http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/3997.pdf
Media
Part of Malowane zręby chałup wiejskich / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.7-8
- extracted text
-
MALOWANE
CHAŁUP
W I E J S K I C H
M
alaturami wykonywanymi na zewnętrznych
ścianach wiejskich budynków zajmowano się u nas
dotychczas bardzo mało. Garść rozproszonych in
formacji, kilka fotografii i rysunków rozrzuco
nych w różnych pracach stanowi cały nasz doro
bek na tym odcinku, a szkoda, gdyż zaniedbany
ten dział ludowej twórczości plastycznej bynaj
mniej nie ustępuje innym, które więcej na sobie
skupiały uwagi.
Pierwociny malarskiego zdobnictwa zewnętrz
nych ścian domów wiejskich sięgać mogą czasów
odległych. Na terenach niemieckich zdobienie nie
których części budynku malaturami wykonanymi
przy pomocy gliny występowało już w czasach
Tacyta. ) Czy i u nas ozdoby tego rodzaju sięgają
w przeszłość odległą trzeba byłoby dopiero zbadać
przeszukując źródła historyczne. Na razie można
tylko ogólnie powiedzieć, że tak częste w Polsce
jednolite bielenie zrębów poprzedzane bywa przez
bielenie wzorzyste.
Na terenach, gdzie dopiero dziś obserwo
wać można pierwsze początki bielenia zrę
bów wapnem jak np. w niektórych wsiach Be
skidu Zachodniego (Żywieckie, okolice Babiej Gó
ry, Ruś Szlachtowska, Zachodnia Łemkowszczyzna
etc.) bielenie ścian rozpoczyna się od malowania
3
ZRĘBY
na biało szpar między belkami (ryc. 7), znaczenia
zrębu szeregami pionowo, czy poziomo biegnących
kropek (ryc. 8) ), lub wykonywaniem otoków koło
okien. Na Orawie często widuje się bielenie samych
zakończeń węgłów.
2
Z tych niepozornych zaczątków rozwija się na
stępnie linia falista (ryc. 3), lub łamana, krata,
prosta (ryc. 4) czy ukośna ). Powstają układy pa
sowe składające się z dwu lub więcej elementów
jak np. linii falistej i kropek (ryc. 5), czy trójką
tów, które niekiedy mimo swej prostoty sprawiają
wrażenie dużego bogactwa (ryc. 17 Tabl. V, 1).
3
Fakt, że na terenach całkowicie dziś opanowa
nych przez zręby jednolicie bielone (np. Krakow
skie lub Opoczyńskie) występują jeszcze owe pry
mitywne zupełnie malatury (ryc. 2), wskazuje na to,
że kiedyś wzorzysty sposób malowania zrębów mu
siał być w Polsce bardzo rozpowszechniony.
Obok ściśle geometrycznych pojawiają się też
na zrębach motywy roślinne (ryc. 1) najczęściej
w formie jodełki (tabl. I I I , 1, 10), lub kwiatu wy
rastającego z doniczki (Tabl. I I 2, Tabl. I V 2, Tabl.
V 5, 7).
Motywy roślinne występują bądź samodziel
nie, bądź (co zdarza się częściej) w połączeniu z geo
metrycznymi (ryc. 10, Tabl. V 7).
Ryc.
I.
Motyw
Ryc.
2.
Malowane
malowany
wapnem
zręby
budynków
na
drzwiach
chałupy.
gospodarczych.
Opisywane tu malatury, wykonywane wapnem
w kolorze białym lub niebieskim występują prze
ważnie na tle surowego spatynowanego zrębu.
Wyjątkowo tylko bywa on wcześniej pokrywany
inną farbą w kolorze kontrastującym. I tak np. na
środkowej Łemkowszczyźnie w powiecie krośnień
skim (wieś Ropianka i sąsiednie) zapuszczają zrąb
chałupy odpadkami ropy naftowej na kolor czar
ny ), w Krakowskim (w Kleszczowie, Burowie
i kilku innych wsiach leżących koło Zabierzowa),
przed „bieleniem na siwo" szpar między belkami,
malują cały zrąb farbą jasno brązową. Na pogra
niczu łemkowsko-bojkowskim w dorzeczu Osławy
i Solinki zręby chałup pomalowane są od zewnątrz
farbą koloru terakota, powstałą z utartej palonej
glinki, na którym to dopiero tle występują ostro
białe pasy biegnące między belkami zrębu i inne
zdobienia wykonane wapnem ). Drzwi i wrota
boisk malowane tam są glinką naturalną na kolor
jasno żółty, podobnie jak w bielonych chałupach
Dolinian z okolicy Sanoka, Tyrawy Wołoskiej czy
Mrzygłodu. Na Powiślu Dąbrowskim (Pilcza Żeli
chowska, Zalipie) ściany malowanych w kwiaty
budynków gospodarczych (chlewy, stajnie) założo
ne są poprzednio jednolitym tłem w kolorze kre
mowym, jasno-brązowym lub różowym (ryc. 9).
4
5
Zatoka
Solinka
powiat
pow
Lesko.
Bochnia.
Fot
R.
Reinfuss
1937.
Fol, .
fl,
Reinfuss
1939.
Wzory wykonywane wapnem na zrębie ustępują
z czasem malowaniu całych ścian wapnem na ko
lor biały lub „siwy" o ile w danej okolicy jest
zwyczaj (jak w Krakowskim) dodawania do bielidła farby nebieskiej.
Zdarza się, że jednolicie bielą tylko jedną część
budynku np. mieszkalną, podczas gdy sień i część
gospodarcza pomalowana jest po staremu w pa
sy (ryc. 5). Często starszy, wzorzysty sposób malo
wania znika z licowej ściany budynku ale utrzy
muje s'ę na ścianie szczytowej (ryc. 11) lub na
budynkach gospodarczych ).
Niekiedy na biało malowanym zrębie chałupy
pojawiają się z powrotem kolorowe zdobiny. W ro
ku 1937 spotkałem w Wetlinie (pow. Lesko) cha
łupę o ścianach jednolicie wybielonych, która
szpary między belkami wymalowane miała czerwo
ną farbą z palonej gliny. Tym samym kolorem
wykonane też były jodełkowate motywy zdobiące
węgły i ściany budynku (Tabl. I I I , 5). Podobne od
wrócenie kolorów powszechnie w danej okolicy
stosowanych zdarza się jednakowoż zupełnie wy
jątkowo. Zwykle na bielonych ścianach chałup za
czyna rozwijać się zdobnictwo odmienne od pier
wotnego. Spotykamy tu bowiem motywy o prze
wadze elementów roślinnych, wykonanych jedno
6
201
ft^r.
3.
Chałupa
imitowana
wapnem
w
linie
faliste.
lub wielobarwnie, które skupiają się dookoła okien
i drzwi, rzadziej zaś pokrywają całe ściany burynku.
Malatury takie bardzo prymitywne, wykonane
jednobarwnie kolorem
niebieskim
(„lakmuso
wym"), zanotowano w Radomskim (Tabl. I) ), na
zachodniej Łemkowszczyźnie ) i koło Opoczna.
