http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/1260.pdf
Media
Part of Społeczność wiejska w Bieszczadach po II wojnie światowej / ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.2
- extracted text
-
..Etnografia Polska", t. X X X I I I : 1989, z. 2
P L I S S N 0071-1861
MARIA
BIERNACKA
(Warszawa)
SPOŁECZNOŚĆ WIEJSKA W BIESZCZADACH
PO I I W O J N I E Ś W I A T O W E J
Bieszczady j a k o górski region p o ł o ż o n y w p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j części
Polski stanowią fragment Karpat Polskich p o m i ę d z y Przełęczą Ł u p k o w s k ą
na zachodzie i Przełęczą U ż o c k ą na wschodzie — oddzielającą równocześnie
Bieszczady Zachodnie od Bieszczadów Ś r o d k o w y c h i Wschodnich, znajdujących
się obecnie w granicach Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej.
G r a n i c ę p o ł u d n i o w ą geograficznego zasięgu Bieszczadów stanowi grzbiet
Karpat, a p ó ł n o c n ą dolina rzeki San.. Po ostatniej wojnie, w związku
z ponownym zasiedleniem i zagospodarowywaniem górskich ziem p o ł u d n i o w o -wschodniej części Polski, terminu Bieszczady zaczęto używać nie dość
precyzyjnie, obejmując nim niekiedy nawet Beskid N i s k i . W wyniku licznych
reorganizacji administracyjnych, nie zawsze korzystnych dla rozwoju tego
regionu, Bieszczady znajdowały się kolejno w granicach byłych p o w i a t ó w :
leskiego, ustrzyckiego oraz częściowo sanockiego. W 1972 r. utworzony
został jeden duży powiat leski, k t ó r y w czasie reformy administracyjnej
w 1975 r. p r z y ł ą c z o n o z woj. rzeszowskiego do nowo powstałego woj.
krośnieńskiego. Region bieszczadzki cieszy się wśród ludności całego kraju
d u ż ą atrakcyjnością wynikającą głównie z jego krajobrazowego p i ę k n a , uni
kalnej przyrody oraz uzdrowiskowo-wypoczynkowych i turystycznych walorów.
Zainteresowania naukowo-badawcze Bieszczadami sięgają czasów znacznie
wcześniejszych i mają swoje ź r ó d ł o przede wszystkim w oryginalności
i złożoności kultury dawniejszych m i e s z k a ń c ó w tej ziemi. Wiąże się to
zresztą z ogólnymi zainteresowaniami przedstawicieli różnych dyscyplin wiedzy
(w tym szczególnie h i s t o r y k ó w , etnografów, geografów, j ę z y k o z n a w c ó w )
historią i k u l t u r ą m i e s z k a ń c ó w całych Polskich Karpat. Rezultatem tych
zainteresowań i b a d a ń karpackich z okresu międzywojennego były również
liczne opracowania etnograficzne, z a r ó w n o m a t e r i a ł o w e , jak i teoretyczne,
w k t ó r y c h szczególną pozycję zajmowały studia wybitnego teoretyka kultury
ludowej K . Dobrowolskiego (1938, 1964).
Po ostatniej wojnie badania etnografów na terenie Karpat Polskich
prowadzone były przez różne o ś r o d k i naukowe, m. in. przez katedry uniwer-
138
MARIA B I E R N A C K A
syteckie w K r a k o w i e i Łodzi oraz Muzeum T a t r z a ń s k i e w Zakopanem.
W latach sześćdziesiątych problematyka kultury ludowej Karpat znalazła
się w centrum uwagi e t n o g r a f ó w krajów pozostających w zasięgu Karpat
(Polski, Czechosłowacji, Węgier, Rumunii, ZSRR, Bułgarii), którzy podjęli
p r ó b ę koordynacji prac naukowo-badawczych prowadzonych na tym obszarze
przez różne o ś r o d k i etnograficzne (Gładysz 1962a). W ramach realizacji
tej m i ę d z y n a r o d o w e j inicjatywy w 1960 r. do b a d a ń karpackich włączyły
się również placówki etnograficzne Instytutu Historii Kultury Materialnej
P A N w Krakowie, Łodzi i Warszawie. G ł ó w n y m tematem b a d a ń była
organizacja pasterstwa wysokogórskiego oraz kultura materialna i duchowa
pasterzy ( K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a 1969; M i s i ń s k a 1971; Jostowa 1972; Biblio
grafia...
1960/1963; Nizińska 1966; G ł a d y s z o w a 1967; Biernacka 1962,
1974; Kowalska-Lewicka 1980; Tradycja a współczesna...
1983). Terenem
b a d a ń ówczesnego Z a k ł a d u Etnografii Polski I H K M P A N w Warszawie
stały się Bieszczady, gdzie j u ż od 1949 r. rozwijało się pasterstwo sezonowe,
prowadzone przez górali przybywających na te tereny z okolic Tatr
i Podtatrza. W 1963 r. tematyka b a d a ń bieszczadzkich została przesunięta
na problemy dotyczące kształtowania się nowej społeczności wiejskiej i jej
kultury.
Region bieszczadzki wyróżniał się j u ż przed I I wojną światową specy
ficznymi cechami społeczno-kulturowymi, uwarunkowanymi z a r ó w n o geogra
ficznym położeniem i górskim typem gospodarki, j a k też z r ó ż n i c o w a n ą
s t r u k t u r ą etniczną i w y z n a n i o w ą ludności. Wsie bieszczadzkie przeważnie
typu ł a ń c u c h o w e g o p o ł o ż o n e były w śródgórskich, szerokich i nasłonecznio
nych dolinach. N a ogól był to teren ubogi, zamieszkany przez l u d n o ś ć
pochodzenia polskiego, u k r a i ń s k i e g o (grupy etnograficzne Bojków, Ł e m k ó w ,
Dolinian) oraz żydowskiego i częściowo niemieckiego. L u d n o ś ć bieszczadzką
cechował przy tym duży tradycjonalizm oraz znaczne zapóźnienie ogółnocywilizacyjne w stosunku do innych o b s z a r ó w kraju (Reinfuss 1948/49,
s. 17-210; 1939; Falkowski. Pasznycki 1935; Czajkowski 1969). Po I I
wojnie światowej, na skutek tragicznych wydarzeń spowodowanych działalnością
na tym terenie skrajnie nacjonalistycznej Ukraińskiej A r m i i Powstańczej,
Bieszczady uległy znacznemu wyludnieniu i dewastacji. W latach 1945-1946
część o s ó b pochodzenia u k r a i ń s k i e g o repatriowano do ZSRR, a w 1947 r.
przesiedlono na tereny zachodniej i północnej Polski większość pozostałej
tam ludności. O d tej pory Bieszczady stały się obiektem usilnych zabiegów
władz p a ń s t w o w y c h zmierzających od ich ponownego zasiedlenia i zagospo
darowania (Biernacka 1974).
