Cyfrowa Etnografia

http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/3487.pdf

Media

Part of Sztuka ludowa w Sieradzkiem / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.6

extracted text

ffmm

i
$m

Rye. 1. Fragment

wzi

f i t IS

Wożniki,

pow.

Sieradz.

SZTUKA L U D O W A W SIERADZKIEM
Z badań

penetracyjnycb Sekcji Badania Plastyki
PIS w r. 1955

Ludowej

ZOFIA

CIESLA-REINFUSSOWA

Ziemia Sieradzka, jeden z cie­ A r t y k u ł ten posiada dla nas ogrom­ niach etnograficznych Ziemi Sie­
Grajkawszych pod w z g l ę d e m etnogra­ ną w a r t o ś ć , gdyż pisany przed prze­ radzkiej daje praca Józefa
ficznym z a k ą t k ó w Polski, nie do­ szło stu laty pozwala na p r z e ś l e ­ nerta o w s i Topoli leżącej w powie­
czekała się dotychczas opracowa­ dzenie zmian, jakie w ciągu jed­ cie ł ę c z y c k i m . Na rozprawie Sza­
nia, k t ó r e u j m o w a ł o b y w sposób ca­ nego w i e k u zaszły w kulturze l u d u niawskiego i a r t y k u ł a c h P i ą t k o w ­
Kolberg,
łościowy t w ó r c z o ś ć p l a s t y c z n ą t a m ­ sieradzkiego. Późniejsza o lat prze­ skiej o p a r ł się Oskar
po­
tejszego ludu. Nieliczne w z m i a n k i szło 30 jest seria a r t y k u ł ó w z etno­ k t ó r y w tomie swych p r a ć
Kaliskiemu
zamieścił
rozrzucone po
różnych
czasopi­ grafii Sieradzkiego p i ó r a Ignac j i ś w i ę c o n y c h
smach m o ż n a ze w z g l ę d u na chro­ P i ą t k o w s k i e j , drukowanych w , . W i ­ r ó w n i e ż m a t e r i a ł y z okolic Sie­
nologię podzielić na trzy grupy. śle" i „ K ł o s a c h " ; autorka omawia radza.
Okres drugi, o b e j m u j ą c y pozycje
P i e r w s z ą s t a n o w i ą prace, k t ó r e głównie zwyczaje, obrzędy, podania
u k a z a ł y się d r u k i e m przed r. 1910. i pieśni, nie p o ś w i ę c a j ą c poza j e d ­ bibliograficzne z lat 1910-1939, jest
Do najciekawszych należy t u ob­ n y m niekompletnym opisem stro­ dla nas o tyle w a ż n y , że pojawia
szerny a r t y k u ł Józefa Szaniawskie­ j u uwagi ani kulturze materialnej się w n i m pierwsza praca d o t y c z ą c a
go, p u b l i k o w a n y odcinkami w B i ­ wsi, ani ludowej sztuce plastycznej. twórczości plastycznej l u d u sieradz­
bliotece Warszawskiej z r. 1851, Podobny charakter posiada pocho­ kiego. A u t o r j e j , S t a n i s ł a w Graeve,
ubiegłego ziemianin i społecznik z
okolic
gdzie autor nie t y l k o porusza za­ dząca z ostatnich lat
gadnienia ściśle historyczne i spo­ w i e k u praca W ł a d y s ł a w a B u r z e ń - Sieradza, z a i n t e r e s o w a ł się — po­
łeczne ( i l u s t r u j ą c stosunki m i ę d z y skiego , p o ś w i ę c o n a w y ł ą c z n i e t w ó r ­ dobnie j a k Aniela C h m i e l i ń s k a w
i zwyczajom Ł o w i c k i e m , a Gulgowscy na Kaszu­
d w o r e m a wsią), lecz t a k ż e daje czości p i e ś n i a r s k i e j
p o r ó w ­ bach — t w ó r c z o ś c i ą a r t y s t y c z n ą l u ­
sporo m a t e r i a ł ó w z r ó ż n y c h dzie­ weselnym.Nieco m a t e r i a ł u
dzin k u l t u r y ludowej, a w i ę c a r c h i ­ nawczego przydatnego przy bada­ du i n a p i s a ł na ten temat dwa a r t y tektury, u r z ą d z e n i a
w n ę t r z , stro ju,
zwyczajów
rodzinnych
itp
Ignacja P i ą t k o w s k a : Z życia l u Józef Grajnert: N o t a t k i o wsi
du wiejskiego z Ziemi Sieradzkiej, Topoli, położonej w powiecie ł ę Józef Szaniawski: O dawnem Wisła 1899, t. I I I str. 479 i n.
czyckim, guberni K a l i s k i e j , Wisła
w o j e w ó d z t w i e sieradzkiem, B i b l i o Władysław Burzeński:
Wesele 1903. t. X V I I str. 650 i n.
tega Warszawska 1851, t. I I I str. 170, u ludu wiejskiego w Sieradzkiem,
Oskar Kolberg: Kaliskie — K r a 356, t. I V str. 177, 367, 564.
Wisła 1899, t. X I I I str. 528 i n.
k ó w 1890, t. I str. 38.
4

5

2

3

1

2

4

1

3

5

297

•+

T —

i •Mi

[T
IZBA

i-H

1

1

t

na

SUŃ

• 1 i

1

—ex—

—Es,

U_

—O—

l

I-4H

H-

1

KCMGfU
i

•+!

.

—

'

fi
o™

3
- f»-<
10

Tabfica Z. Roz/cfad w n ę t r z a chat: 1 — Charfupia Mala, 2 — Polkóiy, 3 — Sokolniki,
4 — Zapusta
5 — Zapusta Mala, 6 — Woźniki,
7 — Polków, 8 — Monice, 9 — Rzechta, 10 — Klonowa,
11 —

Wielka,
Ochędzyn.

k u ł y publikowane we „Wsi I l u s t r o ­ jen ś w i a t o w y c h zbiory wycinanek, oraz J a n i n ę Stankiewiczową", uka­
wanej" z r. 1910: pierwszy z n i c h k t ó r e Graeve ofiarował
Akademii zały się w „Polskiej Sztuce L u d o ­
p o ś w i ę c o n y jest zagadnieniom stro­ Sztuk P i ę k n y c h w K r a k o w i e oraz wej". K r ó t k i e podsumowanie t w ó r ­
j u i zdobnictwa ludowego, drugi Muzeum Etnograficznemu w W a r ­ czości ludu sieradzkiego w okresie
zaś — zwyczajom wielkanocnym. szawie. Z okresu m i ę d z y w o j e n n e g o powojennym d a ł a Zofia NeymanoTen sam autor w y d a ł r ó w n i e ż a l ­ pochodzi a l b u m wydany w r. 1937 wa w katalogu o p u b l i k o w a n y m z ob u m wycinanek sieradzkich, stano­ przez W a c ł a w a K a m i ń s k i e g o ,
za­ kazji dziesięciolecia sztuki ludowej
w i ą c y dziś w i e l k ą r z a d k o ś ć .
Za­ w i e r a j ą c y 10 barwnych reproduk­ w o j e w ó d z t w a łódzkiego, zorganizoginęły t a k ż e w czasie d w ó c h w o - c j i wycinanek z okolic Sieradza.'
Z chwilą w y b u c h u I I w o j n y ś w i a ­
towej n a s t ą p i ł a oczywiście z u p e ł ­
Janina Stankiewiczowa: Pokon­
* S t a n i s ł a w Graeve: Stroje i zdob­ na przerwa w pracach badaw­
kursowy pokaz h a f t ó w sieradzkich,
nictwo ludowe w Sieradzkiem, Wieś czych i wydawniczych. Po w y z w o ­
Pol. Szt. L u d . 1952, str. 181 i n.
Ilustrowana 1910, z. 8. str. 18—23.
leniu ożywiły się zainteresowania
k u l t u r ą l u d o w ą Ziemi Sieradzkiej,
w znacznym stopniu dzięki dzia­
łalności muzeum w Sieradzu, k t ó ­
re — założone w okresie m i ę d z y ­
w o j e n n y m — dopiero w Polsce L u ­
dowej znalazło szersze m o ż l i w o ­
ści rozwoju. Przy w s p ó ł p r a c y m u ­
zeum zorganizowano w Sieradzu
k i l k a wystaw, w ś r ó d k t ó r y c h na
szczególną u w a g ę zasługuje wysta­
wa wycinanek w r. 1951 oraz po­
kaz haftowanych f a r t u c h ó w w r.
1952. Recenzje z nich, opracowane
przez
Zofię
Cieśla-Reinfussową
6

9

g

7

Wacław Kamiński:
Wycinanki
sieradzkie (wstęp n a p i s a ł Jerzy K a ­
Ryc.
2. Chałupa
wąskofrontowa. miński), Kalisz 1937.
Złoczew,
pow.
Sieradz.
Fot.
wg
Zofia C i e ś l a - R e i n f u s s o w a : Z w y ­
zdjęcia
reprodukowanego
we
„Wsi stawy wycinanek ludowych w Sie­ Ryc. 3. Stary
Ilustrowanej",
1911 rok.
radzu, Pol. Szt. L u d . 1952, str. 52 i n.
8

298

dom w Czechach,
Sieradz.

pow.

10

wanej w r. 1955 . W okresie p o w o ­ (np. Woźniki). W ą s k o ś ć gęsto obok
j e n n y m z a i n t e r e s o w a ł się też Z i e m i ą siebie położonych parcel b u d o w l a ­
S i e r a d z k ą uniwersytet łódzki, k t ó ­ nych powoduje, że domy ustawia­
rego studenci prowadzili na t y m ne b y w a j ą najczęściej ścianą szczy­
terenie badania etnograficzne. Do­ t o w ą do drogi (ryc. 1). B u d o w n i ­
tychczas j e d y n ą pozycją, j a k ą opu­ ctwo Sieradzkiego pierwotnie, zda­
blikowano w w y n i k u tych prac, je się, m a j ą c e charakter bardziej
jest rozprawa A . Jaskulanki o zwy­ jednolity,
dziś jest dość silnie
czajach pasterskich.
z r ó ż n i c o w a n e . W p ł y n ę ł y na to m.
W r. 1955 zostały na terenie Sie­ in. obydwie wojny ś w i a t o w e , k t ó r e
radzkiego
przeprowadzone
przez poczyniły w tych stronach znaczne
odbudowa
popalo­
p r a c o w n i k ó w Sekcji Badania P l a ­ spustoszenia;
styki Ludowej PIS badania pene- nych d o m ó w dala oczywiście spo­
tracyjne o b e j m u j ą c e szereg m i e j ­ sobność wprowadzenia r ó ż n y c h no­
nieznanych
architekturze
scowości p o w i a t u sieradzkiego, w i e - w o ś c i
ruszowskiego, łaskiego,
łęczyckie­ tradycyjnej.
go i kutnowskiego, co s t a ł o się pod­
Sto lat temu, w czasach Szaniaw­
s t a w ą do opracowania niniejszego skiego, w budownictwie l u d o w y m
szkicu; nie daje on wprawdzie p e ł ­ okolic Sieradza podstawowym m a ­
nego obrazu ludowej
t w ó r c z o ś c i t e r i a ł e m budowlanym było d r e w ­
plastycznej w Sieradzkiem m o ż e no sosnowe, obok k t ó r e g o (ale t y l ­
jednak wobec szczupłości l i t e r a t u r y ko na przyciesie) u ż y w a n o niekie­
przedmiotu
stanowić
p o ż y t e c z n y dy dębiny. Z wypowiedzi szeregu
przyczynek dla
tych, k t ó r z y
w starych i n f o r m a t o r ó w
wynika,
że
przyszłości chcieliby te
badania biedniejsi gospodarze m a j ą c y
na
kontynuować.
swych gruntach odpowiedni suro­
Klonowej,
wiec budowali r ó w n i e ż mieszkalne Ryc. 4. Ozdobny ganek w
pow. W i e r u s z ó w .
„glinobity", podczas gdy z a m o ż n i e j ­
si z gliny stawiali czasem obory.
B u d o w n i c t w o
Z r ą b c h a ł u p drewnianych wysoki
W z w i ą z k u z k o m a s a c j ą g r u n t ó w , zwykle na ok. 2 m wznoszony b y ł
k t ó r ą w I I p o ł o w i e ubiegłego stule­ pierwotnie z o k r ą g l a k ó w („chojacia objęta została większość w s i k ó w " ) . B e l k i w ę g ł o w a n e b y ł y po sta­
leżących na obszarze b. K o n g r e ­ r o ś w i e c k u na obłap, z ostatkami wiosek ( C h a r ł u p i a Mała) za „ s t a r ą " .
sówki, pierwotny u k ł a d pól a z s t e r c z ą c y m i nieregularnie na d ł u ­ W rzeczywistości jednak domy w
n i m i dawne roaplanowanie osad gość 80 cm. Dziś w ten sposób w ę ­ całości na słup budowane spotyka
wiejskich uległy znacznej zmianie. g ł o w a n e z r ę b y spotyka się nieraz się bardzo rzadko i to w ś r ó d b u ­
Obecnie w okolicach Sieradza for­ jeszcze (Czechy, pow. Sieradz), j e d ­ d y n k ó w p o c h o d z ą c y c h
dopiero z
mę d o m i n u j ą c ą s t a n o w i ą wsie o n a k ż e w y s t a j ą c e ostatki są o b r ó w - k o ń c a ubiegłego w i e k u . Często na­
kształcie poparcelacyjnym
r z ę d ó ­ nywane piłą w odległości 20 cm od tomiast pazowane s ł u p y stosowane
wek
(Ruda,
Polków,
B a s z k ó w , ściany, a pozostałe odpadki z u ż y w a b y w a j ą pomocniczo w budownictwie
Rzechta i in.), obok k t ó r y c h zda­ się na opał. Powszechne dziś w Sie­ w ę g ł o w y m jako obramienia d r z w i
rzają się r ó w n i e ż k r ó t k i e u l i c ó w k i radzkiem w ę g ł o w a n i e na r y b i ogon i okien, a t a k ż e w ś r o d k u ścian dla
(Monice, M ę k a , Dzigorzew) lub nie­ w y s t ę p u j e już w budynkach liczą­ połączenia ze sobą zbyt k r ó t k i c h be­
wielkie b e z k s z t a ł t n e w i e l o d r o ż n i c e cych około stu lat (Klonowa, pow. lek lub przy dostawianiu nowego
W i e r u s z ó w ) . Węgły ciosane siekie­ b u d y n k u do starego.
r ą p o s i a d a ł y w ó w c z a s f o r m ę dosyć
10 lat sztuki ludowej
woje­ n i e w y k s z t a ł c o n ą , a k o ń c e ich ster­
Najprostsze w n ę t r z e starych sie­
w ó d z t w a łódzkiego. Katalog wysta­ czały n i e r ó w n o na z e w n ą t r z . Dopie­
w y sztuki i r ę k o d z i e ł a ludowego, ro w 80-tych latach ubiegłego stu­ radzkich c h a ł u p ograniczało się do
Łódź 1955, str. 37, Zofia Neymann: lecia b e l k i w ę g ł o w a n e na r y b i ogon sieni i izby. W i a d o m o ś ć o t y m po­
Ludowa
sztuka regionu sieradz­ zaczęto u c i n a ć r ó w n o z licem ściany. daje z a r ó w n o Szaniawski, j a k i d z i ­
siejsi starzy informatorzy. Przed I
kiego.
Obok w ę g ł o w e j w y s t ę p u j e niekie­ w o j n ą ś w i a t o w ą d o m ó w takich, za­
Aniela
Jaskulanka:
Niektóre
zwyczaje pasterskie w Sieradzkiem. dy w budownictwie sieradzkim (Za- mieszkiwanych przez ludzi ubogich,
Prace i M a t e r i a ł y
Etnograficzne, pusta Wielka, C h a r ł u p i a Mała) k o n ­ b y ł o jeszcze dosyć dużo. W czasie
u w a ­ b a d a ń prowadzonych przez e k i p ę
Ł ó d ź — L u b l i n 1951 T. V I I I / I X str. strukcja s u m i k o w o - ł ą t k o w a ,
żana przez m i e s z k a ń c ó w n i e k t ó r y c h PIS w r. 1955 znaleziono w C h a r ł u p i
670 i n.
11

1 0

1 1

U^a^sJ b ^ A A A i J Wwv*J
Tablica II. Wzory profilowanych
„wiatrówek"
i desek zamykających
od
góry
szalowanie zrębu: 1 — Zapusta Mała, 2 — Stefanów
Barczewski,
3 —
Sokolniki,
4 — K ł o c k o , 5,6 — Klonowa,
7 — Z d u ń s k a Wola, 8 —
Klonowa.

