyrektor - prof. dr Jean
ilustrujące
starożytne
sposoby komuw średniowieczu,
dawne poczty kanokazy środków
pewien
materiał
E thnographiq
Gabus. Adres:
komunikacji
w postaci
do ludoznawstwa
szwaj-
ue (Muzeum Etnograficzne).
Rue du Chateau.
Powstanie Muzeum wiąże się z rokiem 1790, w którym generał de
Meuron. ofiarował miastu kolekcje przyrodnicze
oraz okazy etnograficzne
z Afryki Południowej i Indii.
Zbiory r;ru~eum pochodzą ze wszystkich części świata, ze szczególnym uwzględmemem
Afryki, Oceanii i Ameryki.
Szczególnie cenne kolekcje pochodzą ze starożytnego Egiptu, a ostatnio z Grenlandii,
z której prof. Gabus, autor licznych prac o tym kraju
przywiózł cenne zbiory.
'
Poza tym należy wymienić wspaniałą kolekcję z Angoli, przywiezioną
pr~ez prof. M. Delachaux, i afrykańskie zbiory instrumentów
muzycznych
dające wgląd w zagadnienie
systematyki etnograficznej.
'
. Zbiór ten był opracowywany
przez p. Z. Estreichera,
współpracowmka prof. J. Gabus.
Ukła~ zbiorów muezalnych jest geograficzny. Dużą trudność w uporządkowamu
Muzeum,
którego
kierownictwo
objał prof. J. Gabus
w ro~u 1946, stanowi .za ~ały gmach oraz zbyt szczupły personel naukowy,
w ktorym dyrektor me mIał żadnego asystenta, a tylko dorywczą pomoc
studentów.
Publikacje.
Sprawozdania
roczne Muzeum
Etnograficznego
_
Rappo:t Annuel du Musee EthJlographique
- ukazują się w wydawnictwie
«Bulletm de la Societe Neuchateloise
de Geographie».
Poza tym ówczesny profesor etnologii M. A. van Genepp wydał
w roku 1914 ilustrowany
«Guide Sommaire du Musee Ethnographique».
Prof. Jean Gabus rozwija energiczną działalność w kierunku nawiązywania s~osunków z zagranicą w celu koordynowania
współpracy naukowomuzealnej.
NeuchateI.
Musee
Historyczne
w Neuchatel).
Historique
de
Neuchatel
(~luzeum
.
Spośród obiektów z zakresu historii kultury i sztuki znajduje się tu
meco przedmiotów
~ ludowej kultury szwajcarskiej, jak np. kołowrotki,
kołyski, modele stroJÓW ludowych na lalkach etc.
Genewa.
Musee
d'Ethnographie
de la ville
de Geneve
(Muzeum
Etnograficzne).
Dyrektor
prof. dr Eug;ene Pittard.
Kustosz - doc. M-me dr M. Lobsiger-Dellenbach.
Bibliotekarz
- M-me
R. Sauter. Adres: Genewa, Boulevard Carl Vogt 65-67.
Muzeum to zostało założone około 1900 r. i w znacznym stopniu
zasilane przez prof. E. Pittarda,
który gromadził zbiory w czasie swych
licznych podróży. Posiadało ono w roku 1946 - 22.000 obiektów etnograficznych z całego świata, ze szczególnym uwzględnieniem
krajów pozaeuropejskich.
Bogaty ten zbiór nie mieści się w obecnym dwupiętrowym
gmachu,
toteż przedmioty są tu nadmiernie
stłoczone, co utrudnia
należytą systema tyzację i ekspozycję.
Niektóre zagadnienia,
jak np. metalurgia ludowa w Peru oraz technika ceramiczna
zostały rozmieszczone
planowo oraz opracowane
w ten
sposób, iż załączone mapki dają pojęcie o zasięgu określonych typów narzędzi, a objaśnienia i cytowana li tera tura ułatwiają podejście do danego
problemu.
Muzeum
posiada doskonale
zorganizowaną
bibliotekę,
kartkowy
katalog zbiorów i archiwum fotograficzne,
co umożliwia szybkie otrzymywanie poszukiwanych
materiałów,
fotografij
oraz odnośnej
literatury.
Działalność
Muzeum.
Muzeum
to, dzięki zasługom dyrektora
prof. E. Pittarda
oraz dzięki twórczej i oddanej pracy kustosza M-me
M. Lobsiger-DelIenbach
stanowi żywy ośrodek naukowo-muzealny.
Działalność Muzeum obejmuje też urządzanie
wystaw, np. r. 1945 urządzono
tu wystawę pt. «Tkaniny świata».
Na wystawie t<ejpokazano tkaniny z całej kuli ziemskiej, poczynając
od najbardziej prymitywnych
technik, a kończąc na bezcennych tkaninach
Dalekiego
Wschodu.
Liczne fotografie ilustrowały
technikę
europejską
i egzotyczną.
Muzeum ściśle współpracuje
z Uniwersytetem,
udziela materiałów
do prac uniwersyteckich,
laboratorium
do ćwiczeń ze studentami
na materiale muzealnym,
do konferencyj, do prac szkolnych, udziela instrukcyj
podróżnikom-zbieraczom,
dostarcza materiału
do radia etc.
W roku 1945 w Muzeum Etnograficznym
w Gcnewie odbyło się
pierwsze po wojnie posiedzenie Międzynarodowej
Komisji Sztuki Ludowej (La Commission Internationale
des Arts Populaires).
W tym też roku odbył się w Muzeum szereg naukowych, konferencyJ
i wykładów uczonych szwajcarskich i zagranicznych
wraz z demonstracją
muzyczną itd.
Tematy wykładów dotyczyły np. folkloru muzycznego
Szwajcarii.
(prof. A. E. Cherbulier
z Zurychu
i p. Stocklin z Bazylei),
Rumunii
(prof. C. Brailoil z Bukaresztu),
Eskimosów-Caribous
(prof. ]. Gabus
32*
500
5°1
i Z. Estreicher), a także np. problemu
schin z Bazylei).
etnologii muzycznej
(prof. H. Hand-
.\
W jednej z sal wprowadzających
wystawiono tu opracowany zbiór
prehistoryczny,
zaopatrzony
w mapę znalezisk. Przedstawiają
one kolejno
epoki czasów prehistorycznych
na podstawie znalezisk z okregu Valais.
Publikacje
Muzeum
Etnograficznego
w Genewie.
Muzeum wydaje szereg publikacyj
o charakterze
naukowo-dydaktycznym;
dotyczą one przede wszystkim zbiorów egzotycznych.
Należy tu wymienić monografie ilustrowane, dotyczące poszczególnych działów zbiorów egzotycznych.
Mamy tu np. artykuł prof. E. Pittarda o cywilizacji starożytnego
Peru oraz artykuł pani M. LobsigerDellenbach
o ceramice, metalurgii
i tkactwie peruwiańskim,
artykuły
poświęcone np. zagadnieniom
masek znajdujących
się w Muzeum, figurynkom z Dahomey itd.
Corocznie ukazują się też ilustrowane sprawozdania
z działalności
Muzeum pt. «Musee d'Ethnographie
- Compte Rendu,>, w którym omawiane są nabytki Muzeum według części świata, wystawy, wykłady, zebrania oraz wprowadzane
reformy.
Lozanna.
zanny).
Musee
du
Vieux
Lozanne.
(Muzeum
Starej
Chur.
Raetisches
Museum
(Muzeum
Retyckie) 1 Dyrektor
dr Joos.
W stolicy kantonu Graubunden,
w prastarym
niegdyś rzymskim
mleSCle, w jednym z najpiękniejszych
zakątków Szwajcarii znajduje się
regionalne
Muzeum Retyckie, posiadające
zbiory prehistoryczne,
etnograficzne i historyczne.
Niestety dział etnograficzny mimo wielu bardzo cennych obiektów
nie daje pojęcia o całokształcie kultury ludowej danego regionu.
Obok kilku urządzonych
wnętrz widzimy tu np. nier:o narzędzi
tkackich, tkaniny i ronny do ich drukowania, rzeźby, wyroby kowalskie,
saneczki na kościanych płozach itd.
Muzea
na wolnym
powietrzu
w postaci urządzonych
zabytkowych budowli spotkać można na różnych terenach Szwajcarii. Landesmuseum w Zurychu posiada spis tych zabytków, poza tym podlegają one
częściowo opiece Landeskulturpflege
w Bernie.
