http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/3310.pdf
Media
Part of Haft ludowy na częściach stroju ludowego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.2
- extracted text
-
Barbara Bazielich
HAFT L U D O W Y NA CZĘŚCIACH STROJU REGIONALNEGO
( U W A G I PO KONKURSIE W
Wbrew
my,
gólnych
nia
pozorom,
przemiany
obszarach
zmierzają
starszych
cyjnych
wcale
zasięgi
niełatwo
stroju
naszego
bowiem
modeli,
do
z
kraju.
opisu
wersji
strój
(czy
typowych
jego
resowanie
wśród
ubioru,
określić
Istniejące
do
części
opracowa
odtwarzania
najbardziej
regionu.
Im
się d o w y g l ą d u
tym
mniejsze
for
poszcze
i ustalenia na tej
d l a danego
część) zbliża
miejskiego
jest
noszonego na
reguły
i reprezentacyjnych,
wie
wego,
i
naj
dekora
podsta
bardziej
standardo
budzi
zainte
etnografów.
W krótkim a r t y k u l e t r u d n o szerzej przytoczyć d o w o
d o w y materiał. Z a i n t e r e s o w a n y c z y t e l n i k z n a j d z i e go w
s t o s u n k o w o rozległej l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u , której w y
k a z podają m i ę d z y i n n y m i z e s z y t y Atlasu
Polskich
Stro
jów Ludowych,
artykuł K r y s t y n y
Hermanowicz-NowaK
w p i e r w s z y m t o m i e Etnografii
Polskiej
( w y d . Ossolineum
1976), a r t y k u ł y d o t y c z ą c e strojów l u d o w y c h o p u b l i k o
w a n e w „Polskiej
Sztuce
Ludowej"
l u b w i n n y c h cza
sopismach.
W
P u b l i k o w a n a i p r e z e n t o w a n a n a różnych w y s t a w a c h
m a p a P o l s k i z p o s t a c i a m i w s t r o j a c h l u d o w y c h według
k o l o r o w y c h t a b l i c w o p r a c o w a n i u M a n u g i e w i e z a , c/.y
r e p r o d u k o w a n a w z e s z y t a c h Atlasu
Polskich
Strojów
Lu
dowych
* p r z e d s t a w i a p r z y k ł a d y i zasięgi strojów, któ
r y c h wyobrażenia ukształtowano w o p a r c i u o d z i e w i ę t
nastowieczne
m a t e r i a ł y . P o s t a c i e t e wypełniają
mniej
w i ę c e j całą p o w i e r z c h n i ę m a p y i n i e w i e l e j e s t n a n i e j
t z w . białych p l a m . W i a d o m o j e d n a k , że n i e w s z y s t k i e
e l e m e n t y d a w n e g o s t r o j u występują w t e r e n i e jeszcze
d z i s i a j , a niektóre, j a k n p . c z e p i n o w e c h u s t y n a g ł o w n e ,
o o h t u s y , nałęcze, czepce — można j u ż t y l k o zobaczyć
w muzeach. W i e l e z n i c h , j a k n p . koszule, b l u z k i , spód
n i c e , s t a n i k i , uległo d a l e k o idącej m o d y f i k a c j i ; w y k o
n y w a n e są o n e z i n n e g o materiału o r a z i n a c z e j z d o b i o
n e . R ó w n o c z e ś n i e s p o p u l a r y z o w a ł y się n o w s z e f o r m y
s t r o j u , zwłaszcza wszelkiego r o d z a j u t y b e t o w e
chustki
i spódnice, czy męskie n a k r y c i a g ł o w y . Z m i a n o m t y m
towarzyszyło zaniechanie l u b r o z b u d o w a n i e czy p r z e
kształcenie
niektórych
detali
dekoracyjnych,
przede
w s z y s t k i m h a f t ó w i wyszyć. O i l e w i ę c s t r o j e l u d o w e
t u i ó w d z i e z a c h o w a ł y się w t e r e n i e i są noszone, j a k
w Ł o w i c k i e m , Opoczyńskiem, n a K u r p i a c h , w C i e s z y ń s k i e m , n a P o d h a l u , w B e s k i d z i e Śląskim, n a Śląsku •—mają o n e s w e współczesne, n o w e o b l i c z e .
ł
W d o b i e o b e c n e j m o d a n a h a f t y r e g i o n a l n e , zdobią
ce d a m s k i e b l u z i k i i miejską k o n f e k c j ę o r a z galanterię
o t w a r ł a drogę d o s p o p u l a r y z o w a n i a m n i e j l u b b a r d z i e j
znanych i c h f o r m , czerpanych zarówno z tradycyjnego
w z o r n i c t w a , j a k też z n o w s z y c h p r z y k ł a d ó w w y s t ę p u j ą
c y c h w e współczesnych s t r o j a c h r e g i o n a l n y c h . Tote>
wiejskie
h a f c i a r k i i o s o b y p a r a j ą c e się t z w . r ę k o d z i e
łem, zaczęły p o s z u k i w a ć i o d t w a r z a ć r e g i o n a l n e h a f t y ,
robiąc z n i c h przeróżne k o m b i n a c j e t e c h n i c z n e , o r n a mentacyjne, kompozycyjne
i kolorystyczne.
Spotykamy
się z w s z e l k i e g o r o d z a j u k o p i a m i , a d a p t a c j a m i , p r z e n i e
s i e n i a m i , i n s p i r a c j a m i . Okazało się p r z y t y m , że h a f t y
p e w n y c h r e g i o n ó w , j a k n a p r z y k ł a d k a s z u b s k i e , cieszą
się niezasłużenie d u ż y m p o w o d z e n i e m , podczas g d y r z e
s z o w s k i e , sądeckie, biłgorajskie czy i n n e , n i e m a l z u p e ł
n i e n i e są w y k o r z y s t y w a n e . H a f t y p r z e n o s z o n e n a i n n e
f o r m y u ż y t k o w e są p r z y t y m r o z m i e s z c z a n e i n a c z e j niż
na koszulach, c h u s t a c h , s t a n i k a c h , k a f t a n a c h , spodniach,
s u k n i a c h , spódnicach. T u t a j b o w i e m w y s t ę p o w a ł y n a j
częściej w z d ł u ż s z w ó w , rozcięć i b r z e g ó w (stąd p r z e w a ż
n i e p a s o w y i c h u k ł a d ) , a l b o n a narożnikach c h u s t . O b e c
n i e zaś r o z m i e s z c z e n i e i c h dyktują w z g l ę d y e s t e t y c z n e
i ogólna k o m p o z y c j a h a f t o w a n e g o p r z e d m i o t u .
TORUNIU)
t y m miejscu
chodzi m i t y l k o o zwrócenie
uwagi
na t r z y istotne f a k t y :
1. D o o b e c n y c h czasów z a c h o w a ł y się ( p r z e w a ż n i e
w z b i o r a c h m u z e a l n y c h ) t y l k o niektóre
dawne
części strojów r e g i o n a l n y c h ;
2. Współczesne s t r o j e r e g i o n a l n e różnią s i ę o d d a w
n i e j s z y c h — dziewiętnastowiecznych i wcześniej
szych;
3. Z a r ó w n o s t r o j e l u d o w e , j a k i c h części i e l e m e n
t y z d o b n i c z e służą współcześnie j a k o w z o r y p r z y
sporządzaniu k o s t i u m u r e g i o n a l n e g o
l u b -szyciu
modnej k o n f e k c j i oraz przy w y k o n y w a n i u i n n y c h
p r z e d m i o t ó w c o d z i e n n e g o użytku.
Świadome tego stanu rzeczy M u z e u m
Etnograficzne
w T o r u n i u z i n i c j a t y w y swego d y r e k t o r a m g r A l e k s a n
d r a Bła-chowskiego ogłosiło n a początku 1977 r o k u „ O g ó l
n o p o l s k i k o n k u r s o t w a r t y n a h a f t y l u d o w e " . Chodziło
w n i m — między i n n y m i — o z o r i e n t o w a n i e się w s t a
nie zachowania t r a d y c j i autentycznego ludowego h a f t u ,
jego t e c h n i k i i f o r m stosowanych w t r a d y c y j n y c h stro
j a c h l u d o w y c h , n o s z o n y c h w k o n k r e t n e j w s i n a co dzień
l u b z o k a z j i ś w i ą t . W związku z t y m k o n k u r s d o t y c z y ł
w y ł ą c z n i e h a f t ó w w y k o n a n y c h n a -częściach strojów.
