-
extracted text
-
Włodzimierz Staniewski » ZAPISKI DO ZAJĘĆ ZE STUDENTAMI W KATEDRZE KULTURY POLSKIE] NA UNIWERSYTECIE WARSZAWSKI
WŁODZIMIERZ
STANIEWSKI
Zapiski do zajęć
ze studentami
w Katedrze Kultury
Polskiej
na Uniwersytecie
Warszawskim
W ramach przygotowań
do spektaklu „Metamorfozy".
29.02.96
Ż Y W O T APULEJUSZA
biografia,
kariera i pozycja,
dzieło
postać kultowa (cezar A l b i n , Septimiusz Sewer znali
dzieło)
„My rodzina platońska żyjemy w tym, co jest uroczyste,
wesołe, świąteczne, wyższe, niebieskie".
P O T O M N I A APULEJUSZ
Św. Augustyn De Civitate Dei (przeciwstawiał się kon
cepcji duchów pośrednich)
Żywot Apulejusza
I I gi e k po Chrystusie, ur. prawdopodobnie 124 lub
127.
Metamorfozy to obfity i autentyczny materiał życia
i obyczajów jednego z najbardziej fascynujących okre
sów w historii cywilizacji i kultury. Upadek Imperium
trzymającego w szachu połowę ówczesnego świata.
W 1
Koncepcja i konstrukcja Pawła z Tarsu staje się nie
podważalną wartością w walce o nowe prądy duchowe,
aczkolwiek wydaje się jeszcze wtedy, że w sferze ducho
wości i religii świat przyjmuje synkretyzm.
Nowe prądy kulturowe rodzą się i płyną z prowincji,
a nie z centrum (np. z A f r y k i Północnej).
Dostrzegam t u wiele paralel z przewartościowaniami
i przekształceniami dokonującymi się dziś po upadku
„imperium zła". Klimat „konwulsyjny".
Nieco później Św. Augustyn, orędownik zwycięskiego
już definitywnie chrześcijanizmu polemizuje w swoich
pismach (De Civitate Dei) z extra pogańskim było nie
było Apulejuszem.
I chyba nie jedynie dlatego, że jest jego pobratymcem
z afrykańskiej Madaury (urodził się w Thagasta).
Augustyn ma Apulejusza za Platończyka i przydomek
Platonicus m u nadaje.
Apulejusz pobierał nauki w Madaurze, Kartaginie,
Atenach, Rzymie.
Był klerkiem, podróżnikiem i poszukiwaczem przygód,
mistagogiem.
Studiował dokładnie ówczesną gramatykę, retorykę,
poetykę, geometrię, muzykę i przede wszystkim - do
głębnie - filozofię.
Żył z zawodu prawnika (adwokata) i retora.
Znał języki.
Ćwiczył duszę. Miał Predystynację. Był inicjowany
i wtajemniczony w misteria. Głównie w misteria Irydy
i Ozyrysa.
Opis mistetiów z księgi X I Metamorfoz jest jedynym tak
dokładnym, jaki się zachował.
Opis ten, fascynujący, przypomina dramaturgię inicja
cji szamańskiej.
a. do wtajemniczenia potrzebne zezwolenie i wyraźne
wezwanie bogów objawiające się w snach, widze
niach,
b. uczynienie czegokolwiek przeciw woli sił wyższych
grozi nieszczęściem lub śmiercią,
c. potrzebny jest kapłan prowadzący kandydata (oj
ciec duchowny),
d. praktykowano posty, oczyszczenia, milczenie służą¬
ce skupieniu duszy,
e. zejście do podziemi, symbolizujące wyrzeczenie się
poprzedniego życia. Połączone z okropnymi prakty
kami miały rzeczywiście wypędzić ducha poprzed
niego życia Kandydat rzeczywiście
„zbliżał się do granicy śmierci"
„w środku nocy widział błyszczące słońce",
f. przyodzianie w szaty nowych zaślubin,
g. uroczyste ukazanie się ludziom,
h. uczta.
Dostąpił wyższych stopni święceń i jako dekurion
w kolegium Prostoforów chodził z ogoloną głową i no
sił w czasie obrzędów przedmioty kultu.
W Rzymie, w czasie pobytu tam Apulejusza, najbar-
I
Whdzimien Sttminuski • ZAPISKI DO ZAJĘĆ ZE STUDENTAMI W KATEDRZE KULTURY POLSKIEJ NA UNIWERSYTECIE WARSZAWSKI
W o l a : „My rodzina platońska, żyjemy w tern co jest
uroczyste, wesołe, świąteczne, wyższe, niebiańskie!"
dziej wpływowym mówcą i uczonym był Fronto, wy
chowawca cezara Marka Aureliusza.