W wyniku p o c z ą t k o w e g o osadnictwa żywiołowego, a n a s t ę p n i e systematycz
nie prowadzonej latami akcji osiedleńczej — na miejsce dawnego u k ł a d u
etnicznego i wyznaniowego u k s z t a ł t o w a ł o się stosunkowo jednolite społeczeń
stwo polskie, z m a ł ą d o m i e s z k ą ludności pochodzenia u k r a i ń s k i e g o oraz
mieszanej p o l s k o - u k r a i ń s k i e j . Obecnie podstawowy trzon m i e s z k a ń c ó w Biesz
c z a d ó w stanowi: a) l u d n o ś ć pochodzenia miejscowego, k t ó r a nadal w Bieszcza-
SPOŁECZNOŚĆ WIEJSKA W BIESZCZADACH
139
dach p o z o s t a ł a lub z czasem tam p o w r ó c i ł a ; b) rodziny r e p a t r i a n t ó w
polskich przybyłych z Z S R R ; c) osadnicy r o l n i oraz robotnicy leśni
i p a ń s t w o w y c h gospodarstw rolnych, wywodzący się z r ó ż n y c h okolic
kraju, przede wszystkim jednak z przeludnionych i ubogich wsi woj.
krakowskiego i rzeszowskiego; d) tzw. l u d n o ś ć „lubelska", z okolic Sokala
i Hrubieszowa, p r z y b y ł a w Bieszczady w 1951 r. na skutek wymiany
granicznej p o m i ę d z y Polską i Z S R R ; e) uchodźcy greccy, należący do
emigracji politycznej, k t ó r a po 1950 r. zmuszona była opuścić Grecję i s z u k a ć
schronienia w krajach tzw. demokracji ludowej; f) pracownicy służby leśnej,
zdrowia, oświaty oraz wszelkich innych placówek usługowych, a ponadto;
g) tatrzańscy i p o d t a t r z a ń s c y pasterze, przybywający w Bieszczady corocznie,
w okresie sezonu letniego ze swymi stadami owiec i bydła.
Tak więc obecni mieszkańcy Bieszczadów stanowią z b i o r o w o ś ć złożoną,
w y w o d z ą c ą się z różnych środowisk regionalnych i społeczno-kulturowych.
W związku z t y m , głównym celem podjętych b a d a ń etnograficznych było
uchwycenie procesu k s z t a ł t o w a n i a się nowych s t o s u n k ó w demograficznych,
gospodarczo-społecznych i kulturowych w regionie, który p o w s t a w a ł nieomal
od nowa na obszarze zaistniałej tam po I I wojnie światowej swoistej
„pustki kulturowej".
P e ł n a realizacja p l a n ó w zmierzających do odbudowy i właściwego zagospo
darowania ziemi bieszczadzkiej była zależna z a r ó w n o od o ś r o d k ó w centralnego
planowania i finansowania podstawowych u r z ą d z e ń dla tego regionu, jak
również od najściślejszej współpracy i z a a n g a ż o w a n i a się w tę działalność
miejscowego społeczeństwa. Aktywizacja sił społecznych wsi i osad stanowiła
podstawowy warunek właściwej realizacji p l a n ó w , zarządzeń i uchwał,
k t ó r e nakreślały przyszły kształt tego górskiego i od nowa zagospodaro
wanego regionu.
P o c z ą t k o w e p r ó b y zagospodarowania Bieszczadów ś r o d k a m i i siłami
lokalnymi nie mogły przynieść p o ż ą d a n y c h rezultatów, były one nie wystarcza
j ą c e do wyprowadzenia tego regionu z impasu, w j a k i m się znalazł
po 1947 r. Dopiero uchwała Komitetu Ekonomicznego Rady M i n i s t r ó w
( K E R M ) z 1959 г., na podstawie której nastąpiło włączenie Bieszczadów
do centralnego planu p a ń s t w o w e g o , pozwoliła zrealizować najbardziej żywotne
dla tego regionu inwestycje. Podstawowe znaczenie dla aktywizacji gospo
darczej i społecznej Bieszczadów miała rozbudowa i modernizacja d r ó g
oraz przeprowadzenia sieci elektrycznej. Dalszymi czynnikami aktywizującymi
region bieszczadzki były: budowa hydroelektrowni na Sanie, uruchomienie
z a k ł a d ó w zatrudnienia pozarolniczego, a także r o z w ó j sieci p u n k t ó w usługo
wych, tak nieodzownych do normalnego funkcjonowania życia jego miesz
k a ń c ó w . Nie trzeba d o d a w a ć , j a k istotną rolę w aktywizacji gospodarczej
o d g r y w a ł a pomoc świadczona przez p a ń s t w o gospodarstwom chłopskim,
a zwłaszcza nowo osiedlonym osadnikom rolnym.
Narastające stale potrzeby w zakresie aktywizacji gospodarczej i społecz
nej regionu bieszczadzkiego zrodziły pod koniec lat sześćdziesiątych nowy,
140
MARIA B I E R N A C K A
perspektywiczny plan zagospodarowania całego górskiego regionu p o ł u d n i o w e j
Rzeszowszczyzny. Podstawowym założeniem tego planu, k t ó r e g o realizację
przewidziano do roku 1985 (uchwalonego przez R a d ę M i n i s t r ó w w 1969 г.),
było uczynienie z tych o b s z a r ó w tzw. „rejonu odnowy sił człowieka".
Zaprojektowano, aby te najpiękniejsze górskie tereny zostały przeznaczone
przede wszystkim do wypoczynku, turystyki, przyrodo lecznictwa i sportu.