Wielobarwne ozdoby roślinne malowano jeszcze
przed I wojną światową w Bronowicach kolo K r a
kowa (ryc. 22)"), dziś spotyka się je na Powiślu
Dąbrowskim (ryc. 9).
7
s
202
Rgc.
4.
Chałupa
malowana
wapnem
w
kratę.
O "ono w ice
pow.
Opoczno
lot.
II.
Hzinfuss
/949.
Ostatnio, w związku z badaniami terenowymi
prowadzonymi przez Sekcję Zdobnictwa i Budow
nictwa P.I.B.Sz.L., odkryty został w okolicy Me
dyki i Poździacza (na północ od Przemyśla) intere
sujący ośrodek ludowego malarstwa, w którym, na
tle wybielonych ścian chałup, rozwinęła się poli
chromia o przewadze motywów geometrycznych,
częściowo zaś roślinnych, ujmowanych stosunkowo
dosyć naturalistycznie.
Problem kompozycji w malarskim zdobnictwie
zrębów
przedstawia
obraz
skomplikowany.
Rusinów
pow.
Opoczno
Fot.
R.
Reinfuss
1949.
Д у г . 5. Chałupa
bielona
w części
mieszkalnej
jednolicie,
Kigdy prawie nie zdarza się, ażeby budynek trak
towany był jako blok jednolity, w którym wszyst
kie cztery ściany zewnętrzne są jednakowo rozwią
zane pod względem zdobniczym. Zwykle ozdobnie
malowana jest tylko ściana licowa i jedna ze
szczytowych ścian budynku.
Na wschodniej Łemkowszczyźnie a czasem też
i w Opoczyńskim (np. chałupa z Ogonowic ryc. 3)
ściana szczytowa i frontowa bywają malowane jed
nakowo. Na Powiślu Dąbrowskim w domach miesz
kalnych dawne wzorzyste malowanie zrębów spo
w cz. gospodarczej
iv deseń.
Badzice. Duże pow.
Opoczno.
fot. R. Reinfuss.
1949.
tyka się raczej na ścianach szczytowych, podczas
gdy ściany licowe bywają gładko bielone.
W zagrodach jednobudynkowych, gdzie część
mieszkalna i gospodarcza znajdują się pod wspól
nym dachem, zewnętrzne ściany izby bywają bie
lone, podczas gdy ściany stajen, czy stodoły posia
dają tylko malowane szpary lub inne ozdoby jak
np. szeregi kropek, zygzaki itp.
Na pograniczu łemkowsko-bojkowskim w dorze
czu Solinki część mieszkalna budynku z frontu
i u szczytu pomalowana jest paloną cegłą na ko-
Rye.
7.
Chałupa
Hyc.
8.
Chałupa
malowana
malowana
wapnem
wapnem
w
w
poziome
pionowe
pasy.
szeregi
Pielgrzymka
kropek.
Leluchów
pow.
pow.
Jasło,
fot.
A'. Suez. jol.
R.
Reinfuss
1933.
R. Reinfuss
1936.
аз
lor terakota, podczas gdy w części gospodarczej
pozostawiony jest zrąb w stanie surowym. W do
rzeczu Osławy część gospodarcza bywa pokryta,
w odróżnieniu od mieszkalnej, nie paloną, lecz
żółtą g l i n k ą ) .
10
Ozdoby malowane na ścianie mogą bądź jedno
licie wypełniać całą powierzchnię, bądź skupiać
się tylko w pewnych jej partiach. Do pierwszej
grupy należy przede wszystkim szeroko w Polsce
południowej i środkowej rozpowszechnione malo
wanie zrębów wzdłuż szpar między belkami, a tak
że malowanie w pionowe, czy poziome szeregi
kropek (występujące dość często, zwłaszcza u Wengrinów z Leluchowa i Dubnego koło Muszyny,
ryc. 8), krat prostych, czy skośnych, równolegle po
ziomo biegnących linii falistych, czy nawet jak np.
w Łowickim (ryc. 6) i na Powiślu Dąbrowskim
(ryc. 9) motywów roślinnych.
W przypadku, gdy ściana bielona jest w szpa
rach między belkami (ryc. 7), lub też gdy motywy
pasowe biegną wzdłuż belek zrębu (ryc. 17), zacho
dzi pełna zgodność między ornamentem a struk
turą architektoniczną podłoża. Zgodność ta bynaj
mniej nie stanowi jednak ogólnie obowiązującej
zasady, świadczą o tym zręby, w których zdobiny
jak np. szeregi kropek (ryc. 8. 11), lub kwiatony
(ryc. 6, Tabl. V 5, 7) malowane są pionowo w po
przek belek. W budynkach gospodarczych na Po
wiślu Dąbrowskim zdarzają się przypadki, że po
wierzchnia ściany zostaje całkowicie zamalowana
rozrzuconymi nieregularnie motywami roślinnymi
(ryc. 15).
Tam gdzie malowane zdobiny nie wypełniają
jednolicie całej płaszczyzny, lecz skupiają się
T
A
B
L
I
C
A
według
I.
Ozdoby zrębów
w Radomskim
1. Ozdoba
drzwi
w Rogowej
M.
nad
2, 5, 6 malowidła
sem
modrym"
'i. Ozdoby
drzwi
okien
we
wsi
w
wy konane
Mąkow
Jastrzębi.
4. O z d o b a okna
w Jastrzębi
Wawrzenieckiegr:
Radomhq.
sy
„lakmu
Stare.
nadRadomhą.
w poszczególnych jej częściach, widoczna jest
w kompozycji chęć podkreślenia bryły budynku
przez rozmieszczenie zdobin na jego narożnikach
(ryc. 13), lub wzdłuż linii poziomych zamykaj ącycli
ścianę u góry i dołu (okolice Medyki i Poździacza
koło Przemyśla, a czasem także i w Sądeczyźnie) ).
Często, występujące przed zrąb końce belek prze
kreśla się dwoma przekątniami w formie litery
,.X" (Bystra koło Jordanowa), lub maluje na nich
jodełkowate motywy roślinne (dorzecze Osławy,
Solinki ryc. 21).
Ozdobione malaturą zakończenia belek uwypuk
lają znakomicie rytmikę
architektonicznego po
działu wnętrza budynku.
W Opoczyńskim, w domach nakrytych dachem
dwuspadowym o ścianach szczytowych szalowa
nych deskami, podstawa trójkąta szczytowego za
znaczona bywa przez szereg dużych białych kro
pek, nad którymi w pośrodku wznosi się również
wapnem nakreślony krzyż (tabl. V, 4). Podobny
motyw zanotował S. Udziela na ściance ganku
w spichlerzu ze Ctarego Sącza (tabl. V, 6) ).
11
i2
W wielu przypadkach zdobnictwo zewnętrznych
ścian budynku skupia się dookoła okien i drzwi.
