http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/5202.pdf
Media
Part of O bombie, opadzie i radioaktywnych lucky strike'ach/ Barbarzyńca 2008 nr 3 (13)
- extracted text
-
Dariusz
I
I
Żukowski
u
n
w
19
7
8
n
>J
e s t
magistrantem etnologii UJ, ttumaczem, redaktorem w j e d n y m
z krakowskich wydawnictw. Sposoby m ó w i e n i a o zagrożeniu nuklearnym
| t o temat jego pracy magisterskiej. Zamieszcza felietony i minieseje na stronie
,
najpiekniejszyreaktor.blogspot.com.
0 bombie, opadzie
1 radioaktywnych lucky strike'ach,
czyli wybuch nuklearny miedzy metonimia i analogia
„Na szczęście szyba, hak, belka, hamulec, framuga, zakręt, milimetr, sekunda.
(...) Nie umiem się nadziwić, namilczeć się temu".
- z wiersza Wszelki wypadĄ Wisławy Szymborskiej
1
E
nergia nuklearna jest niewidoczna i nie
wyczuwalna, a efekty jej wyzwolenia wy
kraczają poza skalę i/lub naturę zjawisk
powszechnie występujących w otoczeniu czło
wieka. Może to być skala niewielka, z jaką mamy
do czynienia na przykład w radiomedycynie,
średnia, jak w czasie awarii elektrowni nuklear
nych, oraz największa, związana z wybuchem
bomby atomowej. Eksplozja jądrowa to wyzwo¬
lenie największej ilości energii w jednostce czasu,
jakie jest w stanie spowodować człowiek. Przez
swoj ą skalę i zj awiska, j akie wywołuj e - niej asne,
1
niedające się wyjaśnić w oparciu o codzienne
doświadczenia oddziaływanie promieniowania
radioaktywnego - wykracza poza strefę zna
nego. Jest czymś innym, czymś domagającym
się wymyślenia lub zaadaptowania schematów
wyjaśniających, które ją w jakikolwiek sposób
ogarną, jeśli nawet nie przybliżą. To ogarnianie
jest wyzwaniem, które energia jądrowa rzuca
zwłaszcza dyskursowi IIlćlS( )W CIII 11. W dyskursie
naukowym bowiem wybuch atomowy wyrazić
jest nietrudno, zmieści się na kilku stronach tabel
i wykresów. Lecz okazja do działania dla etnolo-
W Szymborska, Wszelki wypadek, Czytelnik, Warszawa 1972.
BARBARZYŃCA
3 (13) 3DD8
O bombie, ooadzie ¡ radioaktywnych lucky strike'ach
ga następuje w chwili, gdy tematyka nukleariów
przenika do rejonów zainteresowania masowe
go, a musi się tak dziać, ponieważ energia ją
drowa zajmuje jedno z centralnych miejsc w or
ganizacji technicznej cywilizacji Zachodu: jest
blisko - w artykułach prasowych, programach,
szkołach, kontaktach elektrycznych - a zarazem
jest czymś całkiem innym, niosącym w sobie być
może zalążki zagłady W związku z tym w dys
kursie masowym powstają rozmaite sposoby
mówienia, pisania i myślenia o bombie atomo
wej, promieniowaniu, opadzie radioaktywnym
i zagładzie świata, czyli sprawach, których nie
można doświadczyć, nie da się ich opisać i bar
dzo trudno je sobie wyobrazić.
Czy jednak rzeczywiście katastrofa nuklearna
tak bardzo wymyka się adekwatnemu opisowi?
Czy nie można jej porównać do innych znanych
ludzkości katastrof, takich jak wojna totalna,
obóz zagłady albo bombardowanie dywano
we? Oczywiście można, analogia jako metoda
niesie z sobą duże spektrum możliwości opisu.
Lecz wojna konwencjonalna i inne potworności
wypluwane przez maszynerię cywilizacji, czy
też w ogóle wspólnotowego życia ludzi, mają
swoją ściśle ugruntowaną strukturę, zawiera
jącą u końca sposoby powrotu do normalności,
przywrócenia równowagi. Myślenie przez ana¬
logie będzie dążyć właśnie do stworzenia takich
struktur i schematów. Jednak w wypadku eks
plozji nuklearnej w ostatecznej perspektywie w perspektywie obecnei w niektórych masowych
fantazmatach - me leży oonowna normalność
ale powszechna i całkowita zagłada ludzkości'
a raczei mocne masowe przeświadczenie ze taki
scenariusz iest
I
niezależne od tego' iak bv
rn m o a ł o h v ć n a n r a w d e P o r ó w n a n i a do anoka
linsv z t e k s t ó w r e l i a i i n w h sa r o z p o w s z e c h n i o n e
w n o n n l . r n e i ikonoir/fii a1ewvHaia . i e w i . t o t
wieszczonym, przygotowanym, z natury procesualnym - a przede wszystkim z n a c z ą c y m
i w sposób nieodłączny wpisanym w dialektykę
dobra i zła, kary i odkupienia, zbawienia i po
tępienia; tymczasem eksplozja nuklearna może
się przytrafić wszędzie i każdemu, nawet teraz,
w chwili czytania tego tekstu, bez przygotowa
nia, bez sensu. Bomba atomowa wymyka się
więc religii, mimo że zeloci i neoprorocy starają
się od lat tropić znaki końca i wykorzystywać za
grożenie nuklearne jako prywatną eschatologię
takiej czy innej sekty.
