-
extracted text
-
..Etnografia Polska", t. X X X I I I : 1989. z. 2
P L I S S N 0071-1861
KRYSTYNA
HERMANOWICZ-NOWAK
(Pracownia Etnografii I H K M P A N ,
Kraków)
BADANIA KARPACKIE W PRACOWNI ETNOGRAFII
ZE I H K M P A N W K R A K O W I E .
KONTYNUACJA K I E R U N K U ZAINICJOWANEGO
PRZEZ PROF. M I E C Z Y S Ł A W A G Ł A D Y S Z A
Obecna Pracownia Etnografii Zakladu Etnografii Instytutu Historii K u l t u r y
Materialnej Polskiej Akademii Nauk w Krakowie od momentu swego
powstania w 1954 r. — kiedy to stanowiła samodzielny Z a k ł a d Etnografii
I H K M P A N — do roku 1971 kierowana była przez prof. dr. Mieczysława
Gładysza. Zainteresowania Profesora k u l t u r ą k a r p a c k ą , a następnie Jego
z a a n g a ż o w a n i e w ogranizację oraz w działaność M i ę d z y n a r o d o w e j Komisji
do Badania K u l t u r y Ludowej w Karpatach i na B a ł k a n a c h i , nie pozostały
bez wpływu na kierunek działalności naukowej podjętej przez kierowaną
przez Niego p l a c ó w k ę . W związku z tym do p l a n ó w badawczych włączone
zostały m . in. zadania wytyczone przez Komisję. Specjalną troską otoczono
badania terenowe na temat szeroko pojętego pasterstwa wysokogórskiego
(z uwzględnieniem nie tylko zagadnień związanych z wypasem, ale również
architekturą, m a g i ą i innymi) oraz architektury ludowej. Badania te były
realizowane w dwu etapach: 1) zebranie materiału ź r ó d ł o w e g o j a k o rejestrację
określonych zjawisk lub w y t w o r ó w kulturowych. 2) opracowywanie pozyska
nych m a t e r i a ł ó w pod k ą t e m planowanych monografii. Podjęte zagadnienia
analizowano w kontekście kulturowym i historyczno-społecznym oraz ekono
micznym, nie pomijając w a r u n k ó w ekologicznych badanych terenów.
R ó w n o l e g l e pod kierunkiem Mieczysława G ł a d y s z a pracownicy omawianej
1
Komisja utworzona została w 1959
r. i nosiła p o c z ą t k o w o
Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach, a od
nazwę
Międzynarodowej
1976 r. stała się
Międzynarodową
Komisją do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i na Bałkanach. Członkami-założycielami
Komisji
była Polska i Czechosłowacja.
W skład jej weszły
następnie:
Rumunia.
Bulgaria,
Węgry, Z S R R i Jugosławia. W 1976 r. Komitet Nauk Etnologicznych oficjalnie zalegalizował
działalność Polskiej Komisji. Funkcję p r z e w o d n i c z ą c e g o powierzono prof. dr. M . Gładyszowi,
który pełnił ją do
1984 r.
152
K R Y S T Y N A HERMANOWICZ-NOWAK
placówki podjęli pracę nad zestawieniem bibliografii kultury ludowej Karpat,
k t ó r a u k a z a ł a się w 1960 r. pod redakcją Profesora. W s p ó ł a u t o r a m i
opracowania b y l i : M . G ł a d y s z o w a , A . Zambrzycka-Kunachowicz, A . K o
walska-Lewicka, I . Nizińska, Z. Szromba, D . Tylkowa.
W tym czasie — wspólnie z K a t e d r ą Etnografii Słowian U J — prowadzone
były również badania terenowe w Beskidzie Śląskim (połączone z praktykami
studenckimi). W wyniku szeroko zakrojonych b a d a ń powstały prace magister
skie, nad k t ó r y m i pieczę roztaczali poszczególni pracownicy Z a k ł a d u Etno
grafii I H K M P A N w Krakowie. Pod naukowym kierunkiem prof. M . G ł a d y s z a
prowadzone były także prace doktorskie, m . in. z t e r e n ó w karpackich
(Zambrzycka-Kunachowicz 1974; Szromba-Rysowa 1978; Tylkowa 1978).
Równocześnie trwały prace terenowe w innych regionach górskich (Beskid
Sądecki, Podhale). N a podstawie zebranych m a t e r i a ł ó w powstały opracowania
monograficzne i artykuły, k t ó r y c h r ó ż n ą t e m a t y k ę łączył wspólny teren
karpacki (np. Tylkowa 1962; G ł a d y s z o w a 1972).