W formie najprymitywniejszej ozdoba ta redukuje
A' <••
e
9. Polichromowana
w s i
Woli
ściana
s zez
Z e I i с h o w s li i e i
się do białego otoku wymalowanego dookoła fra
mugi, jak to widzimy w niektórych wsiach za
chodniej Łemkowszczyzny (np. we wsi Florynka
ryc. 12), lub w Sądeczyźnie (wieś Przysietnica).
Na wschodniej Łemkowszczyźnie (Smolnik koło
Baligrodu) okna obwiedzone bywają wapnem, sa
me zaś ramy pomalowane są na kolor zielony lub
niebieski co w połączeniu z brązowym zrębem da
je wrażenie dużej barwności. Na framudze, po bo
kach malują wapnem jodełki lub gwiazdki (ryc. 20
tabl. I I I , 6, 7). Na terenach gdzie zręby w całości
bywają malowane wapnem często dookoła okien
zaczyna rozwijać się jak to już wyżej wspomnia
łem zdobnictwo kolorowe. Wawrzeniecki w cyto
wanej już poprzednio notatce podaje rysunki kil
ku tego rodzaju okien z Radomskiego (tabl. I, 2, 4,
5, 6). Ornamenty okalające okna składają się z bar
dzo prymitywnie zrobionych elementów roślin
nych i geometrycznych, wykonane są przy pomocy
niebieskiej farbki czyli tzw. w Radomskim „lak
musu". Ornament kolorowy można sporadycznie
spotkać również na zachodniej Łemkowszczyźnie.
Jako przykład posłużyć może zdobienie okna
w Bednarce (p. Gorlice), gdzie na białym tle wyko
nana została ramka z niebieskiej linii łamanej,
\; town
.s tajni,
malowana
p o iv i a t
D ą b r o w a.
t
F o l.
przez
R.
Marię
Jan
Rei
n f u s s
с с z ho
1 9 4 li
z dwoma czerwonymi kropkami przy każdym ze
wnętrznym załamaniu. Po bokach rozmieszczone
były kwiatki koloru czerwonego z niebieską łody
gą i listkiem ).
4
Od wyżej opisanych odbiegają swą dojrzałą for
mą ozdoby nadokienne malowane przez Felicję
Kosieniakową w Zalipiu koło Dąbrowy, wykonane
kilku kolorami w formie bukietu, składającego się
z trzech dużych kwiatów z dwoma spiralnie po
wyginanymi gałązkami. Całość komponowana jest
w formie niskiego trójkąta równoramiennego
(ryc. 24 i 25).
Jeszcze inna forma zdobienia okien rozwinęła się
w kilku wsiach położonych na północ od Przemy
śla (Poździacz, Medyka), gdzie okno obiega wielo
barwny szlak złożony najczęściaj z motywów geo
metrycznych (ryc. 16).
Tam gdzie w oknach przyjęły się okiennice spo
tyka się czasem na ich powierzchni malatury.
Zjawisko to występuje raczej w południowozachodniej Polsce na stokach Sudetów (okolice Je
leniej Góry, Karpacza, Kłodzka). W Polsce środ
kowej, gdzig okiennice w budynkach wiejskich
w ogóle występują rzadko, malatury na nich po
jawiają się sporadycznie (np. w Łowickiem lub
Ryc.
iv ana
11. Ściana
była
w
szczytowa,
domu
szeregi
pionowych
Д у с . 10. Szcsglowa
ściana
domu
1948 przez Leokadię
Kosieniah
przedstawionego
kropek.
Zalipie
na
ryc.
10 przed
pow.
Dąbrowa.
malowana
w Zalipiu
konkursem
Fot.
R.
na konkurs w r.
pow.
Dąbroipa.
Fol. R.
Reinfuss.
m a I oReinfuss.
w Woli Prymusowej w Opoczyńskim). Na Śląsku
motywami spotykanymi na okiennicach bywają
naturalistycznie traktowane bukiety kwiatów.
SE
1 - 2 .
Wapienne,
'J. Krywe.
4. Rozdzielę
pow.
gorlicki.
Malowane ozdoby drzwi wystąpić mogą bądź na
futrynie, bądź też zewnątrz, na zrębie z czym spo
tykamy się np. w Radomskim (tabl. I, 1, 2), czy
Krakowskim (ryc. 22), a także na samej tafli. Czę
sto obydwa sposoby zdobienia występują obok sie
bie (ryc. 14). Motywami tych zdobin są przeważ
nie gałązki i kwiaty, rzucone luźno (tabl. I I I , 10),
lub wyrastające z doniczek. Z tymi ostatnimi spo
tykamy się na drzwiach chlewów na Powiślu Dą
browskim (ryc. 14) w chałupach u Łemków za
chodnich (tabl. I I , 1, 2) i wschodnich (ryc. 21),
a także u sanockich Dolinian (tabl. IV, 2, 6).
Obok roślinnych trafiają się na drzwiach rów
nież motywy geometryczne (tabl. I I , 3 tabl. IV, 1).
Bardzo ciekawie przedstawiają się malatury na
wrotach stodół.
P г z e g o n i na
II
a p i e n n e
p o w i a ł
g o r l i c k i
po
g o r l i c k i
w i al
1
111 11
e g o n i n a
p o w i a ł
g о г I i с h i
Na Łemikowszczyźnie zachodniej (w pow. gor
lickim) ozdoby te wykonywane bywały wprost na
surowych deskach wrót. W dorzeczu Osławy
podobnie jak i u Dolinian sanockich koło
Birczy, Tyrawy Wołoskiej, a także w okolicach
Przemyśla, najpierw powierzchnie wrót pokry
wano jasno żółtym kolorem naturalnej glinki, a do
piero na tym podkładzie malowano wapnem róż
ne motywy. Pięknie zdobione wrota stodoły wi
dzimy na fotografii (ryc. 18) przedstawiającej cha
łupę w Smolniku koło Baligrodu (Łemkowszczyzna
wschodnia). Powierzchnia wrót pomalowana tam
jest glinką naturalną na kolor jasno żółty. Wzdłuż
górnej i dolnej krawędzi oraz środkiem biegną
szerokie pasy barwy terakota (wykonane paloną
glinką), na nich zaś zdobiny malowane cienkim
pędzlem przy użyciu wapna. Pas górny i dolny po
siada na brzegach po jednym szeregu białych kro
pek w środku zaś biegnie linia falista złożona
z kreski ciągłej między dwoma kropkowanymi.
W pasie wewnętrznym przy brzegach widzimy
linię zygzakowatą z kropkami w załamaniach,
w pośrodku zaś szlak z ułożonych na zmianę
ukośnych krzyżyków i promienistych kółek z za
znaczonym środkiem. )
14
P r z e g o n i n a
208
T A B L I C A
I I.
p o w i a t
Malatury
g o r l i c k i
na
wrotach
Wolne przestrzenie zrębu między węgłami a ok
nami i drzwiami wypełniają niekiedy pojedyncze
lub rytmicznie powtarzające się zdobiny roślinne
(jodełka lub kwiatoń), czy geometryczne. Ze zja
wiskiem tym spotykamy się zarówno na wschod
niej Łemkowszczyźnie (tabl. I I I . 5) jak i w Prze
myskim czy Ł o w i c k i m ) . Motyw powtarzających
stodół
15
i
drzwiach
na
Łemkowszczyźnie
zachodniej.