3
Z m e t o d o l o g i c z n e g o p u n k t u w i d z e n i a założenia t e
budzić mogą k r y t y c z n e u w a g i . S t w i e r d z e n i e b o w i e m , i i
„ w r a z z z a n i k i e m strojów t r a d y c y j n y c h h a f c i a r s t w o c h y
l i się k u u p a d k o w i " , o r a z a p e l o w a n i e d o chętnych, „ k t ó
r z y mogą p o d j ą ć się w y k o n a n i a w z o r ó w h a f t ó w z p a
mięci, z d a w n y c h strojów, z a c h o w a n y c h w e w ł a s n e j w s i
l u b skopiowania muzealnych zabytków" sugeruje, j a k o
b y z d o b n i c t w o t e g o t y p u b y ł o już t y l k o sprawą p r z e s z
łości i współcześnie n i e nosiło się strojów r e g i o n a l n y c h
z d o b i o n y c h h a f t a m i . Równocześnie t a k i e sformułowanie
założeń k o n k u r s u z a p r z e c z a z a s a d n i c z e j j e g o i d e i : pog
naniu stanu zachowania
t r a d y c j i i j e j współczesnych
przekształceń.
P r z y zachęcaniu b o w i e m d o o d t w a r z a n i a d a w n y c h
wzorów charakterystycznych dla danego regionu o t r z y
m a się i n n e w y n i k i k o n k u r s u , niż p r z y b a d a n i u o b e c
n e j s y t u a c j i . O r g a n i z a t o r z y z d a w a l i sobie -sprawę z p o
t r z e b y podjęcia t e g o w a ż n e g o t e m a t u , lecz — j a k sądzę
— n i e w ł a ś c i w i e g o s p r e c y z o w a l i . T o z k o l e i stało się
przyczyną n i e d o s y t u , j a k i m o ż n a b y ł o odczuć p r z y p r z e
glądzie w y n i k ó w t e j interesującej i w i e l k i e j i m p r e z y .
Ogłaszając k o n k u r s , k t ó r e g o r e z u l t a t e m m i a ł a być
o r i e n t a c j a w o b e c n y m stanie rzeczy w s k a l i k r a j u oraz
z g r o m a d z e n i e p r z e d m i o t ó w z określonej d z i e d z i n y k u l t u
r y l u d o w e j , należało z a a p e l o w a ć o d o s t a r c z e n i e :
99
I
Strój
i odzież w
składników
ogóle, j a k o j e d e n
kultury
ludowej,
z
złączony
(podstawowych
jest
integralnie
z r w y s z y c i a m i i h a f t a m i . Rozpatrując w i ę c h a f t j a k o w y
twór
kultury
przedmiotu,
ludowej,
słuszne
było
którym
niemal
od
z
związany,
a
odsunięcie
kształceń
w
postaci
(serwet,
bok
środowiskiem
są o c z y w i ś c i e
należało
je
uwzględniać
j a k i miał m i e j s c e
Ogłaszając
ważne,
w
przy
W takim
programie
się
wiernych
bowiem
do
tradycjom
tkwi
drugi
dawnych
haftowanych
części
2 — h a f t o w a n y c h części s t r o j u n o s z o n y c h współcześnie,
3 — odtworzonych
części
stroju
zdobionych
haftem,
z p o d a n i e m ich przeznaczenia,
kownika.
t z n . o d b i o r c y i użyt
meto
i zdolności
wykorzystu
wład
odzie
ży i w o g ó l e strój r e g i o n a l n y j e s t jeszcze n o s z o n y
i ży
część
(co dopuszczały
jeszcze
błąd
hafciarskie
stroju
strojów
two
regionu*'.
n e g o środowiska i ż e w t y m środowisku t e części
Dowolna
części
w
swego
mogła
zostać
n i e związanego
może
warunki
wskazywać
na
wyhaftowana
z tradycyjną
rą wiejską określonego r e g i o n u , n a w e t
stroju,
artyśr;,
s w e umiejętności
umiejętności
zdobienia
przez k o g o k o l w i e k ,
1 — posiadanych
się,
ludowych
wy.
je
mi
konkursu,
l i c z y l i również na
h a f t o w a n i a n i e świadczą o t y m , że o b e c n i e
je
adaptacji
się n i e z n a n i jeszcze
j e d n a k (sformułowaniu
dologiczny,
n a z b y t po/a
Toruniu.
a z n a n e już n a r c i a r k i w y k a ż ą
wzorów
prze
użytkowych
nie wydaje
k o n k u r s organizatorzy
to, ż e p r z y o k a z j i „ u j a w n i ą
rzeniu
jego
form
ale
do
był
wiejskim. Zagadnienia
również
go
dziejów
wszelkich
współczesnych
obrusów, bluzek), w y k o n y w a n y c h
własnym
aby
na
odniesienie
zarania
kultu
p r z e z grupę osób
konkursu) i t y m samym
stan zachowania
nie
tradycji w
kon
sprawę
działa
kretnej w s i i okolicy.
Podnosząc
w
założeń ach
konkursu
;
j ą c y c h t w ó r c ó w l u d o w y c h haftujących
szywać, o r g a n i z a t o r z y
zmierzali
do
i umiejących
uzyskania
w i s k , a p r z y t e j sposobności t a k ż e p r z y k ł a d ó w
i
haftów.
Konkurs
wzornictwa,
miał
kolorystyki
też
i
oraz
naz
strojów
zaprezentować
techniki
wy
ich
bogactwo
zróżnicowania
r e g i o n a l n e . Z p o z o r u t e ż c e l t e n osiągnięto.
Przyjrzyjmy
się
do f a k t y c z n e g o
s t y k i haftów
jednak, j a k te
rezultaty
s t a n u r z e c z y n a t l e ogólnej
spotykanych w
Polsce. N a
mają
K a s z u b a c h
są t o t z w . z ł o t e czepce h a f t o w a n e m e t a l o w y m i —
n y m i l u b złotymi —
nićmi, ściegiem .pełnym z
dem, o przewadze k w i e t n y c h motywów,
pana
i owocu
białe
czepce
i
hafty
z
i Kalisza
aia t i u l u
motywami,
Pałukach
—
mają
(snutki
podobnie
i
jak
przede
wszyst
zdobiącs
na
K u j a w a c h
poczynając
elementów
n uszko w e ,
gwiaździste, p ę t l i c o w e ,
stych
Na
czepcach
w
n a c h występują
również
h a f t y białe — p e ł n e z podkła
dem
l u b ażurowe,
soczewko wate
wymienionych
wypełnione
miast zdobiły j e d n o b a r w n e
rozetowo^koliste,
cd
drobnyoh
wici.
większe
tuli
Szamotu
gipiury)
roślinno^kwiatowymi,
po
srebr
podkła
zwłaszcza
granatu. " W i e l k o p o l s k a ,
ły, okolice L e s z n a
kim
się
charaktery
tiulem;
wiai
wyżej
fartuchy
h a f t y płaskie, białe,
.fali
rejo
nato
rzadziej
czarne.
charakteryzują
haf
t y n a k o s z u l a c h , o m o t y w a c h k o l i s t y c h , półkolistych
K u r p i e
Puszczy
Białej
oraz
z w i n i ę t y c h n a kształt rogów, w y k o n y w a n e
sowym
i
łańcuszkiem,
przede
ściegiem atła
wszystkim
nićmi, a .ponadto h a f t y białe, występujące
okazach
mniej
lonej,
koszul
oraz
dekoracyjne
na
tiulowych
są k o l o r o w e
O motywach
starszych
czepcach.
hafty
kwiatowych,
czerwonymi
na
O
wiele
Puszczy
Zie
wykonane
drobnymi
ściegami z g r u p y p r z e d — i za igłą.
Haft z W i l a n o w a
kowe,
bogate
koło W a r s z a w y
wypełnienie
powierzchni
margerytki, przy
użyciu
czarnych
nici.
Łowickie
hafty
starszego
typu
—
to
100
wykonane
ściegiem
łańcuszkowym
oraz
typa
reprezentowało
t z w . p o l s k i e szycie o n i e w i e l k i m zróżnicowaniu
[1. 1. C z e p e k k u j a w s k i g i p i u r o w y , w y k . M a r i a S z e w
c z y k , W ł o c ł a w e k . I I . 2. C z e p e k , w y k . J a n i n a F o ł t y n ,
Szamotuły, w o j . poznańskie. I I . 3. C z e p e k k a s z u b s k i ,
w y k . K r y s t y n a Jenerał ska, T u c h o l a.
