http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/499.pdf
Media
Part of Dekorowanie wielbłądów w prowincji Sind w Pakistanie Zachodnim / ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8
- extracted text
-
S
T
U
KRZYSZTOF
D
I
A
I
M
A
T
E
R
I
A
Ł
Y
WOLSKI
DEKOROWANIE
WIELBŁĄDÓW W PROWINCJI.
W PAKISTANIE ZACHODNIM'
SIND
1
I. W S T Ę P
N a n i s k i c h szczeblach r o z w o j u ludzkości zdobiono zwierzęta w róż
n y c h celach; w w i e l u k r a j a c h aż do naszych czasów przetrwały te cele,
a nieraz zachowały się pradawne rodzaje i sposoby d e k o r a c j i .
P i e r w o t n y m sposobem zdobienia, który służył celom m a g i c z n y m ,
było zaopatrzenie zwierzęcia w ozdobne a m u l e t y , mające m u zapewnić
zdrowie i cały zespół cech, • składających się na pomyślny rozwój b i e g u
życia. Zwierzęta zdobiono także z p r z y c z y n e m oc jona lnyc h: d l a wyróż
nienia ulubionego l u b wartościowego zwierzęcia upiększano je, wreszcie
ozdoby na zwierzęciu miały podnosić i podkreślać rangę społeczną wła
ściciela. To uświetnianie osoby właściciela przez piękny wygląd i ozdob
n y „przyodziewek" zwierzęcia można obserwować w e w s z y s t k i c h p r a
wie k r a j a c h świata. Ozdobna uprząż, rzędy wysadzane s z l a c h e t n y m i m e
t a l a m i i k a m i e n i a m i oraz dekoracyjne czapraki stąd się wywodzą. Dziś
jeszcze na pokazach zwierząt h o d o w l a n y c h w S i b i w Beludżystanie
W s c h o d n i m w chłodnej porze r o k u кару-czapraki zarodowych byków
zebu są t a k wspaniale zrobione, że zwracają powszechną uwagę i w y
wołują podziw. Pięknie w y s t r o j o n e zwierzę podnosi w t e n sposób
i umacnia w oczach widzów rangę społeczną swego właściciela.
S p e c j a l n y m rodzajem
dekorowania zwierząt h o d o w l a n y c h , ważnym
Materiały do poniższego s z k i c u zostały z e b r a n e w k w i e t n i u i m a j u 1961 r.
podczas badań t e r e n o w y c h 'w S i n d z i e w P a k i s t a n i e Z a c h o d n i m . P r a g n ę n a t y m
m i e j s c u wyrazić moją głęboką wdzięczność p a n u inż. Stanisławowi Radwańskiemu
za ułatwienie m i b a d a ń w S i n d z i e Północnym i Środkowo-Wschodnim (w o k r ę
g a c h : S a k k a r , S z i k a r p u r , L a r k h a n a , K h a i r p u r i N a w a b s z a h ) o r a z państwu H a l i
n i e i J e r z e m u Wielogórskim z a umożliwienie m i p r z e p r o w a d z e n i a badań w o k r ę
gu T a t t a w S i n d z i e Południowym.
1
DEKOROWANIE
WIELBŁĄDÓW
W
PAKISTANIE
313
ze względów ekonomicznych, jest piętnowanie, mające na celu oznacze
nie d a n y c h sztuk jako przynależnych do określonych stad l u b właścicieli.
Piętna takie nie bywają specjalnie wymyślne w r y s u n k u ; cechują je
proste f o r m y , ułatwiające sporządzenie cechownika i szybkie w y p a l e n i e
piętna na skórze zwierzęcia. N a w e t z n a k i europejskich s t a d n i n k o n i n i e
odznaczają się subtelnością r y s u n k u . Podobnie ubogie w r y s u n k u są l u
dowe z n a k i własnościowe wypalane k o n i o m na l e w y m udzie. U H u c u
łów n p . piętna te mają kształt l i t e r T, U l u b U graniastego .
2
D e k o r o w a n i e zwierząt h o d o w l a n y c h posiada sporą literaturę facho
wą . Z polskich badaczy zajmował się t y m zagadnieniem E. F r a n k o w
ski , opierając się na m a t e r i a l e ze s w y c h badań przeprowadzanych na
Półwyspie I b e r y j s k i m .