Bomba wymyka się też porównaniom do
tego, co dobrze znane, jak z kolei próbują nas
przekonywać głosiciele porządku, państwa i pra
wa w antydefetystycznych, optymistycznych bro
szurach o przetrwaniu w czasie wybuchu atomo
wego, o których będzie szerzej w dalszej części
pracy. L.V Thomas w książce Trup twierdzi, że
śmierć jest przerwą w dyskursie, nagłym mil
czeniem, a związane z nią obyczaje czy rytuały
pośmiertne i pogrzebowe, często hałaśliwe i ma
jące charakter głośnych, tłumnych zgromadzeń
oraz przeciągłych lamentów, służą zapełnieniu
pustki . W przypadku bomby atomowej przed
ludźmi stoi innego rodzaju wizja: nie przerwy
w dyskursie 2l przerwv dyskursu Zamilkmęcia którego' nie można wypełnić jako że nie
pozostaje nikt kto mógłby to uczynić a ponadto
znika wiedza' iak należy to zrobić' oomewaz
wszelka trady'c a obycza obrzęd i'nauka zo
staie beznowro nie usunięta - wymazana az do
nagich kości ziemi.
2
Metonimia - w stronę nieznanego
Zapośredniczenie w sposobach wyrażania
nigdy przez większość ludzi niedoświadczonych
zjawisk nuklearnych oraz tworzenie fantazma
tów mających pomóc w ich pojmowaniu są
obecne w literaturze, filmie i sztuce, a także ofi-
w popularnej iKonograri^
wyciają się w istot
ny sposop nietrarione. jeniec czasów wecuug
L.V Thomas,
biologii
do antropologii,
Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1991.
świętych
ksiągTrup.
maOdbyc
wydarzeniem
wcześniej
2
3 (13) 3DD8
BARBARZYŃCA
73
Dariusz Żukowski
74
cjalnych dokumentach p a ń s t w o w y c h i emisjach
f d m o w y c h s k i e r o w a n y c h do l u d n o ś c i . Oddajmy
j e d n a k n a j p i e r w g ł o s najbardziej p o s z k o d o w a
n y m , c z y l i hibakusia, ofiarom b o m b z r z u c o n y c h
n a d w a j a p o ń s k i e miasta.
W r o k u 2005 w Hirosimie w d n i u 60. r o c z n i c y
ataku nuklearnego p o l s k o - a m e r y k a ń s k i
Krzysztof Wodiczko z o r g a n i z o w a ł
artysta
wydarze
n i e artystyczne dla u p a m i ę t n i e n i a ofiar n a p a ś c i
( p r e z e n t a c j a w i d e o z n a g r a n i e m tego w y d a
rzenia była pokazywana w
Bunkrze Sztuki).
Na w y s o k i m , k a m i e n n y m , m u r o w a n y m b r z e g u
p ł y n ą c e j p r z e z miasto r z e k i Ota
wyświetlono
wielometrowej w y s o k o ś c i projekcje f i l m o w y c h
z a p i s ó w p o ł ą c z o n e z e m i s j ą n a g r a n y c h WypO¬
wiedzi
hibakusia, l u d z i o c a l a ł y c h
z
Podczas gdy z g ł o ś n i k ó w p ł y n ę ł y
katastrofy.
opowiadane
s t o n o w a n y m g ł o s e m tragiczne historie, n a nad¬
r z e c z n y m m u r z e w i d a ć b y ł o tylko i w y ł ą c z n i e
d ł o n i e m ó w i ą c y c h p o r u s z a i a c e sie w
zwiazanei
z o p o w i e ś c i ą gestykulacji. Każdy z o c a l e ń c ó w n a
nagranie prezentacji p r z y n i ó s ł z soba p r z e d m i o t
s v m b o h z u i a c v tamten d z i e ń i ODisvwał *o
na
k o ń c u w ł a s n e j w y p o w i e d z i Okazało się, z e r z e c z y te b y ł y bardzo konkretne i doczesne — m o ż n a
rzec
ze s t a n o w i ł y bardziei z n a k i n i ż symbole
leden z m ó w i a c w h n o k a z a ł starv
zardzewiałv
wvaietv od fali t e r m . c z n e i k a h ł a k od k ł ó d k i do
7
rowen, Tnni - i L m J r
2 t l L
7V
zapinania roweru, i n n i
Piazg. w
i . k i ś drn
K a m i e ń c z y jaKis
aro-
taKi sposoo powstaje m e t o m m i c z n a
historia w y d a r z e n i a , K t ó r e g o m e da s i ę o p i s a ć
w toKu z w y c z a j n e j u s t r u K t u r y z o w a n e j n a r r a c j i
charaKterystycznej dla c o d z i e n n o ś c i , b a m i opo
w i a d a j ą c y są z m e t o n i m i z o w a n i z a całą o s o b ę
stoją jej p o r u s z a j ą c e się d ł o n i e i głos.