łańcusz
kwiatami
kolorów,
innymi
ściega
m i z g r u p y za — i p r z e d igłą. P r z e w a ż a ł y w n i c h d r o b
ne m o t y w y
słońc, z w i n i ę t y c h
rożków
w układach
paso-
w y c h . H a f t y n o w s z e zapełniają duże p o w i e r z c h n i e z a
równo na k o s z u l a c h j a k n a s t a n i k a c h i w y k o n a n e są
d r o b n y m k r z y ż y k i e m p o z i o m y m l u b atłaskiern, nićmi w
różnych k o l o r a c h
i d r o b n y m i k o r a l i k a m i . Dominują
w n i c h m o t y w y c i e n i o w a n y c h róż i liści o r a z p ą k ó w .
N i e r z a d k o n a s z e r o k i c h r ę k a w a c h k o s z u l występują o n e
o b o k h a f t ó w płaskich, w y k o n a n y c h b i a ł y m atłaskiern
i ściegiem a n g i e l s k i m , p r z e c h o d z ą c y m w r i c h e l i e u .
W R a w s k i e m i O p o c z y ń s k i e m oraz P i o t r k o w s k i e m w y s z y c i a ściegiem k r z y ż y k o w y m , p r o s t y m
lub dowolnym, o motywach geometrycznych
(rombów,
kostek, wiatraczków, trójkątów) oraz l i n e a r n y c h (pros
t y c h l u b f a l i s t y c h ) zdobią k o s z u l e męskie i k o b i e c e . W
S i e r a d z k i e m
n a t o m i a s t płaskie — a t ł a s o w e h a f t y
w r ó ż n o b a r w n e k w i a t y , w ś r ó d których dominują róże,
s p o t y k a się n a f a r t u c h a c h z d z i e r g a n y m o b r z e ż e m .
Śląskie h a f t y są z n a c z n i e zróżnicowane.
Dolno
ś l ą s k i e n a płóciennych białych c h u s t a c h n a r a m i e n n y c h , 'nagłownych i n a f a r t u c h a c h są białe — łańcusz
kowe,
płaskie, d z i e r g a n e ,
dziurkowane —
nierzadko
z p o d k ł a d e m t i u l o w y m l u b pajączkami p o d k w i e t n y m i ,
pętlicowymi
i dziurkowanymi motywami
roślinnymi.
R ó w n i e ż białe są h a f t y p s z c z y ń s k i e i c i e s z y ń
s k i e , p ł a s k i e i d z i u r k o w a n e z pajączkami, zdobiące
głównie koszule kobiece zwane k a b o t k a m i . N a
Gór
n y m Ś l ą s k u łącznie z O p o l s z c z y z n ą
przeważa
ją n a ogół j e d n o b a r w n e h a f t y płaskie i a t ł a s k o w e : n a
kabotkach — o motywach kolistych, owocu granatu
i k w i a t u t u l i p a n a w brązowym, żółtym, c z e r w o n y m l u b
białym k o l o r z e (Opolskie), a w r e j o n i e B y t o m i a t y l k o
białe; n a płóciennych l u b j e d w a b n y c h f a r t u c h a c h —
0 m o t y w a c h w i n n y c h g r o n , m a r g e r y t e k i róż, białe a l b o
kolorowe. H a f t k o l o r o w y występował n a stanikach, zwa
n y c h o p l e c k a m i ( O p o l s k i e , Pszczyńskie) i n a ż y w o t k a c h
(Cieszyńskie). M i a ł o n m o t y w y k w i a t o w e , w y k o n a n e w e ł
n i a n y m i l u b j e d w a b n y m i nićmi. D o p i e r w s z e j
wojny
ś w i a t o w e j ż y w o t k i h a f t o w a n o złotymi i s r e b r n y m i n i ć
m i , p o t e m także c e k i n a m i i k o r a l i k a m i . Osobną grupę
stanowią w y s z y c i a j e d n o k o l o r o w ą nicią n a k a b o t k a c h
1 k o s z u l a c h w B e s k i d z i e Ś l ą s k i m , w y k o n a n e ście
g i e m w a r k o c z y k o w y m , l u b n a c h u s t a c h — ściegiem k r z y
ż y k o w y m d w u s t r o n n y m , o wklęsłych m o t y w a c h geome
trycznych.
Ż y w i e c k i e słynie z t i u l o w y c h c h u s t , k r e z , f a r
tuchów, o c h t u s i czepców o b i a ł y m p r z e w l e k a n y m i ce
r o w a n y m hafcie. Sposobem w y k o n a n i a oraz w z o r n i c t w e m
nawiązują d o h a f t ó w k u j a w s k i c h . Swoistą specyfiką w y
różniają się t a k ż e w r e j o n i e południowo-zachodniej P o l
ski hafty w i l a m o w i c k i e o j e d n o b a r w n y c h , m e a n d r y c z n y c h m o t y w a c h , p o k r y w a j ą c e z a w i ą z k i d o czepców
i k o s z u l e . W y s t ę p u j e w n i c h ścieg płaski, w a ł e c z k o w y
oraz łańcuszkowy.
W
K r a k o w s k i e m ,
obok
kolorowych
atłaskow y c h haftów o m o t y w a c h roślinnych, zapełniających
n i e m a l całe płaszczyzny staników, z n a n e są także białe
płaskie i d z i u r k o w a n e , z r ó ż n i c o w a n e b o g a c t w e m
orna
mentów.
Regiony b i ł g o r a j s k i
i l a s o w i a c k i
cechują
łańcuszkowe
wolutowe
i płaskie
hafty
jednobarwne
( c z e r w o n e l u b czarne). W r e j o n i e w i d e ł W i s ł y i S a n u
występują też j e d n o b a r w n e w y s z y c i a płaskie l u b k r z y
ż y k o w e , które szczególnie rozbudowaną f o r m ę p r z y b r a
ły na L u b e l s z c z y z n i e . Zróżnicowane pod w z g l ę
d e m t e c h n i k i , m o t y w ó w i j e d n o l i t e j k o l o r y s t y k i były
hafty r z e s z o w s k i e .
Zdobiły one p r z y r a m k i , kołnie
rze, p r z o d y i m a n k i e t y k o s z u l , chusty, z a w i c i a i i n n e
detale s t r o j u c h a r a k t e r y s t y c z n e d l a danej okolicy.
Górale
podhalańscy,
sądeccy,
lima
nowscy, łąccy, szczawniccy,
spiscy i oraw
s c y mają n a częściach s t r o j u męskiego, sporządzonych
I I . 4. F r a g m e n t
wiązadła
wyk. Marianna Kowalska,
do czepca k u r p i o w s k i e g o ,
L u t o b r o k , w o j . ostrołęckie.
101
I
Ii.
5. R ó g
chusty
żywieckiej,
wyk. Maria
głównie z sukna, j a k gunie, cuchy, p o r t k i ,
kamizele
— h a f t y nicią wełnianą, z r ó ż n i c o w a n e o r n a m e n t a c y j n i e
i k o l o r y s t y c z n i e ; natomiast t e c h n i k a i c h w y k o n a n i a jest
na ogół t a k a sama. W y s t ę p u j e t u t a j p o w s z e o h n i e ście^
łańcuszkowy, k r o k i e w k o w y o r a z ściegi t y p u za — i p r z e d
igłą, j a k : piłeczka, stębnórwka, g w i a z d k i , p a z u r k i i t p .
N i e r z a d k o występują t a k ż e n a s z y c i a ze sznurków i p a s
m a n t e r i i , zwłaszcza n a s e r d a k a c h c z y s t a n i k a c h , a t a k
że a p l i k a c j e z s u k n a , n p . n a g u n i a c h i kożuchach { r ó w
nież a p l i k a c j e ze skóry). Szczególnie b o g a t e są h a f t y n a
g u n i a c h i s t a n i k a c h , k o l o r o w e , atłasowe, o c i e n i o w a n y c h
płaszczyznach k w i a t o w y c h m o t y w ó w ; współczesne s t a
n i k i h a f t o w a n e są k o l o r o w y m i k o r a l i k a m i . N a t o m i a s t
h a f t y białe, niegdyś s t o s u n k o w o s k r o m n e , o b e c n i e w y
k o n u j e się m a s z y n o w o . Zdobią o n e k o b i e c e k o s z u l e i o d
znaczają się d z i u r k o w a n y m i , d u ż y m i , g e o m e t r y c z n o - r o ś linnymi motywami.