299

M a ł e j tego rodzaju c h a ł u p ę pochoi z ą c ą podobno z I p o ł o w y X I X w .
3ień domu została później przedzieł o n a p o p r z e c z n ą ścianą, s k u t k i e m
czego p o w s t a ł o nowe pomieszczenie
u ż y t k o w a n e jako 'kuchnia z w e j ściami od sieni i izby (Tabl. I , 1).
Częściej w ś r ó d starych b u d y n k ó w
spotyka się w Sieradzkiem (np. w
Folkowie, w Czechach) domy obszerniejsze, w k t ó r y c h po jednej
stronie izby mieszkalnej znajduje
się komora, a po drugiej — sień.
Pomieszczenia te są połączone w e w n ę t r a n i e , w ś c i a n i e dłuższej zaś
p o s i a d a j ą wejścia p r o w a d z ą c e z zew n ą t r z do sieni i komory (Tabl. I , 2).
W Sokolnikach (pow. W i e r u s z ó w )

sze, Opoczyńskie, Radomskie, K i e - m i z izby i od pola (Monice, WoźniKi.
leckie k u L u b e l s z c z y ź n i e .
Zapusta Wielka, Tabl. I 6). W K l o Opisane poprzednio domy, s k ł a - nowej i Czechach z d a r z a j ą się domy
d a j ą c e się z sieni, izby i komory, z komorami przy obu ś c i a n a c h szczyz
dwoma
wejściami
w i o d ą c y m i towych (Tabl. I , 10), co w rezultacie
przez sień i k o m o r ę (ryc. 3), posia- daje rozplanowanie analogiczne jak
dają t r a d y c j ę sięgającą w polskim w domach z okolic Łowicza. Czabudownictwie l u d o w y m co najmniej sem zdarza się, że c h a ł u p y
sypierwszej p o ł o w y w i e k u X V I I . metrycznie dwuizbowe stawiali r ó w Liczne analogie znaleźć m o ż n a w niż ludzie m n i e j zamożni. W ó w starszym b u d o w n i c t w i e o p o c z y ń - czas mniejsze pomieszczenie s'mskim, r a d o m s k i m , kieleckim, k r a - żyło jako komora (Zapusta W i e l k o w s k i m (okol. Bochni) i zachodniej ka, Złoczew); przy jednej ze ścian
Lubelszczyzny.
szczytowych
dostawiano
stajnię
W Sieradzkiem domy takie m i e - (Tabl. I , 9) lub boisko. Sień rozw a l i p r z e w a ż n i e gospodarze mniej dzielona poprzecznie u r z ą d z e n i a m i
z a m o ż n i (2—6 m o r g ó w ) , k t ó r z y cza- k o m i n o w y m i b y w a ł a w swej d a l sem dostawiali jako p r z e d ł u ż e n i e szej części u ż y w a n a dawniej jako
1 3

14

\

2

3

A

6

7

8

Tablica 111. Sterczyny
dachowe: 1 — Zapusta Wielka, 2 — Polków,
4 — Rzechta, 5 — Monice, 6 — M ą k a , 7,8 — Czechy.

zanotowany został dom z poł. X I X
w. o analogicznym u k ł a d z i e w n ę t r z ,
k t ó r e g o sień zaopatrzona była w
dwoje d r z w i : jedne w ścianie szczy­
towej, drugie w dłuższej — lico­
wej . W e d ł u g wypowiedzi
infor­
m a t o r ó w jeszcze przed I I w o j n ą
ś w i a t o w ą w y s t ę p o w a ł y w Sokolni­
kach, Złoczowie i in. podobnie roz­
planowane c h a ł u p y typowo w ą s k o frontowe z jednym w e j ś c i e m do
sieni w ścianie szczytowej (ryc. 2).
Należały one do najstarszych we
wsi. Tradycja c h a ł u p
wąskofrontowych jest w Sieradzkiem na ogół
bardzo ż y w a , co jest t y m n a t u r a l niejsze, że teren ten leży na szlaku
chałup wąskofrontowych,
ciągną­
cym się od B a ł t y k u przez Wielko­
polskę, K u j a w y , zachodnie Mazow-

3 —

Czechy,

domu mieszkalnego pomieszczenia k o m ó r k a (z w e j ś c i e m pod sklepio­
gospodarcze, rzadziej z d a r z a ł y się n y m kominem, Tabl. I , 7), obecnie
one u bogatych, z r e g u ł y w z n o s z ą ­ zaś spotyka się tam zwykle k u c h ­
cych zabudowania gospodarcze od­ nię (Tabl. I , 9).
dzielnie.
Stosunkowo nowszą f o r m ę stano­
Trzeci typ, w y s t ę p u j ą c y r ó w n i e ż w i ą domy o rozkładzie d w u t r a k w najstarszym zachowanym do dziś t o w y m , gdzie po k a ż d e j stronie sie­
budownictwie sieradzkim, stanowi ni z n a j d u j ą się dwa pomieszczenia
c h a ł u p a s k ł a d a j ą c a się z d w u po­ mieszkalne (Tabl. I , 11).
mieszczeń rozdzielonych sienią. Je­
Konstrukcja d a c h ó w jest k r o k w i o ­
dynie najbogatsi gospodarze u ż y w a l i wa, przy czym k r o k w i e (zwane t u
obu p o m i e s z c z e ń jako „ c h a ł u p " (izb „kozłami") z w i ą z a n e są u g ó r y „ b u n ­
mieszkalnych),
z których
jedna, tem", dołem w s p i e r a j ą się zaś na
zwykle nieco w i ę k s z a , zaopatrzona p ł a t w i leżącej na wypuszczonych
była w piec kuchenny, druga zaś, Końcach belek stropowych i w y s u ­
mniejsza, służyła jako świetlica. Cza­ niętej przed z r ą b b u d y n k u . Stare
sem przy jednej ze ścian szczyto­ domy k r y t e są dachami czterospa­
wych dostawiano k o m o r ę z w e j ś c i a - d o w y m i . Dach n a c z ó ł k o w y z szalo­
w a n y m szczytem p o j a w i ł się t u je­
Wspomina o nich J ę d r z e j K i - dynie na k r ó t k o , pod koniec ubie­
towicz (Opis o b y c z a j ó w za pano­ głego wieku. Około r. 1900 zaczęły
dwu­
wania Augusta I I I , Wyd. B i b l . Nar., r o z p o w s z e c h n i a ć się dachy
spadowe, k t ó r e powoli
wypierają
Podobne domy z d a r z a j ą się i W r o c ł a w 1950, str. 522).
w innych stronach np. w O p o c z y ń Roman Reinfuss: Z b a d a ń nad formy starsze. W starych domach
skiem ( K a l i n k ó w , Podklasztorze), w s z t u k ą l u d o w ą w Radomskiem, Pol. proporcja widzialnej części z r ę b u
do wysokości dachu w y r a ż a ł a się
G o s t y n i ń s k i e m (Sanniki) i in.
Szt. L u d . 1955, str. 29.
12

13

12

1 4

300

Zwykle stosunkiem 1 : 1,3 l u b 1 : 1,5. rysie, w innych okolicach z w y k l e
Obecnie dachy b u d u j ą
zazwyczaj ozdobnie profilowane, t u są z u p e ł ­
niższe (1 :1). Jako m a t e r i a ł do k r y ­ nie proste i pozbawione j a k i c h k o l ­
cia d a c h ó w służyła dawniej w y ­ w i e k dekoracji. Nie zostały w pełni
łącznie słoma (która i obecnie r ó w ­ wykorzystane nawet możliwości zdo­
stwarzane
przez
rozpo­
nież jeszcze p r z e w a ż a ) . Jedynie za­ bnicze,
możniejsi k r y l i niekiedy domy gon­ wszechnione t u dachy dwuspadowe
t a m i („szyndzioły"), w z g l ę d n i e po­ i n a c z ó ł k o w e . Nieco lepiej przed­
k r y w a l i n i m i grzbiet w z d ł u ż kale­ stawia się sytuacja w okolicach
nicy, r e s z t ę p o s z y w a j ą c słomą na Wieruszowa, gdzie na szczytowych
ścianach
dwuspadowych
dachów
gładko.
W czasach Szaniawskiego okna w y s t ę p u j ą dosyć często ozdobne sza­
chałup
miewały
jeszcze
„szybę lowania. Sporadycznie z d a r z a j ą się
sześciościenną o b s a d z o n ą w ołów". w Sieradzkiem profilowane l u b a ż u ­
l i s t w y na
obramieniach
Starsi informatorowie w s p o m i n a j ą rowane
już t y l k o o m a ł y c h okienkach z 4 dwuspadowych d a c h ó w (tzw. „ w i a ­
szybkami osadzonymi w ramie za­ t r ó w k i " , Tabl. I I ) czy sterczyny da­
m y k a j ą c e j o t w ó r okienny bez m o ż ­ chowe (Tabl. I I I ) , jedynie zaś przy
domach
pochodzących
liwości otwierania. Dopiero przed nowszych
I w o j n ą ś w i a t o w ą p o j a w i ł y się f u ­ p r z e w a ż n i e z okresu m i ę d z y w o j e n ­
t r y n y z o t w i e r a n y m i sześcioszybo- nego i n a l e ż ą c y c h do z a m o ż n i e j ­
wymi
k w a t e r a m i . Okna
b y w a j ą szych gospodarzy spotyka się przed
zwykle wprawiane m i ę d z y dwa s ł u ­ w e j ś c i e m ganki ozdobione kunsz­
py osadzone pionowo w przycie- t o w n ą s t o l a r k ą (ryc. 4). Dawniej
zamiast g a n k ó w budowano czasem
siach.
— ozdoba ścien­
przed w e j ś c i e m do domu rodzaj Ryc. 5. „Pasyjka"
D r z w i o w y k r o j u p r o s t o k ą t n y m przedsionka zbitego z desek, dla na z marszczonego
papieru
glanso(dawniej r ó w n i e ż owalnym, ryc. 2) ochrony wejścia przed zimnem i
wanego. Monice, pow.
Sieradz.
posiadały taflę z trzech l u b czte­ deszczem. Dziś tego rodzaju p r z y ­
rech desek, złączonych poprzeczny­ b u d ó w k i spotyka się r ó w n i e ż w
m i s p l ą g a m i i zbitych k o ł k a m i , za­ chatach ubogich, gdzie służą one
wieszona na d r e w n i a n y m „ b i e g u ­ za rodzaj sionki p r o w a d z ą c e j do
nie". Z a m y k a ł o się je na drewniane k u c h n i przerobionej z dawnej sieni.
zamki i zasuwy, w z g l ę d n i e żelazne Stosunkowo n a j w i ę c e j dbałości o
zamki zapadkowe i skoble. D r z w i w y s t r ó j przejawia się w sposobie
dwudzielne robione na sposób m i e j ­ wykonania t a f l i drzwiowych pocho­
ski zaczęły r o z p o w s z e c h n i a ć się sze­ dzących sprzed I w o j n y ś w i a t o w e j ,
rzej w okresie m i ę d z y w o j e n n y m .
kiedy to na j e d n o s k r z y d ł o w y c h jesz­ stu laty Szaniawski: „ S p r z ę t a m i [...]
Podłóg drewnianych w starszych cze drzwiach u k ł a d a n o r ó ż n e w z o ­ są liczne obrazki świętych na ś c i a ­
c h a ł u p a c h nie było. Z a s t ę p o w a ł y je r y geometryczne i rozetowe z p r o ­ nach przylepione, ł a w k i , p ó ł k i z m i ­
„ t o k i " z ubitej gliny, k t ó r y c h stop­ filowanych po brzegach deseczek. skami, g a r n k a m i i ł y ż k a m i d r e w ­
niowy zanik datuje się od t wojny Bogaciej dekorowane
są
nowsze nianymi, niekiedy stół, skrzynka na
ś w i a t o w e j . P o w a ł a zwana t u „ p o - tafle d r z w i dwudzielnych w z o r o ­ przyodziewek i warsztat do r o ­
s o w ą " b y ł a wykonana z dartych wanych na m a ł o m i a s t e c z k o w y c h .
bienia p ł ó t n a . [Chłop] Nie zna ś w i e ­
desek k ł a d z i o n y c h na b e l k i stropo­
cy, ani lampy, ł u c z y w o z smolnych
we. Od strony strychu dla uszczel­
Dawniej z r ą b c h a ł u p y b y ł z ze­ p i e ń k ó w na kominie zapalone za­
nienia i ciepła polepiano ją w a r ­
w
n
ą t r z i od w e w n ą t r z bielony g l i n ­ stępuje ich miejsce. K r o w a , trzoda
s t w ą gliny. Pod belkami stropowy­
ką,
później wapnem. Jeśli pod j e d ­ lub ciele w s p ó l n i e czasem w n i m
m i w najstarszych c h a ł u p a c h bieg­
n
y
m
dachem z n a j d o w a ł a się część goszczą l u b przynajmniej w k o ­
ła dodatkowa belka poprzeczna zwa­
mieszkalna
i pomieszczenia gospo­ morze, r ó ż n e j m a ś c i k r ó l i k i skaczą
na „ p o d c i ą g " lub „ s i e s t r z a n " .
darcze, bielono z z e w n ą t r z w y ­ po izbie, a przestraszone k r y j ą się
K u r n y c h c h a ł u p w Sieradzkiem łącznie ściany izby (Rzechta, pow. po norach pod łóżkiem."
nie p a m i ę t a j ą nawet najstarsi ludzie. Sieradz). W n i e k t ó r y c h wsiach, j . np.
Szkoda, że autor nie zwrócił u w a ­
U r z ą d z e n i a ogniowe w starych cha­ Woźniki, Zapusta, z d a r z a j ą się do­
ł u p a c h s k ł a d a ł y się z pieca do go­ my, w k t ó r y c h bielenie w y s t ę p u j e gi na różnice, jakie zachodziły
między
umeblowaniem
towania zaopatrzonego od góry w jedynie na obramieniu d r z w i i okien w ó w c z a s
obszerny okap o d p r o w a d z a j ą c y dym t w o r z ą c jasne pasy na ciemnym tle izby biednych i bogatych. Z w y ­
do komina. Z piecem do gotowania ś c i a n y ; czasem pasy albo
d u ż e powiedzi bowiem starych i n f o r m a ­
łączy się duży piec piekarski, k t ó ­ białe k r o p k i zdobią f u t r y n ę d r z w i t o r ó w w y n i k a , że skrzynia a t y m
rego czeluść zwana t u „ k o t l i n ą " (Woźniki). Do z u p e ł n e j rzadkości na­ bardziej s t ó ł - k r z y ż a k jeszcze w I I
w y p a d a ł a na poziomie o ł y t y do go­ leży malowanie wapnem k r z y ż y czy poł. ubiegłego stulecia s t a n o w i ł y do­
towania. Obok stał przybudowany j a k i c h ś m o t y w ó w zdobniczych na wód pewnej zamożności, podczas
gdy biedniejsi zadowalali się ż e r d k ą
pionowy piec „ o g r z e w a l n y " . W n o w ­ drzwiach w e j ś c i o w y c h .
zawieszoną u p o w a ł y jako s p r z ę ­
szych piecach u r z ą d z e n i e do piecze­
nia chleba umieszczane b y w a w co­
J u ż w latach m i ę d z y w o j e n n y c h tem s ł u ż ą c y m do przechowywania
kole pieca do gotowania, skutkiem a czasem i wcześniej z d a r z a ł y się u b r a ń , a zamiast s t o ł ó w u ż y w a l i
czego czeluść wypada niewiele w y ­ po wsiach domy murowane z cegły, ław, przy k t ó r y c h zasiadano do po­
żej ponad poziomem podłogi. W cha­ kryte d a c h ó w k ą . Po drugiej wojnie siłków na pniaczkach. Rozmieszcze­
ł u p a c h z sieniami szczytowymi sto­ ś w i a t o w e j ilość tego rodzaju do­ nie s p r z ę t ó w w dawnej izbie, w e ­
jący w sieni k o m i n s k ł a d a ł się m ó w wydatnie w z r o s ł a p o w o d u j ą c dług relacji i n f o r m a t o r ó w nie o d ­
dawniej z czterech s ł u p ó w g ó r ą k u duże zmiany w w y g l ą d z i e wsi sie­ biega w zasadzie od w s p ó ł c z e s n e g o .
W c h a ł u p a c h z sienią szczytową ł a ­
sobie nachylonych, miedzy k t ó r y m i radzkiej.
wa i stół stoją zwykle pod oknem,
z n a j d o w a ł a się plecionka wylepiona
obydwa k ą t y od strony komory w y ­
gliną. W domach symetrycznie d w u ­
p e ł n i a j ą łóżka, w rogu przy ścianie
izbowych k o m i n b y w a ł najczęściej
Urządzenie
wnętrza
wejściowej znajduje się kredens, a
murowany, w s p ó l n y dla obu izb,
po przeciwnej stronie szafa. Jeśli w
umieszczony w p o ś r o d k u sieni na
Zniszczenia wojenne, o k t ó r y c h
izbie są trzy łóżka i nie ma gdzie
ł u k o w a t o sklepionej podstawie.
wspomniano poprzednio, przyczy­
umieścić szafy, z a s t a w i a j ą n i ą d r z w i
P r y m i t y w n e stosunkowo b u d o w ­ niły się do tego, że Sieradzkie nie od komory. W c h a ł u p a c h symetrycz­
nictwo sieradzkie nie s p r z y j a ł o roz­ obfituje dziś w meble ludowe. Ob­ nie dwuizbowych stół stoi najczęściej
w o j o w i zdobnictwa. W starych do­ raz dawnej izby chłopskiej z tych p o ś r o d k u ściany szczytowej, po jego
mach nawet w y s t a j ą c e na z e w n ą t r z stron w t a k i sposób u t r w a l i ł przed