(może być odą
Gardzenie)
Jakbyśmy słyszeli hymn Promienistych.
Jego Bóg to platoński Basileus - przyczyna wszechświa
ta; - ojciec dusz,- źródło bez rodzenia; - niewielu my
ślicielom dostępny.
Apulejusz pisze erotyki. Dosadne.
Czyż nie jest nasz autor skrojony na postać kultową?
W Egipcie działa słynny astronom Ptolemeusz, do któ
rego Apulejusz wyruszył w podróż, ale do celu nie do
tarł.
Zatrzymała go choroba w mieście Oea (dzisiejsza L i
bia).
T a m oskarżony o magię (w okolicznościach tragiko
micznych), którą zresztą namiętnie się zajmował - wy
głosił przed sądem konsula kilka swoich mów obron
nych, które przetrwały do dzisiaj pod nazwą Apologui.
Jest też postacią teatralną.
Wygłasza swoje wspaniałe, płatne mowy (zawód retora),
przed doborową publicznością w teatrze w Kartaginie.
W końcu zaś otrzymuje godność sacerdos provinciae
(w greckim: archijerej) Afryki, który to urząd nakłada
na niego obowiązki organizowania (urządzania) i aran
żowania zgromadzeń Świątecznych i igrzysk.
Wspomina o t y m Augustyn. Był więc tez kimś w rodza
ju producenta i reżysera.
Magia. Cień wszelkich nauk i sztuk. W i e c z n a po
kusa niespokojnych umysłów.
W owych czasach, jak i po wielokroć w dziejach póź
niejszych - siostra nauki.
Dość powiedzieć, że jednym z donosów zaniesionych
przed sąd przez oskarżycieli było, iż Apulejusz rzadkie
okazy ryb każe sobie przynosić, po czym je rozkraja,
rozdziela i aptekarsko opisuje,
(cytat str. 64-65 Apofcgia)
Stawia się jego posąg w jednym z ważniejszych punk
tów Kartaginy, za sprawą kolegi Emiliana Hrebona,
konsula, wcześniej w Oea.
Jako się rzekło, wierzy i uprawia magię, wierzy w zaklę
cia - incantamenta - a te były naonczas zakazane.
Apulejusz wierzy, że dusza ludzka zwłaszcza młodzieńcza
i niewinna, może być za pomocą zaklęć uśpiona i dopro
wadzona do zapomnienia tego, co ją otacza, a straciwszy
pamięć ciała, może całkowicie powrócić do swej pierw
szej natury, która jest nieśmiertelną i boską. Wtedy, ja
koby we śnie, może przepowiadać rzeczy boskie.
Nit; bez powodu jungiści zajęli się tak gorąco analizą
głębi Złotego Osła, a szczególnie opowieści o Psyche
i Amorze.
Po 45-tym roku życia (ok. 170 n.e.) przestaje być ak
tywnym publicznie. Pisze i . . . chyba kształci uczniów.
Rozprawy o Bogu Sokratesa, o nauce Platona, o Świecie.
W końcu - Metamorfozy, którym Augustyn nadal pod
tytuł Złoty Osioł
Augustyn (354-430 n.e.)
Charakteryzuje je (w warstwie językowej) - niezwykle
kwiecisty, swobodny, wirtuozeryjny styl.
Przekład Jędrkiewicza-słaby.
Inni autorzy Metamorfoz:
Lucius z Patras
Lukian z Samosat (120 n.e.)
Dionizos na ośle w asyście Sylenów, fragment wazy François
35
Włodzimierz Sumiewski • ZAPISKI DO ZAJĘĆ ZE STUDENTAMI W KATEDRZE KULTURY POLSKIEJ NA UNIWERSYTECIE WARSZAWSKI
- od Apulejusza - metamorfoza to układ efektownych
przypadków, ułożonych w szereg odłączony od szero
kiego procesu kosmogonicznego (sytuacje kryzyso
we, graniczne układane wg dowolnego porządku).
Złamanie linearności.
- Chrześcijaństwo wykorzystało tę metodę do pomy
słu konwersji (nawrócenia).
Schemat wina - kara - odkupienie - szczęśliwość.
Wykorzystano też dla idei cudu (gwałtowna prze
miana).