Ryc.
Ryc.
I. Fragment malowanego
5. Chałupa
dełkowe
zrębu
chałupy
bielona, pasy w szparach
wykonane
czerwoną
farbą
między
z palonej
T A B L I C A
z dorzecza
Osławy.
bielonym
belkami i motywy
glinki,
Wetlina
p.
chałupy
w Zubraczem
pow.
jo-
Lesko.
fil
Ilustracje:
1, 6, 7, .9, 10 wyjęte
są z pracy J.
Tarnowycza
pt. Łemhiwszczyna
reszta zaś pochodzi
ze zbiorów
autora.
1
zrębie
Ryc. 6, 7. Sposób
okien
z dorzecza
Ry c. 8.
na
drzwiach,
li n k a po w.
Malowidło
So
Lesko.
Ryc.
9.
na drzwiach
r z e c z a
Malowidło
z do
Osławy.
zdobienia
Osławy.
* **
Sanok.
się rytmicznie kwiatonów znany jest też z Opo
czyńskiego' ) (tabl. V, 5, 7).
6
Zbyt szczupły materiał jaki w tej chwili posia
damy nie pozwala na razie na wyznaczenie dokład
niejszego zasięgu, w jakim na terenie Polski wy
stępują zdobione zręby i jakie jest rozprzestrze
nienie poszczególnych motywów, czy układów
kompozycyjnych.
Ogólnie tylko powiedzieć można, że ozdobna
malarstwo na ścianach chałup trafia się w Pol
sce południowej: na stokach Sudetów i w całej Ma
łopolsce. Na terenach centralnych Polski z wzorzy
210
Ryc.
12. Zrąb
Ryc.
13. Chałupa
bielony
z. Białej
tylko
dookoła
Wody
powiat
okien.
Nowy
Dla każdego z wymienionych ośrodków znaleźć
można pewną sumę cech, która charakteryzuje je
go zdobnictwo i wyróżnia od innych. Zarysowu
jące się jednakowoż między poszczególnymi ośrod
kami różnice odnoszą się raczej do nabytków now
szych jak np. polichromia ścian, lub zdobnictwo
wprawdzie czysto wapienne ale bardzo rozwinięte.
Proste elemanty zdobnicze jak np. kropki, linie
proste, łamane, jodełki itp. występują jak widzi
my z załączonego materiału ilustracyjnego w znacz
nych od siebie odległościach na terenach Polski
a także wychodzą poza jej granice.
stym malowaniem zrębów spotykamy się w R a
domskim, Opoczyńskim, Łowickim, oraz spora
dycznie w okolicach Iłży.
Na tle tego szkicowego potraktowania zasięgu
wyróżnia się kilka ważniejszych ośrodków, gdzie
zdobnictwo ścian występuje w formie szczególnie
rozwiniętej. Na południu do ośrodków takich na
leży wschodnia Łemkówszczyzna, Powiśle Dąbrow
skie i świeżo odkryte przez pracowników Sekcji
Zdobnictwa centrum koło Przemyśla. W Polsce
centralnej na pierwszym planie wymienić należy
Łowickie.
Florynka
pow.
Tarą
malowana
1\. Sącz.
Fot.
w kropki
Fot
R. Reinfuss
1933.
na
narożnikach.
II. Reinfuss
1933.
Z terenów poza polskich, bogatym zdobnictwem
zrębów wyróżnia się przede wszystkim chałupa
słowacka. W. Cziczmanach na południe od Turczańskiego Sw. Marcina piętrowe
domy posiadają
ściany pokryte bogatą ornamentyką o motywach
geometrycznych wykonanych wapnem na surowym
drzewie (ryc. 26)").
Na pograniczu Słowacko Morawskim koło Breclavy na bielonych ścianach chałup występują pięk
ne wielokolorowe ozdoby kwiatowe koło okien
i drzwi ) . W Czechach częste są domy drewniane
bielone tylko w szparach między belkami.
1s
T A B L I C A
IV
a
(
М '° "' i M
(Wszystkie
a
a
"
wrota
miejscowości
сh
stodół
i drzwiach
u D olinian
położone
na
północny
wschód
sanockie
h
od
Sanoka)
Na terytorium niemieckim malatury na białym
tle wyprawionej ściany występują przede wszyst
kim w części południowej, w Bawarii i Tyrolu,
gdzie na ścianie szczytowej spotyka się nieraz bo
gatą polichromię. Często bywają to mało ze sztuką
ludową związane kompozycje figuralne jak np. po
stacie świętych w okolicy Ober i Unterammergau ) trafiają się też jednakowoż, jak widać
z ryciny 19 malatury roślinne o charakterze cał
kowicie ludowym ). Kwiaty na ścianach domów
spotyka się też w Szwarcwaldzie. Na terenie ca
łych prawie Niemiec, gdzie występuje konstrukcja
ryglowa, czy pruski mur, belki stanowiące szkielet
budynku bywają podkreślone kolorem innym niż
tło reszty ściany. Czasem w poszczególnych kwa
terach, belkowania pojawiają się też malowane
zdobiny geometryczne lub roślinne (np. w Górnej
Hessji). Prymitywne malatury wykonane wapnem
na surowym zrębie znane mi są w tej chwili tylko
Z Dolnej Saksonii, gdzie w okolicy Nienburga wy
stępują na ścianach budynków gospodarczych ma
lowane wapnem kwiaty w doniczkach (ryc. 27).
19
Rye.
I. Wieś
Si cmiii
szowa
Ryc.
2.
Rakowa
20
Ryc.
212
3. Wieś
Sieminszowa
Rvc.
4. Bircza
Stara
Rvc. .5. Wieś
Sieminszowa
Ryc
li. ]\'ieś
Sicmiuszowa
Ryc. 7. Wieś
Sieminszowa
Rvc. II. ]Vie'ś
Sieminszowa
Na południowym wschodzie interesujące malatu
ry spotyka się na fasadach domów włościańskich
w Rumunii na południe od Bukaresztu (Copaciu)
gdzie na tle białej ściany wykonane są farbą czer
woną i niebieską bardzo staranne pod względem
rysunkowym
motywy
geometryczne,
roślinne
i zoomorficzne, a mianowicie ptaki (ryc. 23)-').
Zarówno w Polsce jak i na wymienionych wy
żej terenach pozapolskich (Czechosłowacja, Niem
cy) w zdobnictwie zrębów dają się zaobserwować
dwa występujące obok siebie sposoby malowania.
Jeden niewątpliwie młodszy, polega na wielo
barwnym zdobieniu fasady, zwłaszcza koło okien
i drzwi, motywami roślinnymi lub nawet figural
nymi (południowe Niemcy) tą czy inną drogą
czerpanymi z inwentarza malarstwa stylowego,
głównie kościelnego.