301

gospodarzy rozpo­
bokach dwa łóżka, pod oknem ł a w a , rzyście (wykonywane w e d ł u g i n ­ zamożniejszych
w k ą c i e przy ścianie w e j ś c i o w e j f o r m a t o r ó w m . in. w Sieradzu) w y ­ w s z e c h n i a ć się tzw. „szafy" lub
p ó ł k i na naczynia l u b kredens, a po szły z mody od dawna, z a s t ą p i o n e „ s e r w a n t k i " s k ł a d a j ą c e się z o t w a r ­
przeciwnej stronie — szafa. Od cza­ m a l o w a n y m i g ł a d k o na kolor zie­ tych p ó ł e k umieszczonych na pod­
su I I w o j n y ś w i a t o w e j szczególnie lony, b r ą z o w y , czerwony lub żółty. stawie w postaci niskiej szafki zao­
tam, gdzie gospodarzami są ludzie
W
niektórych
m i e j s c o w o ś c i a c h patrzonej w dwoje drzwiczek. Na
m ł o d z i lub p r a c u j ą c y zarobkowo w w s p o m i n a j ą informatorzy o zdobie­ p ó ł k a c h ustawiano m i s k i ; g ó r ą zdo­
mieście, spotyka się u k ł a d mebli n i u s k r z y ń naklejankami. W Ł a s k u bił s e r w a n t k ę ozdobnie p r o f i l o w a ­
wzorowany na miejskim ze s t o ł e m np. ojcowie dziś żyjących stolarzy ny „ g r z e b i e ń " . Kredensy p o c h o d z ą ­
na ś r o d k u izby i s t o ł k a m i dookoła. m i e l i w y r a b i a ć skrzynie malowane ce z lat 1900 — 1914 p o s i a d a j ą g ó r ­
Omawianie poszczególnych s p r z ę ­ g ł a d k o , zdobione na ścianie licowej ną część r ó w n i e ż z a o p a t r z o n ą w
t ó w z a c z n ę od opisu łóżek, k t ó r e papierowymi naklejankami przed­ dwoje drzwiczek, przy czym g ó r a
w Sieradzkiem rozpowszechnione b y ­ s t a w i a j ą c y m i postacie ludzkie l u b i dół s t a n o w i ą konstrukcyjnie ca­
ły j u ż przed stu laty nawet w ś r ó d z w i e r z ę c e (ptaki). Wzory te k u p o ­ łość.
ludności mniej z a m o ż n e j . P o c z ą t ­ wano w sklepach a czasem spro­
Prymitywne sprzęty wypełniające
kowo m i a ł y p o s t a ć p ł a s k i e j skrzyn­ wadzano z Poznania. Ojciec Jana dawne w n ę t r z e w y k o n y w a l i sobie
k i na wysokich nogach, a w y k o n y ­
wano je z nieheblowanych desek,
zbitych d r e w n i a n y m i k o ł k a m i . Z cza­
sem dopiero p r z y j ę ł y się łóżka, w
k t ó r y c h boki k r ó t k i e b y ł y wyższe
od długich. M n i e j w i ę c e j od I w o j ­
ny ś w i a t o w e j boki k r ó t k i e otrzy­
m u j ą od g ó r y ozdobnie profilowane
wycięcia l u b w o^óle k s z t a ł t y bar­
dziej „ w y m y ś l n e " — owalne czy
koliste — b y w a j ą też zdobione t o ­
czonymi w a ł k a m i . Nogi łóżek p r z y ­
b i e r a j ą formy esowato w y g i ę t e l u b
toczone.
Nieodzowny s p r z ę t w d a w n y m
w n ę t r z u s t a n o w i ł y ł a w y . U bied­
niejszych
były
to proste
deski
wsparte na czterech
drążkowych
nogach i służyły z a r ó w n o do sie­
dzenia,
jak
ustawienia
naczyń
podczas posiłków. Zamożniejsi po­
siadali r ó w n i e ż ł a w y z ozdobnie
w y c i n a n y m i oparciami, ustawiane
Ryc. 6. Pająk „krystaliczny"
wykonany
przez
przy ścianie pod oknem lub w z d ł u ż
Rozalię Slipek. Monice, pow. Sieradz.
łóżka. Na noc odwracano ja opar­
ciem k u izbie p o s z e r z a j ą c w ten
sposób miejsce do spania. Ł a w zao­
patrzonych pod siedzeniem w skrzy­
nię służącą do spania, czyli tzw.
gdzie indziej „ ś l a b a n ó w " , w Sie­ Purskiego, stolarza z Sieradza, w y ­ zwykle
sami
właściciele;
tylko
radzkiem nie u ż y w a n o , z d a r z a ł y się k o n y w a ł dla c h ł o p ó w skrzynie g ł a d ­ skrzynie kupowano od stolarzy na
natomiast ł a w y ze s k r z y n i ą , w k t ó ­ ko na jeden kolor malowane, k t ó r e targach. Pod koniec ubiegłego stu­
po w e w n ę t r z n e j stronie w i e k a zdo­ lecia — zwłaszcza bogatsi — zaczęli
rych przechowywano ubrania.
G ł ó w n y m s p r z ę t e m u ż y w a n y m do bione b y ł y n a k l e j a n y m i b a r w n y m i , r ó w n i e ż k u p o w a ć stolarskiej roboty
tego celu były jednak skrzynie i k u ­ w y c i n a n k a m i p r z e d s t a w i a j ą c y m i k o ­ zdobione ł a w y z oparciami, łóżka,
fry. Skrzynie z drzewa sosnowego guty, k w i a t y i t p . P r z e d o s t a w a ł y się s e r w a n t k i krzesła. W okresie t y m
p o s i a d a ł y w y m i a r y dosyć ujednoli­ też na teren Sieradzkiego skrzynie w a ż n ą r o l ę w rozwoju sieradzkiego
cone (zwykle
100 X 65 X 50 cm), wzorzyście „ m a z e r o w a n e " sprzeda­ meblarstwa ludowego o d e g r a ł y opodstawy m i a ł y dwudzielne, zaopa­ wane przez stolarzy ze Z d u ń s k i e j środki stolarskie zgrupowane po
trzone niekiedy w kółka. W e w n ą t r z Woli. Przy k o ń c u ubiegłego stulecia miastach i miasteczkach, j a k Ł a s k ,
Wola,
przy j e d n y m z b o k ó w z n a j d o w a ł się zaczęły w c h o d z i ć w m o d ę k u f r y o Widawa, Sieradz, Z d u ń s k a
p ó ł s k r z y n e k . Czasem z d a r z a ł y się w y d ę t y m w i e k u i z w ę ż a j ą c y c h się k u Złoczew, Burzenin i in. Liczba sto­
skrzynie ze s k r y t k ą
umieszczoną dołowi ś c i a n a c h szczytowych, malo­ larzy po miastach b y ł a dosyć znacz­
między p o d w ó j n y m dnem. Najstarsi wane na zielono lub b r ą z o w o ; całą na. W samym Ł a s k u nie istniejący
informatorzy, j . np. Rozalia Gołąb ich d e k o r a c j ę s t a n o w i ł y niezbyt bo­ już od lat 60 cech stolarski s k u p i a ł
z Monie, p a m i ę t a j ą , że n i e g d y ś b y ł y gate okucia wycinane z p a s ó w b l a ­ w ó w c z a s 36 członków. W okresie
w Sieradzkiem skrzynie malowane chy. Bogatsi zamawiali sobie k u f r y m i ę d z y w o j e n n y m p r a c o w a ł o w Ł a s ­
w „rózgi" i „ziela w doniczkach". z okuciami m o s i ę ż n y m i . Szafy, k t ó ­ k u jeszcze 30 stolarzy, obecnie zaś
W i a d o m o ś ć t ę p o t w i e r d z i ł 80-letni re ostatecznie w y p a r ł y z izby sie­ jest ich tam 4 l u b 5.
Felicjan Sikorski, stolarz z Burze­ radzkiej skrzynie i k u f r y , m i a ł y
Większość stolarzy m a ł o m i a s t e c z ­
nina, k t ó r y w swej młodości sam p o j a w i ć się na t y m terenie j u ż w kowych w y k o n y w a ł a s p r z ę t y „dla
jeszcze skrzynie takie robił. Były ostatnim dwudziestoleciu ubiegłego miasta" i „ j a r m a r c z n e " . Pierwsze,
one czerwone, na licu m i a ł y w y ­ wieku. P o c z ą t k o w o posiadali je t y l ­ robione na z a m ó w i e n i e , ze szlachet­
o d r ę b n i o n e dwa pola, a na nich ko najbogatsi, obecnie są j u ż bardzo niejszych g a t u n k ó w drewna, sprze­
malowane doniczki z „ z i e l a m i " w rozpowszechnione. Szafy b y ł y z w y k ­ dawano na miejscu w pracowni,
kolorze zielonym, b i a ł y m , r ó ż o w y m le gładkie, m a ł o zdobione, m a l o w a ­ drugie — z drzewa sosnowego m a ­
i i n . Podobnie zdobione b y w a ł o ne na jeden kolor, rzadziej „ m a z e ­ lowanego olejno, czasem mazerowawieko z tą różnicą, że czasem kolo­ rowane". W e w n ą t r z w y k l e j a n o je nego — sprzedawano na targach czy
ry r o ś l i n n e j dekoracji b y ł y nieco niekiedy ozdobnym papierem.
to miejscowych, czy w innych m i a ­
inne. W czasie b a d a ń odkryto we
Do przechowywania n a c z y ń u ż y ­ steczkach. Stolarze z Ł a s k a np. w o ­
wsi Czechy s t a r ą s k r z y n i ę malowa­ wano dawniej g ł ó w n i e w i s z ą c y c h zili swe w y r o b y do Z d u ń s k i e j W o l i ,
ną, tak jednak zniszczoną, że prócz półek, z k t ó r y c h jedna — zazwyczaj Widawy, Szadka, Pabianic, L u t o ś l a d ó w ramek o g r a n i c z a j ą c y c h pola ś r o d k o w a — p o s i a d a ł a w z d ł u ż k r a ­ mirska, ze Złoczewa z a ś — do Sie­
niczego j u ż na niej nie dało się wędzi otwory do zatykania łyżek. radza, Wielunia i i n . W Z d u ń s k i e j
odczytać. Skrzynie malowane wzo- Pod koniec X I X w. zaczęły w ś r ó d W o l i prócz w y r o b ó w miejscowych
t