Lo-
Muzeum to założone w 18g8 roku mieści się na wzgórzu, w zabytkowym gmachu w Starej Lozannie.
Zbiory zgromadzone
tam w postaci urządzonego
wnętrza domu
ilustrują życie i prace domowe sprzed paruset lat.
Widzimy w kuchni charakterystyczne
sprzęty gospodarskie, urządzenie jadalni,
salonu etc., a poza tym narzędzia
rolnicze, przyrządy
tkackie, stroje regionalne na modelach lalek, zamki żelazne, lektyki, karoce etc. związane z terenem Lozanny i okolicy.
Szwajcaria
posiada szereg zabytkowych
chat, w których nadal
mieszkają właściciele. Zdarza się, iż takie zabytkowe budynki są przewożone na inny teren. Takie właśnie przepiękne chaty z roku 1654 mogłam
obejrzeć w Diablerets i w dolinie Saviese.
Sion. Musee
de Valere.
Departement
de l'instruction
du canton du Valais (Muzeum Regionalne Kantonu Valais).
Rapperswil.
(Musee
Polskie
w Rapperswilu.
Polskie
publique
zbiory
etnograficzne
Polonais
w Szwajcarii.
Chateau
Rappersvii).
Muzeum
W monumentalnym
starym zamku nad Jeziorem Zurychskim mieszczą się jeszcze dziś pozostałości niegdyś cennych zbiorów polskich, które
przed wojną zostały wywiezione do kraju i w większości spłonęły.
Obok pamiątek po internowanych,
pewnej ilości grafiki, obrazów
i rzeźb znajdują się tam kolekcje etnograficzne, obejmujące okazy kultury
ludowej z Podhala, Śląska, a także ;magazynowane
zbiory z Huculszczyzny
i Polesia.
Są to przeważnie takie obiekty, jak: ceramika, kafle, pisanki, obrazy
na szkle, hafty, łyżniki, skrzynie, spinki i stroje ludowe, a także liczne
fotografie.
Wąskie uliczki prowadzą na wysoką dominującą nad miastem górę,
na której szczycie w starym, do kościoła przylegającym zamku, mieści się
to piękne muzeum. Maleńkie okienka zamku odsłaniają szeroki widok
na doliny i góry.
Muzeum to przede wszystkim odtwarza zabytkowe wnętrza kuchen
i izb mieszkalnych poczynając od XIV do XVII wieku.
Mamy tu doskonały przegląd charakterystycznych
gospodarskich
wyrobów metalowych, rzeźbionych form do wyrobu masła, przQślic, kołowrotków, oraz przepięknych rzeźbionych skrzyń z XII-XV
wieku, dalej
kołyski, żarna itp.
Niezwykle cenną kolekcję stanowi zbiór religijnych rzeźb figuralnych,
z da tą XI i XII wieku.
Niestety w dziale tym brak dos ta tecznej ilości instruktywnych
napisów.
l Podkreślam, iż oprócz poznanych
najważniejszych muzeów lub działów
etnograficznych (z W)jątkiem St. Gallen), omawiam tylko te, które zwiedzałam,
nie wymieniając nawet szeregu innych, mniejszych muzeów, posiadających również
cenne materiały etnograficzne.
.
!
J
.
.
5°3
Problem Muzeum w Rapperswilu jest bardzo aktualny, gdyż Muzeum to dzięki temu, iżjest zwiedzane przez tysiączne rzesze cudzoziemców,
może odegrać dU'żą rolę naukową, informacyjną
i dydaktyczną.
Dział etnograficzny
powinien da wać poj ęcie o dawnej i dzisiejszej
ludowej kulturze Polski ze szczególnym uwzględnieniem
różnorodności
sztuki ludowej reprezentując
równocześnie
należyty
poziom muzealnictwa polskiego.
Bern. Bernisc
His toryczne).
he s His to risches
Museum.
(Berneńskie
Muzeum
Muzeum posiada kolekcję okazów etnograficznych,
stanowiących
przedwojenny
dar Rządu Polskiego i dra H. Wandera z Berna.
Zbiór ten składa się z przedmiotów
zgromadzonych
przez doc. dra
Tadeusza
Seweryna z Krakowskiego
i Podhala.
Inne przedmioty
z Huculszczyzny
- zostały zebrane przez dra Hansa Zbindena z Berna.
Są wśród nich cenne, drzeworyty ludowe, obrazy na szkle, stroje
ludowe, kukiełki, zabawki, wyroby z drzewa i metalu oraz rzcźby i pisanki.
Genewa.
Musee
d'Ethnographie
(Muzeum
Etnograficzne).
W Dziale Europejskim polski zbiór przedstawia się wprost żałośnie.
Umieszczony między Turcją a Rosją w pobliżu pięknych zbiorów
ceramicznych i strojów rumuńskich i czechosłowackich,
zawiera tylko parę
małych lalek wyobrażających
młodą parę krakowską, parę metalowych
rzeźb i obrazek Matki Boskiej Częstochowskiej.
Na tle przeglądu polskich zbiorów etnograficznych
w Szwajcarii 1
urasta zagadnienie
należytego ich skompletowania,
tak aby dawały one
pojęcie przynajmniej
o najbardziej
charakterystycznych
cechach polskiej
kultury ludowej, a w szczególności sztuki ludowej.
5. Szwajcarskie
Towarzystwo
Prowadzi
ono szereg różnorodnych
działów
dotyczących
ludoznawstwa. '''' roku 1945 liczyło ono 740 członków
z calej Szwajcarii.
Prace Towarzystwa
idą w kierunku naukowym i naukowo-organizacyjnym.
W ramach Towarzystwa istnieje Instytut Naukowy pod kierunkiem
dra Paula Geigera, w którym to Instytucie koncentrują
się następujące
działy oraz prowadzone są następujące prace:
I. Archiwum
pieśni
ludowej,
prowadzone przez p. dr A. Stocklin, która już od 40 lat z zamiłowaniem
pracuje w tej dziedzinie.
Zebrano już około 30.000 zapisanych
melodyj pieśni ludowych.
Cały materiał został posegregowany
w ramach katalogów kartkowych
według I) zasady geograficznej (pochodzenie)
- ułożony alfabetycznie,
2) według początków słów pieśni i 3) według zbieraczy.
Melodie częściowo zanotowane
są na wałkach fonograficznych.
Teksty znajdują się w osobnych pudłach.
2. Folklor
szwajcarski,
zbierany pod kierunkiem dra P. Geigera
na podstawie drukowanych
lub hektografowanych
ankiet, które Towarzystwo od roku 1932 rozsyła w teren wraz z arkuszami na odpowiedzi, i które
następnie układane są w tekturowych skrzynkach według ankiety. Do tych
samych numerów dołączone są odnośne wycinki z gazet.
Poza tym zapoczątkowane
są też opracowania
monograficzne
wsi
i osad i badania językowe oraz kartoteka
bi bliogra fii e tnogr a fii
szwajcarskiej,
istniejąca od roku 18g7, stworzona przez E. HoffmannKrayera, obecnie prowadzona
przez dra P. Geigera.
Międzynarodowa
bibliografia
ludoznawcza
(Volkskundliche Bibliographie)
będzie nadal wychodziła w Szwajcarii pod redakcją
Johna Mayera z Fryburga w Bryzgowii i dra Paula Geigera. Na ten cel
mają nadejść zasiłki z innych krajów.
Ludoznawcze.
Schweizerische Gessellschaft fUr Volkskunde. Societe suisse des tradi·
tions populaires.
Sozieta svizzera per Ie tradizioni
popolari. Założył je
w roku 1896 prof. E. Hoffmann-Krayer.
Prezes w roku 1945/1946 doc. dr Buhler. Sekretarz - dr Paul Geiger. Adres: Basel. Augustinergasse 19.
Towarzystwo
postawiło sobie za cel badanie i gromadzenie
materiałów dotyczących przede wszystkim szwajcarskiej kultury ludowej oraz
pu blikowanie tych ma teriałów.
l Niestety, nie mam
wiadomości o etnograficznych zbiorach krakowskich,
o których prof. dr. ''IV. Semkowicz pisał <,urządzono też w zurychskim Muzeum
Narodowym osobny dział etnograficzny krakowski,). (Zycie naukowe współczesnego
Krakowa. Nauka Polska, XXIV. Warszawa 1937).