E k s p o n a t y nadesłane n a k o n k u r s t y l k o w części
o b r a z o w a ł y d a w n i e j s z e i współczesne h a f t y w s p o m n i a
n y c h wyżej regionów. N i e widać było na i c h przykła
d z i e p r z e m i a n ,które zaszły w t e c h n i c e , k o m p o z y c j i , o r
n a m e n t y c e i k o l o r y s t y c e h a f t u , n p . opoczyńskiego, r a w
s k i e g o , podhalańskiego, s p i s k i e g o , k u r p i o w s k i e g o (z P u s z
czy B i a ł e j ) i i n n y c h regionów, g d z i e strój l u d o w y n o
szony j e s t p o dziś dzień. W y j ą t k i e m był t y l k o r e g i o n
łowicki, z k t ó r e g o o t r z y m a n o z a r ó w n o p r z y k ł a d y h a f t u
starszego ( t z w . p o l s k i e szycie), j a k też późniejszego, z l a t
po I w o j n i e światowej ( d r o b n y krzyżykowy, w i e l o k o l o
102
Byrcz,
Sopotnia
Mała,
woj.
bielskie
r o w y atłaskiem i k o r a l i k a m i ) o r a z m o d n e g o w s p ó ł c z e ś
n i e — b i a ł e g o , płaskiego, d z i u r k o w a n e g o
i richelieu,
który s t o s o w a n y
jest
obok
wymienionych
uprzednio
form.
M i m o w y s i ł k u organizatorów, n i e udało się pozyskać
e k s p o n a t ó w z w i e l u r e g i o n ó w , o k t ó r y c h w i a d o m o , że
m i a ł y tradycję h a f t u . W niepełny sposób r e p r e z e n t o w a
n y był n p . h a f t k r a k o w s k i i cieszyński, o p o l s k i , o p o
czyński, sądecki, r z e s z o w s k i , z a b r a k ł o p r z y k ł a d ó w h a f t u
kszczonowskiego,
lubelskiego,
podlaskiego,
kieleckiego,
s a n d o m i e r s k i e g o . W n i o s e k stąd, że a l b o w t y c h o k o l i
cach t r a d y c j e ludowego
h a f t u już z a m a r ł y , a l b o n i e
dotarła t a m o d p o w i e d n i a
informacja o konkursie. W
konsekwencji
brak odpowiedzi
na pytanie —
gdzie
i w j a k i m s t o p n i u j e s t jeszcze ż y w a t r a d y c j a h a f c i a r
s k a , k t o do d z i s i a j h a f t t e n u p r a w i a , co h a f t u j e i n a
c z y j e p o t r z e b y . T o t e ż t r u d n o rozstrzygnąć, c o j e s t n a d a l
ż y w ą twórczością, a c o t y l k o o d t w a r z a n i e m
wzorów.
S a m a b o w i e m umiejętność i znajomość h a f t u , o i l e n i e
spełnia o n s w e j
pierwotnej
f u n k c j i , n i e świadczy o
k o n t y n u a c j i t r a d y c j i . W i d a ć t o chociażby n a p r z y k ł a
d z i e k o l o r o w e g o h a f t u , k t ó r y w i s t o c i e r z e c z y został w y
m y ś l o n y i w p r o w a d z o n y z początku o k r e s u m i ę d z y w o
jennego na Kaszubach przez G u l g o w s k i c h , a nigdy n i e
funkcjonował w t e j f o r m i e w m i e j s c o w y m s t r o j u . B y ł
o n ś w i a d o m ą transpozycją m o t y w ó w złotego h a f t u z koś
c i e l n y c h a n t e p e d i ó w i mieszczańskich c z e p c ó w . T y m
c z a s e m współcześnie p o t o c z n i e uważa się, że r e p r e z e n 4
t u j e o n najpełniej
ludową sztukę K a s z u b . Z p o w y ż
s z y c h w z g l ę d ó w n i e m ó g ł być n a k o n k u r s i e b r a n y p o d
u w a g ę , p o n i e w a ż n i e w i ą z a ł się a n i ze s t r o j e m , a n i
z bezpośrednią tradycją
wiejską. O r g a n i z a t o r z y zachę
c i l i n a t o m i a s t grupę h a f e i a r e k z K a s z u b do o d t w o r z e
nia zabytkowego h a f t u
złotą czy srebrną nicią. J u r y ,
doceniając wysiłek i k u n s z t w y k o n a w c z y ń ,
wyróżniło
14 osób, a G e n o w e f i e P a ł u b i c k i e j z B y t o w a przyznało
drugą nagrodę.
5
P o d o b n i e j a k n a P o m o r z u Gdańskim r ó w n i e ż w Ż y w i e c k i e m , K r a k o w s k i e m , n a D o l n y m Śląsku, w R a c i b o r s k i e m czy Cieszy ńskiem h a f t y z ł o t e zanikły p r z e d
końcem X I X w . *. W y s t ę p o w a ł y o n e p r z e w a ż n i e n a c z e p
c a c h , j e d y n i e w Cieszyńskiem z d o b i ł y r ó w n i e ż a k s a m i t
ne s t a n i k i s u k i e n (tzw. żywotki), a ostatnie i c h okazy
noszono d o p i e r w s z e j w o j n y ś w i a t o w e j . N a s t ę p n i e h a f t
n a ż y w o t k a c h uległ m o d y f i k a c j i . Zaczęto go w y k o n y
wać k o l o r o w y m i k o r a l i k a m i , n i ć m i j e d w a b n y m i , p l u
s z o w y m i , l a c e t e m , c e k i n a m i , szklaną sieczką, p r z e z c o
z czasem nabrał z u p e ł n i e n o w e g o c h a r a k t e r u . Jest o n
jeszcze d z i s i a j s t o s o w a n y w r e g i o n i e i s t a n o w i p o d s t a
w o w y e l e m e n t dekoracji żywotków. D a l e k i e r e m i n i s c e n
cje z ł o t e g o h a f t u n a ż y w o t k a c h ( h a f t j e d w a b n ą nicią
żółtawo-złocistą i srebrzysto-białą) p r z e d s t a w i ł a n a k o n
k u r s i e E w a Chałupska, o t r z y m u j ą c z a w y s o k i p o z i o m
t e c h n i k i i (kompozycji (zgodnej z t r a d y c y j n y m układem)
drugą nagrodę. I n n a a u t o r k a dostarczyła ż y w o t e k p r e
zentujący współczesną f o r m ę , n i e w y r ó ż n i a j ą c y się j e d
n a k starannością w y k o n a n i a . T a k w i ę c w C i e s z y ń s k i e j
na p r z e s t r z e n i kilkudziesięciu l a t n a s t ę p o w a ł y
zmianv
7
li.
6.
Fragment
fartucha
kujawskiego,
w tego r o d z a j u z d o b n i c t w i e , stosownie do a k t u a l n y c h
możliwości s u r o w c o w y c h , j a k i upodobań
zamawiają
cych. Obecnie
n i e w i e l e osób s p r a w i a n o w y
żywotek
i h a f c i a r k i pracują g ł ó w n i e n a z a m ó w i e n i e C e p e l i i , z d o
biąc a k s a m i t n e p a s y i t o r e b k i w i e c z o r o w e . W i n n y c h r e
g i o n a c h złoty h a f t z a n i k ł zupełnie, a społeczność w i e j
s k a n i e w y t w o r z y ł a żadnej p o d o b n e j f o r m y .
W o k r e s i e , g d y zanikał h a f t złoty, c o r a z w i ę k s z ą
popularność zyskiwał w P o l s c e , z a r ó w n o n a w s i , j a k
i w m i a s t a c h h a f t k o l o r o w y m i n i ć m i . Stał się
o n b a r d z o p o p u l a r n y w niektórych r e g i o n a c h k r a j u i dziś,
p r z y w s z e l k i c h adaptacjach t r a d y c y j n y c h wzorów jest
o n szczególnie f a w o r y z o w a n y .