Drugim sposobem jest malowanie, przeważnie na
surowym zrębie chałupy, ozdób wykonanych wap
nem, czy jasną glinką. Zespół stosowanych tu mo
tywów jest nadzwyczaj prymitywny. Ogranicza
się on do najprostszych elementów geometrycz
nych i zupełnie schematycznie traktowanych form
roślinnych. Duży zasięg geograficzny tych zdobin,
jak i ich bliskie pokrewieństwo z ornamentyką
wczesnohistoryczną występującą np. na ceramice,
pozwala przypuszczać iż w tym typie zdobnictwa
zrębów można mieć do czynienia z tradycjami
bardzo odległymi. Zbieżność geometrycznych mo
tywów występujących dziś na zrębach chałup wiej-
T A B L I C A
!
V.
JŁ1111Ł1IT)
/. Malalura pod oknem.
now.
Oooczno.
4. Sposób malowania
Kruszewiec
рои:.
Libiszów
niu.
szczytowych
Opoczno
ścian
Bukowie
2 — 3. Malalura pod oknem.
wica pow.
Opoczno.
na ganku od spiciu za,
fotografii
publikowanej
u> X l.
Ludu).
dachów.
Stary
Sącz
przez
S.
skich z motywami spotykanymi na przykład na
ceramice z okresu pierwszych Piastów nie jest być
może z u p e ł n e przypadkowa.
Wiemy o tym, że zdobnictwo malarskie zrębów,
wywodzące się ze zwykłego polepienia ścian gli
ną- ), było i jest czynnością kobiet, te zaś według
przypuszczeń profesora Kostrzewskiego- ), uzasad
nionych współczesnym materiałem etnograficz
nym, zarówno słowiańskim ), jak i egzotycznym,
trudniły się w czasach wczesnohistorycznych rów
nież wyrobem garnków glinianych.
2
s
24
1
gm. Drze
Malatura
na ścianie
szczytowej
domu w Libiszowie pow. Opoczno,
szpary między
bel
kami
malowane
wapnem,
„lachmusowym"
(wapno z. dodatkiem farby
niebieskiej).
7
6. Malalura
(według
Udzielę
Zakościele
,
Malalura
na ścianie frontowej
domu
w l.ibiszowie, szpary między
belkami
malowane
wapnem, dwa hwiatony i wzór
geometryczny
poniżej
okna wykonane
kolorem
„lachmu
sowym",
O ile w polichromiach roślinnych stanowiących
główny trzon grupy pierwszej, jako cel podstawo
wy i jedyny uważać należy efekt dekoracyjny,
o tyle w zespole motywów grupy drugiej spotyka
się cały szereg takich, które nasuwają przypuszcze
nie, że u genezy ich kryją się też jakieś momenty
pozaestetyczne. Widoczne to jest zwłaszcza w ukła
dach o charakterze asymetrycznym, składających
się z elementów geometrycznych i schematycznie
traktowanych motywów roślinnych. Wiele z nich
przypomina raczej znaki własnościowe ), czy ma25
213
giczne (tabl. I I , 5, tabl. I V , 6) niż zdobiny w sensie
ścisłym.
Sposoby wyjaśnienia tych malatur są różne.
A. Fischer wspomina, iż malaturami wykonanymi
wapnem na niebielonym zrąbie oznaczano niekie
dy front chałupy, w której były dziewczęta na
wydaniu ). Tłumaczenie to ma sporą dozę praw
dopodobieństwa, gdyż gdzieniegdzie i w związku
z samym obrzędem weselnym występuje czasem
malowanie, względnie rysowanie różnych mo
tywów ).
20
27
Ryc. 16. Fragment polichromii
dziacz
pow.
Przemyśl
z
Niemcy, widząc w ludowym zdobnictwie przede
wszystkim mowę znaków symbolicznych, stworzyli
od początku X I X wieku całą bardzo bogatą lite
raturę, gdzie systematyzują występujące w zdob
nictwie elementy, wiążąc z nimi w sposób do
wolny ich rzekome znaczenie lub pojęcia, które
mają w y r a ż a ć ) .
ściennej,
wieś
Pożkopii
akwarelowej
Fol. R.
Reinfuss.
28
Unikając przesady z jaką nauka niemiecka do
szukuje się w zdobnictwie ludowym wyrazu sym
bolicznego przypuszczać można, że poza niektóry
mi znakami malowanymi na zrębach, mogło
istotnie ukrywać się dawniej znaczenie magiczne,
a mianowicie apotropeiczne. Moszyński wspomina
o istnieniu znaków magicznych w ludowej kulturze
Słowian (pentagram, gwiazda sześcioramienna,
/WV\AAAAAA/V\AAA/4/V/VW • I
г
АУЛУ \/Л/\/\У^>\Л/>ЛЛЛЛ/\^ i •
214
Ryc.
17.
Malowana
wzorzyście
Ryc.
białe.
17. Malowana
chałupa,
Smolnik
k. Baligrodu
ściana
zrąb
w
w pow.
szczytowa
kolorze
Lesko.
c.
terakota,
Fot.
R.
:upy
w
zalipiu
pow.
Dąbrowa.
Fot.
wrota
jasno
żółte,
Reinfuss
1935.
framugi
okien
R.
Reinfuss
zielone,
194(1.
zdobiny
sześciolistna rozeta wpisana w koło, czy tak zwa
ny „czarny krzyż" powstający z przecięcia się pod
kątem prostych dwóch równoległych linii ).
29
Być może, że liczba ich dałaby się pomnożyć
niektórymi znakami występującymi w malaturach
zrębów, a zwłaszcza drzwi i wrót budynków wiej
skich, gdzie najczęściej umieszcza się znaki ma
jące w wierze ludowej własności
ochronne.
W miejsce dawnych rysunków
apotropeicznych
wchodzi z czasem chrześcijański krzyż, który dla
tego właśnie spotykamy tak często po wsiach na
drzwiach budynków gospodarczj'ch głównie zaś
stodół. Występowanie na wrotach krzyża obok in
nych znaków (tabl. IV, 7, 8) wzmaga podejrzenie,
że w tych ostatnich widzieć należy starsze rysunki
apotropeiczne mające na celu ochronę plonów gro
madzonych w stodole. Za innym, niż wyłącznie
zdobniczym, charakterem tych malatur przemawiać
może też fakt, malowania na wrotach stodół faz
księżyca i słońc, które pod ręką malarki nieświa
domej już dziś właściwego znaczenia motywów
zmieniają się łatwo w pięciolistne kwiatki,
(tabl. I I , 8).
Ryc.
19.
Malatury
na
ścianie
domu
bawarskiego.
Nie jest całkowicie wykluczone, że magiczne
znaczenie mogły też mieć pierwotnie antropomorficzne rysunki w Opoczyńskim tak zwane „kozaki"
malowane wapnem lub czarną farbą na stodołach
i
domach mieszkalnych podczas Wielkanocy
i w środopościu.