W roku
1946 już były przygotowane
dwa tomy (37 i 38) wydaw-
nictwa:
3· Atlas
Ludoznawstwa
Szwajcarskiego
(Atlas der SchweizeVolkskunde).
Prace dotyczące Atlasu Ludoznawstwa
Szwajcarskiego l zapoczątkował dr Paul Geiger i dr Richard Weiss już w roku 1937, gdy w Graubunden została zorganizowana
sieć informatorów,
którzy zbierali w terenie odpowiedzi na kwestionariusz.
W roku 1938 na podstawie kartograficznego
przedstawienia
faktów
etnograficznych
udało się uzy~kać nowe wiadomości, dotyczące rozwoju
i zasięgów występowania niektórych zjawisk i przedmiotów.
Wojna i inne
rischen
J P. Geiger i R. Weiss, Aus dem
Atlas der Schweizerischer Volkskunde.
schweizerische Archiv fur VoIkskunde, Band XLIII. 1946.
5°5
czynniki przeszkodziły
tej pracy toteż dopiero w r. 1942 zostało ukończone
gromadzenie
materiałów
do atlasu.
Pierwszy kwestionariusz
Atlasu Ludoznawstwa
Szwajcarskiego
w ramach 150 punktów
(zawierających
od 2 do 15 pytań odbitych na hektografie) porusza kwestie dotyczące
następujących
zagadnień:
formy pov.itania (np. jakich formuł używa się w pewnych okolicznościach
i zajęciach
i co się odpowiada),
posiłki (np. pierwszy posiłek dzienny, formy wypieków itd), palenie tytoniu (np. czy kobiety palą etc.) okrycie głowy, uczesanie, odzież, ozdoby (np. czy mężczyźni noszą kolczyki), transport
i komunikacja
(np. jarzma),
hodowla
zwierząt,
suszenie siana, zbiór wina,
dobrowolne
prace
zespołowe,
obowiązek
pomocy
sąsiedzkiej,
wspólne
posiadłości, dziedziczenie
zagród, miary ludowe, kupno i sprzedaż, podatki
i czynsze, święto I -sierpniowe,
obchodzenie
rocznicy bitew i innych faktów
historycznych,
współzawodnictwo
i dawne zawody między wsiami, związkami itd., gry i zabawy, święta, tańce, obchód dni św. Mikołaja,
Boże
Narodzenie,
Trzej Królowie
i inne święta doroczne
(z uwzględnieniem
obrzędów i zwyczajów),
procesje i pochody z przebieraniem
się, opowiadania dzieciom o ich pochodzeniu,
wybór imion dzieci, imieniny i urodziny,
wesele, śmierć, pogrzeb,
postacie, którymi się straszy dzieci etc.
Poza tym takie pytania jak: co się móv.i, gdy dwie osoby wymówiły
to samo słowo, gdy grzmi, gdy błyska, jak się określa głupiego, niezdarnego,
jakie są opowieści o postaciach
historycznych
(np. Napoleon, Karol Wielki),
o dawnych
ludach
(Rzymianie),
o olbrzymach,
karłach,
wiecznych
żydach, diable, wróżkach, jakie dni są szczególne, co się robi przeciw krwotokom z nosa; jak nazywają epilepsję, czemu się ją przypisuje,
czy jako karm
dla bydła również używane są liście, słoma itd.
Do roku 1946 narysowano
100 map częściowo
publikowanych.
Organizatorzy
atlasu podkreślają,
iż niektóre zebrane dane będą musiały
być sprawdzone.
Spośród wykonanych
map można wymienić
np. zagadnienie
powszechności
drzewka
Bożenarodzeniowego,
szopki,
obrzędy,
zwyczaje
związane z paleniem
ognia etc.
W roku 1946 sprawozdanie
wykazuje około 400 punktów rozmieszczonych w całej Szwajcarii, stanowiących
miejsce wywiadu dla współpracowników atlasu.
Mapy atlasu są kilku rodzajów.
Jako mapy podkładowe
wzięto mapy językowe,
wyznaniowe,
gospodarcze,
- ludoznawczo-statystyczne itd. Mapy zasięgów etnograficznych
drukowane
są na przeźroczystym papierze
w celu nakladania
ich na podkładowe.
Dla przykładu
rozwiązania
niektórych
problemów
rozpatrzmy
parę
map, np. Ogień w dniu I sierpnia.
Materiał został zebrany na podstawie
dwóch pytań: Nr 57 - jak obchodzi się dzień I sicrpnia? jak się zapala
ogień, kto etc. i Nr 94 - czy i w jakie określone dni są obchodzone podobne
zwyczaje
związane
z paleniem
ognia etc. Czarno-białe
trójkąty,
kółka
i litery oznaczają
na mapie, czy zwyczaj palenia ognia w dniu I sierpnia
jest stary czy nowy, czy poprzednio
był częstszy, czy rzadszy, brak ognia,
brak danych, ogień rzadko stosowany,
lub sporadycznie.
Mapa pozwoliła
na stwierdzenie,
iż zwyczaj palenia ognia w dniu
I sierpnia
jest czysto szwajcarski i stosunkowo młody, gdyż po raz pierwszy
został zastosowany w r. 189 I jako ogień święta związkowego
(Bundesfeier).
Następna
mapa, oparta na odpowiedziach
na pytanie
Nr 94, pozwala na stwierdzenie
występowania
letniego palenia ognia wiosennego itd.
Mapa dotycząca
zaprzęgu
bydła ilustruje np. występowanie
jarzem
narożnych,
jarzem
podgarłicowych,
chomątów
itd.
4. Ksi ęgo z bi ór
e tno g rafi cz n o -e tnol o gi c z n y, liczący
około
25.000 tomów posiada katalog alfabetyczny,
geograficzny
oraz rzeczowy.
5. Kolekcje
fotografij,
klisz diapozytywów
reprodukcyj,
widoków
i wycinków z pism są skatalogowane.
6. Pokój-biblioteka
prof. Hoffmann-Krayera
tzw. HoffmannKrayer-Stube
znajduje się w gmachu Towarzystwa
Ludoznawczego
i zawiera bibliotekę
po zmarłym
uczonym oraz część jego mebli.
7. Akcja
badania
budownictwa
ludowego
w Szwajcarii
(Aktion Bauernhausforschung
in der Schweiz, Etude la maison pyasanne
en Suisse).
Na czele tej akcji jako prezes stoi dr A. Buhłer, zaś głównym kierowni·
kiem jest architekt
P. A. Baeschlin.
Celem jej jest stworzenie wyczerpującej pracy o szwajcarskim
budownictwie
ludowym.
Do zrealizowania
tej akcji zostały już w wielu kantonach
Szwajcarii
zorganizowane
odpowiednie
komitety,
składające
się z przedstawicieli
społeczeństwa,
jak np. profesorów,
architektury,
artystów,
geometrów,
fotografów
i innych przedstawicieli
wolnych zawodów.
Do kantonalnych
komitetów
wchodzą
m. i. ludoznawcy,
jak np.
w kantonie
Bern ChI. Rubi,.w
Fryburgu
prof. W. Sehmidt i inni.
Zostało też założone
Centralne Archiwum,
które posiada fachowego
kierownika
(arch. A. Baeschlin) i asystenta, poza tym istnieje Kuratorium,
kładające
się z około 20 osób spośród specjalistów.
Centralne
Archiwum powstało z dotychczasowego
(,Archiv fUr Hausforschung,> tegoż Towarzystwa.
Po całkowitym
przeprowadzeniu
szeroko
zakrojonej
akcji zamierza
się 1:
A) przepracowanie
już posiadanych
materiałów
(plany,
rysunki,
fotografie, opisy):
a) przejrzenie,
zanalizowanie
i ustalenie
zebranego
materiału
na
podstawie literatury,
archiwów
i zbiorów;
b) uzupełnienie
materiałów
oraz wlączenie
ich do Centralnego
Archiwum
w postaci kopii.
1
Aktion Bauernhausforschung
in der Schweiz. Februar
1946. (Hektogram).
506
B) koordynacja
samej akcji z podobnymi
usiłowaniami
innych
instytucyj, związków (np. Heimatschutz
etc.) i również - o ile to możłiwe włączenie odnośnych
materiałów
do Centralnego
Archiwum
w postaci kopii.
C) dokonanie
nowych
zdjęć
i uzupełnienie
dawniej
zrobionych.
Aby uzyskać należycie rozmieszczone punkty zdjęć w całej Szwajcarii
należałoby ich dokonać 20.000.
