http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/3730.pdf
Media
Part of Sprawozdania i recenzje/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.5
- extracted text
-
PIERWSZE
W d n i u 22 września 1954 r . z b i o r y a r c h i w u m S e k c j i
Badania Plastyki L u d o w e j
Państwowego
Instytutu
S z t u k i p r z e k r o c z y ł y liczbę 25 000 p o z y c j i i n w e n t a r z o
w y c h , n a k t ó r e składają się r y s u n k i , t e k s t y i o r y g i n a
ły z z a k r e s u s z t u k i l u d o w e j .
S e k c j a i s t n i e j e o d r o k u 1946 ( u p r z e d n i o p o d i n n y m i
n a z w a m i ) i o d t e g o czasu g r o m a d z i s w o j e z b i o r y a r c h i
w a l n e w t o k u p r a c b a d a w c z o - n a u k o w y c h , szczególnie
poprzez prace terenowe. B a d a n i a prowadzone były za
równo i n d y w i d u a l n i e , poprzez k i l k u d n i o w e objazdy
p e n e t r a c y j n e , j a k i z e s p o ł o w o — w czasie miesięcznych
o b o z ó w z udziałem studentów e t n o g r a f i i , r y s o w n i k ó w
itp.
Do d n i a dzisiejszego s y s t e m e m o b o z o w y m
zostały
p r z e b a d a n e następujące t e r e n y : Opoczyńskie, t e r e n y
w widłach Wisły i S a n u (Lasowiacy), K i e l e c k i e ,
San
d o m i e r s k i e , R a d o m s k i e , P o d l a s i e Z a c h o d n i e i północ
na część w o j e w ó d z t w a l u b e l s k i e g o .
Systemem penetracyjnym:
Białostockie,
Mazury,
M a z o w s z e P ł o c k i e i W s c h o d n i e , K a s z u b y , południowa
część w o j e w ó d z t w a l u b e l s k i e g o i K r a k o w s k i e .
S y s t e m e m badań i n d y w i d u a l n y c h : P o d h a l e , K r a k o w
s k i e , R z e s z o w s k i e , Zielonogórskie, M a z u r y , Ż y w i e c k i e
i Gorczańskie.
O b o k m a t e r i a ł ó w z g r o m a d z o n y c h w czasie a k c j i t e
r e n o w y c h o r g a n i z o w a n y c h p r z e z Sekcję bezpośrednio,
w e s z ł y d o a r c h i w u m m a t e r i a ł y z badań p r z e p r o w a d z o
n y c h z funduszów P a ń s t w o w e g o I n s t y t u t u S z t u k i p r z e z
zespół d r M . Gładysza n a Śląsku, p r o f . В. S t e l m a
chowską n a K a s z u b a c h i d y r . F r . K o t u l ę w R z e s z o w skiem.
N a z b i o r y a r c h i w u m składają się p l a n s z e b a r w n e ,
r y s u n k i w y k o n a n e tuszem, szkice ołówkowe, t e k s t y
i z a b y t k i o r y g i n a l n e , j a k próbki t k a n i n i w y c i n a n k i .
R y s u n k i te, j a k r ó w n i e ż w y w i a d y , obejmują cały
szereg zagadnień, j a k : b u d o w n i c t w o , m e b l a r s t w o , o z d o b n i c t w o wnętrza, z d o b n i c t w o w m e t a l u , strój, t k a c t w o ,
ceramikę, z a b a w k a r s t w o , plastykę o b r z ę d o w ą ( p i s a n
k i , szopki, gwiazdy, wieńce dożynkowe), m a l a r s t w o ,
rzeźbę i d r z e w o r y t l u d o w y .
Spośród w y m i e n i o n y c h w y ż e j zagadnień n a j b o g a c i e j
r e p r e z e n t o w a n e są w a r c h i w u m m a t e r i a ł y dotyczące
m e b l a r s t w a (szczególnie m a l o w a n e s k r z y n i e ) ,
zdob
nictwa w metalu, zdobnictwa architektonicznego, d r u
PRZYCZYNKI
25 ООО
k ó w n a płótnie. Dość dużo j e s t w y c i n a n e k i o r y g i n a l
n y c h próbek t k a n i n . M n i e j b o g a t e są z b i o r y a r c h i w u m
w dziale stroju i haftu, c e r a m i k i i z a b a w k a r s t w a .