302

m o ż n a było Spotkać s p r z ę t y p r z y ­ pieru p r o m i e n i ś c i e zmarszczonego. ria w y r a b i a ć z a r ó w n o t k a n i n y inia-'
w o ż o n e przez stolarzy z Błaszek, Nowsze od nich b y ł y k o r o n k i „ o r - ne, j a k i w e ł n i a n e , z k t ó r y c h szyto
Ł a s k a , Łęczycy. P e w n ą r o l ę w roz­ giniowe" robione p o c z ą t k o w o z g ł a d ­ n a s t ę p n i e p i ę k n e sieradzkie ubio­
w o j u r z e m i o s ł a stolarskiego w oko­ kiej a później z m i ę t e j b i b u ł y . Po­ ry ludowe.
Do w y r o b ó w lnianych n a l e ż a ł y
licach Łęczycy i Sieradza odegrali dobne „ c a c u s z k a " jak m i ę d z y ob­
koloniści niemieccy, u k t ó r y c h u - razami nalepiano też dookoła okien przede wszystkim r ó ż n e g o gatun­
czyli się często swego zawodu o j ­ na futrynie i po jej bokach. B e l k i k u b i a ł e p ł ó t n a , oprócz tego tkano
lub też m a t e r i a ł y kolorowe, najczęściej
cowie dzisiejszych stolarzy. Nato­ stropu zdobiono „ k o z o k a m i "
miast Żydzi, k t ó r z y np. w Kielec- „ l a l k a m i " , t j . pasowymi w y c i n a n k a ­ b i a ł o - c z a r n e w d r o b n ą k r a t k ę , u ż y ­
czyźnie posiadali liczne pracownie m i o motywach figuralnych w po­ wane na m ę s k i e spodnie i obłoczki
stolarskie (np. w Chmielniku), t u staci szeregu t r z y m a j ą c y c h się za na pościel, lub pasiaki w . drobne
prawie z u p e ł n i e swej działalności ręce sylwetek mężczyzn lub k o b i e t . p r ą ż k i o niewielkiej ilości k o l o r ó w
Czasem pas „ k o z o k ó w " umieszczano ( p r z y k ł a d r a p o r t u : 10 nitek czar­
nie przejawili.
W pracowni stolarskiej w y k o n y ­ też nad oknami. Przy w y k o n y w a ­ nych, 2 czerwone, 10 czarnych, 2
wane b y ł y zasadniczo wszystkie niu wycinanek u n i k a ł y kobiety kolo­ białe) u ż y w a n e przez kobiety na
czynności z w i ą z a n e z w y r o b e m i de­ r ó w ciemnych ( „ s m u t n y c h " ) . N a j - powszednie fartuchy „ d o chodu".
Z t k a n i n czysto w e ł n i a n y c h w y ­
k o r a c j ą mebli. Dopiero z p o c z ą t k i e m bogaciej zdobiono izby w okresie
okresu m i ę d z y w o j e n n e g o , gdy stały Wielkanocy, wtedy to, jak opowia­ rabiano t y l k o sukno na sukmany
się modne s p r z ę t y zdobione p ł a s k o ­ da 90-letnia Józefa Balcerzak „ j e d ­ jednobarwne białe, szare (z w e ł n y
r z e ź b a m i w z o r o w a n y m i na meblach na w y n o s i ł a się nad d r u g ą " . W czarnej mieszanej z białą), grana­
d r o b n o m i e s z c z a ń s k i c h , do w y k o n y ­ oknach zawieszano f i r a n k i pracowi­ towe lub czarne, k t ó r e n a s t ę p n i e
znajdują­
wania ozdób a n g a ż o w a l i stolarze cie wycinane z białej b i b u ł k i . Nie­ folowano w f duszkach
niekiedy
specjalistów
snycerzy. z n a n ą w dotychczasowych p u b l i k a ­ cych się zwykle przy m ł y n a c h .
cjach
d
e
k
o
r
a
c
j
ą
izby
sieradzkiej
R z e ź b i e n i e m ozdób dla stolarzy zaj­
Najciekawiej z p u n k t u widzenia
m o w a ł się np. niejaki W o ź n i a k ze były tzw. „ p a s y j k i " odkryte przez artystycznego p r z e d s t a w i a j ą się t k a ­
Z d u ń s k i e j W o l i czy J ó z e i U r b a n o w ­ u c z e s t n i k ó w b a d a ń w Monicach. niny pasiaste u ż y w a n e na stroje
Wykonywano je z czterech wachla- kobiece i m ę s k i e , tkane splotem
ski z Sieradza.
r z y k ó w drobno marszczonego pa­
Zdobnictwo w n ę t r z a b y ł o jeszcze pieru kolorowego, przymocowanych rypsu p ł ó c i e n n e g o w e ł n i a n y m w ą ­
przed 50 laty na wsi sieradzkiej do­ do ukrytego z t y ł u s t e l a ż y k a z dwu t k i e m na lnianej l u b b a w e ł n i a n e j
syć bogate. S k ł a d a ł y się na nie raa- na k r z y ż złożonych drewienek (ryc. osnowie. Z a r ó w n o ich kolorystyka,
l a t u r y ścienne, w y c i n a n k i oraz pa­ 5). Pasyjki zawieszało się na ścia­ j a k i budowa r a p o r t ó w przechodzi­
jąki,
którymi
zdobiono
p o w a ł y . nie szczytowej izby w d r u g i m sze­ ły szereg zmian, k t ó r y c h koleje na
Estetyczny w y g l ą d w n ę t r z a podno­ regu p o m i ę d z y mniejszymi obrazka­ przestrzeni ostatnitn stu lat d a d z ą
siły haftowane p ł a c h t y tzw. „ k o ł ­ m i ś w i ę t y m i . U z u p e ł n i e n i e dekoracji się w p r z y b l i ż e n i u o d t w o r z y ć . We­
d r y " u ż y w a n e do n a k r y w a n i a łóżek. w n ę t r z a s t a n o w i ł y wykonane z b i ­ d ł u g d w ó c h najstarszych informatorek — stuletniej M a r i a n n y OgrabMalatury
występujące
jeszcze b u ł e k i kolrj-owej b i b u ł y
p a j ą k i kowej i 97-letniej M a r i i Stadkiewicz
przed I w o j n ą ś w i a t o w ą s p o t k a ć krystaliczne (ryc. 6), robione z pie­
z Monie — w e ł n i a k i , w k t ó r y c h cho­
b y ł o m o ż n a z a r ó w n o w sieniach rza lub nizane z grochu — ż y r a n ­
dziły ich m a t k i i babki b y ł y ciemno­
(duże b i a ł e k r o p k i na tle z r ę b u su­ dolowe, w z g l ę d n i e plecione ze słomy
granatowe lub
czarne w
białe
r o w y m lub m a l o w a n y m g l i n k ą na owijanej k o l o r o w ą b i b u ł ą
p a j ą k i „ b r ą ż k i " . Raportu tych t k a n i n nie
żó':to), j a k i w izbach, gdzie na tarczowate, oraz bukiety b i b u ł k o ­
u d a ł o się d o k ł a d n i e ustalić. W e d ł u g
bielonej ścianie w y k o n y w a n o nie­ w y c h sztucznych k w i a t ó w , k t ó r y m i
Ograbkowej m i a ł y to b y ć jednako­
b i e s k ą f a r b ą r o ś l i n n e wzory (Mo­ stroiło się obrazy i domowe o ł t a ­
wej szerokości paski s k ł a d a j ą c e się
nice). G ł ó w n ą d e k o r a c j ę s t a n o w i ł y rzyki.
z 5 nitek b i a ł y c h i t y l u ż czarnych
jednak w y c i n a n k i . Dziś, m i m o że
w z g l ę d n i e granatowych, Stadkiewiwiele kobiet umie je jeszcze w y k o ­
czowa zaś utrzymuje stanowczo, że
nać, w izbach spotyka się je bar­
T k a c t w o
ciemne tło było szerokie „na dwa
dzo rzadko, gdyż „już nie moda",
palce", b i a ł e zaś p r ą ż k i — „ n i k n ą ­
j a k w y j a ś n i a j ą informatorki.
Wy­
Tkactwo posiada w Sieradzkiem ce" i bardzo „ d r o b n i u t k i e " . Oby­
cinanek nie b ę d ę na t y m miejscu stare tradycje. J u ż w w i e k u X V I
dwie i n f o r m a t o r k i nosiły już w e ł ­
szerzej o p i s y w a ł a , gdyż zostały one w Sieradzu i k i l k u innych miejsco­
niaki o tle czerwonym (szerokość
d o k ł a d n i e j o m ó w i o n e gdzie i n d z i e j , wościach w bliższej i dalszej oko­
p a s ó w 1,5 — 10 cm) w drobne p r ą ż ­
z a j m ę się t y l k o ich f u n k c j ą w deko­ licy (Szadek, Warta, U n i e j ó w , W o l ­
k i kolorowe, p o c z ą t k o w o
ciemne
r a c j i w n ę t r z a . Koliste
w z g l ę d n i e borz, Brzeziny) istniała silnie roz­
(fioletowe, b r ą z o w e , czarne), k t ó r e
k w a d r a t o w e „ c a c u s z k a " nalepiano w i n i ę t a produkcja t a ń s z y c h gatun­
dopiero w czasach znacznie p ó ź n i e j ­
przede wszystkim na ścianie szczy­ k ó w sukna, tzw. „polskiego" lub
szych ożywiły się b a r w a m i j a s k r a w towej na przeciw wejścia, gdzie w i ­ „chłopskiego", u ż y w a n e g o
głównie szymi — żółtą, zieloną, szafirową;
siał r z ą d u k o ś n i e nachylonych obra­ przez w a r s t w y u b o ż s z e .
Nie po­ p r ą ż k i te dawniej pojedyncze p ó ź ­
zów ś w i ę t y c h , poniżej k t ó r y c h znaj­ zostało to zapewne bez w p ł y w u na
niej p o d w o i ł y się (tzw. „ p o r k i " t j .
d o w a ł się czasem drugi szereg p ^ - tkactwo ludowe, k t ó r e jeszcze w
pary np. b i a ł a z zieloną), potroiły
sko powieszonych m a ł y c h o b r a z k ó w X I X w. b y ł o t u po wsiach po­
itd., t w o r z ą c z czasem barwne szla­
p r o s t o k ą t n y c h lub owalnych. W y ­ wszechnie uprawiane. Niemal k a ż d a
k i , pasy s k ł a d a j ą c e się nawet z 6
cinanki umieszczano najczęściej po kobieta wiejska u m i a ł a do niedawp r ą ż k ó w u ł o ż o n y c h pod w z g l ę d e m
dwie w lukach m i ę d z y obrazami.
kolorystycznym
symetrycznie
lub
Na ś c i a n a c h wolnych od o b r a z ó w
asymetrycznie. Jeszcze w r. 1899,
naklejano tzw. „ r ó z g i " w postaci
M y l i się Józef Grabowski p i ­ j a k p i s a ł a Ignacja P i ą t k o w s k a , czer­
trzech r o z c h o d z ą c y c h się z jednego sząc, że „lalki sieradzkie zwane
wone tło w e ł n i a k ó w b y ł o w stroju
p u n k t u g a ł ą z e k u ł o ż o n y c h z o w a l ­ „ k o z o k a m i " lub „ c h ł o p a k a m i " zna­
kobiecym powszechne, jedynie do
nych listków w y c i ę t y c h z koloro­ my t y l k o z postaci m ę s k i c h o for­
ś l u b u nie w k ł a d a ł y czerwonych w e ł ­
wego papieru. Dookoła l i s t k ó w w y ­ mach bardziej realistycznych" (Wy­
n i a k ó w , gdyż kolor ten m ó g ł b y i m
konany b y ł kontur z kropek malo­ cinanka ludowa, Warszawa
1955, p r z y n i e ś ć nieszczęście. Ok. r. 1910,
wanych n i e b i e s k ą f a r b ą ( z w a n ą l a k ­ str. 95).
jak
stwierdza Graeve, czerwone
musem).
Czasem zawieszano
na
W Sieradzkiem r ó w n i e często j a k w e ł n i a k i w w ą s k i e kolorowe pa­
ś c i a n a c h tzw. „ k o r o n k i " s k ł a d a j ą c e
ł e c z k i b y ł y jeszcze w Sieradzkiem
się z d w u rozłożonych na boki pa­ postacie m ę s k i e w y s t ę p o w a ł y jako
bardzo rozpowszechnione, ale w nie­
pierowych w s t ę g złączonych k o l i ­ motyw wycinanek f i g u r k i kobiet.
tego
rodzaju
p r z y k ł a d ó w k t ó r y c h wsiach p o j a w i a ł a się i nowa
stym zwornikiem z kolorowego pa- K i l k a
znajduje się w a r c h i w u m Sekcji moda, co w y r a ż a ł o się b ą d ź wzboga­
ceniem kolorystycznym i poszerze­
Badania Plastyki L u d o w e j PIS.
Antoni Mączak:
Sukiennictwo niem s z l a k ó w barwnych, b ą d ź też
Zofia C i e ś l a - R e i n f u s s o w a : Z w y ­ wielkopolskie X I V — X V I I wieku, z m i a n ą koloru t ł a ; w ten sposób zastawy wycinanek...
Warszawa 1955, str. 245.
!0

15

17

1 6

1 7

1 5

303

Ryc. 7. Kobieta
w
starodawnym
czepku. Charłupia
Mała, pow.
Sie­
radz. Fot. ze zdjęcia
reprodukowa­
nego we „Wsi Ilustrowanej",
1911
rok.
Ryc. 8. Kobieto to pasiastym
„far­
tuchu". Woźniki,
pow.
Sieradz.

p o c z ą t k o w a n e zostało znaczne zróż­ cerki m ę s k i e nie odbiegały zasad­ ła nieco d ł u ż e j . Po ś m i e r c i w ł a ś c i ­
nicowanie p a s i a k ó w sieradzkich.
niczo pod w z g l ę d e m kolorystycz­ ciela prowadzili ją jeszcze przez lat
W
Bogumiłowie,
Wiechucicach, nym od m a t e r i a ł ó w u ż y w a n y c h do k i l k a jego synowie.
W Klonowej farbiarnia i drukarnie
Zalesiu, C h a r ł u p i
Małej,
Suchej, szycia „ w e ł n i a k ó w " ; r ó ż n i c e zacho­
Polkowie itd., obok p a s i a k ó w o tle dziły g ł ó w n i e w budowie r a p o r t ó w t k a n i n i s t n i a ł y j u ż pod koniec X I X
czerwonym zaczęto t k a ć granatowe, (np. szerokość p r ą ż k ó w b y ł a nieco w. (inf. A n t o n i K w i a t k o w s k i 1. 72
i Walenty Wrzeciniarz 1. 76). „ F a l zielone, w Męce — modre. Podczas większa niż w w e ł n i a k a c h ) .
biernie" p r o w a d z i ł Niemiec Richter
gdy kobiety z M ę k i , Rudy czy M i ­
z a t r u d n i a j ą c 30—40 osób. D r u k o w a ­
chowa w y r a b i a ł y pasiaki w drobne
Farbiarstwo
i
druki
no na specjalnych stołach przy po­
paseczki, mieszkanki Jezior wolały
na
płótnie
mocy drewnianych k l o c k ó w . " Kolor
„ b r ą ż k i " szerokie.
tła b y ł zwykle granatowy l u b czar­
J u ż Graeve sygnalizuje, że na te­
Wełnę
na
tkaniny
otrzymaną
renie Sieradzkiego zaczyna poja­ z w ł a s n e j hodowli owiec (należą­ ny, z a ś wzory b i a ł e l u b czerwone.
w i a ć się w tkactwie „ m o d a ł o w i c ­ cych do rasy „ ś w i n i a r e k " ) farbowa­ Były to w ę ż y k i , k r o p k i , k w i a t k i , ga­
k a " w n o s z ą c a z a r ó w n o zmiany w no na odpowiednie kolory u m a ł o ­ łązki i t p . P ł ó t n a d o s t a r c z a ł y do
kolorystyce (większa ilość barw), miasteczkowych farbiarzy. Do dziś drukowania b ą d ź f a b r y k i z Łodzi,
j a k i w budowie r a p o r t u (szlaki istnieją jeszcze tego rodzaju far- d o k ą d gotowy towar z powrotem
z szerokich p a s k ó w ) . Moda ta m i ­ biarnie w Ł a s k u , Sieradzu, Z d u ń ­ odsyłano, b ą d ź też chłopi z w ł a s ­
nęła około r. 1920 i dziś j u ż m a ł o skiej W o l i oraz we w s i K l o n o w e j ; nych w a r s z t a t ó w tkackich. Podobna
„ f a l b i e r n i a " istniała r ó w n i e ż w Pa­
k t ó r a kobieta tka „po ł o w i c k u " . Być dawniej przy n i e k t ó r y c h
farbiarzamknięta,
może łączy się to w j a k i ś sposób niach czynne b y ł y r ó w n i e ż r ę c z n e bianicach, ale została
z n o w ą m o d ą , k t ó r a p r z y s z ł a do drukarnie płócien. W Sieradzu d r u ­ gdyż nie w y t r z y m y w a ł a k o n k u r e n c j i
Sieradzkiego w okresie m i ę d z y w o ­ k a r n i ę t a k ą p o s i a d a ł Niemiec Dres- Klonowej. Klonowskie d r u k i b y ł y
j e n n y m (z Opoczyńskiego?). Polega s l e r ; w Z d u ń s k i e j W o l i ok. r. lepsze, p o n i e w a ż n a d a w a ł y się do
ona na tzw. „ p r z e w ł ó c z c e " , czyli 1900 p o w s t a ł y dwie farbiarnie p ł ó ­ prania, podczas gdy z pabianickich
zdobieniu w e ł n i a k a przez przewle­ cien, z k t ó r y c h jedna n a l e ż a ł a do „ m a l o w a n i e schodziło". Po I w o j ­
kanie w z d ł u ż w ą t k u iglicą żelazną niejakiego K u ź n i c k i e g o ; w obu d r u ­ nie ś w i a t o w e j spadkobiercy Richte­
lub z gęsiego p i ó r a grubej, n a j c z ę ­ kowano p ł ó t n a na kolor granatowy ra popadli w długi i zmuszeni zo­
ściej białej n i t k i . Przewleka się w w b i a ł e paski i k w i a t k i . Po wsiach stali do s p r z e d a ż y farbiarni. K u p i ł
ten sposób, że w r ó w n y c h i nie­ szyto z nich m ę s k i e spodnie, k o ­ ją S t a n i s ł a w B i j a k z L u t u t o w a , k t ó ­
w i e l k i c h o d s t ę p a c h chwyta się igłą biece fartuchy oraz „ o k r y w k i na r y jeszcze j a k i ś czas p r o w a d z i ł d r u ­
osnowy raz z góry, d r u g i raz z dołu ramiona". Obydwa warsztaty były k a r n i ę , ale w k o ń c u z a p r z e s t a ł ogra­
tkaniny, co stwarza efekt przypo­ czynne do I w o j n y ś w i a t o w e j , przy niczając się w y ł ą c z n i e do farbowa­
m i n a j ą c y szereg nanizanych obok czym pracownia K u ź n i c k i e g o t r w a - nia w e ł n y . Od Bijaka o d k u p i ł far­
biarnie niejaki Weicht, k t ó r e g o syn
siebie elipsowatych oczek, zwanych
w Sieradzkiem „ p e r e ł k a m i " (Monice).
Roman Reinfuss: Polskie d r u k i
T k a n i n y pasiaste u ż y w a n e na w e ł ­ ludowe na p ł ó t n i e , Warszawa 1953,
Roman Reinfuss: Polskie d r u ­
niane zapaski oraz spodnie i spen- str. 245.
ki
str. 50 i n.
18