Z p l a n ó w tych wykluczono b u d o w ę z a k ł a d ó w przemysłowych m o g ą c y c h
naruszyć r ó w n o w a g ę przyrodniczą omawianego regionu i s p o w o d o w a ć skażenie
ziemi, wody i powietrza. W związku z o c h r o n ą ś r o d o w i s k a przyrodniczo-geograficznego, tak ważnego przy rekreacji oraz regeneracji sił człowieka,
przewidziano również utworzenie Bieszczadzkiego Parku Narodowego, Wschodniobieszczadzkiego Obszaru Chronionego Krajobrazu oraz innych r e z e r w a t ó w
przyrody.
W zakresie rolnictwa plan przewidywał, że głównym kierunkiem rozwoju
tych ziem powinna być gospodarka hodowlano-wypasowa, k t ó r a w warunkach
górskich jest jedynie słuszna i opłacalna. Produkcja roślinna powinna pełnić
wyłącznie funkcje usługowe wobec hodowli. W związku z t y m na terenie
Bieszczadów wydzielone zostały dwa mikroregiony rolnicze: hodowlano-uprawowy i hodowlano-wypasowy (w rejonach p o ł u d n i o w y c h ) . W zagospo
darowaniu rolniczym tego rejonu p o w a ż n e zadanie postawiono przed wszyst
k i m i sektorami własnościowymi, a więc p a ń s t w o w y m , spółdzielczym i indywi
dualnym. W indywidualnym osadnictwie rolnym zaznaczyła się przy t y m wyraź
na tendencja powiększania gospodarstw do 20 ha oraz udzielania osadnikom
zwiększonych k r e d y t ó w na ich pełne zagospodarowanie.
W celu zapewnienia możliwie najbardziej harmonijnego rozwoju gospo
darczo-społecznego i kulturalnego tych ziem przewidziano dalszy rozwój
sieci wszelkich placówek usługowych. Przede wszystkim jednak zaprojektowano
b u d o w ę wielu o d c i n k ó w d r ó g bocznych, znoszących bariery nadal jeszcze
istniejącej izolacji, stwarzających podstawy do lepszego zaopatrzenia ludności
oraz swobodniejszego kontaktowania się z o ś r o d k a m i miejskimi i innymi
centrami gospodarczo-kulturalnymi. Z a k ł a d a n o przy t y m , że realizacja tych
p l a n ó w przyczyni się w najbliższych latach do pełniejszej konsolidacji
społeczeństwa bieszczadzkiego i w przyszłości zwiąże go na stałe z regionem,
k t ó r y — nie tracąc nic ze swej górskiej odrębności — zbliży się równocześnie
pod względem techniczno-cywilizacyjnym do pozostałych o b s z a r ó w naszego
kraju.
Badaniami terenowymi w Bieszczadach na temat powojennych p r z e o b r a ż e ń
społeczno-kulturowych objęto w latach 1963-1972 ok. 70 miejscowości
rozmieszczonych na całym obszarze regionu, ale o największym zagęszczeniu
w jego części ś r o d k o w e j , biegnącej r ó w n o l e ż n i k o w o wzdłuż linii Baligród,
Hoczew, Wołkowyja, Lutowiska. W wyborze p u n k t ó w b a d a ń kierowano
się zasadą dotarcia do wszystkich o ś r o d k ó w osadniczych, reprezentujących
ten tak bardzo charakterystyczny i złożony obraz bieszczadzkiej rzeczywistości
kulturowej. U w z g l ę d n i o n o więc przede wszystkim badanie ludności miejscowego
SPOŁECZNOŚĆ WIEJSKA W BIESZCZADACH
141
pochodzenia, k t ó r a nie została objęta w y m i a n ą repatriacyjną z Z S R R
w r o k u 1945 oraz nie była przesiedlona na nasze Ziemie Zachodnie
w 1947 r. lub k t ó r a p o w r a c a ł a sporadycznie po 1956 r. z a r ó w n o z ZSRR,
jak i z Ziem Zachodnich na zamieszkiwaną przez siebie dawniej ziemię
bieszczadzką. Jest to ludność pochodzenia u k r a i ń s k i e g o z grupy etnograficznej
Ł e m k ó w , Bojków i Dolinian, jak również polska, a bardzo często mieszana
polsko-ukraińska.
W większości wymienionych wsi zetknięto się r ó w n i e ż z osadnikami
przybyłymi na te tereny bezpośrednio po roku 1947 i 1948. Osadnicy
ci zajmowali opuszczone gospodarstwa rolne oraz zagrody. W y w o d z i l i się
przeważnie z bardzo przeludnionych i biednych wsi woj. rzeszowskiego
i krakowskiego. Osiedlali się najczęściej w miejscowościach dostępnych
pod względem komunikacyjnym i stanowili element n a p ł y w o w y najbardziej
stabilny głównie z tego względu, że p o c h o d z ą c z bardzo ubogich i przelud
nionych t e r e n ó w Polski nie mieli w zasadzie sprzyjających w a r u n k ó w do
powrotu. Wielu z nich zresztą nie tylko się tam z a a k l i m a t y z o w a ł o , ale
prawdziwie przywiązało do nowej ziemi bieszczadzkiej.
D o tej samej mniej więcej kategorii ludnościowej, pod względem pochodzenia
i przynależności społecznej, należeli osadnicy angażujący się w latach
1950-1956 do prac w licznych na tym obszarze P.GR-ach i spółdzielniach
produkcyjnych. Z czasem większość z nich przechodziła do prac drogowych,
leśnych — niekiedy zaś p r z e j m o w a ł a nie zajęte jeszcze gospodarstwa rolne.
Oddzielną grupę badanej społeczności wiejskiej w Bieszczadach stanowiła
wspomniana j u ż l u d n o ś ć „lubelska", k t ó r a w roku 1951 zasiedliła kilkanaście
wsi we wschodnich częściach dawnego pow. ustrzyckiego. Pod względem
s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y m była to l u d n o ś ć zwarta, gdyż wywodziła się z k i l k u
sąsiadujących z sobą wsi oraz rolniczych miasteczek.