E. F r a n k o w s k i wykazał, że znakowanie zwierząt h o d o w l a n y c h przez
człowieka występowało już w bardzo odległych czasach, co stwierdzić
można na podstawie zachowanego materiału ikonograficznego dla w i e l u
krajów basenu Morza Śródziemnego. Z E g i p t u znamy z malowideł tebańskich scenę znakowania wołu żelazną cechą . N a wazach feriickich
znajdowanych na terenach e t r u s k i c h i na Cyprze są poświadczone w y p a
lane na zwierzętach znaki własnościowe.
3
4
5
Z n a k o w a n i e zwierząt może mieć charakter magiczny. I t a k , na p o d
stawie bogatej l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u , E. F r a n k o w s k i przytacza w i z e r u n
k i magicznych znakowań byków i wołów u Syngalezów. U Greków zna
kowano konie wyobrażeniami węża, kaduceusza, a w czasach później
szych inicjałem Chrystusa. Również z czasów r z y m s k i c h dochowały się
przekazy ikonograficzne potwierdzające znakowanie k o n i .
W H i s z p a n i i spotyka się konie i b y k i znakowane s p e c j a l n y m i pięt
n a m i s t a d n y m i . W Polsce stosowano specjalne m a r k o w e piętnowanie
k o n i w stadninach; przeważnie piętno miało kształt p o d k o w y l u b gwiaz
d y pięcioramiennej (o podobnej gwieździe w s p o m i n a E. F r a n k o w s k i
6
7
R. H a r ä s y m c z u k ,
W. T a b o r , E t n o g r a f i a p o l o n i n h u c u l s k i c h , „ L u d " ,
t 35: 1937, s. 142. Żelazo do piętnowania k o n i n a z y w a się peczytlo.
K r o w y na po
łoninach z n a c z o n o d a w n i e j p r z e z w y p a l a n i e i m n a r o g a c h różnych k r e s e k . O w c o m
i k o z o m n a c i n a się u s z y , k o l c z y k u j e się też j e b l a s z k a m i , a n a w e t c z a s a m i p r z y
c z e p i a się do d r u t u pęk włóczki l u b p a c i o r e k .
2
3
Duże z e s t a w i e n i e
l i t e r a t u r y podaje
H . F i e l d (patrz
niżej).
E . F r a n k o w s k i , L o s signos quemados
y esquilados
sobre los animales
de
Uro de la Peninsula
Ibérica, ,.Memorias de l a R e a l S o c i e d a s Española de H i s t o r i a
N a t u r a l " , t. 10, M a d r y t 1916, s. 267—310, r y c . 49.
4
5
temps
6
7
s
23.
M . R i n g e l m a n n , Travaux
et machines
agricoles
des égyptiens dans les
anciens, „Journal d ' A g r i c u l t u r e P r a t i q u e " , 1905, s. 435 (za E . F r a n k o w s k i m ) .
F r a n k o w s k i , L o s signos
Z. G l o g e r ,
Encyklopedia
quemados...,
staropolska
s. 277.
ilustrowana,
t. 4, W a r s z a w a
1958,.
314
KRZYSZTOF
Ryc.
1.
WOLSKI
Pakistan
Fot.
K.
Wolski
z terenów zachodnio-śródziemnomorskich), często wykazywało podobień
stwo do znaków h e r a l d y c z n y c h właścicieli stadnin. Polskie piętna palone
w stadach były różnych kształtów; niektóre z n i c h k o n t y n u u j e się jesz
cze obecnie w stadninach państwowych. Z n a k i te na ogół bywały proste,
D E K O R O W A N I E
W I E L B Ł Ą D Ó W
W
315
P A K I S T A N I E
łatwe do w y p a l a n i a żelazem, trafiały się j e d n a k z n a k i bardziej s k o m
plikowane .
Z n a k o w a n i e k o n i należało do reguły w średniowiecznej Persji, n a co
istnieje dowód w poemacie Szah-Nameh,
g d y R u s t e m zwraca uwagą na
wyjątkowy w y p a d e k nie piętnowanego n a nodze k o n i a .
Obok piętnowania j a k o z n a k u specjalnego oznaczającego przynależ
ność własnościową zwierzęcia stosowano w G r e c j i w V w p.n.e. zdobie
nie, prawdopodobnie przez w y p a l a n i e . Ozdoby u wołów na wazie grec
k i e j przypominają kształtem tego rodzaju ozdoby e g i p s k i e .
Jako osobny rodzaj zdobienia występuje na Półwyspie P i r e n e j s k i m
w y s t r z y g a n i e sierści na zadach, a częściowo i na ogonach k o n i , mułów
i osłów, pokrywające całe zady i krzyże zwierząt (Hiszpania) l u b mające
kształt k l i n a idącego o d nasady ogona w k i e r u n k u s t a w u kolanowego
t y l n e j nogi ( P o r t u g a l i a ) .