Przy wystarczającym,
lecz mniejszym zagęszczeniu
punktów, dla
zrobienia
zdjęć ważnych,
typowych obiektów byłaby dostateczna
ilość
5.000 zdjęć.
Dokonanie zdjęć ogólnych i szczegółowych, a także technicznych,
jest obliczone na 70.000 dni pracy, czyli na około 6 lat. Zdjęcia ogólne
przy r.ooo dni pracy 3-osobowych grup są w tym obliczone na 2 lata.
Został obliczony kosztorys koniecznych zdjęć dła wszystkich kantonów, wynoszący razem ponad I milion fr. szwajc.
Poza tym projektowane
są osadnicze
gospodarczo-geografic.zne
zdjęcia budownictwa
ludowego, a także filologiczne zapisy, dotyczące
terminologii związanej z budownictwem,
dokonane przez diałektologów.
W ramach prowadzonej
akcji wydano w lutym 1946 r. poradnik,
w którym szczegółowo omówiono następujące
kwestie: wybór obiektów,
plan pracy, zdjęcia techniczne, zdjęcia zasadnicze, zdjęcia uboczne, rysunki,
fotografie, ankiety, opisy obiektów, zdjęcia osadnicze, osadniczo-geograficzno-gospodarcze,
mapy zwykłe,' mapy specjalne, opisy uzupełniające,
z~pisy dotyczące historii, historii sztuki, terminologii
oraz zestawienie
całego materiału wraz z materiałem źródłowym.
Do poradnika dołączone są ankiety z iłustracjami oraz mapki przedstawiające dokonane prace, np. ilość zrobionych w każdym kantonie zdjęć
technicznych
etc.
.
Materiał już zebrany w ramach omawianej akcji robi imponujące
wrażenie nie tylko dzięki szerokiemu zakrojeniu pracy, lecz również dzięki
wspaniałym,
niezmiernie
interesującym,
gruntownie
zebranym
danym,
dotyczącym
pięknego ludowego
budownictwa
szwajcarskiego.
Widzimy
je na mapach, na których nalepione są czerwone kółka z numerami zbadanych budowli, zaś materiały ze zbadanych terenów ułożone są w skrzynkach alfabetycznie
według kantonów,
co daje przejrzysty obraz dokonanych prac.
Akcja ta była finansowana przez władze państwowe przy uzyskaniu
współpracy wolnych w danej chwili architektów,
inżynierów, technikówtopografów, filologów, geografów, historyków, ludoznawców i nauczycieli.
8. Kolekcje
dra E. Baumanna
tografij, zebranych
·'0 ."~'._
•.•
~~.""
.•••
obrazów
wotywnych
(ex voto), prowadzone przez
obejmują
ponad 10.000 obrazów łub odnośnych fow całej Szwajcarii, po wsiach i kościołach, a malowa-
nych np. przez wie.jskich artystów na zamówienie osób cierpiących w celu
ofiarowania
ich jako wota do kościoła.
9. Kolekcja
form cukierniczych,
gromadzona
pod kierownictwem pani dr M. Pfister-Burckhalter.
Zawiera ponad 650 form w drzewie, wypalanej glinie i metalu oraz
odnośnych fotografij.
10. Materiały
historyczne
dotyczące folkloru szwajcarskiego,
uzyskane na podstawie badań dra H. G. Wackernagla w archiwum w Zurychu i w Solurze, na razie nie dały większych rezul ta tów, z powodu braku
personelu pracującego w tym kierunku.
.
paręset
dra
I I. Film
A. Biihlera.
etnograficzny
rozwija
się
pod
kierunkiem
docenta
Już od roku 1946 zostały sfilmowane: bednarstwo, sianokosy, przędzenie i tkanie, pieczenie chleba, wiejskie zespołowe pranie popiołem,
koszykarstwo, zbieranie siana w zimie.
Film~ są sprzedawane
lub wypożyczane.
12. Wydawnictwa
Towarzystwa
Ludoznawczego:
I. Schriften
der Schweizerischen
Gesellschaft
fiir Volkskun de. Materialien,
Untersuchungen
und Darstellungen
zur Volkskunde.
Od roku 1902 do roku 1943 ukazało się 27 tomów prac w języku
wszystkim
folklorowi
niemieckim
i francuskim,
poświęconym
przede
Szwajcarii.
II. Volkstum
der Schweiz.
Do roku 1943 ukazały się 4 bogato ilustrowane tomy, poświęcone
szwajcarskim
bajkom, sztuce ludowej itd.
II I. S c h wei z e ri s c h e s A r c h i v fii l' Vol k s k u n d e. A l' C h i v e s
suisses
des traditions
populaires.
Ilustrowany
kwartalnik
naukowy,
założony w roku 1897 przez
dra E. Hoffmann-Krayera.
Redaktor - dr Paul Geiger.
Artykuły drukowane są w trzech językach krajowych. Dotyczą one
przede wszystkim szwajcarskiej
etnografii.
Do roku 1946 ukazały się
43 tomy tego wydawnictwa.
IV. Schweizer
Volkskunde
- Folklore
Suisse.
Korrespondenzblatt
(Bulletin) del' Schweizerischen
Gesellschaft fUr Volkskunde.
Założony przez dra E. Hoffmann-Krayera.
Adres: Basel, Chrisehonastrasse 57. Redaktor - dr Paul Geiger.
Jest
to naukowo-popularny
kwartalnik
ilustrowany,
drukujący
powszechnie
interesujące
artykuły
i przyczynki,
w szczególności
dotyczące szwajcarskiej etnografii, a także recenzje z prac etnograficznych
i etnologicznych.
5°9
508
Ukazuje
się w dwóch niezależnych
wydaniach:
po niemiecku
w sześciu numerach rocznie i po francusku w czterech. Obie części stanowią
kompletny rocznik.
Roczna składka Towarzystwa
Ludoznawczego
wynosiła 5 fr. szw.,
zbiorowi członkowie płacili 10 fr., dożywotni 150 fr.
Członkowie
Towarzystwa
otrzymują
bezpłatnie
biuletyn
(Korrespondenzblatt)
«Schweizer Volkskunde - Folklore Suisse» w języku niemieckim lub francuskim oraz znaczne ulgi przy nabywaniu
wydawnictw
Towarzystwa.
Poza tym członkowie
mają prawo korzystać
ze Szwajcarskiego
Instytutu Ludoznawczego
(wypożyczanie książek oraz korzystanie ze zbiorów dotyczących
szwajcarskich
pieśni ludowych)
budownictwa,
medycyny ludowej, zbiorów rycin, przeźroczy itd).
Członkowie biorą udział w kursach i dorocznych zebraniach Towarzystwa oraz korzystają z urządzanych
odczytów.
Budżet Towarzystwa
w roku 1945 wynosił (po stronie wpływów
i wydatków) ponad 80.000 fr., w tym subwencje federalne i kantonalne
dla Instytutu
wynosiły ponad
10.000 fr., sprzedaż wydawnictw
ponad
9.000 fr., oraz zasiłek z «Funduszu ś""iąt narodowych» ponad 42.000 fr.
Zaś spośród wydatków najpoważniejsze sumy, gdyż ponad 21.000, wynosiły
publikacje i ankieta dotycząca budownictwa
(ponad 16.000 fr.).
Towarzystwo
Ludoznawcze
mieści się przy ulicy Augustinergasse
nr 19 na parterze,
prawie naprzeciwko
wielkiego
gmachu
Muzeum
Etnograficznego,
z którym też bardzo współpracuje.
Dr A. Buhler, kustosz Muzeum bierze bardzo czynny udział w pracach Towarzystwa
i pomaga
w pracy kierowniczej
drowi Geigerowi.
Zamiłowanym
i oddanym
sekretarzem
całego Towarzystwa
była
do roku 1946 p. Dorothea Boder-Sauer.
Instytutjest zwiedzany przez publiczność (w r. 1945 przez 1.713 osób)
Z biblioteki
korzystają
liczni pracownicy
naukowi z całej Szwajcarii
i z zagranicy.
6. Pokrewne
towarzystwa
naukowe.
etnograficznym
Publikacje
o charakterze
Poza wydawnictwami
Towarzystwa
Ludoznawczego,
etnograficznych instytutów naukowych i muzeów, odnośne prace ukazują się w kilku
większych ośrodkach naukowych
Szwajcarii w ramach wydawnictw
towarzystw naukowych z pokrewnych dziedzin, jak np.:
Bazylea
- Geographisch
wydaje «Mi t teil u nge n der
Gesellschaft,)
.