Dalszym interesującym obiektem b a d a ń były wsie indywidualne o s a d n i k ó w
rolnych powstałe po roku 1959, w wyniku wspomnianej j u ż uchwały
Komitetu Ekonomicznego Rady Ministrów, k t ó r y wprowadził region bieszcza
dzki do centralnych p l a n ó w p a ń s t w o w y c h . Pochodzenie tej ludności jest
mocno zróżnicowane. Byli to osadnicy przeważnie wiejskiego pochodzenia,
ale nie b r a k o w a ł o także wśród nich jednostek wywodzących się ze środowisk
miejskich, w tym t a k ż e robotniczych. Wielu z nich miało j u ż za sobą
drogi życiowe pełne przygód i na tej „ n o w e j " ziemi szukało swego miejsca
i stabilizacji.
Szczególnie interesującą grupę badanej ludności, c h o ć m o ż e nie reprezenta
tywną dla tego regionu, stanowiły rodziny u c h o d ź c ó w politycznych z Grecji,
zamieszkałe w okolicy Ustrzyk Dolnych — zrzeszone w spółdzielniach
produkcyjnych w K r o ś c i e n k u i Trzciańcu. Liczba tej ludności, p o c z ą t k o w o
dość wysoka, stale m a l a ł a ze względu na to, że wielu z nich przenosiło
się do miast, a niektórzy emigrowali bliżej swojej ojczyzny — do Rumunii,
Bułgarii oraz Jugosławii.
D l a uzyskania pełnego obrazu przemian wsi bieszczadzkiej badaniami
142
MARIA BIERNACKA
objeto również wsie pozostające w b e z p o ś r e d n i m zasięgu o ś r o d k ó w dodatko
wego, pozarolniczego zatrudnienia, jak np. budowa zapory wodnej w Myczkowcach i Solinie, kombinat drzewny w Rzepedzi oraz stare o ś r o d k i przemysłu
naftowego. Ponadto badano również osiedla sezonowych i stałych r o b o t n i k ó w
drogowych i leśnych, szukając także wśród tej grupy ludności odpowiedzi
na problemy związane z kształtowaniem się nowego życia w bieszczadzkim
regionie. Badaniami tymi objęto głównie ośrodki robotnicze p o ł o ż o n e w po
łudniowej, najbardziej górzystej i zalesionej części Bieszczadów.
Podkreślić należy, że szczególną wagę p r z y w i ą z y w a n o do wypowiedzi
nauczycieli, p r a c o w n i k ó w s a m o r z ą d o w y c h , działaczy społecznych oraz tych
o s ó b , k t ó r e zamieszkały w Bieszczadach na stałe — niejako z własnego
wyboru.
W stosunku do tych wydzielonych grup ludności zastosowano m e t o d ę .
b a d a ń stacjonarnych, obejmując n i m i w wybranych i najbardziej reprezen
tatywnych wsiach z reguły 50%, a niekiedy nawet 100% rodzin. W pozo
stałych punktach przeprowadzono badania m e t o d ą penetracyjną, g r o m a d z ą c
m a t e r i a ł p o r ó w n a w c z y do stacjonarnych p u n k t ó w b a d a ń . P o d s t a w ę do b a d a ń
terenowych stanowiły kwestionariusze i ankiety. Zgromadzony na ich podstawie
materiał u z u p e ł n i a n o bezpośrednimi obserwacjami, informacjami zawartymi
w terenowych archiwach oraz literaturą przedmiotu. Punktem odniesienia
do obserwowanych współcześnie zjawisk i p r o c e s ó w kulturowych był model
kultury tradycyjnej. Najwyraźniej zarysował się on wśród ludności miejscowego
pochodzenia z a r ó w n o polskiej, j a k ukraińskiej, a także mieszanej polsko-ukraińskiej. Bardzo wyraźnie zaznaczał się również model kultury tradycyjnej
wśród zwartej ludności „lubelskiej", Stosunkowo jednolicie pod względem
swego pochodzenia i tradycyjnej kultury przedstawiały się grupy ludności
góralskiej oraz ludności z przeludnionych p o w i a t ó w woj. rzeszowskiego
i krakowskiego, k t ó r a osiedlała się na terenie Bieszczadów w większych
zespołach. Inni pozostali osadnicy to przeważnie jednostki czy nawet rodziny
wywodzące się z różnych środowisk społecznych i z różnych okolic kraju,
k t ó r e najczęściej nie p o d t r z y m y w a ł y tradycji swego pochodzenia. Swoistą
enklawę k u l t u r o w ą stanowiła w Bieszczadach grupa ludności greckiej.
K u l t u r a tradycyjna o s a d n i k ó w bieszczadzkich to jeden z ważniejszych
e l e m e n t ó w p o d ł o ż a historycznego, k t ó r y zwłaszcza w pierwszym okresie
osadnictwa określał niekiedy bardzo wyraźnie kierunek i tempo dokonujących
się tam przemian. Dalszym etapem naukowych b a d a ń i obserwacji było
odkrywanie mechanizmu zmian, ustalanie systemu wzajemnych uzależnień
i określanie głównych d r ó g rozwoju wsi tego obszaru. Było to możliwe
dzięki wydzieleniu wspomnianych poprzednio kategorii ludności, określeniu
ich p o d ł o ż a historycznego i s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e g o , prześledzeniu p r o c e s ó w
adaptacji do nowych w a r u n k ó w oraz ustaleniu współczesnej sytuacji gospo
darczej i społecznej.
G ł ó w n y m obiektem analizy byla rodzina na tle społeczności wiejskiej,
w związku z czym szukano odpowiedzi na podstawowe pytania dotyczące
SPOŁECZNOŚĆ WIEJSKA W BIESZCZADACH
143
jej struktury i funkcji oraz podstaw więzi społecznych łączących j ą z własną
społecznością lokalną oraz szerszymi w s p ó l n o t a m i ponadlokalnymi. P r ó b o w a n o
zatem określić, w jakich warunkach bytowych żyją mieszkańcy tego re
gionu, j a k i reprezentują poziom umysłowy, w j a k i s p o s ó b uczestniczą
w życiu społecznym pozarodzinnym oraz j a k funkcjonuje system więzi
społecznych formalnych i nieformalnych w nowych społecznościach wiejskich
Bieszczadów. Ustalenie odpowiedzi na tak s f o r m u ł o w a n e pytania pozwoliło
u s t o s u n k o w a ć się do podstawowego problemu badawczego — jak przebiega
proces adaptacji oraz integracji społecznej i kulturowej w wiejskich społecz
nościach bieszczadzkich.