W ostatnich latach własnościowym z n a k o w a n i e m zwierząt h o d o w l a
n y c h , a specjalnie wielbłądów w k r a j a c h arabskich, zajmował się
H. Field
wysuwając twierdzenie, iż z n a k i w y p a l a n e na skórze wielbłą
dów są podobne do i n n y c h p l e m i e n n y c h znaków własnościowych,
umieszczanych na k a m i e n i a c h l u b "ścianach s k a l n y c h . H . F i e l d opiera
swe w y w o d y na materiałach ze s w y c h badań t e r e n o w y c h oraz na boga
tej l i t e r a t u r z e n a u k o w e j , dochodząc do w n i o s k u , iż znaki własnościowe
umieszczane na wielbłądach (na szyi l u b policzku, udach i nogach) p r z y
pominają niektóre l i t e r y d a w n y c h alfabetów z napisów t h a l m u d y c z n y c h ,
l y h y a n i c z n y c h i sahaistycznych z A r a b i i . W y w o d y
te przeprowadził
H . A . W i n k l e r . Chodzi m i a n o w i c i e o występujący wyraźnie cel pięt
nowania zwierząt, to jest i c h ścisłe oznaczenie i wyodrębnienie.
8
9
10
11
1 2
l s
N i e można j e d n a k mówić t u t y l k o o z n a k o w a n i u zwierząt wiedząc,
j a k liczne są cele i sposoby i c h zdobienia, począwszy od o k u w a n i a rogów
ozdobną blachą, b a r w i e n i a sierści i g r z y w , w y s t r z y g i w a n i a sierści, aż dc
nakładania na zwierzęta przeróżnych ozdób, czapraków, kilimów, d y w a
nów, brzękadeł.
8
W. H o f m a n ,
Hipologia,
Warszawa
u m i e s z c z a n o u k o n i n a u d a c h , po l e w e j
1931, s. 82—84. Z n a k i s t a d n e w
lub prawej
j a c h . Z n a k i te to k o r o n y , inicjały z k o r o n a m i l u b bez, h e r b y , a n a w e t
figury
9
Gloger,
A.
1 1
12
Arabia,
stylizowane
zwierząt. P o d o b n e były z n a k i s t a d n e północnoniemieckie i węgierskie.
1 0
charrue
Polsce
s t r o n i e p o d siodłem i n a s z y
I.e.
G. H a u d r i c o u r t ,
ä travers
le monde,
M.
J . B r u n h e s-D e l a m a r r e ,
E. F r a n k o w s k i ,
L o s signos
H . F i e l d , Camel
brands
Supplement
L'Homme
et la
P a r y ż 1955, t a b l . V , r y c . 15.
quemados...,
and graffiti
r y c . 17—38.
from
Iraq,
Syria,
Jordan,
Iran
and
to t h e J o u r n a l of t h e A m e r i c a n O r i e n t a l S o c i e t y , n r 15, 1952,
Baltimore.
13
H . A . W i n к 1 e r, The
origin
and distribution
dział w p r a c y F i e l d a c y t . powyżej), s. 26—35:
of Arab
camel
brands
(roz
KRZYSZTOF
316
WOLSKI
W zależności od r o d z a j u , ozdób umieszczano je na poszczególnych
p a r t i a c h ciała zwierząt. Przeważnie najbogaciej ozdabiano głowy i szyje
zwierząt oraz i c h grzbiet, uda i łopatki; słabiej ogon i r o g i , wyjątkowo
zaś t y l k o nogi i k o p y t a .
II. Z D O B I E N I E Z W I E R Z Ą T
HODOWLANYCH
W
PAKISTANIE
Zdobienie zwierząt h o d o w l a n y c h w Pakistanie jest powszechnie s t o
sowane. Oczywiście w poszczególnych p r o w i n c j a c h tego k r a j u różnie b y
wają ozdabiane l u b znakowane poszczególne zwierzęta.
Zdobienie stosuje się do w s z y s t k i c h dużych zwierząt h o d o w l a n y c h :
do bydła rogatego (zebu), bawołów, owiec, kóz, k o n i , osłów i wielbłą
dów. Zdobienie t o p r z y b i e r a rozmaite f o r m y w zależności o d wartości,
znaczenia hodowlanego, stopnia użyteczności, a wreszcie i w i e k u poszcze
gólnych zwierząt.