1 8

1 8

304

ńa
Śżyję,
zapinariyrłi
Tomasz prowadzi j ą w
Kioriówej wycięciefK
do dziś. Z i n n y c h miejscowości, w z przodu na guziczki) i doszytej do
spódnicy
k t ó r y c h z n a j d o w a ł y się drukarnie, niej szerokiej fałdzistej
wymieniają
informatorzy Łęczycę, pozbawionej f a ł d ó w jedynie z przo­
gdzie na b i a ł y m tle t k a n i n y „ w y ­ du, w p a r t i i okrytej fartuchem. K o ­
bijano" niebieskie wzory. P ł ó t n a biety biedniejsze szyły „ s z n u r ó w k i "
takiego u ż y w a n o na m ę s k i e „ p o r t k i " . z t a ń s z y c h m a t e r i a ł ó w kupnych lub
nawet z s a m o d z i a ł o w e g o p ł ó t n a , co
było niewidoczne, gdyż na w e ł n i a k
S t r ó j
w k ł a d a n o jeszcze kaftanik.
S t r ó j l u d o w y powszechny w Sie­
W e d ł u g informacji
wspomnianej
radzkiem jeszcze przed I w o j n ą ś w i a ­ już poprzednio Ograbkowej w okre­
t o w ą noszony jest obecnie niemal sie powstania w r. 1863 starsze k o ­
w y ł ą c z n i e przez kobiety i to g ł ó w ­ biety nosiły w e ł n i a k i czarne lub
nie na uroczystości i ś w i ę t a , m ę ż ­ granatowe w białe p r ą ż k i ; w pracy
czyźni natomiast zarzucili go j u ż Szaniawskiego nie znajdujemy nie­
prawie z u p e ł n i e .
stety w tej sprawie ż a d n e j wska­
Opis z a c z n ę od u b i o r ó w kobie­ zówki.
cych.
Jak
rozwijała
się kolorystyka
D z i e w c z ę t a czesały się w w a r k o ­ w e ł n i a k ó w w czasach późniejszych,
cze, k t ó r e na codzień u p i n a ł y na w i e m y z u s t ę p u o tkactwie. Za­
głowie, w d n i ś w i ą t e c z n e z a ś spusz­ r ó w n o staniki, j a k i spódnice po­
czały na plecy w i ą ż ą c na k o ń c u s i a d a ł y zawsze pionowy u k ł a d p r ą ż ­
kwiecistą
wstążką.
Szaniawski k ó w . W e ł n i a k i , k t ó r e nosiła w swej
wspomina o zwyczaju noszenia c h u ­ młodości stuletnia Ograbkowa, były
stek przyozdobionych z a t k n i ę t y m i zdobione u d o ł u j e d n y m szerszym,
k w i a t a m i . Ostatnio u ż y w a ł y dziew­ w z g l ę d n i e dwoma w ę ż s z y m i paska­
częta jako nakrycia g ł o w y chustek m i z czarnego aksamitu lub cajgu,
perkalowych, a od ś w i ę t a w e ł n i a ­ po obu zaś stronach tych p a s k ó w
nych cienkich „ m a r y n u s e k " w k o ­ biegły 2 albo 3 z a k ł a d e c z k i . K r a ­
lorze p r z e w a ż n i e czerwonym l u b w ę d ź dolna spódnicy w y k o ń c z o n a
zielonym, z w i ą z a n y c h w gruby w ę ­ b y ł a „szczoteczką", a od spodu pod­
zeł na potylicy. M ę ż a t k o m po ś l u ­ szyta s z e r o k ą na 20 cm l i s t w ą z i n ­
bie obcinano dawniej w ł o s y n a k r y ­ nego m a t e r i a ł u . Stanik z a p i n a ł się
w a j ą c j e d n o c z e ś n i e g ł o w ę czepcem, na m a ł e błyszczące kolorowe g u ­
k t ó r y stale j u ż nosiły „ d o parady". ziczki; przez plecy — od pasa aż
Czepki noszone przez b a b k i 70-let- pod pachy — biegły dwa paski czar­
nich i n f o r m a t o r ó w m i a ł y b y ć duże, nego aksamitu l u b cajgu. D w a takie
z Mnichowa,
pow.
s p a d a j ą c e na plecy (ryc. 7). Zwano same paski naszyte poziomo zdobi­ Ryc. 9. Chłop
reproduko­
je „ s a d ł a m i " l u b „ k o p a m i " . W y k o ­ ły p r z ó d p o w y ż e j piersi (ryc. 7). Sieradz. Fot. ze zdjęcia
1911
nane b y ł y z b i a ł e g o t i u l u haftowane­ Ubiorem nowszym od w e ł n i a k a jest wanego we „Wsi Ilustrowanej",
rok.
go w „ p ą c z k i " l u b „ p a z u r k i " i ozdo­ „stonik", k t ó r y w s z e d ł w m o d ę pod
bione w o k ó ł t w a r z y g u f r o w a n ą r y ż - koniec u b i e g ł e g o w i e k u . P o c z ą t k o w o
ką, ponad k t ó r ą w i ą z a n o na czepcu nosiły je w y ł ą c z n i e „drogie", t j .
skręconą jedwabną chustkę
n a j ­ bogate panny. „ S t o n i k i " szyte b y ł y
częściej zieloną l u b
a m a r a n t o w ą z „ k a ź m i r u " , czyli cienkiej w e ł e n k i
(tzw. „ j e d w a b ó w k ę " l u b „ j e d w a b n i - jednobarwnej r ó ż o w e j albo zielonej,
cę"). Jednak j u ż m a t k i wspomnia­ w z g l ę d n i e z kwiecistej zwanej t u
nych i n f o r m a t o r ó w nosiły czepce „ m e r y n u s e m " l u b „ t y b e t e m " . K r ó j
znacznie mniejsze zwane „ s r o c z k a ­ m i a ł y identyczny j a k w e ł n i a k i z t y m ,
m i " . Były one r ó w n i e ż z haftowa­ że m i ę d z y s z n u r ó w k ę a spódnicę
nego t i u l u , z przodu z a ś p o s i a d a ł y wszywano pasek silnie ściskający
2 w s t ę g i tiulowe s z e r o k o ś c i 15 cm, talię. Ozdobą s z n u r ó w k i b y ł y dwie
k t ó r e w i ą z a n o nisko pod b r o d ą w w s t a w k i po obu stronach zapięcia
k o k a r d ę (ryc. 8). Sroczek nie prze­ na piersiach, ułożone w drobniutkie
w i ą z y w a n o j u ż j e d w a b n y m i w s t ą ż ­ k o n t r a f a ł d z i k i , k t ó r e rozchylone i
k a m i . Zwyczaj obcinania
w ł o s ó w przytrzymane k o l o r o w ą n i t k ą u m ę ż a t k o m , podobnie j a k i noszenia p i ę k s z a ł y cały p r z ó d (ryc. 9). Z tyłu
czepców, d o t r w a ł niekiedy do I I na plecach z n a j d o w a ł y się z a k ł a d k i ,
wojny światowej.
b i e g n ą c e ł u k o w a t o od pasa k u ś r o d ­
k o w i pach. I dziś jeszcze n i e k t ó r e
Koszule, k r o j u
przyramkowego, kobiety s p r a w i a j ą sobie takie stani­
szyto z s a m o d z i a ł o w e g o
lnianego k i . S p ó d n i c e zdobione b y ł y aksamit­
p ł ó t n a . Sięgały one do p o ł o w y ł y ­ k a m i naszywanymi u dołu.
dek, od pasa m i a ł y doszyty tzw.
„ n a d o ł e k " z p ł ó t n a zgrzebnego. R ę ­
Graeve wspomina t e ż o sieradz­
k a w y b y ł y długie, d o s y ć szerokie, kich s p ó d n i c a c h z fabrycznej lamy,
przy n a p i ą s t k u zmarszczone i wszy­ barchanu i t p . zwanych w Rudzie
te w mankiet z a k o ń c z o n y „ f r y z k ą " „ o b r a c a j k a m i " ; opisu ich autor nie
czyli z m a r s z c z o n ą k r e z ą s z e r o k ą na podaje, w czasie b a d a ń z a ś nie na­
około 6 cm. Podobna „ f r y z k a " znaj­ trafiono na nie.
d o w a ł a się w o k ó ł szyi. Brzegi jej
Na w e ł n i a k p r z y p a s y w a ł y kobie­
wykończone były białym
haftem t y „ f a r t u c h " , czyli z a p a s k ę tak d ł u ­
l u b w ą s k ą k u p n ą k o r o n k ą . Niekie­ gą j a k s p ó d n i c a i szytą z takiego
dy zamiast krezki r ę k a w y z a k o ń ­ samego j a k kiecka pasiastego mate­
czone były g ł a d k i m i mankietami.
r i a ł u (ryc. 10). Najstarsze fartuchy
Na k o s z u l ę w k ł a d a ł y kobiety „ w e ł - były czarne lub granatowe w białe
n i a k " zwany też „ k i e c k ą " . B y ł a to p r ą ż k i , po nich p r z y s z ł y czerwone
suknia z w e ł n i a n e j pasiastej ma­ w p r ą ż k i kolorowe (zawsze piono­
t e r i i , s k ł a d a j ą c a się z części g ó r ­ we). Stara Ograbkowa p a m i ę t a za­
nej zwanej „ s z n u r ó w k ą " l u b „ s t a ­ paski w p r ą ż k i poziome, u d o ł u Ryc. 10. Chłop w spencerku.
Poln i k i e m " (bez r ę k a w ó w z n i e w i e l k i m ozdobione niezbyt szerokim szlakiem
ków,
pow.
Sieradz.

z drobnych k o l c r o w j ch p a s e c z k ó w — w y k o n a h y m w e ł n ą l u b „ b a w e ł n i c z - Kaftanik b y ł w c i ę t y w pasie ale
b i a ł y c h , czarnych, czerwonych, i zie­ k ą " w r ó ż n y c h kolorach. O z d o b ą niezbyt obcisły, lekko z a c h o d z ą c y na
lonych. Fartuchy te w y c h o d z i ł y z najstarszych
zapasek b y ł jedynie biodra, z t y ł u półkoliście w y d ł u ż o n y
użycia, gdy informatorka b y ł a m ł o ­ szlak b i e g n ą c y w z d ł u ż , złożony z w tzw. „ogonek". R ę k a w y m i a ł d ł u ­
dą
dziewczyną.
Informację
t ę , tzw. „ p a z u r k ó w " haftowanych w e ł ­ gie, k o ł n i e r z a nie p o s i a d a ł , z a p i n a ł
b r z m i ą c ą dość nieprawdopodobnie, n ą w kolorze czerwonym, amaran- się z a ś na błyszczące guziki. Z przo­
p o t w i e r d z i ł a 64-letnia Rozalia Go- towym, zielonym, b i a ł y m i niebie­ du w z d ł u ż zapięcia, na r ę k a w a c h
:ąb z Monie, k t ó r a r ó w n i e ż takie skim. Przed I w o j n ą ś w i a t o w ą za­ oraz w o k ó ł dolnej k r a w ę d z i naszyzapaski p a m i ę t a , a nawet podobno sób m o t y w ó w i b a r w haftu uległ wano pasy czarnego aksamitu.
je t k a ł a za swych p a n i e ń s k i c h cza­ wzbogaceniu, zaczęto też s t o s o w a ć
Wcześniejsze od k a f t a n i k ó w były
sów. W s p o m i n a j ą o nich r ó w n i e ż m u l i n ę , kordonek, a t ł a s e k i t p . M o ­ tzw. „ m a m e l k i " , k t ó r e j u ż w cza­
i n f o r m a t o r k i z innych miejscowości. t y w y r o ś l i n n e , k t ó r e w ó w c z a s w y ­ sach Graevego w y c h o d z i ł y z u ż y ­
W okresie mody na czerwone w e ł - szywano, wzorowane b y ł y często na cia. M a m e l k ę , t j . długi czarny kaf­
n i a k i tkano t a k ż e zapaski w kolorze kwiecistych tkanych w s t ą ż k a c h u ż y ­ tan u k ł a d a n y z t y ł u w fałdy i zaopa­
czerwonym, t y l k o szerokość b a r w ­ wanych w stroju kobiecym. Jedynie trzony w pelerynkowaty kołnierz,
nych p r ą ż k ó w b y ł a inna. Gdy p r z y ­ n i e k t ó r e h a f c i a r k i w y k a z y w a ł y w i ę ­ nosiły przede wszystkim z a m o ż n i e j ­
jęły się w e ł n i a k i w r ó ż n y c h bar­ cej samodzielności. Ostatnio m o t y ­ sze m ę ż a t k i .
wach, zapaski dostosowywano w k o ­ w y haftu kopiowano z w z o r n i k ó w
W lecie — bardziej „ d o p a r a d y "
lorze do tła w e ł n i a k a . Z czasem k o - miejskich. Zwyczaj noszenia hafto- niż dla ciepła — nosiły kobiety c i e n ;

biety p r z e s t a ł y na to z w r a c a ć u w a g ę wanych zapasek m i a ł y na w i e ś sie­ kie chustki „ m e r y n o s o w e " pasiaste
i w ó w c z a s pierwotna jednolitość k o ­ r a d z k ą p r z y n i e ś ć kobiety, k t ó r e w y ­ lub w tureckie wzory na czarnym
lorystyczna całości uległa rozbiciu: jeżdżały na sezonowe roboty rolne tle. Z i m o w ą p o r ą nosiły k o ż u c h y
w Klonowej np. do czerwonego w e ł ­ do Prus. Na codzień „do chodu" lub odziewały się g r u b y m i „ d e r o niaka w k ł a d a n o
zieloną
z a p a s k ę noszono też tzw. „ f a r t u s i t k a " , t j . w y m i "
chustkami
fabrycznymi.
lub — odwrotnie. Dziś rzadko j u ż zapaski pasiaste tkane z lnianych W czasie mniejszych c h ł o d ó w zarzu­
zdarza się, aby cały s t r ó j kobiecy p a k u ł .
cały z a p a s k ę n a r a m i e n n ą c z e r w o n ą
z a c h o w a ł ton czerwony.
W dnie chłodniejsze w k ł a d a ł y k o ­ w drobne pionowe p r ą ż k i . U ż y w a n i e
Obok w e ł n i a n y c h rozpowszechni­ biety na w e ł n i a k „ k a f t a n i k " . Za zapasek naramiennych, o k t ó r y c h
ły się z k o ń c e m ubiegłego stulecia czasów Szaniawskiego b y ł y w m o ­ Szaniawski zupełnie
milczy,
po­
zapaski szyte z m a t e r i a ł ó w kupnych, dzie kaftaniki g ł a d k i e granatowe l u b twierdzone jest dopiero przez P i ą t ­
perkalu g ł a d k i e g o l u b deseniowego czarne, Graeve wspomina o czerwo­ k o w s k ą i Graevego. W e d ł u g w y p o ­
(ryc. 7), cienkiej w e ł n y czy alpagi nych s a m o d z i a ł o w y c h , szyto je r ó w ­ wiedzi informatorek zapaski naraw kolorze czarnym albo b r ą z o w y m ; nież z cienkich fabrycznych w e ł e ­ mienne nie b y ł y nigdy noszone do
zapaski obszywano czarną k o r o n k ą , nek lub perkali. Te ostatnie, nieco stroju uroczystego, t y l k o do pracy
u dołu zdobiono je haftem r ę c z n y m luźniejsze, noszono g ł ó w n i e w lecie. w o b r ę b i e wsi. O ubiorze t y m u ż y -