O d czasu rozpoczęcia badań o b o z o w y c h d a j e się z a
o b s e r w o w a ć stały w z r o s t ilości m a t e r i a ł ó w n a p ł y w a
jących corocznie do a r c h i w u m S e k c j i . Z j a w i s k o to i l u
s t r u j e n a j l e p i e j następujące z e s t a w i e n i e :
Rok
Stan a r c h i w u m
1946
.1947
1948
1949
1950
1951
1952
1953
1954
1 000 poz.
1 700 „
2 450 .,
4 500 „
6 850 „
9 750 ..
13 850 „
20" 300 ,.
25 000 .,
O d c h w i l i swego p o w s t a n i a z b i o r y a r c h i w u m były
w y k o r z y s t y w a n e zarówno d l a celów n a u k o w y c h , j a k
i dla potrzeb praktycznych.
Korzystali
z
nich
przede w s z y s t k i m p r a c o w n i c y
Sekcji w związku z artykułami p u b l i k o w a n y m i w P o l
s k i e j S z t u c e L u d o w e j , czy też w p o s t a c i o d d z i e l n y c h
p u b l i k a c j i , j a k i Zakłady U n i w e r s y t e c k i e , Zakład K u l
t u r y Materialnej P A N , Polskie Towarzystwo
Ludo
znawcze i muzea etnograficzne. D l a potrzeb p r a k t y c z
nych w y k o r z y s t y w a l i zbiory
archiwum
liczni pla
s t y c y oraz poszczególne i n s t y t u c j e , j a k n p . C e n t r a l a
Przemysłu L u d o w e g o i Artystycznego, I n s t y t u t W z o r
n i c t w a Przemysłowego
czy
Zakłady D o s k o n a l e n i a
Rzemiosła „ P o d h a l e " . M a t e r i a ł y z z a k r e s u strojów l u
d o w y c h w y k o r z y s t y w a n e były zarówno do p u b l i k a c j i
( P o l s k i A t l a s S t r o j ó w L u d o w y c h ) , j a k i p r z e z różne
zespoły ś w i e t l i c o w e pieśni i tańca, k t ó r e n a t e j p o d
s t a w i e r e k o n s t r u o w a ł y zanikający w t e r e n i e ubiór
ludowy.
Zofia B a r b a r a
DO BADAN
WOJ
roczny
1 000 poz.
700 ,.
750 „
2 050 „
2 350 .,
2 900 ,.
4 100 „
6 450 „
4 700 .,
Odnośnie d o c y f r z r o k u 1954 należy zauważyć, że n i e
w s z y s t k i e m a t e r i a ł y z e b r a n e w t y m r o k u zostały
już
zainwentaryzowane, a ponadto zaplanowane na ten r o k
b a d a n i a n i e zostały jeszcze ukończone.
NAD
Głowa
LUDOWYM
FARBIARSTWEM I DRUKARSTWEM
W
Przyrost
TKANIN
BIAŁOSTOCKIM
W czasie k i l k u d n i o w e g o o b j a z d u
penetracyjnego,
z o r g a n i z o w a n e g o w k w i e t n i u 1953 r , p r z e z Z a k ł a d B a
dania Plastyki, A r c h i t e k t u r y i Zdobnictwa Ludowego
P I S n a t e r e n i e w o j e w ó d z t w a białostockiego, udało się
u c z e s t n i k o m e k i p y zebrać n i e c o i n f o r m a c j i d o t y c z ą
c y c h l u d o w e g o f a r b i a r s t w a i d r u k ó w n a płótnie. P o
n i e w a ż z t e r e n u t e g o b r a k było d o t y c h c z a s p u b l i k o
w a n y c h wiadomości z w y m i e n i o n y c h dziedzin, w y d a
j e się słuszne, a b y t e s k r o m n e zresztą i u r y w k o w e
i n f o r m a c j e zostały ogłoszone.