Spora ilość młodych sztuk dostaje wstążeczki na szyje l u b też skręco
ne pasemka k o l o r o w e j włóczki, z pięknym pomponem albo c h w a s t e m .
Przeważnie ozdoby te wieszane są młodym zwierzętom przez dzieci, d l a
których stanowią największą radość.
Starsze sztuki, o i l e otrzymują jakieś ozdoby, to przeważnie z m a t e
riałów t r w a l s z y c h , n p . błękitnych paciorków szklanych, plecionek z w i e
l o k o l o r o w e j włóczki, czasem ozdobnych r z e m i e n i , na których wiesza się
janczary l u b d z w o n k i . Ozdoby t a k ie otrzymują konie, bydło, rzadziej
R y c . 2. O z d o b n y
zaprząg
koński
spotykany
na ulicach miasta
Peszawar
Fot.
K.
Wolski
DEKOROWANIE
WIELBŁĄDÓW
W
PAKISTANIE
osły, na szyję. Z d o b i się również głowy zwierząt. K o n i e noszą pióropu
sze, b y k i ozdobne przepaski na czoła z m e t a l o w y m i k l a m r a m i , paciorka
m i i m e t a l o w y m n a c z o l n y m w i s i o r e m . Ozdobne są również uprzęże k o n i
i j a r z m a , w które zaprzęga się woły. Uprząż nabijana b y w a m e t a l o w y m i
guzami, blaszkami, zaś poniżej uszu na kantarze otrzymują konie rozetę
wykonaną z paciorków (miejscowości: K o h a t * K w e t t a , Sibi). Jarzma b y
wają dekorowane snycerką (Sind).
Niektóre z ozdób m e t a l o w y c h , bardzo starannie i precyzyjnie w y k o
n a n y c h , oraz p l e c i o n k i z k o r a l i mają znaczną wartość. Oczywiście w d u -
B y c . 3. O r n a m e n t wystrzyżony n a
błąda. S a k k a r (Górny
łopatkach
Sind)
wiel
Fot.
Wolski
к.
KRZYSZTOF
318
WOLSKI-
żo wyższej cenie są podobne ozdoby w y k o n a n e ze srebra l u b k a m i e n i
półszlachetnych (z A f g a n i s t a n u ) .
Zarówno ludność osiadła, j a k i koczownicy przystrajają swe zwierzę
ta. Bogactwo ozdób zależy od stopnia zamożności właściciela trzód, j a k
i wartości użytkowej danego zwierzęcia, jego przeznaczenia l u b związku
emocjonalnego łączącego z -nim człowieka. Wspaniale przyozdobione b y
wają więc u l u b i o n e wierzchowce, j a k również zwierzęta używane do
przewożenia kobiet wysoko p o s t a w i o n y c h w h i e r a r c h i i społecznej oraz
do przewożenia pątników-pielgrzymów (hadżdżi) l u b kobiet — pątniczek
(hadżuna), odbywających pielgrzymkę do M e k k i . Także wierzchowce
dostojników, naczelników r o d o w y c h (sardar) l u b członków i c h r o d z i n y
(mir), starszyzny rodowej l u b d r o b n y c h naczelników (malík) odznaczają
się p r z y s t r o j e n i e m wyróżniającym je od reszty zwierząt.
Ze zdobieniem poszczególnych zwierząt łączy się sprawa znakowania.
Właściciele l u b pastuchy znakują owce oddawane do większych stad
czerwoną farbą na głowach, grzbietach l u b nogach w zależności od maści
danej s z t u k i i miejsca, w którym białe r u n o może przyjąć barwę. K o z y
otrzymują k o l o r o w e wstążki l u b specjalne p l e c i o n k i z wełny na szyje
jako cechę odróżniającą, kozy b o w i e m hodowane w Pakistanie są prze
ważnie czarnego k o l o r u , który źle się nadaje do znakowania farbą. Po
dobnie dla odróżnienia niektóre zwierzęta dostają d z w o n k i na szyję
(Nuszki w p r o w i n c j i Czagaj w Beludżystanie).
III. Z D O B I E N I E WIELBŁĄDÓW
W
PAKISTANIE
Wielbłądy należą do najważniejszych zwierząt h o d o w l a n y c h na w i e l
k i c h obszarach półpustynnych stepów P a k i s t a n u . Obok kóz i owiec są to
pod względem e k o n o m i c z n y m podstawowe zwierzęta Beludżystanu, p u
s t y n n y c h obszarów S i n d u i B a h a w a l p u r u . One też jako j e d y n e zwierzęta
juczne grają poważną rolę w taborach patańskich (afgańskich) koczow
ników, przechodzących corocznie ze s w y m i stadami z A f g a n i s t a n u na z i
mę do S i n d u . Najwspanialsze j e d n a k okazy i największą różnorodność
ras t y c h zwierząt posiada p r o w i n c j a S i n d .