Dziś te obrzędowe malowanki zeszły juz
do
poziomu
psot
wykonywanych
sąsiadom
przez wiejskich chłopców. W krakowskim z rysun
ków tych rozwinął się interesujący dział ludowej
karykatury (rycina na okładce).
Wyrażone powyżej przypuszczenie o apotropeicznym znaczeniu pewnych motywów malowanych na
zrębach, należałoby oczywiście sprawdzić przez
zbieranie wypowiedzi samego ludu. Jak dotychczas
wywiady zmierzające do wyjaśnienia sensu zna
ków malowanych na wrotach prowadzone przeze
mnie na terenie Łemkowszczyzny i Dołów Sanoc
kich nie dały pozytywnego rezultatu.
Dziś wobec szeroko rozpowszechnionego w Pol
sce jednolitego bielenia ścian wapnem, dawne
wzorzyste malatury wykonywane na surowym
zrębie znajdują się w stanie postępującego zaniku.
Wobec tego, że istnieją u nas instytucje zajmujące
się z urzędu opieką nad ludową twórczością pla
styczną, należałoby wysunąć niezupełnie jeszcze
spóźnioną myśl, ażeby w którymś z bardziej inte
resujących ośrodków jak np. w Łowickim lub
Opoczyńskim wskrzesić przez zorganizowanie od
powiedniego konkursu, dawny wzorzysty sposób
malowania surowych zrębów, a następnie utrzy
mać go przez stałą opiekę konserwatorską.
Ryc. 20. Fragment
malowanej
ściany,
zrąb terakota, zdo
biny białe.
Solinha
pow. Lesko, Fol. R. Reinfuss
'Q37 r.
Ryc.
21. Malowana
chałupa.
Solinha
pow.
Fot. R. Reinfuss
Lesko.
1936.
Ryc.
Tl. Odrzwia
z kopii wykonanej
chałupa
z Bronowie
dla Muzeum
Ziemi
w pow.
krakowskim,
Krakowskiej.
Fot.
R.
zdjęcie
Reinfuss.
P R Z Y P I S Y
1.
К.
T.
Runen und
2.
nia
Weigel:
„Germanisches
Glaubensgut
S i n n b i l d e r n ' ' , M i i n c h e n 1939,
P o d o b n y przebieg m i a ł
a następnie
polichromii
browskim.
Jak
wynika
wadzonych
z
ramienia
z
str.
badań
Sekcji
na
Z. Szewczyka
Sz. L . w Z a l i p i u i okolicy z d o b n i c t w o ś c i a n
się z kolistych b i a ł y c h
„pacek"
to
konanych
pędzla
lub
czoną
przy
gliną
pomocy
wymieszaną
u m i e s z c z a n o dla
nej
chałupy
(Z.
Szewczyk:
szmaty
..Konkurs
na
malowanki
n r . 11/12, 1948
8.
chodniej
Łemkowszczyźnie"
9.
Sztuka
takie
44.
malowanej w
niecki w X V I I
4.
R.
chodniej
kratę
publikuje
tomie W i s ł y str.
Reinfuss:
O
M.
Wawrze-
697.
ludowe
(Odb.
z
na
za
XXXIII
w
dorzeczu
i Solinki znajdziemy wzmianki w
pracach:
zrębach
B.
Pasznycki:
Łemkowsko-bojkowskim"
„Łemkowie'
„Na
Lwów
odb.
Osławy
J . Falkowski,
zdobni
ludowe
na
za
IV
Kra
27.
Stosowana
zeszyt
nr
11.
B. Pasznycki:
b o j k o w s k i m " str.
Z. Szewczyk
dostarczył
„Na
pograniczu
60.
nienadające
się
niestety do r e p r o d u k c j i , z d j ę c i e p r z e d s t a w i a j ą c e
ścia
mi,
n ę s z c z y t o w ą b u d y n k u z wsi Ochotnicy, drewnianego,
t y n k o w a n e g o i bielonego. W z d ł u ż
górnej
krawę
dzi ś c i a n y biegnie poziomo p o d w ó j n y szereg c i e m n y c h
k o l i s t y c h k r o p e k , boczne z a ś ozdobione s ą n a
barwnymi
kwadratami
zmianę
i gwiazdami
sze-
ściopromiennymi.
12.
S.
c) H . S c h r a m ó w n a :
str.
Udziela:
„Kilka
słów
o
strojach,
budow
310.
13.
pograniczu
1935
str.
z X I V t.
chodniej
60.
Wier
c h ó w 1936 str. 4.
14.
R.
Reinfuss:
Mówiąc
ludowa i jej
znacze
o malarstwie
szczyźnie i sąsiednim
zawsze na m y ś l i
„Sztuka
..Budownictwo
ludowe
na
za
Łemkowszczyźnie".
przesiedlenia
stan z roku
ludności
zrębów
pograniczu
ruskiej
na
Łemkow
bojkowskim
mam
1939.
Czy dziś
wobec
na
inne t e r e n y
dawny
nie d l a k u l t u r y a r t y s t y c z n e j " W i l n o 1939, str. 13
s p o s ó b m a l o w a n i a c h a ł u p jest p r z e z o s i a d ł ą t a m
i
ność
następne,
z
d) J . T a r n o w y c z :
dwoma
ilustracjami
„Łemkiwszczyna"
barwnymi.
Kłaków
1941
str. 70 i nast.
6.
10.
tomu
27).
a) J . F a l k o w s k i ,
216
„Budownictwo
str.
i
—697.
l a c h , s p r z ę t a c h i n a c z y n i a c h w S ą d e c c z y ź n i e " L u d t. X ,
malowanych
b) R . R e i n f u s s :
Polska
str. 694
1904.
ułożonymi
„Budownictwo
Łemkowszczyźnie"
Lud4i 1934 str.
5.
ukośną
Reinfuss:
Łemkowsko —
ale
R y s u n e k c h a ł u p y z W o l i Z a ł ę ź n e j (p. Opoczno)
R.
ków
kur
powale
dąbrowskie"
str.
„Budownictwo
pro
rozpusz
ciemnego w n ę t r z a
Krakowskim.
Wawrzeniecki:
I. B.
wy
„Packi"
M.
ctwo ludowe", W i s ł a t. X V I I
rozwinęło
n a p o w i e r z c h n i pieca, ś c i a n i n a
Polska Sztuka Ludowa
3.
P.
jest p l a c k ó w
z popiołem.
rozjaśnienia
Dą
czasem w
7.
biele
Powiślu
Zdobnictwa
ziomo szeregi d u ż y c h b i a ł y c h k r o p e k , to s a m o s p o t y k a
się
również rozwój
wnętrz
in
4.
We
wsi
Buków
15.
str.
p.
Opoczno
fotografowałem
stodołę, której ściany zdobiły z zewnątrz biegnące
po
polską
A.
dalej kontynuowany
Chmielińska:
nie
..Księżacy"
lud
wiem.
(Ziemia,
1913
257).
H.
Griesebach:
B e r l i n 1917 str. 85 —
„Das
87.
polnische
Bauernhaus",
16.