Nie
sposób ogarnąć i z r o z u m i e ć wybuchu
atomowego w całej jego n u m i n o t y c z n e j grozie
- m o ż n a p o k a z a ć go z a p o m o c ą c z ę ś c i s t o j ą c y c h
za całość, drobnych e l e m e n t ó w , m i k r o z d a r z e ń .
Nie m o ż n a p a t r z e ć w ś w i a t ł o r o z p a d a j ą c y c h się
w eksplozji a t o m ó w , g d y ż od tego u l e g a j ą z n i s z
c z e n i u n e r w y w z r o k o w e - c z y s ł o w o „blask" nie
b r z m i tu ś m i e s z n i e n i e w y s t a r c z a j ą c o ?
Podobnie
nie sposób opisać żadną skalą ani onomatopeją
wszechprzejmującego, wielozakresowego drże
nia fal akustycznych, od infradźwięków po wy
soki wizg przecinających powietrze odłamków
- „huk", „ryk", „wstrząs", to wszystko określenia
z powtarzalnego, ustrukturyzowanego świata
codzienności. Można zatkać uszy, pochylić się
i zapamiętać kłódkę, kamień, belkę, hak, o któ¬
rym być może pisze Szymborska w wierszu
wspominającym powrót ukochanego z sytuacji
zagłady wskazując na przypadkowość i istot¬
ność tych przedmiotów jednocześnie. Te drob¬
ne rzeczy na. które przeważnie nie z wr ac a się
uwagi w chwili wyzwolenia energii atomowej
urastają do rangi znaczeń wydają się skraplać
w sobie sens tego co sie dzieie a czego nie mozna ogarnąć posiadanymi kategoriami myślenia
0 rzeczywistości. W taki sposób włącza się my
ślenie metonimiczne - oparte o fragment, przy
padek, symbol. (Być może jest to dowód na to,
że budowniczowie katedr nigdy nie doświadczyli
widoku prawdziwego, niczym nieosłoniętego
światła absolutu - inaczej gotyk musiałby być
najniższym i najprostszym stylem architekto
nicznym wszech czasów).
Ponieważ tego, co niewyrażalne, nie można
ogarnąć własnymi zmysłami i rozumem, poszu
kuje się odbicia katastrofy w innych. Wiele miej
sca w relacjach hibakusia zajmują opisy spotka
nych wśród pożogi obcych osób. Liczne relacje
mówią o nagości: kobiety i mężczyźni zdzierali
z siebie płonącą odzież i ruszali, porażeni szo
kiem, w wędrówkę po ogarniętym pożarem mie
ście niczym widma. Płynące rzeką ciała, które
pojawiły się w wodzie ponoć j u ż minutę po wy
buchu oraz trupy leżące przy drogach i budyn¬
kach - to kolejne refleksy wydarzenia zupełnie
innego niż wszystko, co znane Kształty kwiatów
1 deseni wypalone na ciele pod wzorzystą su
kienką, niegojące się poparzenia radioaktywne,
inne n i ż te od ognia, wreszcie ostateczna forma
odbicia w człowieku tego, co n i e w y r a ż a l n e :
całkowite pochłonięcie i pozostawienie cienia.
BARBARZYŃCA
3 (13) 3DD8
O bombie, ooadzie i radioaktywnych lucky strike'ach
Nie symbolicznego śladu, symbolu o religijnym
charakterze, lecz autentycznej ciemnej plamy
w miejscu, w którym wcześniej znajdował się
człowiek. Oto sposoby metonimizowania bom
by atomowej - metody mówienia poprzez to, co
drobne, codzienne i znane, ale po to, by uzyskać
efekt ominięcia, zasłonięcia, niedopowiedzenia.
Próba narracji przybiera formę grozy i wzmaga
poczucie obcości zjawiska - staje się potwierdze
niem intuicji, że jest ono nie do opisania.
Krzysztof Wodiczko tak mówi w wywiadzie
dla magazynu „Art:21":
„Powstaje dystans, dzięki któremu można
wszystko przemyśleć, zrozumieć, że między
nami i nimi [hibakusia] jest mur. Jakakolwiek
próba zidentyfikowania się z taką osobą jest
niebezpieczna. Powiedzieć: »Rozumiem, przez
co przeszedłeś«, to całkowicie niedopuszczalna
reakcj a. Być może właściwsze byłoby przeciwne
zdanie. »Nigdy nie pojmę, przez co przesze
dłeś*".