1 4
Ilość w i e l b ł ą d ó w w tej p r o w i n c j i ,
przedstawiała się następująco:
14
Nazwa
Karaczi
okręgu
(Tatta)
Ilość
sztuk
16 948
Larkhana
5 173
Sakkar
Hajdarabad
6 009
21 556
Thar
35 476
Parkar
według
s p i s u i s z a c u n k u z r o k u 1940,
Nazwa
Dadu
Górny S i n d
Nawabszah
Khairpur
okręgu
Ilość s z t u k
13 305
3 710
17 998
brak
danych
DEKOROWANIE
WIELBŁĄDÓW
W
PAKISTANIE
31»
Wielbłądy-kolosy, dźwięcząc brzękadłami przywiązanymi na p r z e d n i c h
nogach powyżej kolan, zaprzężone w szleje i d w a dyszle, ciągną w po
jedynkę w i e l k i e p l a t f o r m y po ulicach K a r a c z i i przewożą t o w a r y na d r o -
R y c . 4. O r n a m e n t
wystrzyżony
Sakkar
(Górny
na
udach
wielbłąda.
Sind)
. Fot.
к.
Wolski
gach S i n d u . Obowiązuje te wielbłądy specjalnego rodzaju k o s m e t y k a .
Są one b o w i e m golone do skóry, którą następnie smaruje się tłuszczem
(dla o c h r o n y przed r o b a c t w e m ) .
1 5
is wielbłądy te n a d r o g a c h S i n d u konkurują z m n i e j wytrzymałymi w o ł a m i ,
a n a w e t j a k o t a n i choć p o w o l n i e j s z y środek t r a n s p o r t o w y wychodzą zwycięsko
w konkurencyjnej walce z transportem samochodowym.
320
KRZYSZTOF
WOLSKI
W Sindzie, podobnie j a k i w i n n y c h p r o w i n c j a c h Pakistanu, specjal
nie zdobi się wielbłądy osiodłane do przewozu osób, a zwłaszcza kobiet.
W i e l k i e , płaskie siodła, zwane kadżiawa, są p o k r y t e k i l i m a m i l u b d y
w a n a m i . Po b o k a c h zwierzęcia zwisają u kadżiawy frędzle. Frędzle
zdobią uzdę, a mohar, c z y l i sznur z koziej wełny, na którym p r o w a d z i
się wielbłąda, obwieszony jest l i c z n y m i c h w a s t a m i z k o l o r o w e j włóczki.
Patanie (Afganie) zawieszają wielbłądom na szyjach ozdoby z wełny
i srebrnego d r u c i k a . Ozdoby te mają kształt dzwonka, a zwą się w języ
k u Pasztu grandziaune.
Szyje przewiązuje się też s z n u r k i e m p l e c i o n y m
R y c . 5. O r n a m e n t wystrzyżony n a łopatkach
błąda. G h o t k i (Górny S i n d )
Fot.
K.
wiel
Wolski
DEKOROWANIE
WIELBŁĄDÓW
W
PAKISTANIE
321
z k o l o r o w e j wełny. Poszczególne pasma z t e j zawiązki opadają luźno
i oddzielnie spod przewiązania na p i e r s i zwierzęcia.
Beludżowie zdobią nogi wielbłądów rodzajem bransolet z wełnianej
plecionki, które się umieszcza na przednich nogach, poniżej k o l a n zwie
rzęcia. Ozdoby t a k i e spotyka się też w Bahawalpurze, Pendżabie i Kasz
mirze.
Obok ozdób występuje w t y c h k r a j a c h piętnowanie wielbłądów dla
oznaczenia przynależności zwierząt do poszczególnych właścicieli. Piętna
te w y p a l a się przeważnie na pośladkach zwierząt.
IV.