W
wiona
jest
czyńskim,
nym
w
Muzeum Etnograficznym w
Łodzi
fotografia
powiecie
z
Zakościela
przedstawiająca
poziome b i a ł e
w
chałupę
o zrębie
pasy, p r z y c z y m
opo
B.
18.
Jak
19.
R. K e m p ę :
c z y ź n i r y s u j ą (zwykle na drzwiach) dziwaczne
rysun
pośrodku
Wirth:
„Dedina",
329,
330,
335,
ki, które n a s t ę p n i e ś p i e w a j ą c
bia
U
Niemców
Praha
str.
338.
mieszkających
Czech
T . W e i g e l . S.
die
interesan-
28.
Frankfurt
znaczeniu
Lehmann:
„Sinnbilder
in
W nauce niemieckiej p o g l ą d
elementów
dem
używanych
rozpowszechniony.
przesady w
chetty. D a s
1938.
„Sinnbilder
się
kwiatowe
in
Bayern.
w
o symbolicznym
zdobnictwie
Klasycznym
tym
w z g l ę d z i e jest k s i ą ż k a
der
deutschen Sinnzeichen"
Buch
jest
przykła
W.
Bla-
(Berlin
21.
K . H i e l s c h e r : „ R u m a n i e n " L i p s k 1933
tabl. 59.
1941), gdzie d o s ł o w n i e k a ż d y m o ż l i w y z n a k r y s u n k o w y
22.
K. Moszyński:
Słowian"
począwszy
tiir. I I str.
23.
1947 str.
24.
..Kultura
ludowa
od k r o p k i
posiada k o m e n t a r z
„Kultura
prapolska"
Poznań
W praktyce podejście
t a k i e do
K . Moszyński:
..Kultura
ludowa
Słowian"
P o r ó w n a j np. z n a m i o n a b a r t n e
u
Kurpiów
(Germanisches
Glaubensgut
A. A u g u s t i n n a
—
rok
S i n n b i l d e r ais
ry
j a k K . Spiess, J . S t r z y g o w s k i .
35.
tom I I str,
..Kurpie",
b a k ó w p o m o r s k i c h " R o c z n i k H e r a l d y c z n y tom V I I )
A. Fischer:
, . L u d polski," L w ó w
w kolorze
czerwonym
1926
str.
i niebieskim
in
Sinnbildern in Bayern),
Biblioteka warszawska,
23. Malowidła
z zakresu
j a k np. E . O. T h i l e g o , ( S i n n b i l d u n d B r a u c h t u m ) , К . E .
Weigla
343.
1892), g m e r k i K a s z u b ó w ( B . N a m y s ł o w s k i : . , M e r k i
26.
zjawisk
p l a s t y k i z n a j d z i e m y w c a ł y m szeregu p r a c n i e m i e c k i c h
257.
(L. K r z y w i c k i :
wyjaśniający
jego z n a c z e n i e j a k o s y m b o l u .
799.
J . Kostrzewski:
1 str.
25.
Ryc.
na pograniczu
32).
niesłychanie
Berlin
objaśniają.
wesele malowano jako zaproszenie m o t y w y
Suddeutschlands"
„Dorfwanderungen,
1904.
tom.
Z.
że
jednym
na
( К . T . Weigel, S. L e h m a n n :
am M.
К.
i
rycina
Bauernhaustypen
20.
tytułem
męż
422.
wyżej
testen
Bayern"
s w e j p r a c y pod
i B a w a r i i n a d r z w i a c h gospody w k t ó r e j o d b y w a ł o
Vavrousek
1925 r y c . 405 —
w
w s p o m i n a n a stronie 112,
podczas w e s e l a a t a k ż e i p r z y i n n y c h z a b a w a c h
łymi kropkami.
17.
J . G u l g o w s k i np.
„ K a s z u b i " ( K r a k ó w 1924)
malowa
z r o g ó w w i d n i e j ą trzy kwiatony wysokie mniej w i ę c e j
n a j e d e n metr, rozdzielone l e ż ą c y m i w
27.
wysta
29.
na ścianie
Hofgiebel
K. Moszyński:
domu
Zeichen)
Runen
und
(Germanische
i wielu
innych
Strobel.
„Kultura
ludowa
Słowian"
na pol. od
Bukaresztu.
ś c i a n i e
Fot.
R. Reinfuss
chałupy
1947.
333.
u iejskiego
w Copaciu
Яви
t
Na
o k ł a d c e .
w Opatkowicach
Malowidło
pow.
w i e l k a n o c n e
P r o s z o w i c e (fragment).
na
Ryc.
24. Malatura
przez
Felicję
wielobarwna
Kosieniakową,
КРАШЕНЫЕ
wykonana
nad
Zalipie
pow.
Fot.
R. Reinfuss
oknem
Dąbrowa.
1948
СРУБЫ.
На территории ю ж н о й и с р е д н е й Польши и з в е с т е н обычай, ныне, впрочем, замирающий,
раскрашивать н а р у ж н ы е стены д е р е в е н с к и х строений разными узорами.
В этой Ж И Е О П И С И м о ж н о отличить д в е группы: младшую, в которой многоцветный у з о р ,
п р е и м у щ е с т в е н н о с растительными мотивами, представлен на п о б е л е н н о й с т е н е строения
(Рис. 10, 12, 13, 15, 20, 21) и „старшую", в которых орнамент, сделанный известью на сыром
ф о н е сруба, состоит из н а и б о л е е простых геометрических э л е м е н т о в (Рис. 22, рис. 1 — 8,
14) или схематически представленных растительных мотивов. Иногда рисунками бывают
покрыты в с е стены строения, а иногда украшения концентрируются на углах, окнах и две
рях. Весьма и н т е р е с н ы украшения, п о м е щ а е м ы е на воротах, ведущих на овин, и на дверях
д о м о в (Табл. II, III IV"). Среди этих рисунков часто встречаются знаки или комбинации зна
ков, к о т о р ы е могуть иметь н е столько д е к о р а т и в н о е , сколько, с к о р е е , а п о т р о п е и ч е с к о е
з н а ч е н и е (напр. Табл. II 3, 8, Табл. I V 5, 7).
Б о л е е старые формы украшения хат (известью по сырому срубу) д о недавнего времени на
блюдались в с р е д н е й П о л ь ш е в р а й о н е Ловича (Рис. 14), О п о ч н о (Рис. 3—5) и Радома,
а в Ю ж н о й П о л ь ш е — в р а й о н е Кракова, Бохни (Рис. 7) и с е в е р н е е Тарнова (Рис. б).
Ю ж н е е Санока, на так называемой Лемковщине, стены деревянных д о м о в п е р в о н а ч а л ь н о
красят ж ж е н о й глиной в о д н о р о д н ы й б р о н з о в ы й цвет и чуть на этом ф о н е рисуют изве
стию р а з н ы е украшения (Рис. 8, 17, 19, 23, Табл. 111). Многоцветная ж и в о п и с ь с цветочны
ми котивами встречается на стенах жилых д о м о в и д а ж е на стенах к о н ю ш е н и коровни
ков в р а й о н е местечка Д о м б р о в а , р а с п о л о ж е н н о г о с е в е р н е е Тарнова (Рис. 10, 15, 10, 21),
а п р е ж д е она н а б л ю д а л а с ь т а к ж е в деревнях, находящихся в окресностях Кракова (Рис. 12)
Ryc.