Rozwój f a r b i a r s t w a pozostaje w związku z r o z w o
j e m t k a c t w a d e k o r a c y j n e g o , które k w i t n i e n a o b s z a
rze całego w o j e w ó d z t w a białostockiego. Już w c z a
s a c h m i ę d z y w o j e n n y c h większą część
prac
związa
n y c h z f a r b o w a n i e m przeznaczonego na t k a n i n y s u
r o w c a l n i a n e g o l u b wełnianego przejęły n a siebie
f a r b i a r n i e znajdujące się p o
miastach. Farbowaniem
z a j m o w a ł y się poza t y m k o b i e t y w i e j s k i e , posługu
jąc się b a r w n i k a m i p r o d u k c j i - p r z e m y s ł o w e j , k u p o
w a n y m i w mieście. N i e k t ó r e
starsze
sposoby f a r biarskie,
z a r z u c o n e — j a k można
wywnioskować
z w 3 ' p o w i e d z i i n f o r m a t o r ó w — n a szereg l a t p r z e d
pierwszą
wojną światową,
z a c h o w a ł y się już t y l k o
w w y g a s a j ą c e j t r a d y c j i . D o t y c h z a p o m n i a n y c h już
częściowo sposobów f a r b i a r s k i c h należało f a r b o w a n i e
n i c i l n i a n y c h i w e ł n i a n y c h w k o r z e o l c h o w e j l u b dę
bowej na k o l o r czarny, w „jeglinie" (jedlinie) — na
„ s i w o " (szaro), w b r z o z o w y c h liściach i k o r z e — n a
„orzechowo" (brązowo),
a
wreszcie w r u d z i e żelaz
n e j — n a żółto i b r ą z o w o . P r z y g o t o w a n y
uprzednio
b a r w n i k o r g a n i c z n y m i e s z a n o w k o r y c i e z wodą i z a
n u r z a n o w n i m m o t k i n i c i , które pozostawiano w ką
p i e l i n i e k i e d y d o 2 t y g o d n i . B a r w i e n i e rudą
żelazną
o d b y w a ł o się p r z e z
zanurzenie
przeznaczonego do
b a r w i e n i a s u r o w c a n a j e d e n do d w ó c h t y g o d n i w p r o s t
do „błota r u d a w i n y " ( S e j n y i O l s z a n k a w p o w . s u w a l
s k i m ) . Stopień intensywności b a r w y zależał o d c z a
su, p r z e z j a k i f a r b o w a n y materiał z n a j d o w a ł się p o d
działaniem b a r w n i k a .
Czasem o b o k f a r b o w a n i a p r z e z n a c z o n y c h do t k a
nia n i c i b a r w i o n o również w y r o b y gotowe, zwłasz
cza płótna, W F e r e t c e ( p o w . s u w a l s k i ) k o b i e t y f a r -
315
W z ó r n a płótnie
Próba farbowania
grochu, wykonana
farbotoanym przy zastosowaniu izolacji mechanicznej.
płótna, w którym
zawiązane
były pojedyncze
ziarnka
została w Sekcji
Badania
Plastyki
Ludowej
PIS
w
Krakowie.
b o w a ł y płótna w deseń posługując sic; n i e n o t o w a n ą
u nas d o t y c h c z a s techniką i z o l a c j i m e c h a n i c z n e j , p o
legającą
n a t y m , że w c e l u
uzyskania
wzoru
—
w płótno „ n i e w a r n e " ( n i e b a r w i o n e ) o w i j a n o
raz
koło r a z u z i a r n k a g r o c h u i w i ą z a n o j e m o c n o
przy
p o m o c y n i c i l n i a n e j , k i l k a k r o t n i e o k r ę c o n e j poniżej
o w i n i ę t e g o z i a r n k a . P r z y g o t o w a n y w t e n sposób m a
teriał z a n u r z a n o w f a r b i e , która przenikała w ł ó k n a
płótna z w y j ą t k i e m m i e j s c z w i ą z a n y c h nitką. P o w y
jęciu materiału
z farby,
nitki
i groch
usuwano,
a w ó w c z a s n a j e d n o l i c i e z a b a r w i o n y m płótnie u k a z y
w a ł się w z ó r w p o s t a c i niezupełnie r e g u l a r n y c h b i a
łych k r ę g ó w , t u i ó w d z i e p o p r z e r y w a n y c h z a c i e k a m i
f a r b y . Spódnice z t a k i e g o materiału n o s z o n o też w o k o
licy Smolan (pow. suwalski).
Podobnie j a k w i n n y c h stronach Polski, tak i na t e
r e n i e w o j e w ó d z t w a białostockiego z n a n y i s t o s o w a n y
3l<)
był d a w n i e j z w y c z a j
drukowania
samodziałowych
płócien w różne w z o r y , o d c i s k a n e p r z y p o m o c y s p e
cjalnych drewnianych form.
Wiadomości
o
d r u k o w a n i u płócien
zanotowano
w szeregu miejscowości (Straż w p o w . s o k o l s k i m ,
Jagłowo w pow. a u g u s t o w s k i m , Feretka, Krasne, O l
szanka, Przerosi w p o w . s u w a l s k i m ) . F a r b i a r n i e z a j
mujące się d r u k o w a n i e m płócien miały
znajdować
się niegdyś
w
Sokółce,
Suwałkach,
Augustowie
i prawdopodobnie w Suchowoli (pow. augustowski),
skąd d o m o k r ą ż n i d r u k a r z e płócien r o z c h o d z i l i się p o
o k o l i c z n y c h w s i a c h ( p r z y b y w a l i n p . stamtąd d o o d
dalonego
o
kilkanaście k m J a g ł o w a , g d z i e c z a s e m
p r z e z tydzień i dłużej d r u k o w a l i d o s t a r c z o n e i m p r z e z
k o b i e t y płótna). F a r b o w a n y c h płócien u ż y w a n o j a k o n a
k r y c i a n a łóżka ( P r z e r o ś ! w p o w . s u w a l s k i m ) , c h u s t k i
n a g ł o w ę ( O l s z a n k a , F e r e t k a ) , spódnice ( K r a s n e , J a
głowo) l u b f a r t u c h y (Feretka).