DEKOROWANIE
WIELBŁĄDÓW
W
PROWINCJI
SIND
W Sindzie, podobnie j a k i na i n n y c h terenach P a k i s t a n u , przyozdabia
się wielbłądy. Obok zawieszek w postaci naszyjników wysoko umieszczo
n y c h na szyjach zwierząt stosuje się charakterystyczne d l a tego k r a j u
zdobienie przez w y s t r z y g i w a n i e w sierści wielbłądów różnych o r n a m e n
tów. Często wielbłąd posiada o b y d w a t y p y ozdób, a więc nosi naszyj
n i k z paciorków szklanych (błękitnych l u b białych) albo z muszelek, na
szyi m i e w a także jako najczęstszą ozdobę (przeważnie o charakterze t a
l i z m a n u ) : m i s t e r n i e spleciony czarny sznurek z koziej wełny, zaś oprócz
tego m a na sobie wspaniałą dekorację wystrzyżoną w sierści.
Ozdoby wystrzyżone nożyczkami noszą nazwę czitar w języku S i n d i .
Zabieg w y s t r z y g a n i a sierści wielbłąda w e w z o r y dekoracyjne jest t r u d
n y i wykonują go specjalni postrzygacze wielbłądów. Czitar umieszcza
się przeważnie na udach i łopatkach wielbłądów, n i e k i e d y zdobi się
w t e n sposób także i c h szyje, b o k i , a nawet ogony. Miejsca p o d czitar
na udach i łopatkach muszą być specjalnie przygotowane przed w y s t r z y żeniem w z o r u , gdyż na t y c h miejscach wielbłądy mają długą sierść, którą
u s u w a się wraz z sierścią z grzbietów podczas strzyży wiosennej. O r n a
m e n t y k a czitar jest różnorodna, przeważnie m a c h a r a k t e r geometryczny.
Czitar bywają p r y m i t y w n e (takie spotkałem n p . w Sakkar na wielbłądzie-ogierze); ale bywają też o r n a m e n t y w y s o k i e j klasy p o d względem
a r t y s t y c z n y m , j a k n p . z B h i r i a w okręgu Nawabszah. Proste o r n a m e n t y
geometryczne spotykałem również w Północnym Sindzie na pograniczu
księstwa B a h a w a l p u r w miejscowości G h o t k i . O r n a m e n t y geometryczne
w czitar przedstawiają pewne podobieństwo do o r n a m e n t y k i występują
cej n a k i l i m a c h i d y w a n a c h . S p o t y k a się też w y s t r z y g i w a n i e w sierści
na szyi l u b łopatce wielbłąda wersetów z K o r a n u , a także i m i e n i a i n a
zwiska właściciela wielbłąda. 8 k w i e t n i a 1961 r. w e Wsi P a r u Gangro,
w p o w . K a n d i a r o w okręgu Nawabszah w Środkowym Sindzie, spotka
łem wystrzyżoną na szyi wielbłąda „ w i z y t ó w k ę " właściciela zwierząt.
Był to napis: „Adżiar A l i K h u s o " ze w s i P a r u Gangro. Czitar i napis
21 - E t n o g r a f i a P o l s k a , t. V I I I
KRZYSZTOF
322
WOLSKI
г
R y c . 6. O r n a m e n t y wystrzyżone n a pośladkach i ogo
nie
wielbłąda.
Sakkar
(Górny
Sind)
Fot.
К.
Wolski
zostały w y k o n a n e w e w s i P a r u Gangro przez postrzygacza noszącego
imię Nawab.
Z n a k o w a n i e n a z w i s k i e m właściciela zwierzęcia stawia t e n rodzaj
czitar tuż obok znaków własnościowych w y p a l a n y c h na zwierzętach.
T e n specjalny zabieg kosmetyczny, j a k i m jest czitar, obowiązuje
s z t u k i dorosłe. Źrebięta wielbłądzie i młodzież ( w i e k młodzieńczy t r w a
u wielbłąda do 6 l a t ) n i e bywają zdobione w y s t r z y g a n i e m . W Sindzie,
Beludżystanie i B a h a w a l p u r z e ozdobą sztuk młodych są różnego r o d z a j u
zawieszki.
DEKOROWANIE
WIELBŁĄDÓW
W
323
PAKISTANIE
Podczas m o i c h badań t e r e n o w y c h w Sindzie zetknąłem się z czitar
t y l k o w Sindzie Środkowym i Północnym. W Sindzie Południowym,
w okręgu Tatta, spotykałem j e d y n i e wielbłądy obwieszone ozdobami, lecz
bez wystrzygań.
R y c . 7. O r n a m e n t
wystrzyźony
na
szyi
wielbłąda.
Bhiria
(okr.
Nawabszah)
Fot.
K.