N a podstawie uzyskanych m a t e r i a ł ó w m o ż n a było wysunąć pewne ogólne
stwierdzenia o d n o s z ą c e się do całokształtu zaistniałych w Bieszczadach
przemian demograficznych, gospodarczo-społecznych i kulturowych, a także
zarysowujących się na przyszłość tendencji rozwojowych (por. Biernacka
1974). Stwierdzić należy, że w wyniku wojennych i powojennych wydarzeń
i przesunięć demograficznych zmienił się gruntownie charakter etniczno- n a r o d o w o ś c i o w y i wyznaniowy omawianego regionu. N a miejsce dawnego
u k ł a d u etnicznego ( Ł e m k ó w , Bojków, Dolinian i P o g ó r z a n ) oraz grup
n a r o d o w o ś c i o w y c h (polskiej, ukraińskiej, żydowskiej i niemieckiej), zróżnico
wanych również wyznaniowo, u k s z t a ł t o w a ł o się jednolite społeczeństwo polskie
z bardzo m a ł ą d o m i e s z k ą ludności ukraińskiej i mieszanej polsko-ukraińskiej
określającej się z reguły j a k o l u d n o ś ć polska. Pod względem wyznaniowym
przeważają zdecydowanie wyznawcy kościoła rzymskokatolickiego, a wśród
ludności miejscowego pochodzenia wyznawcy cerkwi greckokatolickiej i prawo
sławnej. Występują także sporadycznie członkowie kościoła b a p t y s t ó w oraz
wyznawcy sekt religijnych r ó ż n y c h odcieni. W ś r ó d tej r ó ż n o r o d n e j ludności
napływowej, pracującej najczęściej w zawodach pozarolniczych, zdarzają się
jednostki nie uprawiające praktyk religijnych.
W związku z d o k o n u j ą c y m i się przemianami prawie c a ł k o w i t e m u zatarciu
uległy zewnętrzne cechy wyróżniające dawne grupy e t n o g r a f i c z n o - n a r o d o w o ś ciowe nadające im wyraźnie o d r ę b n y charakter. Dotyczy to przede wszystkim
zmian w przestrzennym rozplanowaniu wsi, w architekturze i elementach
dekoracyjnych poszczególnych zagród oraz o b i e k t ó w kultu religijnego, w zaniku
strojów ludowych — a tym samym w pewnej jednostajności zewnętrznej
wsi, zwłaszcza podczas obchodzonych uroczystości rodzinnych czy o g ó l n o wioskowych, k t ó r e w przeszłości odznaczały się oryginalnością i b a r w n o ś c i ą .
Dzisiejszy zewnętrzny wygląd wsi regionu bieszczadzkiego zbliżony jest do
wyglądu wsi r e g i o n ó w przyległych, a nawet znacznie oddalonych. Z a r ó w n o
w budownictwie, jak w wyposażeniu wnętrz mieszkalnych oraz w sposobie
ubierania się obecnych m i e s z k a ń c ó w wsi bieszczadzkich uderza w y r a ź n a
tendencja do przyjmowania w z o r ó w miejskich. W y s t ę p o w a n i e tego zjawiska,
nawet w bardzo odległych od szlaków komunikacyjnych miejscowościach biesz
czadzkich, jest wyrazem ogólnych tendencji zaznaczających się we współ
czesnej kulturze większości m i e s z k a ń c ó w polskiej wsi.
144
MARIA B I E R N A C K A
Przesunięcia demograficzne, dewastacja osiedli, powstawanie w t ó r n y c h
pustek kulturowych, rozwój żywiołowego osadnictwa, a następnie działalność
władz p a ń s t w o w y c h zmierzająca do zasiedlenia zdewastowanego obszaru
na zupełnie nowych podstawach — s p o w o d o w a ł y zasadnicze i stałe zmiany
w krajobrazie przestrzennym regionu bieszczadzkiego. Zwiększyły się zdecydo
wanie, zwłaszcza w trudniej dostępnych partiach Bieszczadów, obszary
zalesione kosztem dawnych uprawnych pól i pastwisk. Powstały na terenie
regionu nowe obiekty inwestycyjne: zapory wodne w Myczkowcach i Solinie,
kombinat drzewny w Rzepedzi, fabryka p r e f a b r y k a t ó w w Uhercach, kamienio
łomy oraz różne inne zakłady. Kontynuowane jest nadal, c h o ć w niewielkim
zakresie, kopalnictwo ropy naftowej. Teren został pokryty siecią głównych
dróg, tzw. obwodnic, co stworzyło warunki do rozwoju komunikacji. Prze
prowadzona została w regionie sieć urządzeń elektryfikacyjnych.
Z roku
na rok poszerzały i u d o s k o n a l a ł y swą działalność r ó ż n o r o d n e placówki
usługowe. Dodatni wpływ tych wszystkich u r z ą d z e ń zaznaczył się nie tylko
w stosunkach społecznych, w podnoszeniu się kultury materialnej mieszkańców,
ale przede wszystkim w zewnętrznym obrazie regionu.
Zmieniła się na całym obszarze struktura indywidualnej własności rolnej,
a szczególnie na terenach zasiedlonych od nowa lub dosiedlanych. Dawne,
rozdrobnione gospodarstwa chłopskie zostały uzupełnione ziemią folwarczną
i parafialną oraz n i e w y k o r z y s t a n ą ziemią gospodarstw p o u k r a i ń s k i c h . Prefero
waną wielkością osadniczych gospodarstw indywidualnych stały się areały
od 10 do 20 ha. Obok gospodarstw indywidualnych
istnieje również
w rolnictwie sektor gospodarki państwowej (państwowe gospodarstwa rolne)
i uspołecznionej (spółdzielnie produkcyjne), k t ó r e zmieniły nie tylko s t r u k t u r ę
własności rolnej, ale także s t r u k t u r ę z a w o d o w ą ludności pracującej w r o l
nictwie. Współżyją więc obok siebie rolnicy indywidualni i robotnicy p a ń s t w o
wych gospodarstw rolnych oraz członkowie rolniczych spółdzielni produkcyj
nych, którzy z tytułu swego zatrudnienia w instytucjach posiadających duże
areały ziemi uzyskują r ó ż n o r o d n ą specjalizację z a w o d o w ą .