D r u k o w a n i e płócien, j a k można wnosić z o p o w i a d a ń
i n f o r m a t o r ó w , zanikło
w
czasie
pierwszej
wojny
ś w i a t o w e j l u b bezpośrednio p o n i e j . Z a j m o w a l i się
n i m małomiasteczkowi f a r b i a r z e żydowscy. I n f o r m a
t o r z y n i e u m i e l i podać t e c h n i k i , jaką płótna b y ł y
d r u k o w a n e , n i e udało się też odnaleźć próbek, n a
p o d s t a w i e k t ó r y c h można b y tę technikę określić.
Z opisów w y n i k a , że płótna b y w a ł y d r u k o w a n e w p a
sy l u b w k w i a t y , najczęściej w k o l o r z e ż ó ł t y m l u b
g r a n a t o w y m . P o n a d r u k o w a n i u w z o r u "płótno s t a w a
ło się s z t y w n e , co w s k a z y w a ł o b y n a t z w . technikę
d r u k u bezpośredniego,
w
której
drukarz
nanosił
w z ó r n a płótno posługując się farbą pokostową, r o z
cieraną n a d r z e w o r y t n i c z e j desce. Z a słusznością tego
domysłu p r z e m a w i a jeszcze f a k t , że d r u k o w a n i e o d
b y w a ł o się s y s t e m e m d o m o k r ą ż n y m , k t ó r y m o ż l i w y
j e s t t y l k o p r z y mało s k o m p l i k o w a n e j t e c h n i c e d r u k u
bezpośredniego. N i e j e s t j e d n a k w y ł ą c z o n e , że poza
Suchowolą czy e w e n t u a l n i e A u g u s t o w e m , skąd m i e l i
się rozchodzić f a r b i a r z e , i n n e z w y m i e n i o n y c h o ś r o d
ków mogły
posługiwać
się
wymagającą
bardziej
s k o m p l i k o w a n y c h urządzeń techniką batikową, z w ł a
szcza że w o k o l i c a c h S u w a ł k f a r b i a r z y d o m o k r ą ż n y c h
Fotografował
„BIEŁORUSKOJE
Wyd.
n i e było i płótna d o d r u k o w a n i a n o s z o n o z reguły „ d o
miasta".
W ś r ó d p o d a n e j garści szczegółów,
zaczerpniętych
z n o t a t n i k a terenowego, niewątpliwie najbardziej i n
teresująca jest: w i a d o m o ś ć o s t o s o w a n i u
w
polskim
f a r b i a r s t w i e l u d o w y m — znanej d a w n y m Japończy
k o m , niektórym l u d o m p r y m i t y w n y m i używanej do
n i e d a w n a n a t e r e n i e W ę g i e r i Słowacji, a l e z n a s z e
go o b s z a r u n i e n o t o w a n e j — i z o l a c j i m e c h a n i c z n e j .
D r u g i m w a ż n i e j s z y m osiągnięciem j e s t t o , że w s p o m
n i a n e b a d a n i a p e n e t r a c y j n e w y p e ł n i ł y też częściowo
n i c z y m n i e tłumaczącą się lukę, która n a m a p i e zasię
gu d r u k a r s t w a t e k s t y l n e g o w P o l s c e i w państwach
ościennych oddzielała o b s z a r P o d l a s i a
zachodniego
i L u b e l s z c z y z n y o d t e r e n ó w białoruskich. S t w i e r d z e
n i e , że w północnej Białostocczyźnie w y s t ę p o w a ł y r ę
czne d r u k i n a płótnie, i t o w y k o n y w a n e p r z e z m i e j
s c o w y c h f a r b i a r z y , rozszerza z n a c z n i e zasięg w y s t ę
p o w a n i a l u d o w e g o d r u k a r s t w a t e k s t y l n e g o w Polsce
i s t w a r z a p o m o s t łączący j e z t e r y t o r i u m białoruskim,
g d z i e l u d o w e d r u k i n a płótnie w y s t ę p o w a ł y w b a r
dzo c i e k a w e j p o s t a c i .