._--~-,~
- Ethnographische
Gese1lschaft
Geogra p hisc h - E thnogra
phisc hen
Bazylea
- Ciba-Aktiengesellschaft
wydaje «Ciba Zeitschrift»
«Ciba Rundschaw). Pisma te zawierają prace o charakterze etnologicznym i dotyczą terenów pozaeuropejskich.
Numery tego pisma bywają
np. poświęcone sprawie tatuażu,
rozpowszechnieniu
używania kokainy,
narzędziom
tkackim, zagadnieniu
człowieka jako motywu w sztuce związanej z tkactwem etc.
Zurych
Geographisch
- Ethnologische
Gesellschaft.
Pub!.
Geographica
Helvetica.
Zurych
- Schweizerische
Gesellschaft
fur Anthropologie,
Ethnologie
und Urgeschichte.
Pub!. Bulletin
del' Schweizerischen
Gesellschaft
fur Anthropologie,
Ethnologie
und
Urgeschichte.
S t. G a 11 e n G e o g l' a p h i s ch - C o m e r z i e IIe - G e s e 11schaft.
Bern
Das
Verein
Deutsch-Schweizerischer
Bienenfreunde
wydaje «Schweizerische
Bienen-Zei
tung». Pismo to niejednokrotnie
umieszczało prace o charakterze
etnograficznym,
np. dotyczące hodowli pszczół w XVIII wieku (O. Morgen thaler,
1944), łowienie
rojów w przeszłości, pszczelnictwo w Oberwallis (M. Sooder, 1944-45).
W roku 1940 omawiany był np. film G. Sekutowicza i dra A. Demianowicza
dotyczący
bartnictwa
w Puszczy Grodzieńskiej
przy zastosowaniu
tzw.
leziwa. W roku 1942 ogłoszono kwestionariusz
na temat dawnej hodowli
pszczół itd.
Neuchatel
Societe
Neuchateloise
de Geographie
wydaje «Bulletin
de la Societe
Neuchateloise
de Geographie».
Genewa
- Societe
Geographique.
Pub!.
Le Globe.
Osobno należy omówić:
Genewa
- Archives Suisses d'Anthropologie
generale. Wydawnictwo samodzielne.
Genewa
- «Les Musees
de Geneve».
Bulletin
Mensuel
des
Musees
et Collection
de la Ville
de Geneve.
J est to ilustrowany miesięcznik, w którym poruszane są bieżące
zagadnienia
dotyczące
wszelkiego rodzaju
muzeów, zbiorów bibliotek,
zabytków, ogrodów, itp. znajdujących
się w Genewie.
Pismo to ma strony podzielone
na szereg stałych rubryk, takich
jak np. biblioteka publiczna i uniwersytecka,
muzea sztuki i muzea historyczne, muzeum przyrodnicze,
muzeum etnograficzne itd.
Niektóre numery tego pisma bywają całkowicie poświęcone jednemu
zagadnieniu
lub jednemu twórcy, np. malarzowi Toepfferowi.
VV takich
wypadkach
wszystkie działy dają artykuły związane z tym właśnie zagadnieniem.
Pismo to, żywo redagowane,
omawia bieżące problemy naukowoartystyczne i muzealne.
SIO
7. Ochrona
kultury
ludowej
Ochrona
kultury
ludowej w Szwajcarii,
do pewnego stopnia
w związku z istnieniem ustroju kantonalnego, nie jest jeszcze ujednostajniona, nie obejmuje też jeszcze całej Szwajcarii. Sprawą powyższą tylko
częściowo zajmują się istniejące w całej Szwajcarii urzędy konserwatorskie,
tzw. <.Kunstdenkmaler Komission» z centralą w Bazylei.
W formie zorganizowanej
ochrona kultury ludowej (Landliche
Kulturpflege)
istnieje tylko w niektórych kantonach,
np. w kantonie
Wallis i Bern. W kantonie Bern w roku 1945 związane z tym funkcje spełniała osoba powołana na stanowisko konserwatora kultury ludowej (Volks·tumspfleger).
Jest nią pochodzący z ludu i żywo z wsią związany Christian Rubi, redaktor szeregu wydawnictw i autor prac z tej dziedziny.
Zadania wymienionej instytucji <.do badania i opieki nad berneńską
sztuką ludową i kulturą wsi», obejmują następujące punkty:
I. Badanie
berneńskiej
sztuki ludowej (budownictwa,
malarstwa
ludowego, mebli, kultury pasterskiej, strojów, tkactwa i folkloru).
2. Utrzymywanie
dawnych
dóbr kulturalnych
udzielanie
porad
przy renowacjach i przy powstawaniu nowych wytworów.
3. Pobudzanie sztuki i rzemiosła ludowego przez wykłady, kursy
dla nauczycieli, chłopów i malarzy ludowych (rzeźba malarstwo, a w szczególności malowanie nowych mebli i fasad domów) oraz zachęta młodzieży
wiejskiej do stwarzania warsztatów pracy artystycznej.
4. Wpływan'ie na nastroje ludności. W celu przekonania ludności
o słuszności zamierzeń tej instytucji wygłasza Christian Rubi dziesiątki
odczytów z przeźroczami
o sztuce i kulturze ludowej berneńskiej oraz
udziela szeregu instrukcyj i współpracuje
ze swymi wiejskimi rodakami
nad rozbudowaniem lub ożywieniem zamiłowań w kierunku sztuki ludowej.
5. Współpraca z zarządami związków kulturalnych,
jak Heimatschutz, Trachtenvereinigung
Oekonomisch-gemeinniitzige
Gesellschaft itd.
PublikaCje
związane
odnośne
stowarzyszenia.
z
ochroną
kultury
ludowej,
oraz
<.Der Hochwachten>.
Redaktor - Christian Rubi. Adres: Bern,
vViesenstr. 2 I.
Pismo to, jak to redakcja zaznacza we wstępie, postawiło sobie za
cel pozyskiwanie zwolenników rodzimej sztuki.
Zajmuje się ono sprawami stworzenia dobrego rzemiosła, sprawą
da wnej i współczesnej sztuki ludowej oraz zwyczajami godnymi zachowania.
Pismo to pragnie wskazać np., co stanowi rodzimy, cenny wkład
w zaopatrzenie domu, co zaś jest niewłaściwe i obce; pragnie ono wraz
z rodzimymi pisarzami i malarzami walczyć o czystość oblicza swoJeJ
ojczyzny i o zachowanie związków z Jej przeszłością, ma ono informować
czytelników o tym, co współcześnie powstaje w warsztatach
na wsi i w mieście.
i pracowniach
Poprzez słowo i obraz dąży pismo do tego, a by u swych przyjaciół
wyostrzyć poczucie piękna i wartości wlasnego krajobrazu oraz wartościkulturowych odziedziczonych po przodkach, które jako cenny wkład należy przekazać następnym pokoleniom.
Tytuł pisma <.Der Hochwachten> - straż wysokogórska nawiązuje
do dawnego obyczaju stawiania na szczytach górskich urządzeń alarmowych w postaci wkopanych w ziemie jodeł ze związanymi wierzchołkami.
Sło.miany płaszcz c~ronił je od wilgoci. W okresach niebezpieczeństw
wOJennych, urządzenra te były chronione przez ludność z dolin zaś w razie
alarmu jodły te były zapalane.
'
. Podobni~ 'pismo to pragnie stworzyć
podstawy
zabezpieczające
rod~lme wartoSC1 kulturowe, a by w razie potrze by <.rozpalić ogień alarmUJący o niebezpieczeńsTwie».
Mimo że krótkie artykuły tego pisma mają charakter popularny,
niejednokrotnie
cytowane tu są źródła i przytaczane w ilustracji dokumenty dotyczące życia chłopów szwajcarskich.
. . Podaw~ne. tu s~ .np: życiorysy i omawiane utwory pisarzy ludowych
OPIs~Hcych ZYCI~ wIeJskre, malarzy XIX wieku ilustrujących
to życie,
dalej legendy, WIersze, piosenki i anegdoty ludowe, niejednokrotnie
pisane gwarą.
.