W 1971 r. na skutek zmian organizacyjnych i odejścia z Z a k ł a d u
Etnografii prof. Gładysza, k t ó r y pozostał nadal kierownikiem
Katedry
Etnografii Słowian UJ, p l a c ó w k ę tę przemianowano na G r u p ę R o b o c z ą
Z a k ł a d u Etnografii I H K M P A N (po włączeniu Zespołu do B a d a ń nad
K u l t u r ą R o b o t n i c z ą kierowanego do tej pory przez prof. dr. K . D o b r o w o l
skiego), a następnie na P r a c o w n i ę Etnografii w Krakowie Z a k ł a d u Etno
grafii I H K M P A N . Kierownictwo placówki obejmują kolejno: dr A . Kowalska-Lewicka, doc. dr hab. M . G ł a d y s z o w a , dr Z . Szromba-Rysowa, dr
D . Tylkowa. Z p o c z ą t k i e m lat siedemdziesiątych „ k a r p a c k a " działalność
Pracowni zostaje w pewnym sensie zawieszona na skutek włączenia pracow
n i k ó w do prac związanych z przygotowaniem poszczególnych t e m a t ó w rea
lizowanych w ramach problemu „ K u l t u r a ludowa źródłem świadomości
narodu". W wyniku współpracy koordynowanej przez Z a k ł a d Etnografii
I H K M P A N w Warszawie u k a z a ł o się dwutomowe wydawnictwo pt.
Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej (1976-1981)-- W tym czasie
nie ustają jednak kontakty z M i ę d z y n a r o d o w ą Komisją K a r p a c k ą .
K o n t y n u a c j ą innej inicjatywy Mieczysława G ł a d y s z a był udział poszczegól
nych p r a c o w n i k ó w omawianej placówki w opracowaniu zbiorowym Etno
grafia n a r o d ó w słowiańskich, t. I I : Słowianie zachodni, rozdział „Polacy".
Redaktorem tego opracowania byla M . G ł a d y s z o w a , k t ó r a również przygo
t o w a ł a rozdział poświęcony budownictwu. D . Tylkowa o p r a c o w a ł a wnętrze
mieszkalne, K . Hermanowicz-Nowak — regionalizację stroju ludowego, a U .
Lehr g o s p o d a r k ę przyswajającą i jej rolę we współczesnej produkcji wsi.
Opracowanie zostało p r z e t ł u m a c z o n e na język rosyjski i przedstawione
przez głównego redaktora na Konferencji Komitetu Redakcyjnego wydawnictwa
Etnografii N a r o d ó w Słowiańskich w Moskwie w 1977 r.
2
W pierwszym tomie pracownicy omawianej placówki przygotowali siedem artykułów,
w drugim zaś — trzy.
BADANIA K A R P A C K I E W PRACOWNI E T N O G R A F I I I H K M PAN, KRAKÓW
153
W ramach realizacji z a d a ń M K K i B M a r i a G ł a d y s z o w a i Danuta Tylkowa
przygotowały monograficzne opracowanie dotyczące tradycyjnego budownictwa
mieszkalnego z terenu Karpat Polskich, k t ó r e zamieszczono w syntetycznym
opracowaniu Architektura ludowa w Karpatach i na Bałkanach.
Ukazała
się j u ż opracowana przez wspomniane autorki bibliografia tego zagadnienia
(jako część s k ł a d o w a problemowej bibliografii z terenu Karpat i B a ł k a n ó w ) .
W planowanych dalszych opracowaniach syntetycznych z tego terenu uczest
niczą: M . Kopacz — gospodarka c h ł o p s k a , K . Jagieła — transport i komuni
kacja, a wraz z D . Tylkową — budownictwo gospodarcze.
Z k o ń c e m lat siedemdziesiątych w ramach problemu „Tradycja i nowa
torstwo w kształtowaniu się współczesnej kultury wsi karpackiej" podjęte
zostały prace nad wybranymi zagadnieniami z kultury m i e s z k a ń c ó w wsi
Karpat Polskich. W wyniku prac badawczych prowadzonych w Beskidzie
Sądeckim i Śląskim powstały dwie pozycje zbiorowe, k t ó r e u k a z a ł y się
drukiem {Tradycje... 1984; Studia... 1985). Opracowania oparte na badaniach
terenowych s t a n o w i ą rodzaj monografii problemowych w kontekście tradycji
i współczesności. N a podstawie analizy obiektywnych c z y n n i k ó w wywołujących
określone p r z e o b r a ż e n i a starano się wskazać, w jakich dziedzinach i do
jakiego stopnia lokalne dziedzictwo kulturowe oddziaływało na współczesne
procesy zmian oraz j a k i m i drogami przebiegała selekcja e l e m e n t ó w tradycyj
nych. Podjęte tematy o d p o w i a d a ł y o k r e ś l o n y m działom kultury ludowej.