R. R s s .
Tadeusz
NARODNOJE
Kaźmierski.
I S K U S S T W O " . C z . I.
Akademii Nauk Z S R R , Mińsk 1 9 5 1 . T e k s t str. 13, il. 144.
Przedmoira
-
prof
H . M. Nikolski, tekst — M. J . Grinbłat.
W
okresie
międzywojennym
Sekcja
Etnografii
i Fo k l o r u I n s t y t u t u H i s t e r i i A k a d e m i i N a u k ZSRR
przystąpiła d o g r o m a d z e n i a m a t e r i a ł ó w z z a k r e s u l u
d o w e j s z t u k i białoruskiej. C e l e m podjętych p r a c była
z jednej strony
konieczność
uzupełnienia
zbiorów
m i e j s c o w y c h m u z e ó w , z d r u g i e j zaś chęć n a u k o w e g o
opracowania tej bogatej dziedziny l u d o w e j k u l t u r y
białoruskiej.
W r . 1937 została o d d a n a d o d r u k u część I o b s z e r n e
go a l b u m u , p r z y g o t o w a n e g o p o d redakcją p r o f . H . M .
Nikolskiego przez n a u k o w y c h pracowników Sekcji —
I . A . S e r b o w a , M . J . Grinbłata i H . S. M a c h n a c z a .
S k u t k i e m w y b u c h u w o j n y prace wydawnicze
przer
w a n o , t a k że u r a t o w a n a szczęśliwie I część a l b u m u
została o p u b l i k o w a n a d o p i e r o w r . 1951. M a t e r i a ł y
z e b r a n e d o części I I zaginęły w czasie w o j e n n e j z a
w i e r u c h y . W y d r u k o w a n a w r . 1951 cz. I a l b u m u o b e j
m u j e z d o b n i c t w o t k a n i n o r a z strój. O b f i t y materiał
i l u s t r a c y j n y , n a który składają się b a r w n e p l a n s z e
i czarno-białe f o t o g r a f i e , p o d z i e l o n o n a
8
działów,
o b e j m u j ą c y c h t k a n i n y , d y w a n y , o r n a m e n t , ręczniki,
p a s y , k o r o n k i , d r u k i n a płótnie i odzież.
D l a badaczy polskiej sztuki l u d o w e j o m a w i a n y t u
a l b u m s t a n o w i c e n n y zbiór m a t e r i a ł ó w p o r ó w n a w
c z y c h , wskazujących n a b l i s k i e z w i ą z k i k u l t u r a l n e ,
j a k i e zachodzą między n a s z y m i t e r e n a m i , zwłaszcza
północno-wschodnimi ( A u g u s t o w s k i e , Podlasie,
pół
n o c n a L u b e l s z c z y z n a ) i sąsiednią Białorusią. Szczegól
n i e j a s k r a w o z w i ą z k i t e występują w d z i e d z i n i e t k a c
t w a d e k o r a c y j n e g o , n p . białoruskie l n i a n e
tkaniny
o s p l o c i e r z ą d k o w y m w g e o m e t r y c z n e w z o r y , czy też
p r z e t y k a n e d w u k o l o r o w e „ r a d z i u s z k i " —- z a r ó w n o w
t e c h n i c e , j a k i w o r n a m e n c i e mają ścisłe o d p o w i e d n i
k i p o s t r o n i e p o l s k i e j , p o d o b n i e zresztą j a k i biało
r u s k i e p a s i a k i czy k r a c i a k i . Istotną n a t o m i a s t różnicę
s t a n o w i f a k t w y s t ę p o w a n i a n a Białorusi ( n i e n o t o w a
n y c h na naszych terenach) b a r w n y c h dywanów i go
b e l i n ó w l u d o w y c h o s t y l i z o w a n y c h w z o r a c h roślin
n y c h , zbliżonych z a r ó w n o p o d w z g l ę d e m t e c h n i c z n y m ,
j a k i o r n a m e n t a l n y m d o z n a n y c h k i l i m ó w ukraiń
s k i c h . Umiejętność w y k o n y w a n i a tego r o d z a j u t k a n i n
zaszczepiona została wśród l u d u białoruskiego w cza
sach f e u d a l n y c h . W pańskich i z a k o n n y c h w y t w ó r
n i a c h s z e r o k o s t o s o w a n a była
praca
włościan p a ń
szczyźnianych, którzy
pod
kierunkiem najemnych
m a j s t r ó w d o s k o n a l e p r z y s w o i l i sobie technikę t k a c
twa dywanowego
i gobelinowego.