~astę~ni~ częste są opisy prac górali, np. spław drzewa, zespołowe,
wIejskIe wypIekI chleba i zwyczaje z tym związane np. wędrowne deseczki
na ~tóryc~ są w~rzeźbione lub wypalone nazwiska tych, którzy mają swój
udzIał w pIekarm, przechodzące od lat od zagrody do zagrody. Posiadający
daną deseczkę ma obowiązek sprzątania w sobotę piekarni.
Dalej wyrób
se~a w górach: powroty z pastwisk, prawa i zwyczaje związane z pastwiskIe~, zwyczaj składania na rzecz wdów i sierot darów w postaci całego
udoJu mleka, z~~ranego w dniach 23 i 24 lipca (jest to prastary,
o~ .se~ek la,t IstnreH~y zwyczaj składania ofiar z racji klęski magicznego
g~nręcIa krow). Dalej przechodzą np. opisy zwyczajów związanych z jajkrem, opis żniw, dzieje kąpieli ludowych etc.
Dużo miejsca poświęca pismo sprawom sztuki ludowej, wychowaniu
artystycznemu,
omawianiu
programu odnośnych kursów celowości naśladowania starych ,wz~rów, dyskUSjom nad zagadnieniem 'rzeźby ludowej,
malarstwa, wspomnrenrom początków kariery ludowych artystów-rzeźbiarzy
w postaci ich pamiętników itd.
Prócz sztuki ludowej sensu stricto omawiane są też zagadnienia dotyczące rzemiosł ludowych, a więc np. współczesne zastosowanie drze\va
sękate,go d~ .wyrobu lichtarzy, wyroby ze słomy, kobiece roboty ręczne,
przepISY roslmnego farbowania jaj, dalej sprawa nie właściwego stosowania
512
do celów dekoracyjnych
ozdobnych przedmiotów
kultury ludowej, np.
drewnianych,
rzeź bionych
pochewek na osełki do ostrzenia kosy etc.
Oprócz tego porusza pismo np. sprawę dziejów i rozwoju studzien
górskich, powstawania kościółków wiejskich, daje też opisy historycznych
pól bitew, wycieczek wieśniaków w góry etc.
Jeden z artykułów (nr 9, wrzesień 1946 r.) jest poświęcony zagadnieniu chłopskiej dumy. Podkreśla tu autor społeczne walory wierności tradycji, sąsiedzkiej gościnności, współżycia itd. Dumę chłopską określa jako
świadomość własnej wartości, która zrodziła się na podstawie długoletniego
dojrzewania i uszlachetniania
przekazywanego
z pokolenia na pokolenie.
Najgłębsze znaczenie przypisuje autor poczuciu religijnemu, które zdolne
jest nieść najwyższe szczęście, wywolać prawdziwą
radość tworzenia.
Doskonałe i liczne fotografie dają na tle wspaniałych górskich krajobrazów obraz szwajcarskiego
budownictwa
ludowego, zabytków historycznych, wnętrz kościołów, chat, stodół, rzeźb ludowych i wielorakich
prac i zajęć berneńskiego chłopa.
(,Berner
Heimatbuchen.
Redaktorzy:
Walter Laedrach i ChriRubi.
Bogato ilustrowane wydawnictwo zwraca się do tych, którzy cZują
się związani z berneńską i szwajcarską ojczyzną, do mieszkańców miast,
wsi, do pracowników fizycznych i umysłowych.
Pismo to obok monografij poświęconych poszczególnym jeziorom, dolinom, zabytkom architektury, mostom, studniom etc. dało szereg publikacyj
dotyczących rzeźbionych
przedmiotów,
monografii domów, zagród etc.
Taką np. monografię
stanowi książeczka Chr. Rubi pt. (,Beim
Grindelwaldner
Bauen, w której autor daje opis życia wsi w różnych porach roku, uwzględniając
np. gry i zabawy dziecięce, wypędzanie krów
na halę itd. Tekst jest w wielu miejscach przeplatany
gwarą ludową.
Ilustracje
uwzględniają
szczegółowo zagrody tej wsi, fragmenty
wnętrz chat, stodół szałasów śpichrzów, dalej sianokosy, przenoszenie
pasterskich sprzętów pomocniczych
etc.
innej monografii pt. (,Das Ober Emmental» R. Uetz opisuje
fragmenty z życia pasterzy, ilustrując je fotografiami dającymi przegląd
krajobrazu,
typów ludności, budownictwa
i życia codziennego i świątecznego.
slian
"V
(,Be I' ne r Z e i tsc h I' i f t fur Gesc hic h te u n d He i ma tk u n d e').
'Wyd. przez Państwowe Archiwum Kantonu
Bern, Miejskie Archiwum
berneńskie, przez Bibliotekę Miejskiej i Wyższej Szkoły oraz przez Muzeum
Historyczne w Bernie. Redaktor - dr H. Strahm.
Wydawnictwo,
którego hasłem tytułowym są słowa «Mein Hof meine Heimat')
we wstępie zwraca się do chłopów z wezwaniem, aby
badali historię swoich zagród.
W tym celu Zarząd Rolny (Landwirtschaftsdirektion)
ogłasza konkurs na napisanie kroniki zagrody wiejskiej, opartej na dawnych i dzisiejszych kronikach wiejskich, rejestrach i ustnych informacjach.
Praca tego rodzaju ma być wykonana
w kantonie berneńskim,
oprócz historii ma ona uwzględniać zmiany dokonywane w budowlach,
gospodarstwie,
technice i w ogóle w rozwoju życia kulturalnego
danej
rodziny. Ma też być zaopatrzona
w rysunki i fotografie.
Wezwanie kończy się apelem do chłopów, aby znowu prowadzili
kroniki rodzinne, aby też sami przez swych synów i córki brali udział
w konkursie. Praca tego rodzaju została zapoczątkowana.
Autorem monografii pt. (,Geschichte des Hofes Hertig in Untern
Frittenbach(',
wyd. w r. 1941, jest Christian
Rubi. Opisuje on zagrodę,
która od roku 1779, tj. od sześciu pokoleń znajduje się w tej samej rodzinie.
Autor podkreśla, iż dzieje tej zagrody są napisane przede wszystkim dla
właściciela, dzieci i jego następców. Opis dziejów zagrody opiera autor' na
dokumentach,
poczynając od XVIII wieku, podając ich fotografie. Następnie podaje autor ogólny plan zagrody i zabudowań
gospodarskich,
cytując gwarowe napisy znajdujące się na nich lub wewnątrz budynków,
i daje też spis inwentarza z raku 1875, a także opis zmian zachodzących
w budowlach z biegiem czasu. Następnie porusza zagadnienie rodu, a więc
podaje drzewo genealogiczne.
Cytuje chrzty, śluby i zgony w rodzinie.
Dalej na podstawie listów i pamiętników
jednego z gospodarzy
z I'. 1852, którego karty przytacza w pracy, analizuje stan gospodarki
mlecznej, produkcję sera, zbiór siana, zboża, obróbkę lnu, a również formy
pomocy sąsiedzkiej.
Osobno omawia też tajemnicze dobre i złe siły i ich rolę, pozostałości
kultu zmarłych, oraz zabiegi magiczne z nim związane. Opisuje też podróże chłopów po Szwajcarii podnosząc ich kształcącą wartość.
Autor zamyka monografię wierszowaną cytatą znajdującą się nad
bramą wiejską, która podkreśla zmienność posiadania zagrody przechodzącej kolejno z rąk do rąk.
Monografia jest bogato ilustrowana
zdjęciami i rysunkami krajobrazów, typów wiejskich, budownictwa,
wnętrz oraz bieżących prac,
jak np. obrywanie główek lnu, rzeźbienie oraz szeregiem ilustracyj przedmiotów zabytkowych.
Omówimy jeszcze kilka stowarzyszeń
dawnictwa ważne dla etnografii.
Genossensc
haft
briicke. Uraniahaus.
S ch weizer
posiadających
Hei tma twe rk.
pewne
Zurich.
wy-
Urania-
Celem stowarzyszenia jest:
Popieranie rzemiosł ludowych, a więc również i wyszukiwanie starych ośrodków ludowych wyrobów, opieka nad nimi, udzielanie wy twórLud, T. XXXIX
33
com pomocy materialnej w postaci zasiłków oraz dostarczania surowców
takich, jak wełna, len, jedwab, bawełna etc.; organizowanie kursów dokształcających
(przędzalnictwo,
tkactwo, meblarstwo, krawiectwo itd.),
pomoc w zakładaniu bazarów rzemiosła ludowego etc. w różnych, również
i naj biedniejszych ośrodkach górskich, tam szczególnie, gdzie jeszcze żyje
sztuka ludowa, a więc np. tkactwo w Haslital i w Tessinie, koronki w Lauterbrunnen,
wyroby tokarskie w Toggenburg,
zabawki w Brienz itd.