SYMBOLIKA OSŁA: APRECJACYJNA - DEPRECJACYJNA
-
u Hebrajczyków: (por. cytaty z Biblii), symbol wła
dzy królów i sędziów, ulubiony wierzchowiec pro
roków.
- W Ewangeliach: osioł z wołem u żłobu, wjazd na
oślęciu do Jerozolimy.
- Wcześni chrześcijanie to asinatii (czciciele osła).
Sgrafitto na Palatynie (I poł I I I w.) - Ukrzyżowany
z głową osła.
Amulety Ukrzyżowanego z oślą głową (z Montagnana,
Włochy).
- Średniowiecze.
Św. Franciszek nazywa swoje ciało „bratem osłem".
Festum asinorum (święto osła), z okrzykiem „hinham"
(zamiast amen). Msze objęte oficjalną liturgią katolic
ką na pamiątkę ucieczki z Egiptu, osła betlejemskiego,
oślicy Balaama, wjazdu do Jerozolimy.
Tańczący osioł
Pod koniec drugiego stulecia Metamorfozy Apulejusza
są utworem modnym, powszechnie czytanym, świadczy
o t y m list cezara Septimiusza Sewera z 197 r., w którym
z niechęcią nazywa utwór pogardliwie „milecko- punicką historią o babskich czarach". Współcezar A l b i n
wyraża się zaś o n i m pozytywnie.
Starożytność
- Przy misteriach Eleuzyjskich powstało przysłowie:
„osioł nosi świętość" por. Złoty Osioł nosił wizeru
nek bogini syryjskiej. Też w Mykenach Agamemnona - por. tłumaczenie z Onos lyras.
Niektórzy nazywają go wędrownym mówcą, takim ja
k i m był Lukian.
Apulejusz kształcił się w muzyce. Grał na lirze i śpiewał.
Był niezwykle przystojny, w sądzie robiono mu z tego
zarzut. Odpierając go porównywał się do legendarnej
urody Pitagorasa.
Nosił długie włosy.
Zbty
-
- Bóg Osioł Apollo - Apollo - Onos, lub z gr. Apollo
Kdlaios (KiII=Osioł) - Apollo Zwycięzca tak przed
stawiony.
- Legenda o Midasie, królu frygijskim, jego oślich
uszach, inna wersja: Midas był Sylenem (czlowiek-osioł), miał z natury ośle uszy; był uważany za wy
nalazcę jednego z rodzajów fletu; wprowadził la
ment żałosny grany na aulosie; pierwszy pozyskał
ołów; posiadał niezwykłą siłę; w jego osobie wiąże
się muzykę z pracą w metalu. Ujął się za Marsjaszem
(nauczyciel gry na aulosie) w jego konkurowaniu
muzycznym z Apollem, którego Apollo obdarł ze
skóry.
Osioł
tzw. opowieść milezyjska (od Arystotelesa z Miletu.)
najwyrazistszy obraz epoki,
ks. X I - jedyny dokument misteriów Eleuzyjskich,
poprzednicy „Mileziaków".
- W Egipcie kult Apisa, osioł znienawidzony. Persowie
po zdobyciu Egiptu tępili kult cielca a popierali kult
osła. Persowie pozwolili odbudować świątynię w Je
rozolimie (536-515 p.n.e.) bo kult Jahwe kojarzyli
z kultem osła - walczącym z kultem Apisa ( V I w.
p.n.e. O d Cyrusa,; 525 p.n.e. - Kambizes podbija
Egipt, potem jest Dariusz I i Kserkes 1)
B A C H T I N A APULEJUSZ
-
fenomen metamorfozy - należy do światowej skarb
nicy folkloru,
- w metamorfozie - idea rozwoju skokowego, złama
nie linearności,
- do Apulejusza; przemiany - to wielkie bloki kosmogoniczne (Owidiusz),
36
I
Wkxkimierz Sunfcudd • ZAPISKI 1X5 ZAJĘĆ ZE STUDENTAMI W KATEDRZE KULTURY POLSKIEJ NA UNIWERSYTECIE WARSZAWSKI
Dla struktury przedstawienia ma to fundamentalne
znaczenie.
Budowałem tak zarówno Awwakuma jak i Carmina Bu¬
rana.
Przed Owidiuszem rozumienie metamorfozy (przemia
ny) miało charakter kosmogoniczny. Zmiany następo
wały po sobie cyklicznie. Dojrzewały.
O d Apulejusza metamorfoza jest formą cudu.