3
75
czytelnika - poprzez drobiny: należy przesunąć
doroczny turniej golfowy na sierpień, ponieważ
we wrześniu nie zostanie nikt, kto mógłby w nim
wystąpić. Nie ma sensu wykonywać prac polo
wych, chociaż bohaterowie i tak je wykonują dla
podtrzymania sensu, udawania, że cykl się nie
kończy. W pewnym momencie powieści jeden
z bohaterów płynie z misją łodzią podwodną,
by sprawdzić, czy są jeszcze na Ziemi miejsca
zdatne do życia. I znowu moment grozy, niewyrażalności zamilknięcia dyskursu, budowany
jest sposobami opisu codzienności. Załoga łodzi
nie natrafia
zniszczenia: odwrotnie
wpływa do zatoki przv malowniczym sennym
miasteczku w którym sklepy i domy wygląda
ia tak iakby ich właściciele na chwile wyszli
Wwysyłaiacei martwy sygnał stacii radiowe leży
DaczLluckvstrikeow Zwykłe dobre oamerosy
lezące na stole obserwowane zza szyby kombi
nezonuochromwo niosą w sobie radioaktywna
śmierci me można ich nabić.
w
i
j
-
iednak
Być może Nevil Shute napisał swoją najbar zwyczajnie. Oto paradoks nieopisywalności.
dziej znaną powieść Ostatni brzeg' językiem pro
Analogia - w stronę swojskiego
stym, może nawet nieporadnym, utrzymanym
w niskim rejestrze codzienności z tego właśnie
„Reaktory jądrowe to zwyczajne paleniska,
powodu, że każdy język wysoki brzmi nieade
a sterujący mmi operatorzy - to palacze"
kwatnie wobec zagrożenia nuklearnego. Książ
- wiceprzewodniczący Komitetu Państwowego ds.
ka opowiada o ostatnich miesiącach życia ludzi
Wykorzystania Energii Atomowej ZSRR
w Australii, gdzie stopniowo dociera rozprze
N.M. Simew
strzeniająca się wraz z ruchami atmosfery ra
dioaktywność. Obraz jest przejmujący, tym bar
W odwrotnym kierunku działa promowany
dziej że w życiu bohaterów właściwie nie mają
i sterowany przez władze w czasach zimnej
miejsca żadne sensacyjne wydarzenia. Rzeczy wojny dyskurs afirmacji nukleariów . Reali
wistość społeczna nie ulega dramatycznej zmia zuje się w nim drugi rodzaj mówienia o ener
nie. Zagłada dociera do Australijczyków
gii rozszczepienia i bombie atomowej. W jego
5
6
3
Cytat za http://www.pbs.org/art21/artists/wodiczko/
clipl.html
4
pacyfistycznym i - szeroko pojętym - militarystycznym
(państwowotwórczym, konserwatywnym, urzędowym
Cytat za G. Miedwiediew, Raport z Czarnobyla,
Czytelnik, Warszawa 1991.
3 (13) 3DD8
Mówienie o zagrożeniu nuklearnym przez metonimię
i analogię często zbiega się z dyskursem, odpowiednio,
N . Shute, Ostatni brzeg, Książka i Wiedza, Warszawa
1979.
5
6
BARBARZYŃCA
itp.). Choć istnieje korelacja, nie jest to jednak z pewnością
reguła.
Dariusz Żukowski
76
centrum stoją porównanie i analogia, a celem
jest oswojenie i spowodowanie wrażenia, że to,
co zupełnie inne, łatwo może stać się mało lub
wcale niezagrażającym elementem codzienności
każdego człowieka, który jest tu rozumiany jako
obywatel.
Dwa fdmy i trzy teksty są tu szczególnie repre
zentatywne. Film propagandowy Duc\ and Cover
(dalej jako DaC) amerykańskiej obrony cywilnej
(1951) , amerykański fdm The Médical Aspects of
Nuclear Radiation (TMAoNR; 1950) , rządowa
amerykańska broszura „Survival under Atomie
Attack" (SuAA; 1950) , broszura „Protect and
Survive" (PaS), wydana przez brytyjską obronę
cywilną (1980) , oraz amerykańska książka Nuc
lear War Survival Sktlls (NWSS) Cressona H .
Kearny'ego (1987) dają dobry obraz dyskursu
surwiwalistycznego, wspieranego i promowa
nego przez państwo. Są to zarazem ważne, dość
często współcześnie komentowane - i parodio
wane - teksty klasyki surwiwalistycznej.
Książka NWSS, fdm DaC, broszury PaS
i SuAA, które są wszakże bardzo małymi wydaw
nictwami, to nie proste instrukcje czy neutralne
zbiory zasad postępowania na wypadek wojny
atomowej. Wszystkie te pozycje są poprzedzone
wstępem, który ma za zadanie wytworzyć okre
śloną postawę i wypromować pożądany sposób
myślenia na temat zagrożenia. Jest to myślenie
kategoriami analogii, porównania do rzeczy
znanej i z dawna opanowanej. DaC to dziewięciominutowy film skierowany do dzieci i poka
zywany w szkołach w początkach zimnej wojny.