Większość t e m a t ó w jest kontynuowana w poszczególnych regionach K a r p a t :
K . Hermanowicz-Nowak — strój ludowy, Z . Szromba-Rysowa — pożywienie,
D . Tylkowa — medycyna ludowa, K . Kwaśniewicz — zwyczaje i obrzędy
doroczne, U . Lehr — demonologia l u d o w a . Zamiarem badaczy jest prześledze
nie p r o c e s ó w p r z e o b r a ż e ń na podstawie analizy zmian p o d ł o ż a i innych
c z y n n i k ó w sprawczych.
3
W r o k u 1978 u k a z a ł o się drukiem monograficzne opracowanie M . G ł a dyszowej, Górnośląskie
budownictwo ludowe, za k t ó r e w 1981 r. autorka
o t r z y m a ł a n a g r o d ę Sekretarza Naukowego P A N .
W latach osiemdziesiątych ukazały się inne opracowania związane
z terenem K a r p a t : A . Kowalskiej-Lewickiej, Hodowla i pasterstwo w Beskidzie
Sądeckim (1980), Z . Szromby-Rysowej. Przy wspólnym stole. Z
obyczajowości
współczesnej
wsi kaprackiej (1988). U . Lehr w 1983 r. o b r o n i ł a pracę
d o k t o r s k ą z a t y t u ł o w a n ą Wierzenia w istoty ponadzmyslowe a postawy i za
chowania ludności w wybranych wsiach karpackich w Polsce. Z ł o ż o n a została
do d r u k u praca D . Tylkowej, Medycyna ludowa w kulturze wsi Karpat
Polskich. Tradycja i współczesność,
a K . Hermanowicz-Nowak p r z y g o t o w a ł a
r o z p r a w ę d o k t o r s k ą pt. Społeczno-kulturowe
funkcje stroju ludowego w wy
branych wsiach Beskidu Śląskiego od początku XX wieku do
współczesności.
3
Poszczególne zagadnienia omawiane byly w obu tomach przez tych samych badaczy.
W tomie p o ś w i ę c o n y m Beskidowi Sądeckiemu brak jest rozdziału d o t y c z ą c e g o budownictwa
otaz form współpracy. W Beskidzie Śląskim nie ma opracowania d o t y c z ą c e g o wierzeń i zwy
czajów związanych ze śmiercią.
154
K R Y S T Y N A HERMANOWICZ-NOWAK
Pracownicy omawianej placówki brali udział w licznych krajowych i między
narodowych konferencjach naukowych i popularnonaukowych, związanych
z badaniami kultury karpackiej, na których wygłaszali referaty i komunikaty.
Wiele z nich u k a z a ł o się drukiem (np. Kwaśniewicz 1979, 1983; Lehr
1982. 1984; G ł a d y s z o w a 1981; Tylkowa 1981, 1985) . Należy także w s p o m n i e ć
0 uczestnictwie K . Kwaśniewiczowej w pracach s ą d ó w konkursowych i pro
wadzonych przez nią konsultacjach z zakresu obrzędowości o b s z a r ó w ziem
górskich .
Od czasu powstania M i ę d z y n a r o d o w e j Komisji do Badania K u l t u r y
Ludowej w Karpatach i na Bałkanach dwie osoby z Pracowni Etnografii
są na stałe włączone w jej działalność. Doc. dr hab. M . G ł a d y s z o w a
od 1985 r. pełni funkcję przewodniczącej Polskiej Sekcji tej K o m i s j i ,
a dr D . Tylkowa jest od 1976 r. jej sekretarzem.
Jak z powyższego wynika, przyjęty przed laty przez prof. M . G ł a d y s z a
profil naukowo-badawczy, zakładający teren j a k o punkt wyjścia w procesie
poznawczym, jest przez P r a c o w n i ę Etnografii I H K M P A N w Krakowie
nadal kontynuowany. Szeroko zaplanowane i systematycznie prowadzone
badania terenowe wybranych e l e m e n t ó w kultury poszczególnych grup zamiesz
kujących tereny górskie w Polsce w przyszłości powinny pozwolić na do
konanie bardziej syntetycznego opracowania kultury karpackiej. Zaplanowane
w ten s p o s ó b opracowanie m i a ł o b y na celu p o g ł ę b i o n ą interpretację przebie
gających na tym terenie zjawisk kulturowych oraz ukazanie m e c h a n i z m ó w
zachodzących tam procesów.