Jakby się wybierało poszczególne efektowne przy
padki i układało w szereg pozbawiony jedności lub ra
czej - budujący nowy model, w którym wszystko wiąże
się ze wszystkim, ale na poziomie... (rozwój skokowy,
pędowy).
ONOKOITES (KAPŁAN OSŁA) I LE DOCTEUR
ONOCEPHALE
K u l t osła (tajny) przejęty przez chrześcijan.
Tertulian (r. 196 n.e.) nawrócony, „głowę osła traktu
je jako naszego Boga"
Obrazy człowieka w todze, z papirusem w dłoni, z gło
wą osła i stopami, z podpisem „Deus christianorum
Otiokoite"
Monety za cesarza Honoriusza (393-423 n.e.); z wize
runkiem karmiącej oślicy z podpisem Jezus Chrystus Syn Boży (IHS XPS Dei Filius)
Czas, na któtego konstrukcję składały się wielkie bloki
kosmogonicznego porządku z mnóstwem stałych uza
leżnień - rozpadł się.
Teraz można go było składać na nowo, z mnóstwa fe
nomenów, w dużej mierze podług własnej wyobraźni.
Terrakota, znaleziona w Neapolu, przedstawia osłogłowego Chrystusa jako nauczyciela (w todze i z papirusem).
Inskrypcja z Pompejów mówiąca „nauczało tutaj oślę"
kojarzona jest z symbolicznym Chrystusem. Stąd willa
została nazwana „Casa d i Christiani" (miejsce spotkań
chrześcijan).
Potrzeba pokazania gwałtownej przemiany każe przed
stawiać życie człowieka, czy opowieść o losach jako zło
żoną z kryzysowych momentów.
Ja bym powiedział: z sytuacji granicznych, z torsji i re
torsji.
Bachtin widzi w Złotym Ośle wzór powieści, z której
czerpano do układania żywotów świętych.
Życie w grzechu, pełne pokus, a potem kryzys i odro
dzenie.
Idea przemiany wywodzi się z filozofii greckiej - jak
również - z obrzędów kultowych, np. misteria eleuzyjskie oraz we wczesnym chrześcijaństwie.
W I i I I wieku n.e. magiczne zabiegi metamorfoz nale
żały do repertuaru szarlatanów.
Takie ujęcie kondycji ludzkiej, losu człowieka dopro
wadzono dziś do patologii.
O atrakcyjności i wartości kondycji ludzkiej decydują
dziś konwulsywne zmiany wizerunku. Życie, z którego
konstruuje się legendę musi się obowiązkowo dzielić na
kilka - przeciwstawnych sobie - żyć.
Myślę, i i takie konfabulacje są funkcją gwałtownych
przemian historycznych i politycznych.
Konstrukcję taką wprowadziło na szeroką skalę chrze
ścijaństwo, stosując kategorię nawrócenia (konwersji).
Dla literatury i dla t e a t r u - jest to wartość bezcenna.
Złamanie porządku linearnego oraz zasady trzech jed
ności.
W obrazach metamorfozy mamy do czynienia z ideą
rozwoju. A l e nie liniowego a skokowego (pędowy).
Mamy w Zforym Ośle motyw drogi, zarówno w znacze
niu dosłownym jak i w metaforycznym odbiciu życia.
Przestrzeń geograficzna staje się odbiciem losów bo
hatera.
Mamy tu zastosowany schemat wina - kara - odkupie
nie - szczęśliwość.
Bachtin twierdzi, że dla wszystkich motywów fabular-
Osiol tańczący przy harfie
Vi
Włodzimierz Siuniewsla * ZAPISKI DO ZAJĘĆ Zt STUDENTAMI W KATEDRZE KULTURY POLSKIEJ NA UNIWERSYTECIE WARSZAWSKI
Jak skonstruować
nych Złotego Osia można znaleźć odpowiedniki mitolo
giczne.
Ja wierzę, że sztuka teatru to połączenie sytuacji mito
logicznej z gestami prozaicznej powszedniości.
Metamorfozy
M e t a m o r f o z a należy obok motywu t o ż s a m o ś c i do
światowej skarbnicy folkloru społeczeństw przedklasowych - Bachtin.
A U G U S T Y N (354-430, UR. W T H A G A S T A , A F R Y K A P D N )
I d e a m e t a m o r f o z y - z filozofii greckiej oraz z an
tycznych misteriów (gł. eleuzyjskie),
tu: prymitywne magiczne formy z I i I I w. n.e.,
por. wpływ misteriów eleuzyjskich na tradycję grecką.