Oto jak mówi się w nim o niebezpieczeństwie
wybuchu bomby:
A. Rizzo (reż.), DuĄ and Cover, 1951. Dostępny on-line
Za: http://www.schouwer-online.de/technik/zivilschutz_
7
8
,Wszyscy wiemy, że bomba atomowa jest bardzo
niebezpieczna, a skoro może być użyta przeciw
nam, musimy przygotować się na nią, podob
nie jak przygotowujemy się na innego rodzaju
niebezpieczeństwa, które zagrażają nam przez
cały czas. Ogień jest niebezpieczny - może spa
lić całe budynki, jeśli ktoś jest nieuważny. Ale
jesteśmy przygotowani na pożar. Mamy świetną
straż pożarną, która gasi ogień. (...) Samo
chody też mogą być niebezpieczne. Niekiedy
powodują paskudne wypadki. Lecz jesteśmy
gotowi: mamy zasady ruchu drogowego, któ
rych muszą przestrzegać kierowcy i piesi. Teraz
musimy przygotować się na nowe zagrożenie:
bombę atomową" .
9
10
11
7
12
pod adresem http://www.youtube.com/watch?v = COK_
atomicattack.htm
LZDXpOI
10
8
K. Burns (reż.), The Medical Aspects of Nuclear
Radiation, 1950. Dostępny on-line pod adresem http://
www.youtube.com/watch?v=IQGdGeP3DT8
9
..Survival under Atomie Attack", Biuro
Wykonawcze Prezydenta USA, 1950.
„Protect and Survive", Centralne Biuro Informacyjne,
Londyn 1980. Za: http://www.cybertrn.demon.co.uk/
atomic/main.htm
11
C.H. Kearny, Nuclear War Survival Skills, Cave
Junction, Oregon 1987.
12
A. Rizzo, op.cit.
BARBARZVNCA
3 (13) 3DD8
77
O bombie, ooadzie i radioaktywnych lucky strike'ach
W brytyjskiej broszurce PaS, która jako pod
stawowy element kampanii informacyjnej została
wskutek nacisków publicznych rozdystrybuowana na początku lat 80. (pierwotnie miała być
rozdawana wyłącznie w sytuacji kryzysu wo
jennego), znajdujemy z kolei logo zbudowane
z czterech sylwetek: mężczyzny, kobiety, dziew
czynki i chłopca, upozowanych jak do rodzinnej
fotografii, otoczonych grubym kręgiem. Broszura
odwołuje się do zapewnienia bezpieczeństwa
rodzinie i o ile amerykańska metoda n<ł prze¬
trwanie to paść i kryć się, aż niebezpieczeństwo
przeminie (powtarzane jak mantra hasło duc\
and cover!), przezorni Brytyjczycy będą raczej
budować schrony. PaS wielokrotnie podkreśla,
by w czasie ataku i po nim pozostawać domu
Rodzina przeczekuie kataklizm wewnątrz w ł a '
snorecznie zbudowanei według zamieszczonych
obrazków iaskini" cna ilustracjach budowniczvm iest tylko mężczyzna) czyli wydzielonego
fralmenru nokoiu który iest określany iako inner
reLe. (Obok broszury PaS wydano tez nodohna
in srn.kcie dotycząca wyłącznie hndowan.a schro
n, nnJLrlfJ/lr
lthrr<\
A nai piskie r/>fuap
tc^nietylko
Samiec bu
duje jaskinię
(„Protect and
Survive")
ropejskim domu, nadając mu charakter tworu
natury, skalnej pieczary, pierwotnej groty.
Dla etnologa interesująca jest też sprawa my
ślenia kategoriami zaklęć i magii, które jest cechą
propagandy surwiwalistycznej i służy oswajaniu
bomby. W omawianych tekstach metody, dzięki
którym można uniknąć nuklearnego koszmaru,
są proste i łatwe do zapamiętania. W filmie DaC
jest to tytułowa metoda „padnij i kryj się" - wy
starczy znaleźć murek albo ścianę, pod którą
należy się rzucić i skulić, osłaniając kark, aby j u ż
po chwili wstać, otrzepać się z radioaktywnego
pyłu i ruszyć ku swoim codziennym sprawom
s^l to^Ly^^szcl^
I po kłopocie: Tony o d j e ż d ż a na swoim rowerku (DuĄ and Cover)
Podstawową postacią inner refuge jest konstruk
cja zrobiona z wyjętych z zawiasów i ukośnie
ułożonych na ścianie drzwi, pokryta dodatkowo
workami i meblami. Taka forma rozbija prostopadłościenny kształt typowego pomieszczenia w eu13
Ibid.
3 (13) 3DD8
BARBARZYŃCA
W jednej ze scen filmu widzimy chłopca, któ
ry na widok błysku zeskakuje z roweru i kuli
się pod krawężnikiem. Głos lektora objaśnia:
„[Tony] leży i się nie rusza, póki nie jest pewny,
że niebezpieczeństwo m i n ę ł o " [podkr. - D Ż ] .