Wyrób dywanów
istniał n a Białorusi d o p o ł o w y w i e k u X I X , a t e c h n i k a
d y w a n o w e g o t k a c t w a zachowała się u l u d u w i e j s k i e g o
w postaci gobelinowych t k a n i n d w u s t r o n n y c h , w y r a
b i a n y c h n a z w y c z a j n y c h k r o s n a c h i używanych j a k o
p r z y k r y c i a c z y n a r z u t y n a łóżka.
W czasach n o w s z y c h o b o k t r a d y c y j n e g o zespołu m o
tywów dekoracyjnych widoczny jest z w r o t k u tema
t y c e a k t u a l n e j . S p o t y k a się n p . d y w a n y z p o r t r e t a m i
L e n i n a i S t a l i n a , znajdujące z a s t o s o w a n i e w d e k o r a
c j i l o k a l i o c h a r a k t e r z e społecznym,
jak
świetlice
i k l u b y r o b o t n i c z e , o r a z mieszkań p r y w a t n y c h .
W
materiale
ilustracyjnym, zgromadzonym, j a k
w i e m y , w o k r e s i e m i ę d z y w o j e n n y m , n i e zostały
uwzględnione t z w . „dywany d w u o s n o w o w e " , występu
jące d o n i e d a w n a dosyć p o s p o l i c i e n a północno-za
c h o d n i c h k r e s a c h Białorusi.
W dziale obejmującym w z o r y ornamentów zebrano
i l u s t r a c j e , k t ó r e przedstawiają m o t y w y i układy d e
koracyjne, spotykane w tkactwie
i h a f c i e białoru
s k i m . Starszą o r n a m e n t y k ę , stosowaną n a Białorusi
do z d o b i e n i a t k a n i n , charakteryzują m o t y w y g e o m e
t r y c z n e , wśród k t ó r y c h n a p i e r w s z e m i e j s c e w y b i
j a się m o t y w r o m b u p o w t a r z a j ą c y się z a r ó w n o w d e
koracji tkackiej („perebory"), j a k i w podobnej
do
n i e j h a f c i a r s k i e j t e c h n i c e „naściełania". D o p i e r o r o z
powszechnienie
się h a f t u k r z y ż y k o w e g o
przyczyniło
się d o w i ę k s z e g o zróżnicowania m o t y w ó w
hafciar
s k i c h n a Białorusi. O b o k m o t y w ó w
geometrycznych
p o j a w i ł y się s t y l i z o w a n e m o t y w y roślinne, a n a w e t
z w i e r z ę c e ( g ł ó w n i e p t a k i ) , przenikające o d 7 0 - t y c h l a t
u b . s t u l e c i a d o l u d o w e g o h a f c i a r s t w a białoruskiego
z zewnątrz, za p o ś r e d n i c t w e m bezpłatnych d r u c z k ó w
r e k l a m o w y c h i wzorników. W nowszych h a f t a c h b i a
łoruskich s p o t y k a się często m o t y w y s i e r p u i młota,
w z o r o w a n e na herbie Związku
Radzieckiego.
S z c z y t o w y m osiągnięciem białoruskiej l u d o w e j s z t u
k i t k a c k i e j i h a f c i a r s k i e j są pięknie z d o b i o n e ręczni-
317
T
k i , o d g r y w a j ą c e niegdyś ważną rolę w obrzędzie w e
s e l n y m . M o t y w y , które s p o t y k a m y n a t k a n y c h szla
k a c h ręczników, przypominają żywo „perebory", w y
stępujące n a p r z y r a m k a c h k o s z u l , z a p a s k a c h i spód
nicach noszonych u nas W okolicy Włodawy.
t
O s o b n y rozdział stanowią w a l b u m i e i l u s t r a c j e p a
sów, c z y l i k r a j e k , w z o r z y ś c i e
tkanych,
używanych
przez mężczyzn i k o b i e t y do przewiązywania s u k m a n .
P a s y te, z w y k l e k i l k u k o l o r o w e , z d o b i o n e o r n a m e n t e m
g e o m e t r y c z n y m , w y k o n y w a n e były
różnymi t e c h n i
k a m i , m . i n . również na k r o s i e n k a c h t a b l i c z k o w y c h ,
występujących często n a o b s z a r a c h białoruskich.