Tak ukierunkowana działalność rozwijająca się od lat w Pracowni Etnografii
I H K M P A N w Krakowie sprawiła, iż w ś r o d o w i s k u etnograficznym
przylgnęło do niej określenie — „ P r a c o w n i karpackiej" — zespołu traktującego
badania terenowe j a k o najważniejsze etnograficzne ź r ó d ł o poznawcze.
W 198 i r. podjęte zostały badania n a s t ę p n e g o regionu Karpat — Beskidu
Żywieckiego. Opracowanie zbiorowe przewiduje, podobnie jak w poprzednich
przypadkach, omówienie poszczególnych zagadnień tematycznych wybranych
dziedzin kultury ludowej. W tomie t y m , poza o m ó w i e n i e m tych samych
zagadnień, co poprzednio, a więc stroju, pożywienia, medycyny ludowej,
o b r z ę d ó w i zwyczajów dorocznych oraz wierzeń, znajdą się dodatkowe
tematy: M . Kopacz opracowuje „ n a b y w a n i e i przekazywanie wiedzy
1 umiejętności rolno-hodowlanych w rodzinie", K . Jagieła „tradycyjne
budownictwo inwentarskie w Karpatach Polskich", a J. Sikoń — „wiedzę
a s t r o n o m i c z n ą " . Praca przygotowana na podstawie m a t e r i a ł ó w z tego terenu
4
5
4
Z. Szromba-Rysowa wygłosiła na Węgrzech referat pt. „Biirgerliche Einflüsse auf
polnische Volksnahrung und
5
Są to m. in.: M i ę d z y n a r o d o w y
Żywieckie
i
Festiwal
Górali
die
Ernáhrungsgewohnheiten".
Festiwal Folkloru
Polskich
w
Żywcu.
Ziem
Góralskie
Górskich
(Zakopane),
Spotkania
(Krynica). Góralski Karnawał i S a b a ł o w e Bajania (Bukowina Tatrzańska).
pod
Gody
Jaworzyną
155
BADANIA K A R P A C K I E W PRACOWNI ETNOGRAFII I H K M PAN, KRAKÓW
zostanie z ł o ż o n a do druku w 1989 r. i u k a ż e się w ramach serii:
Komisji Etnograficznej przy Oddziale P A N w Krakowie.
Od 1989 r. j a k o kolejny teren b a d a ń planowane jest Podhale.
Prace
LITERATURA
Bibliografia
1960
Bibliografia
polskiej,
Etnografia
1976-1981
historii
kultury
ludowej
M . Gładysz (red.).
Karpat,
cz.
1.
Materiały
do
bibliografii
Biernacka
(red.),
Wrocław,
Warszawa.
Polski
Etnografia
Polski.
Przemiany
kultury
ludowej,
M.
t. 1-2.
G ł a d y s z o w a M.
1972
Przeobrażenia
w budownictwie ludowym w Karpatach Polskich
na przykładzie
Beskidu Śląskiego,
[w:] Ludová
w latach
¡946-1967
kultura v Karpaloch,
Bratislava,
s. 175-187.
1978
Górnośląskie
1981
Uwarunkowania
budownictwo
ludowe,
budownictwa
Wrocław.
ludowego
w wybranych
regionach
Karpat
Polskich,
„Etnografia Polska", t. 25, z. 2. s. 159-172.
Kowalska-Lewicka
1980
A.
Hodowla
i pasterstwo
w Beskidzie
Komisja Etnograficzna,
Sądeckim,
P A N — Oddział
w
Krakowie,
Wrocław.
Kwaśniewicz K.
1979
Polské
lidové
[w:]
Masopustní
masopustní
obyčeje
(se zvláštním
tradice,
seria:
Lidová
zřetelem
kultura
ke karpatské
a současnost,
t.
oblasti),
5, Brno,
s.
11.1-127.
1983
Svatební
obřady
v polské
stav a proměny,
seria:
vesnické
Lidová
společnosti,
kultura
[w:] Svatební
a součsnost,
obřad.
Současny
t. 9, Brno,
s.
247-256.
„Etnografia
Polska", t.
L e h r U.
1982
Wierzenia
i zabiegi
magiczne
zabezpieczające
socio-religious
aspects
zagrodę,
26. z. 1, s. 277-283.
1984
Psychologie
and
the inhabitants
of the Carpathian
of
villages,
beliefs
in supernatural
„Ethnologia
beings
Polona", vol.
of
10, s.