13
Dariusz Żukowski
78
Po c h w i l i z b l i ż a się p r a c o w n i k OC, podnosi m a l
ca, podaje m u jego rowerek, a c h ł o p i e c u ś m i e c h a
się i r u s z a w t ę s a m ą s t r o n ę , w k t ó r ą j e c h a ł p r z e d
atakiem. Duc\ and cover, padnij i kryj się, to m e
toda n a p r a w d ę dla dzieci - nie w y m a g a n a w e t
ż a d n y c h zaklęć ani magicznych p r z e d m i o t ó w ,
m o ż n a ją z a s t o s o w a ć w k a ż d y m m i e j s c u i czasie,
jest n i c z y m w y w o ł a n i e w y m y ś l o n e g o przyjaciela
w c h w i l a c h strachu i s a m o t n o ś c i . Niebezpie
c z e ń s t w o nie m a c h a r a k t e r u apokaliptycznego:
w pewnej c h w i l i się k o ń c z y (i to n a p e w n o ) ,
świat z p o m o c ą odpowiedzialnych dorosłych
o s ó b wraca, w koleiny n o r m a l n o ś c i .
Z kolei w b r o s z u r z e SuAA m a m y do c z y n i e
n i a n i e tylko z prostym r y t u a ł e m apotropaiczn y m , ale całą ś c i e ż k ą w t a j e m n i c z e n i a . Podobnie
istotne, najważniejsze wypunktowane reguły
opisane powyżej są zgromadzone na czterech
wewnętrznych stronach broszury, które poleca
się wyrwać i mieć zawsze przy sobie. Podob
na zasada dotyczy karteczek z prośbami i za
klęciami w buddyzmie tybetańskim, a także
w islamie.
Temat rozpraszania mitów i dochodzenia do
prawdziwej wiedzy zajmuje poczesną wstępną
część NWSS, trzystustronicowej amerykańskiej
książki wydanej w 1986 roku, a więc pisanej przez
ludzi mających ponad trzydzieści lat więcej do
świadczeń niż twórcy Duc\ and Cover i broszur
z początku zimnej wojny. W pierwszym roz
dziale „Zagrożenia broni jądrowej: mity i fakty"
pierwszy pogrążony mit brzmi tak:
j a k z a z d r o s n y Bóg ż y d ó w i c h r z e ś c i j a n n a k a
„Mit: Radiacja opadowa powstała w wyniku
wojny atomowej skazi powietrze i wszystkie
części składowe środowiska. Wszyscy zginą.
(To demoralizujący przekaz płynący z książki
Ostatni brzeg i wielu innych pseudonaukowych
książek i artykułów)" .
z u j e po p i e r w s z e nie m i e ć i n n y c h b o g ó w p r z e d
n i m , tak SuAA, p r e z e n t u j ą c g r u p ę z ł o t y c h z a s a d
u m o ż l i w i a j ą c y c h p r z e t r w a n i e bomby, g r z m i po
pierwsze:
„Zabij mity". Cztery
wymienione
kontr-mity, n a p r z y k ł a d ż e bomby atomowe n a
14
p e w n o nie z n i s z c z ą c a ł k o w i c i e ż y c i a n a z i e m i , to
p r z y k a z a n i a , k t ó r e trzeba p r z y j ą ć b e z k r y t y c z n i e ,
bo nie da się i c h z a bardzo u d o w o d n i ć i są w ł a ś
c i w i e n i c n i e z n a c z ą c e dla z w y k ł e g o
człowieka
( Podwoi enie siły bomby nie o z n a c z a podwoi en i a skali z n i s z c z e ń " ) - t o r a c z e j f o r m u ł y p r z y s i ę ¬
gi l o j a l n o ś c i rytualne w y z n a n i e w i a r y
Drugim
Oto przykład jawnej wojny analogii z me
tonimia (Ostatni brzeg), bo, rzecz jasna, oba
podejścia nie mogą być równocześnie słuszne.
Natomiast fakt towarzyszący temu mitowi jako
uspokajająca i prawdziwa kontrinformacja, zilu
strowana w dodatku rysunkiem, brzmi:
p u n k t e m ś c i e ż k i w t a j e m n i c z e n i a jest z a p o z n a
m e sie z
„Fakt: Gdy broń atomowa eksploduje na tyle
blisko ziemi, że powstała kula ognista dotknie
powierzchni, powstaje krater (zob. ryc. l . l ) " .
Sześcioma t a j e m n i c a m i p r z e t r w a n i a
a t a k ó w iadrowvch" z ktorvch to t a i e m n i c s z c z e e ń l n i e c i e k a w a iest ostatnia:
M a c i c z n a snrawcza m o c z W o " s ł o w a m o ż e m i e ć
skntki r ó w n i e silne iak w v h n r h atomowv
Trze
rim ^nektem śrie.ki w J e m n i r . e n i . ii i
Pięć
c m aspeKtem sciezKi w t a j e m n i c z e n i a jest „ i i ę c
Kluczy zapewnienia pezpieczenstwa a o m o w i
^Kluczy, jaK is.iucz
teozoju ivime mavatsKiej.