Innym rysem współczesnej struktury społecznej ludności bieszczadzkiej
stała się jej d w u z a w o d o w o ś ć . W miejsce dawnej, stosunkowo jednolitej
pod względem zawodowym ludności rolniczej kształtuje się typ dwuzawodowych
c h ł o p o - r o b o t n i k ó w . P o n i e w a ż proces ten wzbierał na sile budził więc n i e p o k ó j ,
zwłaszcza w odniesieniu do m i e s z k a ń c ó w wsi nowo osadniczych o strukturze
rolnej sięgającej 20 ha. Ta kategoria ludności uzupełniała bowiem swe
budżety rodzinne dodatkowymi dochodami z zajęć pozarolniczych, kosztem
z a n i e d b a ń we własnych gospodarstwach rolniczo-budowlanych. N a zmiany
w kształtującej się obecnie strukturze zawodowej m i e s z k a ń c ó w wsi bieszczadz
kich wpływa t a k ż e d o p ł y w inteligencji: nauczycieli, p r a c o w n i k ó w służby
leśnej, służby zdrowia, p r a c o w n i k ó w p l a c ó w e k zaopatrzenia i zbytu oraz
innych p u n k t ó w usługowych. Znaczna część inteligencji spośród ludności
miejscowego pochodzenia kształciła się j u ż w Polsce Ludowej.
Wszystkie p r z e o b r a ż e n i a demograficzne, gospodarczo-społeczne i polityczne,
SPOŁECZNOŚĆ WIEJSKA W BIESZCZADACH
145
zmieniające w s p o s ó b zasadniczy s t r u k t u r ę s p o ł e c z n o - z a w o d o w ą ludności
bieszczadzkiej, pociągały za sobą łańcuch przemian z a r ó w n o w warunkach
bytowych, j a k również w zakresie życia rodzinnego i ogólnospołecznego.
Wzrósł poziom umysłowy ludności, a więc zmienił się t y m samym jej
stosunek do spraw bliższego i dalszego świata. L u d n o ś ć miejscowego pocho
dzenia, zwłaszcza młodsze pokolenie, nawiązuje kontakty z r ó ż n y m i pozawiejskimi i pozabieszczadzkimi ś r o d o w i s k a m i . Osiedlanie się na terenach
bieszczadzkich ludności z innych części kraju oraz innych środowisk kulturo
wych zachwiało dawnym u k ł a d e m gospodarczo-społecznym i kulturowym
tradycyjnej wsi. W i e l k ą rolę w tych p r z e o b r a ż e n i a c h spełniały również
szkoły oraz instytucje i organizacje, k t ó r y c h działalność wciągała stopniowo
m i e s z k a ń c ó w wsi bieszczadzkich w nurt szerszych, regionalnych, ogólno
narodowych czy też światowych p r o b l e m ó w . L u d n o ś ć wiejska wzory p o s t ę p o
wania czerpie obecnie z r ó ż n o r o d n y c h źródeł. Odnosi się to w szczególności
do młodzieży, ale dotyczy r ó w n i e ż pokolenia ludzi starszych, którzy poprzez
różne koleje swego powojennego losu wyszli poza bariery tradycyjnych
n o r m , regulujących ściśle ich dawne p o s t ę p o w a n i e .
Analiza m a t e r i a ł ó w zebranych w terenie nasuwa stwierdzenie, że stopień
z a a n g a ż o w a n i a ludności w sprawy ogólnospołeczne był p o c z ą t k o w o na t y m
obszarze niewielki. Z a z n a c z a ł się on jednak różnie i najczęściej w zależności
od charakteru danego środowiska. Wiadomo na przykład, że wsie z ludnością
miejscowego pochodzenia c h a r a k t e r y z o w a ł o w przeszłości bardzo silne poczucie
związków rodzinnych, sąsiedzkich i o g ó l n o wioskowych. D o m i n u j ą c ą rolę
w tych u k ł a d a c h odgrywały autorytety rodzinne, kościelne i administracyjne,
podbudowane często stanem posiadania m a j ą t k o w e g o , stanowiskiem społecz
nym, r e p r e z e n t o w a n ą wiedzą oraz indywidualnymi zaletami charakteru.
W społecznościach tych funkcjonowało wiele tradycyjnych form współ
życia i współpracy. Z r ó ż n i c o w a n i e etniczne i wyznaniowe, jakie charaktery
zowało te wsie do czasu I I wojny światowej, nie stanowiło ź r ó d ł a wzajemnych
konfliktów oraz niechęci.
W nowej sytuacji powojennej, trudnej i wyjątkowo skomplikowanej
w warunkach bieszczadzkich, zaznaczyły się pewne charakterystyczne cechy
w postawie tamtejszej ludności. Polegały one często na skierowywaniu zainte
resowań indywidualnych na sprawy dotyczące głównie własnych rodzin lub
najbliższych swoich przyjaciół i sąsiadów. Tendencja ta c h a r a k t e r y z o w a ł a
różne ś r o d o w i s k a wiejskie, ale najwyraźniej zaznaczyła się w ś r ó d wsi
nowoosadniczych, zwłaszcza w pierwszym okresie ich powstania. Osadnicy
koncentrowali bowiem cały swój wysiłek na „zapuszczenie korzeni" w nowym
miejscu życia. Postawa ta nie była r ó w n i e ż obca ludności miejscowego
pochodzenia, c h o ć inna była motywacja ich p o s t ę p o w a n i a . L u d n o ś ć miejscowa,
k t ó r a w przeszłości żyła na ogół w bardzo trudnych warunkach, starała
się wykorzystać k a ż d ą n a d a r z a j ą c ą się szansę do wydźwignięcia się z dawnej,
na ogół bardzo trudnej sytuacji życiowej. „ O d c h o d z e n i e " od dawnych n o r m
społeczno-obyczajowych i dawnego systemu wartości zaznaczało się szczegól10 -
Etnografia Polska t. XXXIII/2
146
MARIA B I E R N A C K A
nie w tych wsiach, k t ó r e znalazfy się w zasięgu o ś r o d k ó w pozarolniczego
zarobkowania.