W mitologicznym obrazie metamorfozy zawarta jest
idea rozwoju s k o k o w e g o (z p ę t l a m i ) . Określa to
porządek czasowy.
D E C I V I T A T E D E I KS. V I I I , IX
Polemiki z filozofami w imię teocentryzmu. Daje w ten
sposób przegląd historii filozofii greckiej.
Polemizuje głównie z dwoma nurtami:
O d Pitagorasa - italski,
O d Talesa z Miletu - joński,
Mówi o tych, których filozofia traktowała o sprawach
bożych. Dochodzi do Sokratesa (kwestie moralności,
obyczajów) i Platona (odróżnianie prawdy od fałszu).
Według Platona mędrcem ten, kto poznaje, naśladuje
i miłuje Boga.
Cykliczny porządek (np. szereg geneologiczny; pory ro
ku) - odrzucony.
Charakterystyczne jest przemienne występowanie róż
nych, niepodobnych do siebie form (obrazów).
Augustyn sugeruje, ze Platon musiał znać pisma proro
ków żydowskich (z rozmów!).
Porównuje zbieżności Księgi Rodzaju z Timaiosem.
Zjawiska nabierają charakteru cudu.
Nie ma procesu historycznego czy psychologicznego.
Wybierane są e f e k t o w n e p r z y p a d k i , które układane
są w szereg pozbawiony (z pozoru) organicznej jedności.
Każda z metamorfoz stanowi zamkniętą poetycką całość.
Sprośne widowiska i poetyckie kłamstwa to domena
demonów.
Znajduje to Augustyn u Apulejusza i polemizuje z jego
ujęciem doktryny Platońskiej.
Apulejusz urasta u Augustyna na głównego neoplatończyka (popularność?!)
Komentuje utwory Apulejusza, np. O bogu Sokratesa,
krytykując opiekuńczy charakter dajmoniona i jego po
średnictwo z bogami.
U Apulejusza metamorfoza ma charaktet magiczny.
Los człowieka zawierany jest w pokazaniu p r z e ł o m o
wych momentów.
G ł ó w n e , p r z e ł o m o w e , kryzysowe momenty - uka
zują jak człowiek staje się kimś innym.
L i c z ą s i ę k r y z y s y i nowe n a r o d z i n y .
Tak były budowane żywoty świętych - kryzys - oczysz
czenie - odrodzenie.
Apulejuszowej koncepcji dobrych demonów stoją
cych pomiędzy ludźmi a bogami przeciwstawia A u g u
styn Chrystusa jako jedynego pośrednika, tylko o n
może zapewnić zespolenie z nieśmiertelnością i szczę
śliwością.
Wyjątkowe, n i e z w y k l e k r ó t k i e m o m e n t y życia.
Podkreślają one charakter i obraz człowieka.
Czas spektaklu jest czasem przygodowym. Jak w powie
ści typu Zloty Osioł.
Jest to czas wyjątkowych, niezwykłych zdarzeń, który
mi rządzi przypadek. Przypadkowa może być równoczesność różnych incydentów.
W tej przypadkowości jest jednak pewna logika.
Jest to logika, która prowadzić ma nie do zwykłego p o
t w i e r d z e n i a t o ż s a m o ś c i , a do nieuchronnego po
wstania n o w e g o o b r a z u c z ł o w i e k a .
Nazywam to fenomenem lawiny. Uruchomienie jej
prowadzi nieuchronnie do przemian.
Inicjuje ją niestosowna ciekawość, zmysłowość, poku
sa, czyli to co należy do sfery prowokacyjnych stron na
tury ludzkiej.
Mówi Augustyn, iż wśród pism Apulejusza znalazł
przekład Asklepiosa - jedynego znanego mu dzieła her
metycznego.
Zbija przy okazji tezy przypisywane Hermesowi T r i smegistosowi (pierwszy mędrzec starożytności Babilonia-Egipt, gnoza pogańska, Corpus Hermeúkum
I I - I I I w.)
Jednakże wypowiedzi Hermesa o jednym i prawdziwym
Bogu uważa Św. Augustyn za słuszne.
Status religii oficjalnej w państwie rzymskim uzyskuje
chrześcijaństwo w 380 r. (cesarz Teodozjusz) za życia
Augustyna. Wcześniej Konstantyn W i e l k i ogłasza to
lerancję religijną.
Takie cechy musi mieć reżyser i aktor.
38