91-107.
Studia
1985
Studia z kultury ludowej Beskidu
Komisja Etnograficzna, Wrocław.
S z r o m b a - R y s o w a Z.
1978
1988
Tradycja
1985
Tylkowa
1962
1978
1981
Sądeckiego,
P A N — Oddział
w
Krakowie,
Pożywienie
ludności wiejskiej na Śląsku,
Etnograficzna, Wrocław.
P A N — Oddział w Krakowie,
Komisja
Przy
współczesnej
Wrocław.
wspólnym
stole.
Z obyczajowości
wsi karpackiej,
Tradycja i współczesne przeobrażenia
kultury wsi Beskidu Śląskiego,
Polska", I. 28, z. 1.
D.
Drewniane spichrze beczkowato sklepione w południowej
Sądecczyźnie,
Polska", t. 6, s. 338-374.
Zdobywanie i użytkowanie
wody we wsiach Beskidu Śląskiego,
w Krakowie,
Komisja Etnograficzna,
Traditionelle
Traditionelie
Formen des Wassertransportes
in den polnischen
Transporlmethoden, Budapest, s. 37-41.
„Etnografia
„Etnografia
P A N — Oddział
Wrocław.
Karpaten.
[w:]
156
KRYSTYNA
1985
Die Volkspharmakologie
vol.
HERMANOWICZ-NOWAK
der Dorfbewohner
5, z. 3, Beitrage und
in den polnischen Karpaten,
Wachtrage zur 5.
„Currare",
Fachkonferenz Ethnomedizin,
s. 61-64.
Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z A.
1974-
Rzemieślnik
w społeczności
rolników,
Wroclaw.
Krystyna Hermanowicz-Nowak
KARPATENFORSCHUNGEN
FUR
ETHNOGRAPHIE
IN D E R FORSCHUNGSSTÁTTE
IN D E R A B T E I L U N G
ETHNOGRAPHIE
DES INSTITUTS
DER GESCHICHTE DER MATERIELLEN
DER POLNISCHEN
AKADEMIE DER WISSENSCHAFTEN
FORTSETZUNG D E R VON PROFESSOR
1NITIERTEN
KULTUR
IN KRAKÓW.
MIECZYSŁAW
GŁADYSZ
FORSCHUNGSRICHTUNG
Zusammenfassung
Die
im
Titel
genannte
Forschungsstátte
entstand
1954
und
wurde
bis
1971
von
Professor M i e c z y s ł a w Gładysz geleitet. Das Interesse des Professors für die Kultur der K a r
paten hat bedeutende Weise das wissenschaftliche und Forschungsprofil der Státte beeínfluĎt.
in dem Terrainforschung ais Ausgangspunkt für den ErforschungsprozeB vorausgesetzt wurde.
Die Forschungen umfaBten das Gebiet polnischer Karpaten, wobei der Reihe nach die Beskiden-Regione von Sącz und Śląsk (Schlesien) bearbeitet wurden; die Bearbeitung von Beskid
Żywiecki kommt ihrem AbschluB nahe. E s wird geplant, ab 1989 die Bearbeitung von Pod
hale aufzunehmen. Die Bearbeitungen einzelner Regione setzen sich ais Ziel, die auf ihrem
Gebiet verlaufenden Kulturerscheinungen tiefer zu analysieren und die Mechanisme, der sich
dort
vollziehenden
Prozesse,
vorzustellen.
Weit geplante und systematisch
geführte
Feld-
forschungen gewáhlter Kulturelemente der einzelnen Bevolkerungsgruppen im Bergland, sollen
es in der Zukunft móglich machen, eine synthetische Bearbeitung der Kultur des Karpatengebiets zustandezubringen.
Seitdem
paten
1959 die Internationale Kommission zur Forschung der Volkskultur der K a r
und des Balkans entstanden
ist,
haben sich die Mitarbeiter der hier
besprochenen
Forschungsstátte aktiv ihrer Tátigkeit angeschlossen. Sie nahmen an vielen wissenschaftlichen
und populárwissenschaftlichen
Konferenzen im Inn und Ausland teil, die sich mit Karpaten
forschung bescháftigten.
Eine so
gerichtete
Aktivitát
der sich seit Jahren
entwickelnden
Forschungsstátte
Ethnographie in K r a k ó w hat dazu geführt, daB sie in ethnographischen
patenforschungsstátte" bezeichnet
für
Kreisen ais „Kar-
wird, deren Kollektiv Feldforschungen für wichtigste E r -
kenntnisquelle halt.
Ühersetzt
von Barbara
Kocowska