Najstarsze
formy
kolo
rowego h a f t u , przede w s z y s t k i m jednobarwnego
(czar
nego, c z e r w o n e g o , w i ś n i o w e g o , r z a d z i e j żółtego l u b b r ą
z o w e g o ) w y s t ę p o w a ł y na płóciennych częściach s t r o j u
( k o s z u l a c h , c h u s t k a c h n a g ł o w ę , z a w i c i a c h , nałęozach,
zapaskach). W y k o n y w a n o j e różnymi t e c h n i k a m i , z k t ó
r y c h d o n a j b a r d z i e j a r c h a i c z n y c h należały: k r z y ż y k o w e ,
łańcuszkowe i płaskie ( n i e r z a d k o l i c z o n e ) .
J e d n o b a r w n e h a f t y krzyżykowe występowały
w B e s k i d z i e Śląskim, n a S p i s z u , u L a s o w i a k ó w i częś
c i o w o w K i e l e c k i e m , w Biłgorajskiem, K r z c z o m o w s k i e m ,
L u b e l s k i e m , R a w s k i e m , a w późniejszym okresie i w i n
nych regionach, np. Łowickiem (potwierdza to technika
w y k o n a n i a , j a k też c h a r a k t e r m o t y w ó w o r a z m i e j s c o
w a t r a d y c j a u s t n a ) . Z w y m i e n i o n y c h wyżej regionów
nadesłano n a k o n k u r s j e d y n i e n i e l i c z n e p r z y k ł a d y —
haftowane koszule z J a w o r z y n k i i Istebnej w Beskidzie
Śląskim ( A n n a R u c k a — d r u g a n a g r o d a i J a d w i g a S i
w y k . Zofia
8
Szmajda,
Gajówka,
woj.
włocławskie.
103
II.
7. P r z ó d
s e r d a k a a k s a m i t n e g o , h a f t k o r a l i k a m i , w y k . A n n a T r z e b u n i a , Z a k o p a n e . I I . 8. Dół
p o r t e k góralskich, w y k . K a r o l G a b r y ś , K r o ś c i e n k o n / D u n a j c e m , w o j . nowosądeckie.
k o r a — w y r ó ż n i e n i e ) . Prezentują o n e r o z b u d o w a n e w s p ó ł
czesne f o r m y g e o m e t r y c z n y c h m o t y w ó w roślinnych z z a
chowaniem
tradycyjnej
kompozycji
i
rozmieszczenia.
W a r t o j e d n a k pamiętać, że d a w n i e j s z e
warkoczykowe
h a f t y górali w B e s k i d z i e Śląskim były, p o d o b n i e j a k
n a S p i s z u , w y k o n a n e d r o b n y m i ściegami, p r z e z co t w o
r z y ł y wąskie p a s o w e układy o r n a m e n t a l n e n a męskich
k o s z u l a c h i k a b o t k a c h , o r a z układy trójkątne n a c h u s t
k a c h . E l e m e n t y zdobnicze, wyłącznie geometryczne, b y
ły n a ogół mało c z y t e l n e . D o i c h w y k o n a n i a u ż y w a n o
lnianych nici, b a r w i o n y c h woskiem, p i w e m l u b szafra
nem .
ich
D o n a j s t a r s z y c h f o r m zaliczyć należy także j e d n o
b a r w n e h a f t y r z e s z o w s k i e , złożone z m o t y w ó w m e a n d r y c z n y e h , a w y k o n a n e a t ł a s k i e m . Można j e b y ł o s p o t
kać w t e r e n i e jeszcze w p i e r w s z y c h l a t a c h p o o s t a t n i e j
w o j n i e , n i e s t e t y t a pracochłonna t e c h n i k a zamarła już
p r a w i e c a ł k o w i c i e . N a OpoLszczyźnie h a f t y atłaskiem
o charakterystycznych kolistych motywach
roślinnych
r ó w n i e ż zanikły, a nadesłany n a k o n k u r s p r z e z W a l e s ką B-auoh c z e p e k d l a k u c h a r k i był już t y l k o nieudaną
rekonstrukcją w z o r ó w z końca X I X w .
nadesłane j e d n a k
B
10
11
Znacznie
lepiej
przedstawiały się o d t w o r z o n e
na
częściach d a w n e g o s t r o j u l a ń c u s z k o w o - w o l u t o w e h a f t y
l a s o w i a c k i e i biłgorajskie, nadesłane n a k o n k u r s p r z e z
l a u r e a t k i d r u g i c h nagród: Marię Kozłową i Katarzynę
Pańczyk z B a r a n o w a i Julię M a ł e k z C i o s n y o r a z ł a ń
c u s z k o w e i płaskie h a f t y w i l a m o w i c k i e s p o d O ś w i ę c i
m i a , łączone n a z a w i ą z k a c h do c z e p c ó w ze złotą l u b
srebrną nicią. P r z e d s t a w i ł a j e n a k o n k u r s i e I r e n a B e n e k
z C z e c h o w i c ( d r u g a n a g r o d a ) i Elżbieta C z y l o k z Z a b r z e g a { t r z e c i a n a g r o d a ) . W a r t o p r z y t y m podkreślić, iv
w W i l a m o w i c a c h t r a d y c y j n y strój l u d o w y m a jeszcze
ż y w e t r a d y c j e , n i e w y c h o d z ą c e j e d n a k poza obręb t e j
miejscowości.
D a w n e t r a d y c j e mają j e d n o b a r w n e , płaskie i ł a ń
c u s z k o w e h a f t y k u r p i o w s k i e P u s z c z y Białej
o koli
s t y c h i r o ż k o w y c h m o t y w a c h ( t z w . k o ł o i z i e l e ) , gęsto
zapełniające p o w i e r z c h n i ę . N a k o n k u r s nadesłano k i l K a
1 2
104
współczesnych
nogawki
przykładów, które otrzymały
wyróż
n i e n i a , a koszula H a n n y Kaczyńskiej z Wielątek — t-zecią
nagrodę.
Do grupy
starych, jednobarwnych
zaliczyć
trzeba
nie
piotrkowskie
i
pują
haftów
obok
jednak
także
rawskie,
pierwotny,
których
geometryczny
nadesłała
Helena
jąc
wyróżnienie.
tów,
bardzo
skromnych
pod
przedstawiają
przykłady
z
Dawne
pozostałości
charakter .
jednobarwnych
względem
Kurpiów
Konopki
regionach
do
wickiem,
gdzie t z w . polskie
odzieży
czyły
na k o n k u r s Jadwiga
wyróżnienie)
Zielonej;
współ
form
należą
np. w
występuje
Jadwiga
okresie
się n a w r ó t
do
z
Ło
na częś
t a k haftowaną
Tarmanowska
W
zdo
Kadzidła).
z
oraz
nagroda)..
obserwuje
Puszczy
przykładem
t a k jest
szycie
z płótna. K o s z u l ę
haf
dekoracyjnym,
starszych
k i l k u barwne,
ciach
uzysku
s t r o j u , j a k też i
Czesławy
h a f t y
światowej
Jasienia,
n a k o n k u r s były
niektórych
{trzecia
Przykład
1 3
tradycje
W
(uzyskując
wystę
zachowujących
z
również
wicza
płót
Bernacik
czesnego przekształcenia z a r ó w n o
(koszula
na
opoczyńskie,
wielokolorowych,
tego
bnictwa
haftów
krzyżykowe:
dostar
Klewkowa
Łukawska
z
Ło
po d r u g i e j
wojnie
rozszerzonej
gamy
k o l o r y s t y c z n e j haftów. O b o k k o l o r ó w t r a d y c y j n y c h : c z a r
nego, c z e r w o n e g o i białego p o j a w i ł y
ty, zielony,
l i l i o w y , pomarańczowy.
doczny
również
jest
w
się: n i e b i e s k i , żół
Podobny
krzyżykowych
proces w i
h a f t a c h n a płót
n i e : opoczyńskich, p i o t r k o w s k i c h i r a w s k i c h . W i e l e p r z y
kładów
nadesłano
na
15 osób
otrzymało
wyróżnienia,
konkurs.
ska i M a r i a Rzepa z B i e l o w i e
Wzbogacanie kolorystyczne
Spośród
a
wykonawczyń
Franciszka
Dąbrow
uzyskały t r z e c i e
nagrody.
i ornamentacyjne
haftów
n a płótnie d a t u j e się m n i e j w i ę c e j od l a t s p r z e d
pierw
szej
w
wojny
światowej,
nych regionach.