Zarówno p r z y d e k o r a c j i ręczników, j a k i b i e l i z n y
pościelowej czy u b i o r u
—
pospolitym
elementem
z d o b n i c z y m są n a Białorusi k o r o n k i s z y d e ł k o w e , d o
których w y r o b u u ż y w a n o d a w n i e j d r e w n i a n y c h s z y
dełek. M o t y w y t y c h k o r o n e k n i e odbiegają z a s a d n i
czo o d t y c h , j a k i e z n a m y
z
północno-wschodnich
obszarów P o l s k i . Wyraźnie p o d w p ł y w e m d r o b n o m i e szczańskich gustów m i n i o n e j e p o k i pozostają d z i w a
czne w p o m y ś l e c z a r a i k l o s z , w y k o n a n e z m o c n o n a
k r o c h m a l o n e j k o r o n k i szydełkowej na wystawę b i a
łoruskiej s z t u k i l u d o w e j w r . 1938.
W d z i a l e d r u k ó w n a płótnie u m i e s z c z o n o 12 w z o
rów, o d b i t y c h z klocków używanych do d r u k o w a n i a
płócien techniką b a t i k o w ą . W z o r y t e , o c h a r a k t e r z e
r a c z e j k o s m o p o l i t y c z n y m , n i e dają o b r a z u r z e c z y w i s t e -
ANIELA
J a k w y n i k a z powyższego
opisu,
omawiany
lu
a l b u m z a w i e r a o b s z e r n y materiał ilustrujący b o g a
c t w o poszczególnych działów.
Stronę graficzną w y d a w n i c t w a c e c h u j e w y s o k i p o
ziom techniczny. Plansze kolorowe, w y k o n a n e tech
niką siatkową l u b k r e s k o w ą n a p i ę k n y m k r e d o w y m
p a p i e r z e , są c z y t e l n e i c z y s t e w k o l o r a c h . G u s t o w n a
o p r a w a płócienna s t w a r z a całość miłą d l a o k a .
Hss.
G U T - STAPIŃSKA
D n . 6.IX.1954 r. zmarła w Z a k o p a n e m z n a n a w c a
łej P o l s c e p i s a r k a i l u d o w a g a w ę d z i a r k a p o d h a l a ń
ska — A n i e l a Gut-Slapińska.
Córka
J a k u b a O r a w c a i Bronisławy
Łukaszczyk
z P o r o n i n a n a P o d h a l u , urodziła się
w
Poroninie
29.VII.1898 г., g d z i e uczęszczała d o szkół. Już w s z k o l
n y c h czasach zdradzała u z d o l n i e n i a l i t e r a c k i e , pisząc
okolicznościowe w i e r s z e i g a w ę d y .
Zaprzyjaźnienie
r o d u O r a w c ó w z mieszkańcami H a r e n d y ( K a s p r o w i c z a
m i ) , zamążpójście A n i e l i w 1923 r . za artystę p l a s t y k a
krakowskiego
Władysława
Stapińskiego
wcześnie
w p r o w a d z i ł o młodą g ó r a l k ę w środowisko k u l t u r a l n o a r t y s t y c z n e , p o d t r z y m u j ą c i rozwijając j e j l i t e r a c k i e
u z d o l n i e n i a . A n i e l a Stapińska n i e o d e r w a ł a się j e d n a k
a n i n a c h w i l ę o d środowiska r o d z i m e j l u d o w e j k u l
tury.
W k r ó t c e p o p i e r w s z e j w o j n i e ś w i a t o w e j zaczęła d r u
k o w a ć artykuły, w i e r s z e i g a w ę d y
w
czasopismach
k r a j o w y c h i zagranicznych (w czasopismach Z w . P o d
halan Polonii Amerykańskiej
w
Chicago).
Przypo
minała w n i c h s t a r e , t r a d y c y j n e z w y c z a j e i o b y c z a j e
l u d o w e j k u l t u r y . Równocześnie organizowała w P o
roninie taneczno-teatralne grupy regionalne w ramach
Z w i ą z k u Z i e m Górskich, podnosząc j e n a w y s o k i p o z i o m
a r t y s t y c z n y , za co otrzymała w 1935 r . s r e b r n y K r z y ż
Zasługi.
W okresie o k u p a c j i h i t l e r o w s k i e j początkowo m u
siała opuścić P o r o n i n , u k r y w a j ą c się
w Krakowie.
P ó ź n i e j w r ó c i ł a d o P o r o n i n a , pracując d o końca w o j
ny w tajnym nauczaniu.
Dopiero jednak
w
P o l s c e L u d o w e j znalazła S t a
pińska s z e r o k i e p o l e d o s w e j działalności. O t r z y m a w
szy stałą pensję o d M i n . K u l t u r y i S z t u k i , z j e g o r a
m i e n i a organizowała g r u p y r e g i o n a l n e n a P o d h a l u ,
kierując n i m i p r z e z szereg l a t i s a m a występując w
ich przedstawieniach j a k o r e c y t a t o r k a i gawędziar
k a , odczytując w g w a r z e l u d o w e j własne n o w e l e , l e
gendy i gawędy.