Wolski
Podsumowując powyższe obserwacje w y p a d n i e oczywiście stwierdzić,
że ozdoby t y p u czitar jako niezmiernie charakterystyczne i silnie wyróż
niające udekorowane zwierzę od otoczenia są właściwie p e w n y m specjal
n y m t y p e m oznaczenia własnościowego. Lecz czitar jako o b j a w k u l t u r o
w y stoją znacznie wyżej od p r y m i t y w n y c h znaków w y p a l a n y c h . Stoją
wyżej dlatego, że i t e c h n i k a w y k o n a n i a (wystrzyganie) jest bardziej h u
m a n i t a r n a od w y p a l a n i a i t y p ozdoby formą jest dojrzalszy, w y k w i n t niejszy i znacznie bogatszy. Jedyną ujemną stroną czitar jest koniecz
ność okresowego powtarzania w y s t r z y g a n i a sierści, aby wzór n i e znikł
w s k u t e k zarastania sierścią. Kłopotu tego nie m a z w y p a l o n y m znakiem,
który pozostawia trwałą bliznę na skórze zwierzęcia.
Jakież jest pochodzenie czitar"! Początków zwyczaju tego d e k o r o w a
nia należy szukać w konieczności twórczego uzewnętrznienia poczucia
piękna u ludności S i n d u , które jest najgłębszym źródłem potrzeby deko
rowania zwierząt h o d o w l a n y c h . O d i n d y w i d u a l n y c h zaś zdolności a r t y -
KRZYSZTOF
324
WOLSKI
stycznych poszczególnych postrzygaczy zależy poziom w y k o n a n i a i w a r
tość dekoracyjna i c h pracy.
Interesujące zagadnienie stosowania czitar w y m a g a niewątpliwie d a l
szych badań.
Krzysztof
Wolski
LA
DECORATION
PROVINCE
DES
DROMADAIRES
DU
PAKISTAN
DANS
L E
SIND,
OCCIDENTAL
Résumé
L e s d o c u m e n t s p r e s e n t e s i c i ont été r e c u e i l l i s p a r l ' a u t e u r e n a v r i l et m a i
1961 d a n s le S i n d , p r o v i n c e d u P a k i s t a n O c c i d e n t a l — p r i n c i p a l e m e n t d a n s l e s
d i s t r i c t s de S u k k u r , L a r k h a n a , S h i k a r p u r , K h a i r p u r et N a w a b s h a h a i n s i q u e
d a n s c e l u i de T a t t a .
L a d e c o r a t i o n du bétail a suscité u n e a h o n d a n t e littérature. U n e m i n e n t
c h e r c h e u r polonais E . F r a n k o w s k i a t r a i t e cette q u e s t i o n e n étudiant l a c u l t u r e
p o p u l a i r e de l a péninsule ibérique. I I a constaté q u l e s betes sont m a r q u e e s p o u r
i n d i q u e r l e u r a p p a r t e n a n c e á u n t r o u p e a u ou ä u n propriétaire. E n ce q u i c o n c e r n e
les c h e v a u x , änes, m u l e t s , les m a r q u e s faites a u fer r o u g e ou taillées dans l e poil
c o n s t i t u e n t u n phénomene tres répandu e n E s p a g n e et a u P o r t u g a l . Derniérement
H . F i e l d , e n c o l l a b o r a t i o n a v e c H . A . W i n k l e r , a étudié l e s m a r q u e s de proprietě
d a n s l e s p a y s árabes, spécialement d a n s l e c a s des d r o m a d a i r e s .
A u M o y e n - O r i e n t nous r e n c o n t r o n s ä cote des m a r q u e s de proprietě faites
a u fer rouge, des motifs décoratifs taillés dans le poil. C e d e r n i e r point jusqu'á
p r e s e n t n ' a p a s attiré l ' a t t e n t i o n des c h e r c h e u r s .
L e s sédentaires c o m m e l e s nómades o r n e n t l e u r s bétes. L a r i c h e s s e de l ' o r n e m e n t a t i o n d e p e n d d ' u n e p a r t de l ' a i s a n c e d u propriétaire, ď a u t r e p a r t de l a v a l e u r
u t i l i t a i r e et de l a d e s t i n a t i o n de l a bete o u b i e n d u l i e n affectif q u i a t t a c h e
l ' h o m m e ä l ' a n i m a l e n q u e s t i o n . A i n s i p a r e x e m p l e l e s m o n t u r e s préférées o u l e s
plus
beaux
s p e c i m e n s d'élevage
sont
somptueusement
ornes.