P o c z ą t k o w y brak zainteresowań dla spraw ogólnych wśród ludności
„lubelskiej" uzasadniony był znowu ich przejściem z o b s z a r ó w urodzajnych
na ziemie liche, górskie, psychicznie i m obce. W miarę upływu czasu
l u d n o ś ć „ l u b e l s k a " swój pobyt w Bieszczadach zaczęła u z n a w a ć za fakt
dokonany. Przyszłość dzieci chciałaby jednak widzieć w zawodach poza
rolniczych, przede wszystkim na terenie miast. Gruntowne przemieszanie
tubylców z ludnością n a p ł y w o w ą z różnych stron kraju, zmiany w strukturze
gospodarczej i zawodowej tej ludności, w poziomie jej wykształcenia,
w warunkach bytowych itp. wpłynęły również decydująco na układy
w e w n ą t r z r o d z i n n e , systemy wartości, autorytety wiejskie, głównie zaś na
postawy, dążenia i ambicje dorastającej młodzieży.
W kształtowaniu się współczesnej społeczności wiejskiej w Bieszczadach
p o d s t a w o w ą rolę odgrywają procesy adaptacji i integracji kulturowej. Stopień
zaawansowania procesu integracyjnego w zróżnicowanej społeczności biesz
czadzkiej uzależniony jest nie tylko od p r z e ł a m y w a n i a wzajemnych różnic,
ale przede wszystkim od przystosowania i stabilizacji ludności osadniczej
w nowych warunkach geograficzno-gospodarczych i kulturowych. Proces
ten dokonuje się w wielu dziedzinach. Niezwykle ważną rolę odgrywa
w n i m właściwa organizacja życia gospodarczego, społecznego i kultural
nego. W badaniach stwierdzono, że tam, gdzie następuje stabilizacja osadnicza
i zaznacza się uczestnictwo jednostek w życiu o g ó l n o w i o s k o w y m , p r z e ł a m y w a
nie postaw nieufności oraz obojętności w stosunku do otoczenia dokonuje
się szybciej. Wydaje się nawet, że w obecnym stadium m o ż n a j u ż m ó w i ć
0 integracji społecznej w obrębie sąsiedztwa oraz całych społeczności
wioskowych. O ile bowiem w początkowej fazie osadnictwa troska o własną
stabilizację d o m i n o w a ł a w p o s t ę p o w a n i u większości rodzin osadniczych, to
z u p ł y w e m lat coraz większego znaczenia nabiera więź sąsiedzka i o g ó l n o wioskowa. Z narastaniem tych więzi zanika izolacja poszczególnych rodzin,
przełamują się wzajemne opory, co doprowadza coraz częściej do licznych
p o w i ą z a ń , między innymi także do m a ł ż e ń s t w mieszanych zawieranych przez
c z ł o n k ó w różnych, do niedawna niechętnych wobec siebie grup ludności.
M a ł ż e ń s t w a te, łączące l u d n o ś ć miejscowego pochodzenia i n a p ł y w o w ą ,
p o l s k ą i u k r a i ń s k ą , polską i grecką — świadczą niewątpliwie o postępują
cym procesie integracyjnym (Biernacka 1974; Jadam 1975).
Narastanie więzi sąsiedzkich i o g ó l n o w i o s k o w y c h szczególnie d o d a t n i ą
rolę spełnia we wsiach nowoosadniczych i dosiedlanych. Wyrazem jej były
1 są r ó ż n e formy pomocy sąsiedzkiej, czyny społeczne podejmowane dla
dobra całej wsi, a także wspólne, wioskowe uroczystości. Przebieg tych
p r o c e s ó w był różny, zależny od splotu wielu r ó ż n o r o d n y c h c z y n n i k ó w .
Inaczej przebiegał w tradycyjnych, najbardziej ustabilizowanych społecz
nościach miejscowego pochodzenia, inaczej we wsiach pozostających w bezpo
średnim zasięgu o ś r o d k ó w zarobkowania (przemysłu drzewnego, naftowego,
147
SPOŁECZNOŚĆ WIEJSKA W BIESZCZADACH
budowy z a p ó r wodnych, k a m i e n i o ł o m ó w itp.), jeszcze inaczej we wsiach
indywidualnych o s a d n i k ó w rolnych, dających p o c z ą t e k nowym osadom.
Okazuje się п р . , że we wsiach, gdzie istnieje możliwość z a r o b k ó w poza
rolniczych w skali szerszej, problem realizacji pomocy sąsiedzkiej i c z y n ó w
społecznych jest tak samo trudny, c h o ć zaistniały z innych przyczyn
aniżeli w nowo p o w s t a ł y c h wsiach rolniczych. Nie mniej trudna wydaje
się np. pod tym względem sytuacja w górskich osadach leśnych, za
mieszkanych do niedawna prawie wyłącznie przez r o b o t n i k ó w stałych lub
sezonowych. W osadach tych przewijało się sporo jednostek z tzw. marginesu
społecznego, k t ó r y c h p o s t ę p o w a n i e r z u t o w a ł o w s p o s ó b ujemny na stosunki
panujące wewnątrz tych społeczności.
N a p o d ł o ż u działalności zmierzającej do aktywizacji jednostek i społecz
ności wioskowych rodziła się również więź regionalna bieszczadzka. P o t r z e b ę
więzi regionalnej odczuwali w Bieszczadach zwłaszcza ci osadnicy, k t ó r z y
na tej ziemi znaleźli swą p r z y s t a ń i stabilizację życiową. Podniesienie na
wyższy poziom regionu, k t ó r y głównie na skutek wyjątkowo skomplikowanej
przeszłości historycznej wykazuje zapóźnienie w stosunku do innych r e g i o n ó w
kraju, stało się dla wielu ludzi sensem ich życia. N a podstawie prowadzonych
b a d a ń , a t a k ż e wypowiedzi p a m i ę t n i k a r z y (Pionierzy...
1975) m o ż n a sądzić,
że mieszkańcy wsi bieszczadzkich mają j u ż poza s o b ą najtrudniejszy okres
pionierstwa nacechowanego walką o własną stabilizację. Powoli dokonuje
się również proces integracji społeczno-kulturowej tej tak bardzo zróżnico
wanej ludności. D o jego utrwalania przyczynia się stałe podnoszenie poziomu
wiedzy i kultury, a także stabilizacja życiowa o s a d n i k ó w . Istnieją przesłanki
świadczące, że społeczeństwo bieszczadzkie staje się coraz bardziej otwarte
nie tylko na sprawy własnego regionu, ale t a k ż e na pełne uczestnictwo
w życiu o g ó l n o n a r o d o w y m i o g ó l n o p a ń s t w o w y m .