Do zadań
koronek, haftów,
stowarzyszenia
należy też urządzanie
ubrań. zebrania instrukcyjne itd.
wystaw
mebli,
Stowarzyszenie
to współpracuje
ze szwajcarskim
(,Heimatschutz,)
Trachtenvereinigung
i ze Szwajcarskim
Związkiem
Chłopskim, który
finansowo dopomaga w pracach tej instytucji.
Ogromny nacisk kładzie stowarzyszenie na stronę społeczną organizacji pracy, ratowanie górali od nędzy, a także na stwarzanie ośrodków
twórczości ludowej. Poza tym stowarzyszenie udziela pomocy niezamożnej
ludności, rozdając odzież i obuwie uchodźcom wojennym, podarki dzieciom góralskim na Boże Narodzenie oraz zaopatruje pracującą wiejską
młodzież w wyprawy posażne etc.
W związku z działalnością (,Genossenschaft Schweizer Heimatwerk»
w 1940 r. powstał neutralny
pod względem politycznym i religijnym
«Związek opieki nad naj biedniejszymi gminami,) (,Schweizerische Patenschaft fUr bedrangte Gemeinden») z centralą w Zurychu.
Celem tego związku jest aktualna pomoc naj biedniejszym gminom
przede wszystkim w postaci organizowania warsztatów pracy, nauczania
rzemiosł i stwarzania na przyszłość samowystarczalności, a także organizowania tak ważnej społecznie samopomocy.
Podstawową ideą tej instytucji jest wytworzenie w całej Szwajcarii
zrozumienia roli rodzimego rzemiosła. Placówkami zbytu wyrobów są
bazary rzemiosła ludowego, przede wszystkim w Zurychu, a także w IDnych niezależnych, aczkolwiek wspólną ideą związanych bazarach.
Pięknie zorganizowany
ośrodek tego stowarzyszenia
znajduje się
w Zurychu, we wspaniałym gmachu Uraniahaus na Uraniabrucke,
gdzie
równocześnie mieści się redakcja czasopisma Heimatwerk,
Heimatleben
i Heimatschutz.
W tymże gmachu Uraniahaus
znajduje się doskonale zorganizowany bazar sztuki i rzemiosła ludowego.
W sklepie, urządzonym
z komfortem, znajdują się półmetrowej
i naturalnej wielkości manekiny w strojach ludowych. Obok zaś leżą
ogromne albumy z ilustracjami strojów ludowych, a także kartoteki z formami i krojem strojów ludowych, ułożone geograficznie według kantonów.
Formy te są przeznaczone na sprzedaż.
Bazar ten posiada autentyczne wyroby ludowe z kory, drzewa, wici,
włókna, gliny, metalu itd., a więc kosze, tkaniny, obuwie ludowe, meble,
ceramikę zabawki ze słomy etc.
\Vyroby te dostarczane są z różnych ośrodków Szwajcarii, a więc
np. wyroby z kory - z Graubunden,
z metalu - z Appenzell itd ..
Podobne bazary istnieją też poza tym w Baden, Brugg, BazyleI,
Bernie, w Chur, Fryburgu,
Interlaken,
Lozannie, Lucernie, Saas-Pau,
Samaden, SL Gallen i w Thun.
Aczkolwiek wyroby sprzedawane w wymienionych bazarach wykonywane są przez górali szwajcarskich, należy podkreślić za pismem Heimatwerk, iż poza nielicznymi wyjątkami powstają one przy interwencji bardziej
wykształconych jednostek,
które czuwają nad techniką, ornamentyką,
(którą sami początkowo wykonywują i wypróbują) wprowadzają pewne
korekty, udzielają instrukcyj na odnośnych kursach.
Mamy tu więc wyraźnie dość powszechnie zachodzący w Europie
proces przekształcania się niegdyś izolowanej od wpływów sztuki ludowej
w bardziej powszechne rzemiosło.
Stowarzyszenie,
o którym
mowa, wydaje czasopismo
pL:
(,Heimatwerb
Blatter fur Volkskunst und Handwerk.
Uraniabrucke.
Heimathaus. Redaktor - dr Ernst Laur.
Zurich.
Pismo to, bogato i pięknie ilustrowane, porusza w sposób popularny
zagadnienia sztuki ludowej, rzemiosł ludowych, wyrobów artystycznych,
życia wsi, ochrony szwajcarszczyzny etc.
Artykuły tego pisma omawiają sprawy takie, jak ciężkie warunki
pracy i życia górali szwajcarskich w niektórych okręgach, np. w Graubunden, co ilustrują liczne fotografie typów i wnętrz ubogich chat, dalej
obyczaje ludowej np. wędrówka biednych dzieci szwajcarskich z Graubunden (ma Szwaby,), prace związane z górskim transportem siana, prace
w warsztatach rzemieślniczych, hafty dawne i dzisiejsze, tkactwo, ceramika
dawna i współczesna, meblarstwo oparte na tradycyjnych wzorach, wyróbpudełek, wyroby z wosku, wyrób zabawek, ozdób choinkowych, bajki,
wspomnienia z podróży, zastosowanie kwiatów w ornamentyce, bazary
rzemiosł ludowych, wreszcie camera obscura wprowadzona
przez pismo
w celu pokazania na ilustracjach degeneracji sztuki ludowej w postaci
produkowanej tandety i banału.
Schweizerische
Vereinigung
fur Heimatschutz.
Ligue pour
la Conservation de la Suisse Pittoresque, ostatnio noszące tytuł (,Ligue
Suisse de Sauvegarde du Patrimoine National». Powstała w 1906 roku.
Celem Ligi jest ochrona krajobrazu i charakterystycznego budownictwa ludowego, popieranie harmonijnego rozwoju budownictwa, rodzimych
zwyczajów, strcjów, gwar i pieśni ludowej, ożywienie przemysłu artystycz33*
nego, ochrona rodzimej fauny i flory oraz popieranie rodzimego szwajcarskiego teatru (Schweizerisches Heimatschutztheater).
"V roku 1945 dodano do celów statutu: zachowanie i rozwój charakterystycznych
cech ojczyzny, które zawdzięcza wierze, przyrodzie i własnej historii.
Związek ten urządza też swoje zjazdy w różnych punktach Szwajcarii.
Na porządku dziennym takich zjazdów jest zwiedzanie kraju, zabytków,
posiedzenia sprawozdawcze
i referaty, których treścią w r. 1943 w Chur
i SplUgen były np. obyczaje ludowe i ochrona swojszczyzny w Graubiinden,
zaś w roku 1945 w Zurychu: «Zurych chroni swe stare ogrody,) (z wycieczką
po mieście), a także problem organizacji pracy w zakresie ochrony swojszczyzny. '
Szeroko zakrojony plan pracy tej Ligi, mającej w Szwajcarii duże
znaczenie, przyczynił się do powstania szeregu odrębnych instytucji, jak
Bund fiir Naturschutz,
Schweizerische Trachtenverein
itd., a poza tym
Liga prowadzi ożywioną i płodną działalność wydawniczo-organizacyjną.
(,Das neue landliche Bauen solI sich iiberall auf die órtliche Tradiotion stiitzen und sie sinnvolI weiterentwickeln.
Wir wollen keine «Farmen,)
keine standarisierten
Patent-Bauernhófe.
Ein Berner Bauernhaus
darf
nie gleich werden wie ein ostschweizerischer Hof» «(Heimiltschutz.), 1944,
nr 3-4, str. 99). (Nowe budownictwo wiejskie winno się wszędzie opierać
na miejscowych tradycjach i rozwijać je racjonalnie. Nie chcemy żadnych
«ferm.), żadnych standaryzowanych
i patentowanych
zagród chłopskich.
Berneńska chata nie powinna nigdy stać się podobną do wschodnio-szwajcarskiej zagrody).