Au
Pakistan
les d r o m a d a i r e s d e s t i n e s a u t r a n s p o r t des gens ont ce méme -privilege. D e d e u x
cótés de l a selle t o m b e n t des franges de l a i n e de c o u l e u r , des houppes o r n e n t
l a b r i d e et l a corde e n p o i l de chévre q u i sert ä c o n d u i r e l a béte. U n o r n e m e n t
e n f o r m e de c l o c h e t t e e n l a i n e et f i l d'argent éntremeles p e n d a u c o u d u d r o m a d a i r e , le c o i est entouré d'une corde tressée e n l a i n e ou d ' u n c o l l i e r de p e r l e s
de c o u l e u r . L e s Béloutchis f i x e n t a u - d e s s o u s du genou s u r les pattes de d e v a n t
des sortes de b r a c e l e t s de l a i n e tressée.
D a n s l e S i n d l ' o r n e m e n t a t i o n caractéristique consiste ä t a i l l e r l e p o i l d u
d r o m a d a i r e de m a n i e r e ä f o r m e r d i v e r s motifs décoratifs. C e t y p e de d e c o r a t i o n
se c o m b i n e s o u v e n t a v e c l e précédant. A i n s i le d r o m a d a i r e porte u n c o l l i e r
de p e r l e s de v e r r e o u de coquillages, t r e s s o u v e n t a u s s i u n e cordelette n o i r e
en p o i l de chěvre (en g e n e r a l c o m m e t a l i s m a n ) , et e n méme t e m p s i l est r e c o u v e r t
d ' u n s o m p t u e u x décor taillé dans l e poil. L e décor t a i l l e dans le p o i l á l'aide
de c i s e a u x porte dans l a l a n g u e S i n d i l e n o m de «tchitar»-.. L a t a i l l e est faite
p a r des t o n d e u r s s p e c i a l i s e s . L e «tchitar»- a p p a r a i t s u r t o u t s u r l e s cuisses et l e s
omoplates, p a r f o i s s u r le c o l et méme s u r l a queue. S u r les c u i s s e s et l e s omoplates
l ' e m p l a c e m e n t d u -"tchitar» doit étre spécialement preparé a v a n t l a t a i l l e c a t
DEKOROWANIE
á
ces e n d r o i t s l e p o i l long
WIELBŁĄDÓW
est enlevé l o r s
W
PAKISTANIE
de l a tonte
325
de p r i n t e m p s . L e
«tchitar»
est varié, e n general ä caractére géométrique. L e s motifs
grossiers,
mais
parfois
aussi
ils
sont
ďune
haute
valeur
décor
sont
parfois
esthétique
comme
c'est l e cas p a r e x e m p l e a B h i r i a dans le d i s t r i c t de N a W a b s h a h . D e méme j e m e
suis
trouvé
en presence
d'un
décor
géométrique
tres
dépouillé
dans
le
nord
d u S i n d — ä G h o t k i localité située ä l a frontiére de l a principauté de B a h a w a l p u r .
Parfois
nom
de
sont i n s c r i t s
et prénom
proprietě
dans
le p o i l
de l a bete des v e r s e t s d u C o r a n
d u propriétaire. P a r l a le «tchitar»
faites
a u f e r rouge. M a i s
en tant que fait
pius
haut, non seulement
parce
que l a t e c h n i q u e
mais
aussi
décor
est
et
parce
infiniment
que
plus
riche. L e seul
nécessité
de
renouveler
les effets
de l a r e p o u s s e
L'embellissement
le
faible
périodiquement
plus
du
décor
pour
ne c o n c e r n e
le d i s t r i c t
la
combattre
que les dromadaires
recherches
dans
adultes.
l e s bétes
jeunes
ä l ' e x c l u s i o n d u «tchitar».
le
Sind
je
n'ai rencontre
la
decoration
«tchitar» que d a n s l e c e n t r e et le n o r d . J e n ' a i p a s retrouvé ce t y p e
dans
raffiné
dans
des poils.
p a r l e «tchitar»
portent toutes sortes d ' o r n e m e n t s
mes
barbare,
plus
se t r o u v e
D a n s l e S i n d , l e Béloutchistan et l a principauté de B a h a l w a p u r
Durant
marques
i l se situé
est m o i n s
évolué,
d u «tchitar»
l'exécution
ou bien les
des
de c u l t u r e
employee
esthétiquement
point
se r a p p r o c h e
de T a t t a situé d a n s
l e s u d d u p a y s . L e probléme
du
par
decoration
«tchitar»
e x i g e encore tres c e r t a i n e m e n t des r e c h e r c h e s systématiques s u r l e t e r r a i n .