i
coraz
haftów
z
małymi
wahnięciami
Zjawisko
t o idzie
w
większym
rozpowszechnieniem
białych o r a z
cesji
na m o t y w y
były
sobie
parze
ogólnej
mody
w
roślinne. Popularność
zwłaszcza
symbole
kwiatu
z
się
róż
rozwojem
roślinnych
sztuce o k r e s u se
w
haftach
róży
o
zdo
bardziej
l u b m n i e j n a t u r a l i s t y c z n y c h kształtach, k w i a t u r u m i a n ka,
niezapominajki,
fiołka,
goździka,
winnych
gron
i różnych f o r m liści, bez których żaden o r n a m e n t r o ś
l i n n y n i e m ó g ł b y się obejść. P r o c e s o w i t e m u t o w a r z y
szyło w t y m czasie również w p r o w a d z e n i e n o w y c h r o z
w i ą z a ń t e c h n i c z n y c h , czego doskonałym p r z y k ł a d e m są
w s p o m n i a n e już h a f t y ł o w i c k i e . Taką wielością f o r m ,
t e c h n i k i i k o l o r y s t y k i , jaką przedstawiły t a m t e j s z e h a f c i a r k i , n i e mógł się pochwalić n a k o n k u r s i e żaden i n n y
r e g i o n . W ś r ó d l i c z n y c h eksponatów znalazły się w i ę c
i t a k i e , w których i m p o n o w a ł u m i a r i porządek, c h a
r a k t e r y s t y c z n e d l a h a f t ó w z początku w i e k u , j a k toż
i p r z e s a d n i e już d e k o r o w a n e w i e l o b a r w n e , płaskie i cie
n i o w a n e h a f t y n a w e ł n i a n y c h , a k s a m i t n y c h , bądź a d a
m a s z k o w y c h s t a n i k a c h , r ę k a w k a c h , w e ł n i a n y c h pończo
c h a c h . Ostatnią fazę — h a f t d r o b n y m i k o r a l i k a m i — p a c i o r k a m i reprezentowały e k s p o n a t y
Jadwigi
Tarmanowskiej.
K o r a l i k i na wzór m o d y
lansowanej
przez żurnale z o s t a t n i e j ć w i e r c i ubiegłego w i e k u w p r o
w a d z o n o t u już w l a t a c h p i e r w s z e j
wojny
światowej,
p o d o b n i e j a k w h a f t a c h n a ż y w o t k a c h cieszyńskich o r a z
stanikach (zwanych potocznie gorsetami) z k r a k o w s k i e
go, czy P o d h a l a ( M a r i a Jamróz z L i p n i k — w y r ó ż n i e
nie i A n n a T r z e b u n i a z Zakopanego — trzecia n a g r o
da).
S k o r o m o w a o g o r s e t a c h z w i e l o b a r w n y m i płaskimi
h a f t a m i , t o t r z e b a zaznaczyć, że t r a d y c j e i c h obejmują
zwłaszcza r e g i o n y Małopolski, poczynając o d z a c h o d
n i c h j e j krańców ( o k o l i c S t r z e m i e s z y c i C h r z a n o w a ) ,
g d z i e s z y t o j e do końca X I X w . z białego płótna, aż
po w s c h o d n i e t e r e n y Z i e m i R z e s z o w s k i e j . N a k o n k u r
sie za bogato h a f t o w a n y a k s a m i t n y s t a n i k w y r ó ż n i e n i e
1 4
15
II.
9. F r a g m e n t
haftu
na
mankiecie
koszuli,
otrzymała K a t a r z y n a P a l u c h z T y l m a n o w e j
w Sądec
k i e m . N a t o m i a s t odtworzoną f o r m ę t z w . o p l e c k a , n i e b ę
dącą j e d n a k kontynuacją t r a d y c j i , nadesłano z O p o l a .
S t a r s z e s t a n i k i n a P o d h a l u z d o b i o n e były, t a k j a k
s u k i e n n e p o r t k i , n a s z y c i a m i ze sznurków p a s m a n t e r y j
n y c h , czego przykłady z p ę t l i c o w y m i o r n a m e n t a m i , u z u
pełnionymi c e k i n a m i , nadesłały: w s p o m n i a n a w y ż e j A n
n a T r z e b u n i a i M a r i a L i z o ń ze S z c z a w n i c y . P o d o b n e w
c h a r a k t e r z e są w i e l o b a r w n e ,
o motywach
roślinnych
(zwłaszcza r ó ż y ) h a f t y n a z a p a s k a c h i c h u s t a c h n a g ł o w
n y c h , w y k o n a n e ściegiem płaskim i c i e n i o w a n y m
oraz
i n n y m i : za — i p r z e d igłą, występujące współcześnie
w niektórych r e g i o n a c h , zwłaszcza z a c h o d n i c h i p o ł u d
niowych,
jak
Wielkopolska,
Opolszczyzna,
Sądeckie
(wspomniana K a t a r z y n a Paluch), Sieradzkie (wyróżnie
n i a : M a r i a P a w l a k z S i e r a d z a i Stanisław P a w l a k z M o
nie).
Ostatnią grupę k o l o r o w y c h haftów stanowią h a f t y
n a s u k n i e , g ł ó w n i e n a góralskich c u c h a c h , s u k m a n a c h ,
p o r t k a c h , k a m i z e l a c h , których t r a d y c j a z d o b i e n i a z n a n a
była już w X I X w . W n o w s z y c h c z a s a c h , zwłaszcza po
d r u g i e j w o j n i e ś w i a t o w e j , d e k o r a c j a i c h uległa r o z b u
dowie, urozmaiceniu kolorystycznemu, a nawet
tech
n i c z n e m u . Szczególnie b o g a t o z d o b i o n e f o r m y
spotyka
się n a P o d h a l u , czego p r z y k ł a d e m b y ł y n a k o n k u r s i e
c u c h a i p o r t k i w y k o n a n e przez Stanisława Budzyńskie
go z B u k o w i n y Tatrzańskiej ( o t r z y m a ł za n i e pierwszą
nagrodę). P i e r w s z ą nagrodę za h a f t n a k a f t a n i e i c i o s
k u ) otrzymała t a k ż e L u d w i k a Głuc z P o d e g r o d z i a . Poza
t y m przyznano dwie drugie nagrody Zofii
Szczepaniak
ze S z c z a w n i c y (za 2 zapiąstk:, 2 k a m i z e l k i i g o r s e t ) i A n
d r z e j o w i C z e r n i k o w i z B u k o w i n y Tatrzańskiej (za c u -
w y k . Helena
Biernacik,
Jasień,
woj.
piotrkowskie
105
II.
10. H a f t p r z y k i e s z e n i g u n m a n y , w y k . F r a n c i s z e k J a n s , Z a b r z e ż k/Łącka, w o j . nowosądeckie.
I I . 1 1 . Górna część p o r t e k , w y k . J a n P a n i a ł , Jabłonica, woj. krośnieńslkie.
chę), o r a z pięć t r z e c i c h n a g r ó d : A n n i e A d a m c z y k
(za
k a m i z e l k ę ) , F r a n c i s z k o w i J a n c (za g u r m a n ę ) , M a r i i J a n s
(za s p o d n i e ) — w s z y s t k i m z Z a b r z e ż a w Sądeckiem, o r a z
F r a n c i s z k o w i C z e r n i k o w i z G ł o d o w s k i e g o W i e r c h u (za
s p o d n i e ) i Bożenie K o w a l c z y k z D z i a n i s z a (za s p o d n i e ) .
W y r ó ż n i e n i e w t e j g r u p i e o t r z y m a ł o 5 osób. W s p o m n i a
n e w y r o b y , z g o d n i e ze współczesną modą, odznaczają
się wyrazistością i czytelnością m o t y w ó w i ż y w ą k o l o
rystyką. W ś r ó d h a f t o w a n y c h k a m i z e l e k precyzją w y k o
nania i b o g a c t w e m o r n a m e n t y k i zwracały uwagę prace
Z o f i i S z c z e p a n i a k o r a z J a n i n y F a r o n z Zabrzeża ( w y
różnienie), n a t o m i a s t i n n e e g z e m p l a r z e n i e z a p r e z e n t o
w a ł y się n a j l e p i e j ze w z g l ę d u n a n i e s t a r a n n i e w y k o n a
n y h a f t o r a z złą jakość s u k n a , z k t ó r e g o u s z y t o częś
ci s t r o j u . Ś w i a d c z y t o , ż e w y k o n a n o j e s p e c j a l n i e n a
k o n k u r s l u b d l a zespołu f o l k l o r y s t y c z n e g o . G ó r a l e b o
w i e m , którzy w c i ą ż z a m a w i a j ą i noszą c y f r o w a n e p o r t
ki, nigdy by takich nie kupili.