B y c m o ż e n a d u ż y c i e m PyloPy w s K a z y w a n i e n a
ewidentnie m a s o n e r y j n y symPol oProny cywilnej
U S A — promienisty t r ó j k ą t w p i s a n y w k o ł o ) . C o
14
C . H . Kearny, op. cit.
15
N i e siei nlotek"
Można się zastanawiać, co ma piernik do
wiatraka. Z pozoru niewiele, lecz w dziedzinie
„wiedzy tajemnej" nie musi przecież istnieć ści
słe logiczne powiązanie między argumentami
i kontrargumentami. W dodatku „metonimicy"
nie mają na swoją obronę nic poza mętnymi, kasandrycznymi opowiastkami o zagładzie. „Analogicy" natomiast odwołują się do wykresów, ry15
Ibid.
BARBARZYŃCA
3 (13) 3DD8
O bombie, ooadzie i radioaktywnych lucky strike'ach
cin i schematów (po jednym rysunku na stronie
na kilkunastu pierwszych kartkach NWSS).
W NWSS istotną rolę pełnią artefakty ma
terialne. Wspólną ich cechą (zresztą we wszyst
kich omawianych dziełach) jest to, że mogą
zostać wykonane bardzo łatwo, z materiałów
dostępnych w najbliższym sklepie albo j u ż po
siadanych. U r z ą d z e n i e m m a j ą c y m zapewnić
prawidłową wentylację jest na przykład KAP
(Kearny Air Pump, pompa powietrzna Kearnyego), wykonana zaledwie z kilku listewek
i pieluchy. Umieszcza się ją w drzwiach i wy¬
machuje przez co podłe radionuklidy nie mają
wstępu do wnętrza domu, rozumianego teraz
jako schron. KAP jest sterowana przyczepionym
do niei sznurkiem z dużei bezpiecznei odległo
ści prawie jak pułapka na dzikie zwierzę. Z ko
lei brytyjska broszura PaS nie tylko pokazuje
jak zbudować schron przeciwopadowy lecz tez
wylicza co należy z soba zabrać do inner refuee
na czasnrzeczekania niebeznieczeństwa Sa to
m.in. śpiwór crarnkr latarka anteczka notes
z a n a s wodv'czvsta b i e l i z n a ' W v h „ r h ' h o h v
m
nrzestaie h v ć J o ź n v - z a r z v n a nrzvnominać
rodzinną wycieczkę do jaskini
SHELTER
AREA
FIXED
- C H I / O N IAI
SUPPORT--*
DOOR CASING
PULL CORD SLACK
DURING RFTURN
STROKE
-"T
y
7
FLAPS
CLOSED
/
(POWER STROKE
OF THIS SAME PUMP)
SWINGING
PUMP FRAME
79
Ważna jest nie tylko treść przekazu w dys
kursie surwiwalistycznym, lecz również jego
forma. Skoro, jak wykazaliśmy, surwiwaliści to
ci, którzy posiedli w i e d z ę i zniszczyli mity,
wszyscy inni zasługują na kpinę czy choćby
pobłażliwość. Film T M A o N R opowiada nie
tylko o wpływie radiacji na zdrowie ludzkie
i organizm człowieka (znowu prosta analogia,
sięgająca korzeniami oświecenia: organizm jest
przedstawiony w kreskowkowej sekwencji jako
fabryka pełna uwijających się przy maszynach
ludzików), ale też rozlicza się z rozpowszech
nionymi „błędnymi wyobrażeniami" o promie
niowaniu.
„Istnieje wiele przekonań na temat radioaktyw
ności, podtrzymywanych powszechnie przez
ludzi, w których jest ona podobna do potężnego
i niepowstrzymanego złego ducha Indian. (...)
Radiacja jest niebezpieczna, lecz powiedzieć, że
zabija i kropka, to jak udzielić jednoznacznej
odpowiedzi na pytanie »Jak wysoko jest w gó
rze?*. Na przykład pokryte radem wskazówki
twojego zegarka są nieszkodliwe" .
16
Film zapewnia, że radiacja jest co prawda do
pewnego stopnia niebezpieczna, ale znacznie
większą ma się szansę na pełne wyzdrowienie po
chorobie popromiennej (animowana maszyne
ria znów rusza pełną parą) niż śmierć, natomiast
tym, czym warto się przejmować w razie ataku,
są zagrożenia takie jak fala uderzeniowa i ogień
(„ani nowe, ani nieznane. Mogliście się z nimi
zapoznać w czasie I I wojny światowej i udało
wam się przeżyć - przecież tu jesteście" ). Poja
wia się też mit, że po napromieniowaniu na stałe
wypadają włosy.
17
COVERING OVER UNUSED
LOWER PART OF DOORWAY -
Pompa powietrzna Kearny'ego: odpędzić demona opadu
amuletem zrobionym w g a r a ż u
(rysunek na podstawie Nuclear War Survival Skills)
16 K. Burns, op.cit.
3 (13) 3DD8
„Jedna z krążących wśród ludzi informacji
o promieniowaniu jest trywialna, lecz martwią
ca. (...) Ekspozycja na promieniowanie powo
duje utratę włosów. Leczenie, jeśli potrzebne,
Ibid.