306

war.ym „do chodu" m ó w i się n i e ­ s t ę b e n k i e m i w o d n y m w kolorze sznurkami i spiczastymi b i a ł y m i g u ­
c h ę t n i e i z p e w n y m z a ż e n o w a n i e m . czerwonym, zielonym l u b b i a ł y m . ziczkami porcelanowymi u k o ł n i e ­
Obecnie w w y p a d k u c h ł o d u l u b nie­ Do starszych m o t y w ó w hafciarskich rza i w d w ó c h r z ę d a c h na przodzie.
pogody z a r z u c a j ą kobiety niekiedy n a l e ż a ł y t u „ k ó ł k a " i „ p a z u r k i " , do
Prócz spencerków i „kamuzeli"
na g ł o w ę i ramiona fartuchy przed- nowszych — r o ś l i n n e , r ó z g i " z d r o b ­ nosili też m ę ż c z y ź n i k r ó t k i e „ k a t a n ­
sobnie, gdyż specjalnych zapasek n i u t k i m i listkami i k w i a t a m i .
k i " czerwone, obszywane
granato­
naramiennych j u ż od dawna się nie
Koszule noszono zawsze wpusz­ w y m sznurkiem. Wspomina o nich
wyrabia.
czone do spodni, k t ó r e w lecie b y ł y w swej pracy P i ą t k o w s k a , w tere­
Ubiorem bardzo starym, o k t ó r y m lniane — b i a ł e l u b barwione na nie jednak nie u d a ł o się j u ż zna­
w s p o m i n a ł a Marianna Ograbkowa, granatowo czy czarno a czasem i leźć o nich w i a d o m o ś c i .
b y ł y noszone w Monicach i okolicy drukowane w b i a ł e „ k r o p k i " , „ p a ­
Na spencerki, kamizelki w z g l ę d ­
przed 80 laty białe p ł ó c i e n n e „ p ł a ­ z u r k i " albo „ k w i a t k i " na granato­ nie k a t a n k i w k ł a d a l i chłopi sukma­
c h e t k i " zarzucane na ramiona. P ł a ­ w y m tle. Spodnie z drukowanego ny. W czasach Szaniawskiego c h ł o p
chetki te zeszywane z d w ó c h d ł u ­ we wzory p ł ó t n a przestano nosić po „ u ż y w a ł sukmany niebieskiej, gra­
gich p ł a t ó w cienkiego p ł ó t n a po­ I wojnie ś w i a t o w e j . W zimie na natowej l u b b i a ł e j , z k o ł n i e r z e m
w e ł ­ s t o j ą c y m , t a ś m a m i seledynowymi i
s i a d a ł y skromne wyszycia w z d ł u ż p ł ó c i e n n e „gs.cie" w c i ą g a n o
niane spodnie s a m o d z i a ł o w e , tkane czerwonymi obszytej." W czasach
krawędzi.
Latem, a po domu i w zimie cho­ w e ł n ą na lnianej l u b b a w e ł n i a n e j późniejszych
najbardziej
rozpo­
dziły kobiety boso, do stroju u r o ­ osnowie, czarne, granatowe l u b gra­ wszechnione b y ł y sukmany niebie­
czystego w k ł a d a ł y p o ń c z o c h y w ł a s ­ natowe w b i a ł e pionowe p r ą ż k i (ryc. skie sięgające do p o ł o w y
łydek,
nej roboty, g ł a d k i e l u b w poprzecz­ 11). W ostatnich d z i e s i ą t k a c h lat mocno w c i ę t e w pasie, z t y ł u s i l ­
ne kolorowe paski, oraz wysokie ubiegłego stulecia b a r w ę tła spodni nie s f a ł d o w a n e , z k o ł n i e r z e m sto­
sznurowane t r z e w i k i . U z u p e ł n i e n i e zmieniono na c z e r w o n ą , a paski za­ j ą c y m , zaopatrzonym z przodu w
stroju s t a n o w i ł y naszyjniki z p r a w ­ częto t k a ć w r ó ż n y c h kolorach, po­ t r ó j k ą t n e w y ł o g i (ryc. 11). Sukmana
dziwych korali, b u r s z t y n ó w w z g l ę d ­ dobnie j a k we w s p ó ł c z e s n y c h samo­ z a p i n a ł a się z przodu na guziki l u b
d z i a ł a c h u ż y w a n y c h w stroju kobie­ „ p o t r z e b y " . Wyłogi oraz mankiety
nie szklanych p e r e ł e k .
Najdawniejsze ubiory m ę s k i e , j a ­ cym. Gdy w tych ostatnich p o j a w i ­ r ę k a w ó w w y ł o ż o n e b y ł y amarantokie z a p a m i ę t a ł a z lat dziecinnych na­ ły się t ł a inne, np. zielone czy m o ­ w y m w z g l ę d n i e czerwonym suknem.
sza stuletnia informatorka, b y ł y „całe dre, po p e w n y m czasie b a r w y te Szwy, na plecach, kieszenie piono­
p ł ó c i e n n e " nie w y ł ą c z a j ą c u b i o r u zaczęto s t o s o w a ć r ó w n i e ż na pasia­ wo umieszczone na biodrach, oraz
wierzchniego, k t ó r y s t a n o w i ł y „ s u k ­ k i , z k t ó r y c h szyto spodnie. K r ó j k r a w ę d z i e zdobiono czerwonymi w y ­
many p ł ó c i e n n e z czarnymi znakami spodni w e ł n i a n y c h podobny b y ł do pustkami. Pod koniec u b i e g ł e g o stu­
na plecach i czarnymi tasiemkami^ tego, k t ó r y w y s t ę p u j e w Ł o w i c k i e m : lecia obok sukman p o j a w i ł y się
po szwach". Informacja ta znajdu­ nogawki zeszyte j e d n y m szwem bie­ tzw. „ k a p o t y " zwane też „ k a m u je potwierdzenie we w s p ó ł c z e s n y c h g n ą c y m po stronie w e w n ę t r z n e j , w zelami" szyte z czarnej l u b gra­
mniej w i ę c e j obserwacjach
Sza­ k r o k u d ł u g i p ó ł k s i ę ż y c o w a t y k l i n natowej s a m o d z i a ł o w e j m a t e r i i , t k a ­
niawskiego, za czasów k t ó r e g o c h ł o p wszyty poprzecznie, z przodu — za­ nej w e ł n ą na lnianej osnowie, l u b
„do kościoła u b i e r a ł się w s u k m a n ę miast rozporka — w ą s k i fartuszek, z sukna fabrycznego. Sięgały one
zgrzebną
białą".
P r z y m i o t n i k u góry pasek z tego samego sukna do p o ł o w y łydek, w pasie b y ł y silnie
„ z g r z e b n y " określa zwykle gatunek zapinany na guzik (dawniej na sznu­ marszczone, w tyle rozcięte (z roz­
rek i drewniany „ k n e b e l e k " ) .
porem), k o ł n i e r z m i a ł y w y k ł a d a n y
płótna.
z n i e d u ż y m i klapami, r ę k a w y l e k ­
Jak daleko sięgają p a m i ę c i ą sta­
Na koszule w k ł a d a n o „ s p e n c e r e k " ; ko z w ę ż a j ą c e się k u dołowi. J e d y n ą
rzy' informatorzy, w lecie nosili m a t e r i a ł , z k t ó r e g o szyto t ę część
mężczyźni s ł o m i a n e kapelusze w ł a s ­ stroju, p r z e c h o d z i ł te same koleje, ozdobą tego u b i o r u b y ł y umieszczo­
nej roboty o szerokiej krezie zwa­ jakie j u ż przedstawiono przy oma­ ne na przedzie dwa szeregi g u z i k ó w ,
nej „ r o n d l e m " , g ł ó w c e nieco z w ę ­ w i a n i u innych u b i o r ó w kobiecych z k t ó r y c h t y l k o jeden służył do za­
pinania. Sukmany i kapoty szyli
żającej się k u g ó r z e i p ł a s k i m dnie. i m ę s k i c h . P o c z ą t k o w o
spencerki
G ł ó w k a b y w a ł a opasana c z a r n ą l u b b y ł y granatowe l u b czarne, g ł a d ­ p r z e w a ż n i e k r a w c y żydowscy, w y ­
c z e r w o n ą w s t ą ż k ą . W zimie u ż y w a l i kie w z g l ę d n i e w b i a ł e p r ą ż k i , p ó ź ­ k o n u j ą c y swe zajęcie często jako
s t o ż k o w a t y c h czapek baranich, tzw. niej p o j a w i ł y się czerwone. P r ą ż k i d o m o k r ą ż c y .
„ k o ż u c h o w y c h " . Za czasów P i ą t k o w ­ na spencerkach biegły zwykle po­
Za czasów Szaniawskiego i P i ą t ­
skiej i Graevego n i e k t ó r z y starsi ziomo, rzadziej pionowo, zawsze kowskiej opasywali się chłopi po
gospodarze posiadali jeszcze „ w ś c i e - jednak u w a ż a n o , aby „ m o d a " (ra­ wierzchu sukmany (a zimą k o ż u c h a )
klice" l u b czapki „ l u ś n i o w a t e " . Były port) na spencerku była nieco inna w e ł n i a n y m pasem s i a t k o w y m w k o ­
to
czapki
kształtu
walcowatego niż na spodniach. Spencerki b y ł y to lorze czerwonym. Graeve w s p o m i ­
z denkiem granatowym l u b b r u n a t ­ bluzki z r ę k a w a m i , lekko w c i ę t e , na o pasach siatkowych r ó ż n o b a r w ­
n y m aksamitnym, niekiedy z czer­ sięgające nieco poniżej pasa. Posia­ nych. N i e k t ó r z y zamiast p a s ó w w e ł ­
w o n ą w y p u s t k ą dookoła i z czarnym dały n i e w i e l k i w y w i n i ę t y na ze­ nianych nosili na sukmanie s k ó r z a ­
baranim otokiem z jednego boku w n ą t r z k o ł n i e r z z w y ł o g a m i . Zapi­ ne trzosy podobne w k s z t a ł c i e do
pionowo p r z e c i ę t y m i z w i ą z a n y m n a ł y się na g u z i k i przyszyte b ą d ź krakowskich, ale w ę ż s z e („szerokie
k o k a r d ą czy p ę k i e m w s t ą ż e c z e k w b e z p o ś r e d n i o do spencerka, b ą d ź do na dłoń"), czarne i mniej zdobio­
kolorze czerwonym albo niebieskim. specjalnych patek, ozdobionych po­ ne (ryc. 11).
Młodsi w t y m czasie nosili roga­ nadto
dodatkowymi
guziczkami
Do stroju uroczystego
należały
t y w k i o główce
ciemnogranatowej (ryc. 12).
buty czarne, z c h o l e w ą o j e d n y m
obwiedzionej popielatym („siwym")
Około r. 1900 zaczęli mężczyźni szwie, w kostce m a r s z c z o n ą , zaopa­
barankiem (ryc. 11). N o w s z ą f o r m ę
nosząc trzone w dość wysokie obcasy
nakrycia g ł o w y s t a n o w i ł y u ż y w a n e u b i e r a ć się „z miejska"
do dziś m a c i e j ó w k i , zwane przez „ k a m u z e l k i " szyte z s a m o d z i a ł o w e ­ z p o d k ó w k a m i i ż ó ł t y m „ h u n c f o c z a p n i k ó w „ p o w i e c i k a m i " , wykona­ go l u b fabrycznego m a t e r i a ł u (nie­ t e m " na n a p i ę t k u . Z a m o ż n i e j s i po­
ne z ciemnoszafirowego l u b grana­ kiedy w paseczki l u b kropki); nie siadali cholewy karbowane w har­
towego sukna ze s k ó r z a n y m dasz­ p o s i a d a ł y one r ę k a w ó w , zaś p ł a t y m o n i j k ę sięgająca od kostki „ p r a ­
tylne robiono dla oszczędności z i n ­ wie do pół ł y d k i " .
kiem, tzw. „ r y d e l k i e m " .
nej, t a ń s z e j t k a n i n y , często z l n i a ­
Koszule k r o j u p o d ł u ż n e g o poncho nego p ł ó t n a . Pod szyją m i a ł y m a ł e
Garncarstwo
p o s i a d a ł y na ramionach naszyte i m i ­ wycięcie, z a p i n a ł y się z przodu na
tacje p r z y r a m k ó w o szerokości ok. jeden szereg guzików, obok k t ó r e g o
biegł
drugi
czysto
dekoracyjny.
5 cm. K o ł n i e r z i mankiety w i ą z a n o
Garncarstwo ludowe, reprezento­
czerwona albo n i e b i e s k ą t a s i e m k ą . Graeve wspomina o kamizelkach wane dziś na terenie Sieradzkiego
Paradniejsze koszule parobskie b y ł y zwanych „ l e j b i k a m i " , szytych z b r u ­ przez k i l k a czynnych pracowni, b y ł o
ozdobnie „ u s t e r n o w a n e " , tzn. m i a ł y natnego l u b ' oliwkowobrunatneeo jeszcze przed I w o j n ą
światową
na k o ł n i e r z u i przodach delikatny sukna, zdobionych „podobnie jak r z e m i o s ł e m ogromnie rozpowszech­
czerwonymi
klapkami, nionym, Prawie w k a ż d y m m i a haft w y k o n a n y ściegiem p ł a s k i m , sukmana"

307

skiej, Niebios, Barczewa, Stefano- surowiec, r o z w i n ę ł a się ceramika
wa Barczewskiego i i n . — w okresie z w r a c a j ą c a u w a g ę p i ę k n y m s z k l i ­
pogłębiającego się k r y z y s u zaczął wem.
Naczynia siwe wyrabiane
tracić
swe pierwotne
znaczenie. są w Uniejowie i Ozorkowie. N i e ­
Garncarze emigrowali stąd do Z ł o ­ wielka stosunkowo z a w a r t o ś ć ż e l a ­
czewa, Widawy i t d . Obecnie np. w za w tamtejszej glinie powoduje, że
t a k i m Sieradzu wszyscy (z w y ­ kolor n a c z y ń waha się od szaroj ą t k i e m Sulgana, k t ó r y jest re­ popielatego ( w y p a ł redukcyjny) do
patriantem ze wschodu) albo po­ koloru białej k a w y ( w y p a ł n o r m a l ­
chodzą z o ś r o d k a
b u r z e n i ń s k i e g o ny). Na skutek nieszczelności pie­
(Antoni i Tadeusz Tomalowie, H i e ­ ców ten sam w y p a ł daje naczynia
r o n i m M u s z y ń s k i ) , albo tak j a k J u ­ w obu kolorach, g d y ż redukcja t r ó j ­
lian Pertkiewicz i S t a n i s ł a w K o ­ t l e n k u żelaza zachodzi t y l k o w ś r ó d
walczyk uczyli się swego zawodu tych n a c z y ń , k t ó r e zostały ustawio­
u garncarzy b u r z e n i ń s k i c h . L i c z n i e j ­ ne w piecu bliżej ś r o d k a . W w a r ­
Ryc. 13. Makucha „zgrzebna"
zdo­ sze centra garncarskie opuszczali stwach p r z y ś c i e n n y c h , m i m o za­
biona paskami białej glinki.
Wyko­ nie t y l k o pojedynczy garncarze, ale tkania o t w o r ó w piecowych w d r u ­
nał Józef Ilik ze Zduńskiej
Woli, nawet całe rodziny.
S e r w a c i ń s c y , giej fazie w y p a ł u , jest dosyć tlenu,
pow.
Sieradz.
k t ó r y c h ojciec i dziadek m i e l i p r a ­ aby proces r e d u k c j i nie zaszedł,
cownie w W o l i B ę d k o w s k i e j , osiedli w z g l ę d n i e p r z e b i e g ł jedynie c z ę ­
w Ł a s k u (Józef) 1 Wieruszowie ( L u ­ ściowo. Garncarze nie zdają sobie
cjan i W a c ł a w ) , na miejscu zaś w sprawy z istoty zjawiska, w i e d z ą
W o l i B ę d k o w s k i e j pozostali d w a j : t y l k o , że „ i m bliżej ognia, t y m gar­
steczku p r a c o w a ł o po p a r u garnca­ Wojciech i M i e c z y s ł a w — najstarszy nek czarniejszy".
rzy, j a k np. w Widawie, Ł a s k u , i n a j m ł o d s z y z k i l k u braci. A ż e b y
Zmechanizowanie
produkcji
w
u t r z y m a ć się na powierzchni i zjed­
a n i e k t ó r e ośrodki, j a k Burzenin
n a ć targowego n a b y w c ę , n i e k t ó r z y garncarstwie sieradzkim ogranicza
czy U n i e j ó w , b y ł y nawet znacznie
garncarze, w y r a b i a j ą c y dawniej w y ­ się na razie do tego, że u w i ę k s z o ­
liczniejsze. S k u t k i e m zmian gospo­ łącznie nie g l a z u r o w a n ą c e r a m i k ę ści garncarzy miesienie gliny odby­
darczych, jakie zaszły w ciągu na­ „ z g r z e b n ą " (Józef S e r w a c i ń s k i ) czy w a się przy pomocy maszyny. W y ­
szego stulecia, garncarstwo zaczęło „ s i w ą " ( S t a n i s ł a w i Józef Ratajscy roby swe toczą po staremu na bezjednak p o d u p a d a ć i z zawodu ś w i e t ­ z Uniejowa), zaczynają swe w y r o b y sponowych k o ł a c h n o ż n y c h , piece
nie k i e d y ś p r o s p e r u j ą c e g o stało się g l a z u r o w a ć , co zapewnia i m na r y n ­ zaś r ó w n i e ż nie z d r a d z a j ą tenden­
zajęciem, k t ó r e z t r u d e m jest w sta­ k u w i ę k s z ą „chbdliwość".
cji do u n o w o c z e ś n i e n i a . Do pieca
nie z a p e w n i ć ś r o d k i utrzymania.
0 w y m i a r a c h k o m o r y 130 X 200 cm
Gdy sytuacja ekonomiczna g a r n ­
Momentem, k t ó r y s p r z y j a ł r o z w o ­ wchodzi na jeden w y p a ł 10 k ó p d u ­
carstwa coraz bardziej się pogar­
żych n a c z y ń i około 20 k ó p m n i e j ­
szała, zaczęła t o p n i e ć liczba g a r n ­ j o w i sieradzkiego garncarstwa, były szych licząc po 60 sztuk na kopę.
obfite
i
r
ó
ż
n
o
r
o
d
n
e
p
o
k
ł
a
d
y
gliny.
carskich pracowni, w i e l u zaś przed­
W w i ę k s z y c h piecach m o ż n a w y p a l i ć
stawicieli tego r z e m i o s ł a opuszczało Ich chemiczne i fizyczne w ł a ś c i w o ­ j e d n o c z e ś n i e do 40 k ó p n a c z y ń .
ści w p ł y w a ł y w p e w n y m stopniu na
w i ę k s z e ośrodki, s z u k a j ą c chleba
rodzaj specjalizacji poszczególnych
Dawniejsza produkcja garncarzy
tam, gdzie mniejsza konkurencja za­
o ś r o d k ó w . W Stefanowie Barczew­
p e w n i a ł a m o ż l i w o ś ć lepszego bytu. skim i Barczewie, gdzie gatunek sieradzkich o p i e r a ł a się g ł ó w n i e na
P r z y k ł a d e m takiego rozpraszania i i ę gliny b y ł t a k i , iż „ p o l e w a się na wyrobie r ó ż n e g o rodzaju g a r n k ó w
garncarzy jest ośrodek b u r z e n i ń s k i . niej b u r z y ł a " , garncarze wyspecjali­ (z 1 l u b 2 uchami), toczono też
„ m l o s t k i " czy „dzieżki", t j . g a r n k i
Burzenin — niegdyś stolica sieradz­ zowali się w p r o d u k c j i
naczyń
kiego garncarstwa, t w o r z ą c y jeden „zgrzebnych"^ nie glazurowanych, bez uszu, d w o j a k i , dzbanki, m i s k i
d u ż y kompleks z pracowniami po­ gdzie indziej zaś, j a k np. w B u r z e ­ 1 sezonowo (w okresie świąt) — m a bliskich wiosek, j a k W o l i B ę d k o w - ninie, gdzie w y s t ę p o w a ł odpowiedni k u t r y . F o r m y dawnych g a r n k ó w
były „ o k r ą g ł e " , tzn. p o s i a d a ł y w y 8

Ryc. 14. Dzban zdobiony
•waniem wykonany
przez
Kacperka
z Chojn,
pow.
szów.