N a P o d h a l u , w Cieszyńskiem, Fszczyńskiem, K r a
k o w s k i e m , Rzeszowskiem, w Łowickiem, na K u j a w a c h ,
w W i e l k o p o l s c e , n a Śląsku D o l n y m , a częściowo i G ó r
n y m rozpowszechnione
b y ł y różnego r o d z a j u
hafty
b i a ł e — o d płaskich, atłaskowych, w y p u k ł y c h , w a
ł e c z k o w y c h , d o d z i u r k o w a n y c h z obrzuitką i z a d z i e r g i w a n i e m p r z e c h o d z ą c y m w s n u t k i , pajączki, g i p i u r y i r i c h e l i e u . Najstarszą i c h f o r m ą b y ł y h a f t y n a s a m o d z i a
ł o w y m p ł ó t n i e l n i a n y m w y k o n a n e d r o b n y m i ściegami
l u b h a f t e m płaskim l i c z o n y m , z d o b i ą c e k o s z u l e u ż y w a n e
d o ślubu — zwłaszcza n a K u r p i a c h , G ó r n y m Śląsku,
w Opoczyńskiem, n a P o d h a l u w
Rzeszowskiem. T u
i ó w d z i e p r z e t r w a ł y o n e jeszcze d o l a t d w u d z i e s t y c h
bieżącego w i e k u . B a r d z o ładną koszulę t e g o t y p u z a
prezentowała n a k o n k u r s i e W i k t o r i a Puławska z M y s t k o w a S t a r e g o n a K u r p i a c h , o t r z y m u j ą c z a nią pierwszą
nagrodę.
B i a ł e , płaskie h a f t y o b o g a t y c h
w y c h i roślinnych n a k o s z u l a c h i
106
motywach
chustkach
kwiato
nagłow-
n y c h występowały przede w s z y s t k i m w s t r o j u k r a k o w
s k i m , g d z i e h a f t o w a n o t a k samo r ó w n i e ż f a r t u c h y .
P o d k o n i e c X I X w . p o d o b n e h a f t y płaskie o m o
t y w a c h roślinnych zaczęły się p o j a w i a ć n a f a r t u c h a c h
również w i n n y c h regionach zachodniej i południowej
P o l s k i . Stały się o n e p o p u l a r n e p r z e d p i e r w s z ą wojną
światową, czego echa p r z e t r w a ł y do dziś m i ę d z y i n n y
m i n a K u j a w a c h , Pałukach, G ó r n y m Śląsku i w W i e l
k o p o l s c e . T a k i e p r z y k ł a d y zaprezentowała
Klementyna
W i t u c k a z S z u b i n a n a P a ł u k a c h ( t r z e c i a n a g r o d a ) , oraz
Z o f i a S z m a j d a z G a j ó w k i n a K u j a w a c h , która o t r z y m a
ła z a d w a czepce i f a r t u c h drugą nagrodę. H a f t y n a
fartuchach bywały niejednokrotnie rozbudowane i w i e
le m n i e j i s z y c h i większych e l e m e n t ó w t w o r z y ł o ciągły
l u b p r z e r y w a n y , s z e r o k i pas p o n a d i c h dolną krawędzią.
Wykorzystanie
ściegów p o z w a l a j ą c y c h n a s w o b o d
n e p r o w a d z e n i e igły p o płótnie d a w a ł o h a f c i a r k o m z n a
c z n e m o ż l i w o ś c i d o b o r u i k o m p o z y c j i m o t y w ó w , często
o giętkich, o p ł y w o w y c h , w i j ą c y c h się l i n i a c h , t a k c h a
r a k t e r y s t y c z n y c h d l a o r n a m e n t ó w roślinnych. W i d a ć to
n a p r z y k ł a d z i e k o p i i s t a r e g o czepca k u j a w s k i e g o , którą
wykonała wyróżniona R e g i n a M a j c h r z a k z Włocławka.
I n w e n c j a h a f c i a r e k w i d o c z n a j e s t szczególnie w
haf
tach ażurowych: d z i u r k o w a n y c h , s n u t k o w y c h , r i c h e l i e u ,
m e r e ż k o w y c h , których p o j e d y n c z e o k a z y nadesłało w i e
le k o b i e t , p r e z e n t u j ą c p r z y k ł a d y z P o d h a l a , K r a k o w s k i e
go, Pszczyńskiego, Cieszyńskiego, Ł o w i c k i e g o , K u j a w .
Zapożyczenie
haftu
angielskiego
od
zawodowych
h a f c i a r e k j a k o j e d n e j z f o r m z d o b i e n i a płóciennych częś
ci l u d o w e g o s t r o j u o d b y w a ł o się p o c z ą t k o w o nieśmiało,
w połączeniu z p r o s t y m i t e c h n i k a m i , j a k ścieg o k r ę t k o wy
i płaski, s t o p n i o w o
jednak zaadaptowano
ściegi
trudniejsze: zadziergiwane,
pajączfcowe i s n u t k i , które
ostatecznie
zdecydowały o charakterze
haftu
niektó
rych
regionów.
Wprowadzono
też h a f t y
maszynowe
(Podhale) o szeroko r o z b u d o w a n y c h m o t y w a c h . Z a p r e
zentację t a k z d o b i o n e j
współczesnej b l u z k i , stanowią-
cej część o b e c n e g o s t r o j u g ó r a l s k i e g o Stanisława C u
k i e r z Z a k o p a n e g o otrzymała drugą nagrodę, a L u d
w i k Żegliń — wyróżnienie.
P o d o b n i e przedstawiała się s p r a w a z b i a ł y m i h a f
t a m i n a t i u l u w s t r o j u dzierżackim, s z a m o t u l s k i m i l u
buskim
(międzyrzecko-babimojskirn)gdzie
zdobione
n i m i czepce, j a k n a K u j a w a c h i P a ł u k a o h , p r z e t r w a ł y
w s t r o j u r e g i o n a l n y m d o o s t a t n i c h czasów, chociaż u l e g
ły z n a c z n e j
m o d y f i k a c j i . Wyszły natomiast z codzien
n e g o użycia w i e l k o p o l s k i e
hafty snutkowe ,
aczkol
w i e k istnieją jeszcze k o b i e t y umiejące j e w y k o n y w a ć .
W g r u p i e t i u l o w y c h h a f t ó w w i e l k o p o l s k i c h , pałuckich
i k u j a w s k i c h d r u g i e n a g r o d y za w y s o k i p o z i o m t e c h
niczny
i kompozycję m o t y w ó w otrzymały: J a n i n a Foł
t y n , K u n e g u n d a K r z y ż a n i a k , Józefa M o l e k , Elżbieta K e l
l e r i Z o f i a S z m a j d a , n a g r o d y t r z e c i e : P e l a g i a Glapińska,
H e l e n a G r y g i e l , Pelagia Pietrzak, A n i e l a Wełnińska, K l e
mentyna W i t u c k a , Irena Najdek, M a r i a Szewczyk; przy
z n a n o też 14 w y r ó ż n i e ń . W i c h h a f t a c h dominują b u
dowane z d r o b n y c h elementów m o t y w y k o l i s t e w i e l o p l a t o w y e h k w i a t ó w , rozczłonkowanych l u b p i e r z a s t y c h
liści, w y k o n a n e r ó ż n y m i t e c h n i k a m i , łącznie z o b r z u c a
n i e m d z i u r e k ściegiem o k r ę t k o w y m . N a t o m i a s t
cerowa
n i e n a t i u l u występuje g ł ó w n i e n a c z e p c a c h k u r p i o w
s k i c h . P o j a w i a j ą się w n i c h n i e r z a d k o m o t y w y g e o m e
t r y c z n e , w odróżnieniu od roślinnych, które dominują
w t i u l o w y c h h a f t a c h ż y w i e c k i c h , złożonych z
elemen
t ó w sprawiających w r a ż e n i e l e k k i c h i z w i e w n y c h n a d u
żych p o w i e r z c h n i a c h c h u s t , o c h t u s , zapasek i k r e z . Ż y
wieckim haftom przyznano
3 nagrody trzecie
(Marii
B y r c z , M a r i i Dędys i H e l e n i e P i n d e l z S o p o t n i M a ł e j )
oraz 7 wyróżnień.