25. Malatura
przez
Felicję
wielobarwna
Kosieniakową,
wykonana
nad
Zalipie
pow.
Fot.
R. Reinfuss
oknem
Dąbrowa.
1948
PEINTURE
DE
CHARPENTE
1
D a n s le sud et d a n s le c e n t r e de l a Pologne on
a v a i t l'habitude b i e n connue, m a i s a u j o u r d ' h u i p r e s que t o m b ć e e n desuetude, de m e t t r e des p e i n t u r c s
d i v e r s e s s u r les rrrars e x t e r i e u r s des m a i s o n s . O n peut
d i v i s e r с е genre de p e i n t u r e s e n deux groupes: L e s
unes plus recentes, aux motifs p o l y c h r o m e s de p l a n tes s u r les m u r s passes a u lait de c h a u x (tabl. 10, 12,
13, 15, 20. 21) les a u t r e s p l u s a n c i e n n e s .
avec
unp
o r n e m e n t a t i o n e x e c u t e e a v e c de l a c h a u x s u r le fond
c r u d u m u r et c o m p o s ć e s des elements g e o m ś t r i n u ^ s
les p l u s simples, ou b i e n de motifs de p l a n t e s s c h e m a t i q u e s . C e s p e i n t u r e s c o u v r e n t entie.rement les m u r s
des c o n s t r u c t i o n s ou b i e n 1'ornamentation se borne
aux angles, aux portes et a u x f e n ć t r e s . L a p l u s i n t^ressante
est Г о г п а т - n t a t i o n peinte s u
'es n o r t ° s
des granges et des m a i s o n s (tabl. I I . I I I et I V ) . P a r m i
ces p e i n t u r e s on voit souvent des signes ou des c o m b i n a i s o n s de signes, dont l ' i m p o r t a n c e est p l u s a p o tropeique
que
decorative
(exemple:
Т э Ы е I I 3, 8,
T a b l e I V 5, 7).
r
L e s formes plus a n c i e n n e s de l a d e c o r a t i o n des
m u r s (la c h a u x s u r le m u r brut) a p p a r a i s s a i e n t e n
core a une eponue p e u r e c u l e e d a n s le c e n t r e de l a
Pologne, pres de Ł o w i c z , ( t a b l e a u 14), O p o c z n o (tableau 3,
5) et R a d o m , dans le c e n t r e de l a Pologne pres de C r a covie, B o c h n i a ( t a b l e a u 7), a i n s i q u ' a u n o r d de T a r
n ó w . A u s u d de S a n o k , a u pays des Ł e m k i , on c o m
m e n c e p a r p e i n d r e les m u r s des m a i s o n s e n bois a v e c
une c o u l e u r b r u n e m o n o c h r o m e d'argile cuite et e n suite on peint sur ce fond a v e c de l a c h a u x toute
sorte d'ornaments v a r i e s ( t a b l e a u 8, 17, 19, 23, t a
bleau I I I ) .
L a p e i n t u r e p o l y c h r o m e a v e c motifs de p l a n t e s
s'est etendue s u r les m u r s des habitations et m e m e
des ć c u r i e s et des p o r c h e r i e s , et dans les e n v i r o n s de
l a petite bourg&de de D ą b r o w a situee a u n o r d de
T a r n ó w ( t a b l e a u 10, 15, 20, 2 i ) . O n l a v o y a i t encore
autrefois d a n x les v i l l a g e s des a l e n t o u r s de C r a c o v i e .
Ryc.
20.
Fragment
malalur
wapnem
P A I N T E D
na
surowym
H O U S E
1
27.
Malatury
n a
ś c i a n i e
we
- F R O N T S
I n the S o u t h a n d i n the c e n t r e of P o l a n d it w a s
n c u s t o m — n o w i n its decline — to p a i n t v a r i o u s
designes on the e x t e r i o r w a l l s of buildings. T h i s p a i n
ting presents t w o groups; a m o r e r e c e n t one
using
p o l y c h r o m e , m o s t l y p l a n t motifs
on
white-washed
w a l l s of b u i l d i n g s (see p i c t u r e s 10. 12, 13, 14, 15, 20, 21) a n d
an
older
one, w h e r e the o r n a m e n t is composed of
g e o m e t r i c a l designs e x e c u t e d w i t h l i m e on the r o u g h
b a c k - g r o u n d of the f r a m e - w o r k , (picture 22 d r a w i n g
I , 8, 14), o r of s c h e m a t i c a l l y t r e a t e d p l a n t - m o t i f s .
T h i s p a i n t i n g e i t h e r c o v e r s w h o l e w a l l s of b u i l d i n g s
or only p a r t of t h e m . T h e o r n a m e n t a l designs a s
semble at the angles, doors a n d w i n d o w s . Most i n
teresting a r e the o r n a m e n t s p a i n t e d on the gates l e a
d i n g to b a r n s a n d on the doors of houses (picture
II, I I I , IV).
A m o n ą those p a i n t i n g s one
often
finds
sign=
w h i c h m a y h a v e a m o r e apotropeic t h a n o r n a m e n t a l
i m p o r t a n c e (e. g. p i c t u r e I I 3, 8, p i c t u r e I V 5, 7).
T h e older f o r m s of o r n a m e n t used for cottages
(lime on r a w f r a m e - w o r k ) c o u l d be oeen not so long ago
in c e n t r a l P o l a n d n e a r Ł o w i c z (picture 14) O p o c z n o
(picture 3, 5,) R a d o m , a n d i n the south of P o l a n d n e a r
C r a c o w , B o c h n i a (picture 7) a n d N o r t h of T a r n ó w
(picture 6).
Ryc.
zrębie
wsi
Cziczmany
na
Slowaczyżnie
S U M M A R Y
S o u t h of P o l a n d i n the s o - c a l l e d L e m k o s h i r e , the
w a l l s of w o o d e n houses w e r e p a i n t e d first w i t h a u n i
f o r m l y b r o w n p a i n t of b u r n e d c l a y a n d on this b a c k
g r o u n d w e r e t h e n p a i n t e d v a r i o u s o r n a m e n t a l designs
(see p i c t u r e s 8, 17, 19, 23). T a b l e I I I . T h e p o l y c h r o
me floral p a i n t i n g developed on the w a l l s of houses
a n d e v e n of stables a n d pig-sties i n the n e i g h b o u r
hood of the s m a l l t o w n of D ą b r o w a l y i n g south of
T a r n ó w (picture 10, 15, 20, 21). I t a p p e a r e d p r e v i o u s l y
also i n the v i l l a g e s n e a r C r a c o w .
d o l n o s ą s h i e g o
b u d у n h u
gospodarczego.