308

sgraffito- Ryc. 15. Dzban malowany i glazu­ Ryc. 16. Malowana doniczka o brze­
Andrzeja rowany wykonany
przez
Hieronima gach „bryzowanych".
Wyk.
Lucjan
Wieru­
Muszyńskiego
z
Sieradza.
Serwaciński
z
Wieruszowa.

p u k ł e b r z u ś c e oddzielone od w y l e ­ sach dzisiejszych większość p r a ­ carze wyroby swe zdobią, choć nie­
w u (tzw. burty) n i e w i e l k i m p r z e w ę ­ cowni garncarskich produkuje g ł ó w ­ raz ozdoba ta ogranicza się do j e d ­
żeniem. S z e r o k o ś ć w y l e w u b y ł a nie­ nie doniczki, niekiedy ozdobnie mo­ nego paska p o b i a ł k i wykonanego na
m a l taka sama, j a k maksymalna delowane, z k r a w ę d z i ą w postaci b r z u ś c u . P r z y c z y n ą tego d ą ż e n i a do
wypukłość brzuśca, który
o p a d a ł w ą s k i e g o w a ł e c z k a lub w y s u n i ę t e g o d e k o r a c y j n o ś c i jest k o n i e c z n o ś ć do­
m i ę k k ą linią k u znacznie w ę ż s z e j na z e w n ą t r z , szerokiego na k i l k a stosowania w y r o b ó w do p r o d u k c j i
podstawie. Przed r. 1939 p o j a w i ł a cm k o ł n i e r z a . W innych naczyniach, konkurencyjnych w a r s z t a t ó w . Sta­
się w n i e k t ó r y c h o ś r o d k a c h nowa j a k garnki, dzbanki i t d . zmniejszył n i s ł a w K o w a l c z y k z Sieradza w y ­
forma
garnka n a ś l a d u j ą c e g o
fa­ się bardzo znacznie l i t r a ż , co jest r a ź n i e stwierdza, że naczynia swe
bryczne „ k a m i e n i a k i " o ś c i a n a c h w y n i k i e m zmian, jakie zaszły na zdobi dlatego, „żeby u mnie tak
w
dziedzinie
gospodarstwa samo ludzie kupowali, j a k u i n ­
z u p e ł n i e prostych i podstawie nie­ wsi
znacznie węższej od w y l e w u . W cza­ mlecznego. Na ogół wszyscy garn­ nych".

4 I 4 A <M 4 & &

10

a

ii

a

«

v

u

Tablica IV. Wykładki
do zamków zapadkowych:
1 — Kłocko, 2 — Wola B ę d k o w s k a ,
3 — Zapusta Mała, 4 — Polków, 5, 6 — Sokolniki,
7 — Zapusta Mała, 8 — Zduń­
ska Wola, 9 — Sokolniki, 10 — Polków,
11 — Sokolniki, 12 — P o l k ó w , 13 —
Złoczew,
14 — Woźniki,
15, 16 — Z d u ń s k a Wola.

•*>

"H

»

1ł

•»

Tablica V. Wykładki
do zamków
sprężynowych:
1,2 — Zduńska Wola, 3 — Widawa,
4—8 — Z d u ń s k a Wola, 9 — Kociew, 10 — Z d u ń s k a Wola, 11, 12 — Złoczew,
13 — Klonowa,
14 — Zapusta Mała, 15, 16 — Złoczew,
17 —
Woźniki.

309

Naczynia zdobiono k i l k o m a spo­ ceramice „ z g r z e b n e j " , malowanej w Tadeusza
Szafrana,
3-miesięczny
sobami. N a j c z ę s t s z y m z nich jest geometryczne wzory złożone z b i a ­ kurs z zakresu technologii cera­
malowanie p o b i a ł k ą na w i l g o t n y m łych l i n i i i kropek, zdobi swoje w y ­ micznej,
zorganizowany w Z d u ń ­
czerepie za p o m o c ą p ę d z e l k a l i n i i roby niekiedy „ b r y z o w a n i e m " oraz skiej W o l i przez E k s p o z y t u r ę Rejo­
prostych, falistych i kropek (ryc. odciskami palca czy stempelka, Kas­ n o w ą C P L i A w Łodzi. P o g ł ę b i e n i e
13). Poza t y m w y s t ę p u j e glazuro­ perek z Chojnv (pow. W i e r u s z ó w ) wiedzy zawodowej
w
dziedzinie
wanie oraz sgraffitowanie; ta ostat­ stosuje sgraffitowanie o skromnych przygotowania surowca, polew i
nia technika polega na w y d r a p y ­ geometrycznych motywach. Tech­ szkliw oraz w y p a ł u daje M u s z y ń ­
w a n i u wzoru ostrym n a r z ę d z i e m na n i k ą tą p o s ł u g u j e się r ó w n i e ż L u ­ skiemu o g r o m n ą wyższość nad k o ­
naczyniu pomalowanym a n g o b ą . Po cjan S e r w a c i ń s k i z Wieruszowa.
legami, m o ż e on bowiem w sposób
wypaleniu, w miejscach gdzie a n bardziej swobodny o p e r o w a ć t w o ­
Dziś
poza
siwakami
wykonuje
się
goba została zeskrobana, pozostaje
rzywem. Obecna produkcja M u s z y ń ­
w
Sieradzkiem
g
ł
ó
w
n
i
e
c
e
r
a
m
i
k
ę
czerwona kreska o d c i n a j ą c a się w y ­
malowaną
p o b i a ł k ą , skiego dzieli się na dwie grupy:
r a ź n i e od jaśniejszego zazwyczaj tła c z e r w o n ą ,
„
z
g
r
z
e
b
n
ą
"
lub
g
l
a
z
u
r
o
w
a
n
ą
. D a w ­ r y n k o w ą i „ c e p e l i o w s k ą " . Na sprze­
(ryc. 14). Ostatnim wreszcie ze sto­
niej
jednak
w
e
d
ł
u
g
informacji
A n ­ daż r y n k o w ą r o b i on po staremu
sowanych s p o s o b ó w zdobienia jest
doniczki, garnki, „ m l o s t k i " czy gla­
toniego
Nawrockiego,
starego
garn­
w y k o n y w a n i e na w i l g o t n y m jeszcze
zurowane dzbanki z a c h o w u j ą c t r a ­
carza
z
Burzenina,
malowano
na­
naczyniu ozdób plastycznych w po­
dycyjne k s z t a ł t y i s k r o m n ą deko­
czynia
nie
t
y
l
k
o
b
i
a
ł
ą
a
n
g
o
b
ą
(tzw.
staci r ó ż n e g o rodzaju „ f a l b a n e k " na
rację. Nad
drugą grupą
czuwa
„
s
a
s
k
ą
g
l
i
n
k
ą
"
)
,
ale
i
b
a
r
w
i
o
n
ą
k r a w ę d z i a c h w y l e w ó w (tzw. „ b r y z o C P L i A , k t ó r a przez swego i n s t r u k ­
t
l
e
n
k
a
m
i
metali
na
kolor
żółty
wanie"), o d c i s k ó w palca czy stem­
tora, Ob. Litnera, opiekuje się g a r n ­
pelka. Czasem zdarza się, że naczy­ (tlenkiem żelazat czyli w praktyce carzem. L i t n e r „ u s t a w i a " plastycz­
z
e
n
d
r
ą
k
o
w
a
l
s
k
ą
)
,
zielony
(paloną
nia b y w a j ą zdobione przy r ó w n o ­
brązowy
(brausztynem ną s t r o n ę w y r o b ó w M u s z y ń s k i e g o
czesnym zastosowaniu k i l k u tech­ miedziak.
czyli
w
terminologii
garncarskiej r y s u j ą c m u wzory. Potem „ r a z e m
nik. Z w y k l e jednak nawet jeśli po­
„
b
r
o
n
s
z
t
y
n
e
m
"
)
.
T
y
m
i
samymi
ś r o d ­ kompinujemy, co mam r o b i ć " , i n ­
szczególne pracownie u ż y w a j ą roz­
formuje M u s z y ń s k i . Wychodzi z te­
kami
d
o
d
a
w
a
n
y
m
i
w
odpowiednim
maitych technik dekoracyjnych, to
go ceramika
niewątpliwie ładna,
stosunku
do
glejty
uzyskiwano
też
k t ó r ą ś z nich szczególnie u p r z y w i ­
barwnie malowana,
kaligraficznie
barwne
glazury.
A
ż
e
b
y
p
o
d
n
i
e
ś
ć
ich
lejowują. I tak np. garncarze sie­
poprawna, niepozbawiona pewnych
połysk,
n
i
e
k
t
ó
r
z
y
dodawali
do
glejty
radzcy (Tomala, Kowalczyk, P e r t „ s m a c z k ó w " technicznych, ale nie­
kiewicz, M u s z y ń s k i ) nie t y l k o ma­ sproszkowane szkło lub b i a ł y ..mu­ wiele m a j ą c a w s p ó l n e g o z d a w n ą
fek"
w
y
k
o
p
y
w
a
n
y
na
miejscu.
Nie­
lują paseczki czy k r o p k i , ale też
t r a d y c y j n ą c e r a m i k ą s i e r a d z k ą (ryc.
g l a z u r u j ą swoje wyroby, Wierzbicki kiedy wyrabiano naczynia o jasnej, IG). „To ł a d n e , ale nie nasze", oce­
ze Stefanowa Barczewskiego spe­ prawie białej powierzchni, malowa­ niają w y r o b y M u s z y ń s k i e g o starzy
cjalizujący się przede wszystkim w ne najpierw w całości p o b i a ł k ą a sieradzcy garncarze. Nad w y r o b a ­
n a s t ę p n i e glazurowane bezbarwnym
szkliwem. Białe tło maluje czasem mi M u s z y ń s k i e g o mogła też z a c i ą ­
na doniczkach L u c j a n S e r w a c i ń s k i żyć produkcja z a k ł a d ó w ceramicz­
z Wieruszowa zdobiąc ich b o k i p r o ­ nych w Z d u ń s k i e j W o l i prowadzona
stymi m o t y w a m i r o ś l i n n y m i (ryc. 15). w czasie okupacji przez j a k ą ś N i e m ­
kę przy w s p ó ł u d z i a l e a r t y s t ó w ma­
larzy i zatrudnionych do prac czysto
Jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n ­ technicznych garncarzy ludowych.
nym w y r o b y swe sprzedawali g a r n ­
carze b ą d ź osobiście j e ż d ż ą c z n i m i
D r u g i m garncarzem w y r ó ż n i a j ą ­
na targi, b ą d ź przez handlarzy — cym się swoistym sposobem zdobie­
pośredników.
nia jest Jan Wierzbicki (lat 40) ze
Garncarze z Burzenina zawozili Stefanowa Barczewskiego. Zawodu
np.
swoje w y r o b y do
Wielunia, uczył się w pracowni ojca m a j ą c
Błaszek, Łodzi, Sieradza, Złoczewa, lat 12, n a s t ę p n i e szereg lat prze­
Józef S e r w a c i ń s k i z Ł a s k a jeździł b y w a ł w Niemczech, s k ą d p o w r ó c i ł
do Szadka, W i d a w y , S t a n i s ł a w K o ­ przed 15 laty. W p r z e c i w i e ń s t w i e
walczyk z Sieradza do Kalisza i t d . do M u s z y ń s k i e g o Wierzbicki spe­
Bardzo często garncarze sprzeda­ cjalizuje się g ł ó w n i e w w y r o b i e na­
w a l i „cały piec" g a r n k ó w handla­ czyń „ z g r z e b n y c h " , t j . nie glazuro­
rzowi, k t ó r y '.następnie rozwoził je wanych t r z y m a j ą c się, j a k t w i e r ­
po targach. W sezonie letnim, gdy dzi, t r a d y c j i barczewskich. W y r a ­
było znaczne zapotrzebowanie na bia różnej wielkości dzbanki, dzicz­
g a r n k i u ż y w a n e do kiszenia mleka, k i , garnki, m i s k i itp. P o w i e r z c h n i ę
to „nieraz i trzech Ż y d ó w kłóciło n a c z y ń zdobi bogatym ornamentem
się przy piecu, k t ó r y k u p i . L a t a l i geometrycznym złożonym z b i a ł y c h
tak przez całą w i o s n ę i lato, dopiero l i n i i falistych, ł a m a n y c h i kropek,
w jesieni popuścili garncarza" ( W o j ­ t w o r z ą c y c h u k ł a d y pasowe obiega­
ciech S e r w a c i ń s k i z W o l i B ę d k o w ­ jące brzusiec lub nawet w całości
skiej). Obecnie, garncarze r o b i ą na go p o k r y w a j ą c e , co w w i e l u w y ­
ogół niewiele, część p r o d u k c j i sprze­ padkach sprawia w r a ż e n i e p r z e ł a ­
Ostatnio stosuje
także
dają na miejscu, z r e s z t ą po d a w ­ dowania.
zdobiny wygniatane przy pomocy
nemu t u ł a j ą się po targach.
palca lub stempelka. Sposób, w j a k i
W ś r ó d garncarzy p r a c u j ą c y c h dzi­ zdobi swe wyroby, r ó w n i e ż nie jest
siaj
w
Sieradzkiem
na
osobną u w a ż a n y przez miejscowych g a r n ­
w z m i a n k ę z a s ł u g u j ą H i e r o n i m M u ­ carzy za tradycyjny.
szyński i Jan Wierzbicki.
M u s z y ń s k i , urodzony w Barcze­
wie w r. 1920, m a j ą c lat 14 zaczął
Zdobnictwo
w
żelazie
uczyć się r z e m i o s ł a garncarskiego
u wuja swego, Antoniego Tomali,
Zdobnictwo w żelazie na obszarze
mieszkającego r ó w n i e ż w Barcze­ Sieradzkiego, podobnie zresztą jak
wie. Po u k o ń c z e n i u t e r m i n u egza­ na innych terenach ś r o d k o w e j i p ó ł ­
m i n czeladniczy złożył w Sieradzu, nocnej Polski, przedstawia się na
zaś mistrzowski w p a r ę lat później ogół dosyć ubogo. Z licznych w y ­
Ryc.
17. Krzyż
zdobiony
rzeźbą. w Łodzi. W r. 1951 u k o ń c z y ł pod w i a d ó w przeprowadzonych z t a m ­
kierunkiem znanego ceramika, prof. tejszymi kowalami w y n i k a , że zaSokolniki,
poty.
Wieruszów.

310

Ryc. 18. Chrystus
malowany temperą

jako Salvator
na papierze.
pow.
Sieradz.