LITERATURA
Bibliografia...
1960/1963
Bibliografia
Historii
Kultury Ludowej
Karpat,
Warszawa, cz. 1-2.
B i e r n a c k a M.
1962
Dawne
i współczesne
formy
organizacji
pasterstwa
w Bieszczadach,
„Etnografia
Polska", t. 6.
1974
Kształtowanie
sie nowej społeczności
wiejskiej
w Bieszczadach,
Wrocław.
C z a j k o w s k i J.
1969
Historyczne
i etniczne podstawy kształtowania
się grup etnograficznych
w
wej
woj.
Muzeum
Ludowego
części
rzeszowskiego,
Materiały
Budownictwa
południo
w Sanoku, nr 9, Sanok.
Dobrowolski K.
1938
Dwa studia nad powstaniem kultury ludowej w Karpatach
Zachodnich,
Kraków.
1961
Studia
Typologia
wędrówek
nad
pasterskich
kulturą
pasterską
w Karpatach
Północnych.
od XIV do XX w., „Wierchy", R . 29.
F a l k o w s k i J . , P a s z y c k i B.
1935
Na pograniczu
lemkowsko-bojkowskim.
Zarys
etnograficzny,
Lwów.
148
MARIA B I E R N A C K A
G ł a d y s z o w a M.
1967
O budownictwie
ludowym
w Karpatach
Polskich,
„Etnografia
Polska", t.
11.
Jadam H.
1975
Małżeństwa
mieszane jako jedna z płaszczyzn
integracji osadników
bieszczadzkich,
„Kultura i Społeczeństwo", nr 4.
J o s t o w a W.
1972
Pasterstwo na Orawie,
K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a B.
Wrocław.
1969
Tradycyjna gospodarka sezonowa w Karpatach Polskich, Wroclaw.
K o w a l s k a - L e w i c k a A.
1980
Hodowla i pasterstwo w Beskidzie Sądeckim,
Wrocław.
M i s i ń s k a M.
1971
Podhale dawne i współczesne,
Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego
i Etnograficznego w Łodzi, Seria Etnograficzna, nr 15, Ł ó d ź
N i z i r i s k a I.
1966
Budownictwo
Pionierzy...
1975
Pionierzy,
R e i n f u s s R.
1939
1948/1949
wiejskie
Pamiętniki
we wsi Ciche, pow. Nowy Targ, Warszawa.
osadników
bieszczadzkich,
Rzeszów.
Ze studiów nad kulturą materialną
Bojków,
„ R o c z n i k Ziem Górskich", t. 2.
Łemkowie
jako grupa etnograficzna,
Prace i Materiały Etnograficzne, nr 7,
Lublin.
Tradycje...
1983
Tradycje a współczesne przeobrażenia
Polska", t. 28 (oprać, zbiorowe).
kulturowe
wsi Beskidu Śląskiego,
„Etnografia
Maria Biernacka
DIE D O R F G E S E L L S C H A F T IN D E R BIESZCZADY-REGION
N A C H D E M 2.
WELTKRIEG
Zusammenfassung
Die Region von Bieszczady ist ein im siidóstlichen Teil polnischer Karpaten gelegener
Gebirgsland im Grenzegebiet Polens mit der Tschechoslowakei und mit der
Bis
zum
2.
Merkmale,
Weltkrieg unterschied
die
sowohl
auch durch eine
diese
Region
durch ihre geographische
diflferenzierte
wurden. Die in Bergtálern
polnischer,
sich
ethnische
gelegenen Dórfer
ukrainischer (ethnographische
Lage
und religiose
durch
spezifische
und
den
Sovjetunion.
sozial-kulturelle
Bergwirtschaftstyp,
Struktur der B e v ó l k e r u n g
in Bieszczady waren durch die
Gruppen der
ais
bedingt
Bevólkerung
Bojken, Lemken und
Dolinaner)
sowie judischer und teilweise deutscher Herkunft bewohnt.
Infolge tragischer durch den letzten Weltkrieg verursachten Ereignisse, wurde die Region
fast vollstandig entvólkert und in groBem AusmaB devastiert.
ukrainischer
Herkunft
wurde
in die
Sovjetunion
repatrien
iibrigen wurde in -die Gebiete West- und Nordpolens
E i n Teil der
(die
umgesiedelt.
Ukraine),
Bevólkerung
ein
Teil
Seit jener Zeit
der
(1947)
wurde die Region von Bieszczady Gegenstand intensiver Bemiihungen polnischer Behorde,
deren
Ziel
ihre Neubesiedlung
und
-bewirtschaftung
war. Infolge jahrelanger
Siedlungs-
und Wirtschaftsaktivitát, anstelle das alten, difierenzierten Systems ethnischer und religióser
Verhaltnisse, hat sich die neue polnische
Gesellschaft mit kleiner Beimischung der Bevol
kerung ukrainischer Herkunft oder des gemischten polnisch-ukrainischen Elements gestaltet.
149
SPOŁECZNOŚĆ WIEJSKA W BIESZCZADACH
Die
aktuellen
verschiedenen
Bewohner
von
Regionen
Polens
Bieszczady
und
bilden
eine
unterschiedlichen
komplexe
Gemeinschaft,
sozial-kulturellen
Kreisen
Hauptziel der von der Autorin des vorgelegten Artikels unternommenen
(im
Rahmen
der
Abteilung
Ethnographie
des
Instituís
Forschungen
Materiellen
Kultur der P A d W ) war deswegen den ProzeB der Gestaltung demographischer,
wirtschaft-
Adaptation
und
Integration
aufzufassen.
Die
Buchform veróffentlicht: M . Biernacka, Kształtwanie
dach
(Gestaltung einer neuen
Dorfsgesellschaft
Geschichte
aus
der
licher und sozial-kultureller Verhaltnisse mit besonderer
der
die
stammen.
Beriicksichtigung des Prozesses der
Ergebnisse
dieser
Forschungen
się nowej społeczności
in der
Region
von
wurden
in
wiejskiej w Bieszcza
Bieszczady), Wroclaw
1974.
Übersetzl
von Barbara
Kocowska