Dalej pismo poświęca sporo uwagi melioracji i w związku z nią
ochronie swojszczyzny, prawodawstwu
dotyczącemu ochrony krajobrazu
i td. Niektóre numery są poświęcone określonym miejscowościom szwajcarskim, sprawie burzenia zabytkowych
kościołów, opisom starych zabytkowych domów i wnętrz, ich odnowieniu itd. Jeden z numerów (r. 1946,
nr I) został poświęcony ochronie
swojszczyzny i języka macierzystego.
Związek ten posiada w całej Szwajcarii swoje oddziały. W roku 1944
utworzył on biuro studiów i porad we wszelkich sprawach związanych
z budownictwem
tzw. Bureau Technique
du Heimatschutz,
ostatnio
Bauberatungstelle
fiir Arbeitsbeschaftung.
Fraumiinsterstrasse
14, Ziirich.
Prezesem tego biura 'został obrany ówczesny prezydent Szwajcarskiego Związku Inżynierów i Architektów Max Kopp.
Obok spraw współczesnego budownictwa
miejskiego i rozbudowy
kraju wyłoniły się problemy ochrony zabytkowego budownictwa ludowego,
renowacji oraz budowania
nowych osiedli wiejskich. Tym problemom
biuro poświęca szczególną uwagę.
W roku '1945 biuro to rozwinęło
(PlanungstelIe des Heimatschutzes).
Omawiane
stowarzyszenie
-
Sch wei zerische
nad Strojem Ludowym).
się również jako Biuro Planowania
wydaje
(,Heimatschutz*.
Redaktor
Urania briicke, Heimathaus.
We wstępie zostało tu-1Jostawione pytanie, co się powinno i co można
zrobić, aby rodzimy język macierzysty zachować w całej jego mocy i czystości. Dalej znajdujemy artykuły o ochronie swojszczyzny i gwar, o gwarach w okręgu Bazylei, w północno-wschodniej
Szwajcarii, artykuły o radio
i gwarach, o nazwach pól, o archiwum fonogramów w Zurychu, o atlasie
językowym niemieckiej Szwajcarii, o gwarze jako materiale językowym
literackim, o gwarach romańskich itd.
Ernst
Laur.
Adres:
Związek
Opieki
Istnieje od roku 1926, a celem jego jest badanie, ochrona oraz podtrzymanie
strojów ludowych,
które stanowią
cechę charakterystyczną
określonych grup i ich piękno.
W celu zrealizowania
powziętych zamierzeń zostały zorganizowane
grupy tzw. (,Trachtenleute.),
które przywracają
strój tam, gdzie on już
zanikł.
Na wielu terenach Szwajcarii już został wprowadzony nowy, na starych tradycjach oparty strój ludowy, obok stroju roboczego.
Związek ten dąży do zachowania cennych, tradycyjnych
wartości
kultury ludowej, do wskrzeszenia ludowej pieśni, tańca, stroju, mebli itp.,
w celu zachowania
charakterystycznego
odrębnego oblicza swego kraju
w obawie przed jego ujednostajnieniem.
Związek ten postawił sobie wyraźnie za cel kształtowanie człowieka,
walkę o duszę chłopa, którego «pragnie bronić przed złem tego Świata~.
Poszczególne "grupy strojów ludowych» dążą do zbadania dziejów
wsi, do poznania piękna krajobrazu, gospodarczych i kulturalno-historycznych stosunków oraz do powrotu tych tradycyjnych obyczajów, które do
dziś posiadają swą niewątpliwą wartość.
pismo:
dr
Trach ten verei n (Szwajcarski
Ziirich Heimathaus.
Ziirich,
Kwartalnik ten, którego artykuły drukowane są w językach niemieckim i francuskim, poświęcony zagadnieniom ochrony tradycyjnych walorów
rodzimej kultury szwajcarskiej porusza np. następujące zagadnienia:
budownictwo, a więc problem budowania nowych ferm, zagadnienia techniczne
(konstrukcyjne), estetyczne, przestrzenne, zagadnienie typów budowli i pIanowego rozbudowywania
wsi, dobre i złe budynki, normalizację
budownictwa etc.
\V licznych ilustracjach
podane są przykłady dobrych i złych rozwiązań architektonicznych,
zeszpecenia starych budowli dobudówkami,
napisami etc.
Pod jedną z fotografij znajduje się zdanie, charakteryzujące
stanowisko Związku Malowniczej Szwajcarii;
brzmi ono, jak następuje:
!
t'
~.
(,Związek strojów ludowych» urządza tygodniowe kursy dokształcające w zakresie pieśni ludowej (pieśni przy pracy, pieśni żniwne, wiosenne
milosne), muzyki ludowej, folkloru (ballady, opowieści itd.), teatru ludowego (Reimatschutz
Theater), pracy zespołowej etc.
Do programu
stowarzyszenia
należy też urządzanie
uroczystości
częściowo opartych na dawnych zwyczajach, w których przedstawione są
dawne tradycje, a biorący w nich udział masowo występują w strojach
ludowych. W roku np. 1946 w Interlaken obchodzono święto strojów ludowych i pasterzy alpejskich, w którego programie
po nabożeństwach
katolickich i protestanckich
odbyly się pochody, zawody (m. in. w grze
na trąbach pasterskich), tańce ludowe i pikniki.
Dla ułatwienia
zaopatrywania
się w stroje ludowe pismo podaje
adresy krawcowych strojów ludowych, adresy, pod którymi można nabywać surowiec, a także adresy warsztatów, np. wyrobów ze słomy (kapelusze),
ozdób filigranowych itp.
Poza tym związek
wydaje
własne pismo pt. «Reimatlebem.
«Rei ma tle be n». Zeitschrift
der Schwcizerischen
Trachtenvereinigung. Zurich. Reimathaus.
Redaktor - Louise Witzig.
Pismo to, zaopatrzone
w liczne i doskonałe fotografie, stawia sobie
cele objęte programem stowarzyszenia.
W artykułach swych porusza ono
sprawy programowo-ideowe
i podkreśla wartość strojów ludowych, nakładającą pewne obowiązki moralne i sprzyjającą odnowieniu ducha ojczystego. (<Reimatlebem,
1946, nr 2/3). Poprzez strój bowiem znaleziono
drogę do sztuki ludowej, do pieśni, tallca, teatru ludowego, zabaw, obyczajów, rodzimych rzemiosł, mieszkań i budowli, a więc do ochrony swojszczyzny, jak głosi treść jednego z artykułów.
Następnie dając bogate ilustracje, pismo omawia obszernie sprawę
strojów ludowych, podkreśla dobre i złe rozwiązania
w tej dziedzinie;
opisuje zwyczaje ludowe, jak np. wypędzanie zimy, witanie wiosny, BożeNarodzeniowe
chodzenie z gwiazdą i z maszkarami,
zabawy ludowe,
wreszcie opisuje dawne ludowe pielgrzymki, daje sprawozdania
z prac
zrzeszenia, z kursów itp.
Gesellschaft
stwo Szwajcarskiej
fiir Schweizerische
Kultury Teatralnej).
Theaterkultur
Wydaje roczniki poświęcone zagadnieniom
dowego. Redaktor - Richard Ammann. Olten.
teatru,
(Towarzym.
l.
teatru
lu-
Między innymi ukazaly się tam monografie poświęcone następującym tematom: teatrowi ojczystemu, kulturze tea tralnej (widowiska Bożellarodzeniowe,
letnie,
wędrowne),
berneńskiemu
teatrowi
ochrony
swojszczyzny,
widowiskom
Szwajcarii
romańskiej.
Jedna
z monografij
nosi tytuł: «Das Yolk spiclt Thea ten>.
\V pracy tej między innymi poruszono zagadnienia teatru ludowego,
takich \vidowisk ludowych, jak np. zabawy w środę Popielcową, widowiska
święta strojów ludowych etc.
Stowarzyszenie to urządza również specjalne kursy teatru ludowego;
program takiego tygodniowego kursu w Lucernie m. i. obejmował zagadnienie realizacji teatralnej
zwyczajów i zabaw Bożenarodzeniowych
i zapustnych, stylizowanych gwarowych sztuk ludowych itd.
Bund
Mundarten).
fUr
Schwytzer
Dutch
(Pflege
und
Rheinerhalten
der
O związku tym wspominam,
gdyż działalność jego w znacznej
mierze pokrywa się z pracami związanymi z ochroną kultury ludowej,
prowadzoną z jednej strony w Bernie przez Ch. Rubi (Der Rochwachter),
a z drugiej strony przez dr E. Laura i p. E. Witzig w Zurychu.
Maria
Znamierowska-Priifferowa