Mundi.
Zapusta

Obraz
Mała,

Trudno r o z s t r z y g n ą ć czy obecne
ledwie k i l k u zdobi nieco swoje w y ­ cie listka bzu, ó s e m k i , tarcze z pta­
roby, i n n i zaś t ł u m a c z y l i , że „u nas simi g ł ó w k a m i pojedynczymi lub u b ó s t w o zdobniczej sztuki k o w a l ­
się tego nie robi, swoje żelazo p o d w ó j n y m i i formy od nich po­ skiej w Sieradzkiem jest spowodo­
u p i ę k s z a j ą kowale w Radomskiem chodne (Tabl. I V ) . Większą r ó ż n o ­ wane jej zanikiem, czy też w ogóle
(tzn. w okolicach Radomska nie Ra­ r o d n o ś ć znajdujemy w ś r ó d w y k ł a - nie b y ł a t u ona bogaciej r o z w i n i ę t a .
do
zamków
s p r ę ż y n o w y c h N i e k t ó r z y starzy kowale liczący ok.
domia — Z. R.) i koło Częstochowy". dek
W i d y w a l i oni w tamtejszych k u ź ­ (Tabl. V I ) . W y s t ę p u j ą w ś r ó d nich lat 80 w s p o m i n a j ą , że b y ł y t u d a w ­
niach ozdobne formy klamek, p i ę k ­ niewielkie profilowane tarczki s ł u ­ niej u ż y w a n e sierpy kowalskiej r o nie kute k r z y ż e , a czasem i „ p ó ł ­ żące do osłony samej d z i u r k i od
o k r ą g ł e w y b i j a k i z' k w i a t k a m i " czy klucza, w z g l ę d n i e samej obsady od
„ m ł o t k i do p r z y s t r ó j u " , służące do k l a m k i , i takie, k t ó r e spełniają r ó w ­
w y t ł a c z a n i a ozdób na okuciach w o ­ nocześnie obydwa te zadania. W ś r ó d
zów czy innych przedmiotach. M i ­ tych ostatnich z d a r z a j ą się niekiedy
dekoracyj­ Ryc.
mo pozytywnej oceny t y c h w y r o ­ formy pod w z g l ę d e m
19. Adam i Ewa,
fragment
bów sami ich nie n a ś l a d o w a l i t w i e r ­ n y m bardziej rozbudowane.
rzeźb zdobiących
słup krzyża w So­
dząc, że „to zabiera zbyt dużo cza­
kolnikach,
pow.
Wieruszów.
Z innych p r z e d m i o t ó w żelaznych
su". Spośród kilkudziesięciu k o w a l i
należących
do
grupy
ozdobnych
de­
w s p ó ł c z e s n y c h i dawnych, k t ó r y c h
architektonicznych
należy
p r o d u k c j ę u d a ł o się u s t a l i ć , jedynie tali
S t a n i s ł a w K r a w c z y k (1. 41) z K l o c ­ w s p o m n i e ć o esowatych zawiasach,
ka, p o c h o d z ą c y z rodziny k o w a l ­ k t ó r e niekiedy spotykamy po wsiach
skiej, zdobił swe w y r o b y w y b i j a ­ i o skoblach do d r z w i , zdobionych
nym ornamentem stempelkowym w ubogim ornamentem w y b i t y m przez
kreski, 6-promienne gwiazdki i „ g r a ­ p r z y k ł a d a n i e „ m e s l a " .
Okucia na wozach, k t ó r e na te­
niaste" wieloboki u ż y w a j ą c do tego
renie Polski p o ł u d n i o w e j należą do
n a r z ę d z i w ł a s n e j roboty.
popisowych dzieł kowalskiej sztuki
Wewnętrzna
potrzeba
szukania z d o b n i c z e j t u są ubogie i n i e ­
formy artystycznej jest u niego tak ciekawe. W e d ł u g statystyki s p o r z ą ­
silna, że niekiedy dla osiągnięcia dzonej przez jednego z u c z e s t n i k ó w
efektu estetycznego zmienia d o w o l ­ b a d a ń (Dobiesława Walknowskiego)
nie wzory dostarczane do odkucia na 341 obejrzanych w o z ó w 177 po­
przez k l i e n t ó w . P r z y k ł a d e m może siadało okucia pozbawione wszel­
być krzyż k u t y dla jednego z k o ś ­ kich ozdób. Do pozostałych 164 za­
ciołów, gdzie m i m o r y s u n k u dostar­ liczone zostały te, k t ó r e p o s i a d a j ą
czonego przez z a m a w i a j ą c e g o k s i ę ­ n a j m n i e j s z ą nawet zdobinę c h o c i a ż ­
dza p o d o r a b i a ł „ p r o m i e n i e i esy, bo by na j e d n y m z okuć. Z w y k l e de­
to ł a d n i e j w y g l ą d a " .
koracja o g r a n i c z a ł a się t u do naj­
W ś r ó d w y s t ę p u j ą c y c h w Sieradz­ prostszych w z o r ó w geometrycznych
kiem zdobionych w y r o b ó w ż e l a z ­ (zygzak, u k o ś n a kratka) w y b i t y c h
nych n a j w i ę k s z ą r ó ż n o r o d n o ś c i ą od­ uderzeniami „ m e s l a " . Jedynie 3 w o ­
znaczają się kowalskiej roboty w y - zy p o s i a d a ł y zasób e l e m e n t ó w zdob­
k ł a d k i do z a m k ó w zapadkowych po niczych nieco szerszy dzięki zasto­
wsiach, a s p r ę ż y n o w y c h — w m i a ­ sowaniu stempli o w y k r o j u ł u k o w a ­
stach. Przy w y k ł a d k a c h do z a m k ó w t y m i gwiazdki.
zapadkowych dekoracja koncentruje
Artystycznie
kutych
krzyżów
się zwykle na ozdobnie profilowa­
nej tarczy g ó r n e j , w k t ó r e j t k w i cmentarnych spotyka się w Sieradz­
paluch do otwierania. Spotykamy kiem bardzo m a ł o . P r z e w a ż a j ą na
tu najczęściej formy znane z innych cmentarzach proste k r z y ż e drew­
stron P o l s k i , j a k tarczki w k s z t a ł ­ niane.
N

20

2 0

2 1

Roman Reinfuss: Polskie koMieczysław G ł a d y s z : Zdobnicwalstwo artystyczne, Pol. Szt. L u d . two metalowe na Ś l ą s k u , K r a k ó w
1955, str. 369.
1938, Tabl. I — X X V .

311

Do z w y c z a j ó w wielkanocnych na­
,y
zdobione na ostrzu stempelko- przy pomocy patyczka o k r ę c o n e g o
^ y m i ornamentamiczasie b a d a ń na k o ń c u p a k u ł a m i i maczanego w leżało też chodzenie „z gaikiem"
p r z y k ł a d ó w takich nie u d a ł o się roztopionym wosku. Wzory w y k o ­ i „ k u r o s e m " . Gaik b y ł to wysoki na
nane t a k i m n a r z ę d z i e m m u s i a ł y b y ć ok. 50 cm czubek m ł o d e g o ś w i e r c z jednak znaleźć.
oczywiście bardzo grube i dalekie ka przystrojony k o l o r o w y m i b i b u ł ­
od tej precyzji, j a k ą daje zastoso­ kami, k t ó r y obnosiły po w s i dziew­
S z t u k a z d o b n i c z a w o b r z ę ­ wanie pisaka lejkowatego czy szpil­ częta ś p i e w a j ą c przy t y m odpowied­
k i . Do farbowania jajek u ż y w a n o n i ą pieśń.
dach
najczęściej l i s t k ó w cebuli („cebuZ „ w ó z k i e m " lub „ k u r o s e m " cho­
Silna stosunkowo niwelacja t r a ­ laku"), a czasem po prostu koloro­ dzili natomiast chłopcy w pierwszy
wych
b
i
b
u
ł
e
k
,
k
t
ó
r
y
m
i
barwiono
na
dycyjnej k u l t u r y l u d u sieradzkiego
dzień Wielkanocy. N i e z b ę d n y m re­
Niektóre
informatorki kwizytem był tu wózek dwukołowy,
powoduje, że o b r z ę d y i w i ą ż ą c e się czerwono.
z n i m i przedmioty artystyczne po­ słyszały o możliwości stosowania do na k t ó r y m przymocowany b y ł „ k u ­
z n a ć m o ż n a jedynie w drodze w y ­ farbowania pisanek l i s t k ó w m ł o d e g o ros" t j . kogut w y k o n a n y z drzewa
w i a d ó w przeprowadzonych z ludźmi zboża, ale same nigdy tego nie p r ó ­ obszytego „ t o w a r e m "
(materiałem
b o w a ł y . Obecnie w z o r z y ś c i e malo­ sukiennym) przystrojony b a r w n y m i
n a l e ż ą c y m i do starszej generacji.
Z okresem Ś w i ą t Bożego Narodze­ wanych pisanek nie w y r a b i a j ą ogra­ b i b u ł k a m i i p i ó r a m i . Na poziomej
się do
jednokolorowego podłodze w ó z k a przymocowane b y ł y
nia w i ą z a ł o się obchodzenie d o m ó w niczając
z „ H e r o d a m i " . Do grupy fantastycz­ kraszenia. J e ż e l i czasem k t ó r a ś k o ­ ponadto ruchome f i g u r k i przedsta­
nie poprzebieranych a k t o r ó w nale­ bieta zabierze się do „ p i s a n i a " j a ­ w i a j ą c e „ p i l a r z y " (traczy), „ m ł o d ą
żeli: Herod, diabeł, aniołowie, ś m i e r ć jek, u ż y w a do tego nie wosku lecz p a n i ą " z „ d r u h n a m i " i „ s z w a c z k ę
oraz k i l k u p a s t u s z k ó w . Poza t y m m y d ł a , k t ó r e r ó w n i e ż izoluje sko­ w czepku". Nad w ó z k i e m p r z y b r a ­
n y m zielenią s k r z y ż o w a n e b y ł y dwa
s p o t y k a ł o się po wsiach grupy k o ­ r u p k ę od d z i a ł a n i a farby.
drewniane
przyozdobione
lędników z szopką zaopatrzoną w
Podobnie j a k na innych terenach p a ł ą k i
ruchome l a l k i .
(np. w O p o c z y ń s k i e m ) pisanki były w s t ą ż k a m i , „ p a z ł u c i e m " i „ b a b k a ­
W czasie Wielkanocy malowano t u t r a d y c y j n y m podarkiem ofiaro­ m i " , t j . szklanymi b a ń k a m i choin­
w Sieradzkiem pisanki. Sztuka ta, w y w a n y m w czasie od Wielkanocy k o w y m i . Całość w ó z k a d o c h o d z i ł a
n i e g d y ś bardzo t u rozpowszechnio­ do Zielonych Ś w i ą t przez d z i e w c z ę t a do 1 m wysokości, zaś r o z s t ę p kół
na, obecnie już u p a d ł a . Kobiety pa­ chłopcom. Niekiedy i „ d w a mendle" około 60 cm. Z „ k u r o s e m " obcho­
miętają jednak barwne pisanki por pisanek o f i a r o w a ł a dziewczyna swe­ dzili chłopcy w i e ś ś p i e w a j ą c m . i n . :
„Chodzimy tu z wózkiem
k r y t e na całej powierzchni „ z y g z a ­ mu w y b r a n e m u z a w i n i ę t e wraz z
P r o s i l i b y ś m y prosa
kami", „ f a j k a m i " itip. Technika ich s z y n k ą i k i e ł b a s ą w b i a ł ą chustecz­
Dla tego kurosa,
wykonania b y ł a woskowa. W e d ł u g kę p r z y s t r o j o n ą „ b o r o w i n k ą " . Z w y ­
Bo ten kuros nie m a ł y
jednej ze starszych informatorek za czaj ten p r a k t y k o w a n y b y ł mniej
Z e ż r e prosa trzy miary."
jej m ł o d y c h lat malowano pisanki więcej do I w o j n y ś w i a t o w e j .
be

w

0

Ryc. 20. Chrystus,
polichromowana
rzeźba
w drzewie.
Wyk.
Łukasz
Pijanka w 1933 roku. Klonowa,
pow.
Sieradz.

312

Ryc. 21. Sw. Wawrzyniec.
Polichro­
mowana
rzeźba
w drzewie.
Wyk.
Łukasz
Pijanka.
Klonowa,
pow.
Sieradz.

Rzeźba

i

malarstwo

Znaczne zniszczenia wojenne, k t ó ­
re nie oszczędziły a n i c h a ł u p w i e j ­
skich, a n i p r z y d r o ż n y c h kapliczek
czy kościołów, s p o w o d o w a ł y , ż e za­
b y t k i ludowej r z e ź b y oraz m a l a r s t w a
n a l e ż ą j u ż w Sieradzkiem do r z a d ­
kości.
Ze starszych z a b y t k ó w , k t ó r e za­
c h o w a ł y się do dnia dzisiejszego,
w s p o m n i e ć należy o k r z y ż u s t o j ą ­
cym przy dzwonnicy k o ś c i e l n e j w
Sokolnikach (pow. W i e r u s z ó w ) , ozdo­
bionym licznymi r z e ź b a m i przedsta­
w i a j ą c y m i postacie biblijne i s y m ­
bole m ę k i (ryc. 17). N i e k t ó r e z nich,
j . np. częściowo zniszczone postacie
Adama i E w y , należą do lepszych
osiągnięć ludowej p l a s t y k i (ryc. 18).
W W o l i B ę d k o w s k i e j (pow. Sie­
radz) znajduje się kapliczka szaf­
kowa osadzona na słupie, w k t ó r e j
umieszczona jest dosyć j u ż przez
d z i a ł a n i e czasu
zniszczona figura
św. Jana, wykonana — j a k głosi
tradycja — przez miejscowego garn­
carza Walentego S e r w a c i ń s k i e g o .
J e d n ą z najciekawszych postaci
w ś r ó d sieradzkich a r t y s t ó w l u d o ­
w y c h b y ł Ł u k a s z Pijanka z K l o n o ­
wej (pow. Sieradz), z m a r ł y w r. 1946
w w i e k u lat 76. P i j a n k a człowiek
dosyć z a m o ż n y , t r u d n i ł się oprócz
rolnictwa s t o l a r k ą i ciesiołką, a p o ­
nadto u p r a w i a ł r z e ź b ę f i g u r a l n ą o
tematyce religijnej. W r. 1933 w y ­
k o n a ł on do miejscowej kapliczki
o ł t a r z z trzema postaciami przed­
stawiającymi
Chrystusa
(ryc. 19)
i dwóch świętych — Wawrzyńca
oraz Floriana. R z e ź b y te o w y s o ­
kości 100 — 110 c m s ą p o l i c h r o ­
mowane i odznaczają się d u ż ą eks­
p r e s j ą w wyrazie t w a r z y (ryc. 20)
i geście (ryc. 21). F i g u r y po znisz­
czeniu kapliczki przechowane zo­
s t a ł y w domu Jana Pijanki, syna
autora, gdzie znajduje się r ó w n i e ż
nie w y k o ń c z o n a statua M a t k i Bos­
kiej wykonana w s u r o w y m drzewie,
nie polichromowana.
Ł

Malarstwo
ludowe reprezentuje
k i l k a o b r a z ó w , z k t ó r y c h najbar­
dziej i n t e r e s u j ą c e są dwa znalezio­
ne w Z a p u ś c i e M a ł e j . Obrazy te,
pochodzące prawdopodobnie z j e d ­
nej pracowni, p r z e d s t a w i a j ą C h r y ­
stusa t r z y m a j ą c e g o glob na dłoni
(ryc. 22), oraz św. W a w r z y ń c a . M a ­
lowane są t e m p e r ą na papierze.
Znalezione w s t a r y m około stulet­
n i m sipchrzu nie p o s i a d a j ą
do­
k ł a d n i e j s z y c h m e t r y k . Postacie na
obu obrazach obwiedzione są g r u ­
b y m konturem, szaty potraktowane
płasko, ze schematycznie zaznaczo­
n y m i f a ł d a m i . Szata ś w . W a w r z y ń ­
ca ozdobiona jest graficznie u j ę t y m
ornamentem r o ś l i n n y m , na o b y d w u
obrazach
występują
charaktery-

Ryc. 22. Fragment rzeźby Chrystusa.
Wyk. Łukasz
z Klonowej,
pow.
Sieradz.

Pijanka

styczne zdobiny w postaci j a k gdy­ dobnie zresztą j a k i inne szczegóły,
by k u l malowanych cynobrem, ze obrazy w y s t ę p u j ą c e na często nawet
ś w i a t ł a m i zaznaczonymi przecinko- odległych obszarach Polski, co p r a w ­
w a t y m i b i a ł y m i kleksami. Zdobiny dopodobnie ł ą c z y się z szerokim
te malowane na kolistym l u b czte- zasięgiem penetracji handlowej d a w ­
r o p ł a t k o w y m tle p r z y p o m i n a j ą , po­ nych w ę d r o w n y c h o b r a ź n i k ó w .

Tablice
rysował
Fotografował

Zygmunt
Wiglusz.
Jan S u ń d e r s k i

313