P o p r z e d w c z e s n e j śmierci W ł a d y s ł a w a Stapińskiego
A n i e l a Stapińska w y c h o d z i w 1945 r . p o r a z d r u g i za
mąż za p r o k u r a t o r a J a n a G u t a , przenosząc się w r a z
z m ę ż e m n a stałe d o Z a k o p a n e g o .
W 1946 r . zostaje członkiem k a n d y d a t e m koła w i e j
s k i e g o Z w . L i t . P o l s k i c h . W 1949 r . w y d a j e pierwszą
318
go b o g a c t w a białoruskich d r u k ó w n a płótnie, z n a n y c h
n a m choćby z p r a c y N . N . F u r m a n a ( K r a s z a n i n a ) , w y
d a n e j n a Białorusi w o k r e s i e m i ę d z y w o j e n n y m . N i e
u w z g l ę d n i o n o r ó w n i e ż b a r d z o interesujących ze w z g l ę
d u n a swą p r y m i t y w n ą technikę d r u k ó w n a płótnie,
o d b i j a n y c h za pomocą pieczątek w y c i ę t y c h z b r u k w i
czy r z e p y .
S t r o j e ( w y ł ą c z n i e k o b i e c e ) reprezentują
ilustracje
bądź poszczególnych części, j a k n p . b o g a t o h a f t o w a
ne k o s z u l e , bądź p e ł n y c h u b i o r ó w l e t n i c h , składają
c y c h się z h a f t o w a n e j czy z d o b i o n e j
„pereborami"
koszuli i zapaski, samodziałowej pasiastej
spódnicy
oraz gorsetu szytego z k o l o r o w e j f a b r y c z n e j m a t e r i i ,
S t a r s z e f o r m y białoruskich ubiorów k o b i e c y c h , s z y
t y c h z białego s a m o d z i a ł o w e g o płótna z d o b i o n e g o sze
r o k i m i , c z e r w o n y m i s z l a k a m i t k a n y m i , przypominają
żywo u b i o r y spotykane u nas w o k o l i c y Włodawy.
i ostatnią swoją książkę, zbiór n o w e l , l e g e n d i g a w ę d
p i s a n y c h w pięknej i c z y s t e j g w a r z e podhalańskiej,
pod
tytułem
„Inksy
ś w i a t " . O d 1950 r . M i n . K u l
t u r y i S z t u k i otacza j e j działalność stałą opieką, p r z y
znając j e j stałe r o c z n e s t y p e n d i u m t w ó r c z e .
Gut-Stapińska próbuje r ó w n i e ż s w y c h s i l w d z i e d z i
n i e c e r a m i k i , szczególnie f i g u r a l n e j . R z e ź b y j e j , p e ł
n e s w o i s t e g o w y r a z u , zyskują c o r a z większą p o p u l a r
ność, chętnie są n a b y w a n e w s k l e p a c h C P L i A .
Z a r ó w n o t a s t r o n a działalności G u t - S t a p i n s k i e j , j a k
i j e j twórczość l i t e r a c k a i n i e z w y k l e ż y w a działalność
a r t y s t y c z n a i o r g a n i z a c y j n a zasługują
bezwzględnie
na powr.żne o p r a c o w a n i e . Zwłaszcza o b e c n i e , g d y t o
czą się d y s k u s j e n a t e m a t y twórczości l u d o w e j , c i e k a
w a j e s t d l a nas postać w y b i t n e j a r t y s t k i i działaczki
społecznej pochodzącej
l u d u i związanej z n i m do
końca s w e g o życia, a z a r a z e m m o c n o t k w i ą c e j w ś r o
d o w i s k u i n t e l i g e n c j i t w ó r c z e j , z t r a d y c j a m i sięgają
c y m i Młodej Polski.
N a g ł a śmierć, dosłownie w k i l k a g o d z i n p o w y s t ę
p i e w w i e c z o r n i c y góralskiej, j e s t p o w a ż n ą stratą d l a
zespołów zakopiańskich. P o g r z e b A n i e l i G u t - S t a p i ń s k i e j stał się ż y w i o ł o w ą manifestacją żałoby l u d u p o d
halańskiego, r a z jeszcze dowodząc, j a k i m s z a c u n k i e m
i miłością była o n a o t o c z o n a .
Wanda
Gcntil-Tippenhauer