BARBARZVNCA
Dariusz Żukowski
80
będzie objawowe: peruka. Przypadłość ta jest
jednak tymczasowa: twoj e włosy odrosną w tym
samym kolorze i w tej samej ilości" .
18
Cały demontaż „plotek" i „mitów" o radioak
tywności odbywa się w filmie za pomocą kpiny.
Narrator, a więc cały stojący za nim i podpisany
w czołówce filmu aparat państwowy, nie bierze
na p o w a ż n i e ludzi opowiadających bajeczki
0 duchach Indian. Martwcie się o to, co ważne:
zagrożenie od ognia i walących się ścian, a nie
jakąś tam radioaktywność, zdaje się mówić film.
„Dawka radiacji, konieczna, aby spowodować
impotencję, jest tak duża, że najpierw by cię za
biła", a popromienna mutacja genetyczna polega
na tym, że „dziecko nie będzie dokładnie takie
samo jak jego rodzice" - może będzie mieć inny
kolor OCZU albo włosów. Nie są to jednak sprawy,
którymi powinien się przejmować poważny, od
powiedzialny obywatel.
19
I tak w tekstach propagandy surwiwalistycznej, wytwarzającej efekt swojskości przez analo
gię ze znanym, myślenie magiczne sprowadza
katastrofę nuklearną do weekendowej przygody
z happy endem, a metody zabezpieczenia przed
nią do materiałów typu zrób-to-sam, przedmio
tów z kuchni i garażu, kilku listewek, sznurka
1 pary skarpet. To, co' niewyrażalne,' wyrazić
można sześcioma zasadami, czterema metoda
mi, zaklęciem „padnij", nakazem wiary; streścić
na dwudziestu stronach, zilustrować tabelką, po
mierzyć i wpisać w diagram. Okazuje się wów
czas, że jarzenie uwolnionej reakcji łańcuchowej
to zwykła żarówka, reaktor to piec, w którym
pali fizyk, oparzenia radiacyjne to przypieczona
słońcem skóra (porównanie z DaC); wojna ją
drowa jest niebezpieczna jak ruch samochodo
18
Ibid.
wy i inne cywilizacyjne koszta życia w mieście,
a opad atomowy to kurz, od którego opędzić się
można specjalną miotełką zrobioną z drewien
ka i kawałka tetry. W królestwie analogii nie ma
miejsca na trwogę i drżenie rzeczywistości. Bojaźliwych należy wykpić.
Eksplozja n u k l e a r n a nie nadaje się do wyra
ż e n i a , p o n i e w a ż n i e nadaje się do d o ś w i a d c z e
n i a . Nie m o ż n a p r z e ż y ć w y b u c h u , m o ż n a
go
co n a j w y ż e j o b s e r w o w a ć z w i e l u k i l o m e t r ó w ,
a i to d ł u g o po p i e r w s z y m m o m e n c i e e m i s j i
p r ę d k i c h c z ą s t e k , kiedy ś w i a t ł o jest tak w i e l k i e ,
że trwale o ś l e p i a p a t r z ą c e g o , i p r z e z specjalne
okulary. W
p r z e c i w i e ń s t w i e do d o z n a ń n a t u
ry religijnej jego p o d s t a w ą są j e d n a k twarde
z j a w i s k a f i z y c z n e z a k l ę t e w masywnej bryle
namacalnej bomby wyprodukowanej
rękami
l u d z i . Wybuch n i e jest g r ą w y o b r a ź n i a n i po
c z u c i e m b l i s k o ś c i c z e g o ś nadnaturalnego, c z y
j a k j e s z c z e m o ż n a i n t e r p r e t o w a ć r ó ż n e g o r o—
d z a j u d o s t ę p n e subiektywnie o b j a w i e n i a o s ó b
u d u c h o w i o n y c h - to z i a w i s k o otwarte dla w i e l u
obserwatorowi maszyn rejestrujących A jednak
r ó ż n i się j a k o ś c i o w o od w s z e l k i c h i n n y c h n a t u ralnvch i s z t u c z n y c h n r o c e s ó w z k t ó r y m i stvka
sie
człowiek
Można n r ó b o w a ć w y r a z i ć
eks
n l L e za nomoca metonimii n a c h y l a n e w ten
s n o s ó h onis ku f r a g m e n t a r y c z n o ś c i
nrztnadko
wości
mówieniu przez
nrzez meuoiiiowieme.
niedomówienie iviozna
Można
wosci, m
tez u j m o w a ć ją w Kategoriacn tego
swoj¬
sKie, z n a n e ś w i e t n i e zbadane, u z y s K u j ą c ereKt
n a d - p o w i e d z e m a , p r z e z w y K l e m a . ^ ą to d w a
p r z e c i w s t a w n e sposoby z a c h o w a n i a c z ł o w i e k a
w obliczu zetknięcia z c z y m ś całkiem innym.
19
Ibid.
BARBARZYŃCA
3 (13) 3DD8