l s
1 9
J a k w y n i k a z t e g o przeglądu, k o n k u r s p o t w i e r d z i ł
duże z r ó ż n i c o w a n i e f o r m i t e c h n i k h a f c i a r s k i c h w s k a l i
k r a j u , chociaż n i e dał pełnego o b r a z u . N i e w s z y s t k i e
b o w i e m w a r i a n t y zostały nadesłane; t y m n i e m n i e j p o
z i o m z e b r a n y c h p r a c b y ł w y s o k i . J u r y spośród 493 n a
desłanych eksponatów odrzuciło 100, z p o w o d u n i e d o
t r z y m a n i a w y m o g ó w r e g u l a m i n o w y c h , j a k też n i s k i e g o
poziomu technicznego
i artystycznego. Wśród z a k w a l i
fikowanych
okazów znalazły się ( w y m i e n i a m
kolejno
w e d ł u g i l o ś c i ) : k o s z u l e i b l u z k i , czepce, f a r t u c h y , c h u s t
k i , g o r s e t y , h a l k i , k r y z y i kołnierze, s p o d n i e , k a f t a n y
i k a m i z e l e , g u n i e , spódnice i i n n e . N a j w i ę c e j p r z y k ł a
d ó w p o c h o d z i ł o z K u j a w , bo aż 35 s z t u k s t r o j u , p o d w a
dzieścia parę z W i e l k o p o l s k i , Pałuk, Opoczyńskiego, P o d
hala, n a j m n i e j z Sieradzkiego, K r a k o w s k i e g o , bo t y l k o
p o j e d y n c z e okazy. S p o r o p r z y t y m b y ł o o d t w o r z o n y c h
części strojów, n i e używanych już n a w s i , lecz n o s z o
n y c h p r z e z zespoły r e g i o n a l n e i e s t r a d o w e , p r z e z co
uległy n a w e t s z t u c z n i e w p r o w a d z o n e j m o d y f i k a c j i bądź
zafałszowaniu ( n p . w p r z y p a d k u o p o l s k i e g o c z e p k a d l a
k u c h a r k i i oplecka).
U c z e s t n i c y k o n k u r s u p o c h o d z i l i z różnych s t r o n k r a
j u . Istniała j e d n a k duża d y s p r o p o r c j a w l i c z b i e r e p r e
zentantów poszczególnych r e g i o n ó w . T a k n p . K u j a w y
r e p r e z e n t o w a ł o aż 21 osób, K a s z u b y i Opoczyńskie —
po 15 osób, Pałuki — 11 osób, W i e l k o p o l s k ę , K u r p i e
P u s z c z y B i a ł e j , Ż y w i e c k i e — o d 8 do 10 osób, Ł o w i c k i e
— 5 osób, a K r a k o w s k i e , Biłgorajskie, Sądeckie i o k o l i
ce W a r s z a w y , Spisz, W i l a m o w i c e , S i e r a d z k i e t y l k o p o
j e d y n c z e osoby. O g ó ł e m w z i ę ł o udział w k o n k u r s i e 216
Juczestników, w t y m 10 mężczyzn. Osób u r o d z o n y c h p o
d r u g i e j w o j n i e b y ł o 24, n a t o m i a s t z końca ubiegłego
w i e k u — 2 k o b i e t y ; p r z e w a ż a ł a z a t e m średnia g e n e r a
cja i l u d z i e u r o d z e n i p r z e d pierwszą w o j n ą ś w i a t o w ą .
To rozeznanie
w w i e k u uczestników rzucić może
nieco światła n a stopień p r z y w i ą z a n i a do t r a d y c j i , k o
r z y s t a n i a z p r z e k a z ó w s t a r s z y c h . Decydującą rolę w
kształtowaniu a u t e n t y c z n y c h haftów i strojów r e g i o n a l
n y c h o d g r y w a p r z e z n a c z e n i e i c h n a użytek w ł a s n y l u b
środowiska. K i e r u n e k z m i a n j e s t b o w i e m w ó w c z a s i n
n y aniżeli w t e d y , g d y sporządza się j e d l a o d b i o r c y
m i e j s k i e g o , gdyż uzależniony j e s t o d f u n k c j i u ż y t k o w e j
d a n e j części u b i o r u , która w t r a d y c y j n e j k u l t u r z e l u d o
w e j była n a ogół i s t o t n i e j s z a o d d e k o r a c y j n e j .
Tymcza
s e m n a współcześnie z m o d e r n i z o w a n y c h częściach s t r o
j u ludowego, zarówno rozmieszczenie, j a k i kształtowa
n i e h a f t u w y n i k a j ą c e niegdyś p r z e d e w s z y s t k i m z j e g o
f u n k c j i zanikło p r a w i e zupełnie n a r z e c z s t r o n y d e k o
r a c y j n e j i e s t e t y c z n e j ; zatraciła się też f u n k c j a s p o
łeczna i s y m b o l i c z n a h a f t u . W y s t ę p u j ą c e w n i m m o
t y w y i k o l o r y s t y k a są już t y l k o p o w i e l a n y m
elemen
tem zdobniczym, dobieranym zgodnie z i n d y w i d u a l n y
m i u p o d o b a n i a m i w y k o n a w c y . Tego t y p u przykłady w i
d o c z n e były m i ę d z y i n n y m i n a o p l e c k u i c z e p e c z k u o p o l
s k i m , n a k o s z u l i męskiej z o k o l i c J u r k o w a (nowosądec
k i e ) , noszonej r z e k o m o w X I X w . , n a k o s z u l i k r a k o w
s k i e j w y k o n a n e j p r z e z autorkę z Pszczyńskiego, n a c h u s t
ce z P e ł t ( K u r p i e P u s z c z y B i a ł e j ) , n a k o ł n i e r z y k u i k o
szuli z Szadka z o k o l i c y Łomży i Kadzidła (na K u r
piach) i w i e l u eksponatach odrzuconych przez j u r y .
K o n k u r s n i e poszerzył w i s t o t n y sposób naszej w i e
d z y o przeszłości. N i e w i e l e b o w i e m p r z e d s t a w i o n o n a
n i m eksponatów, które można zaliczyć do a u t e n t y c z n e g o
p r z e k a z u f o r m d a w n i e j s z y c h . S z k o d a więc, że p o d e j m u
jąc
t a k o g r o m n y wysiłek o r g a n i z a c y j n y n i e r o z s z e r z o
n o p r o g r a m u k o n k u r s u n a t y l e , b y pozyskać istniejące
jeszcze o r y g i n a ł y d a w n e g o h a f t u p r z e t r w a ł e w t e r e n i e .
Z a k i l k a l a t m o ż e i c h j u ż n i e być...
W nadesłanym m a t e r i a l e d o m i n o w a ł y h a f t y i częś
ci s t r o j u , które są jeszcze u ż y w a n e n a w s i i k t ó r e w y
k o n u j e się w o b e c n y c h czasach. Szczególnie b o g a t o p o d
t y m w z g l ę d e m w y p a d ł o Opoczyńskie prezentując duży
z e s t a w k o s z u l , p o d o b n i e j a k K u r p i e Puszczy B i a ł e j ;
Ł o w i c k i e dostarczając różne części s t r o j u , d a l e j C i e s z y ń
s k i e ze s w y m i ż y w o t k a m i i B e s k i d Śląski z k o s z u l a m i
i kabotkami, Sieradzkie z zapaskami, Szczawnickie
—
z p o r t k a m i i k a m i z e l a m i , G ó r n y Śląsk — z z a p a s k a m i .
Interesujące b y ł y r ó w n i e ż h a f t o w a n e części s t r o j u , w y
k o n y w a n e d l a z e s p o ł ó w f o l k l o r y s t y c z n y c h i różnego r o
d z a j u wystąpień r e g i o n a l n y c h ( n p . h a f t y ż y w i e c k i e , są
d e c k i e , niektóre podhalańskie, s p i s k i e , o r a w s k i e , l i m a
n o w s k i e , łąckie).
Ostatnią g r u p ę wśród nadesłanych e g z e m p l a r z y z a j
mują t e , które w y k o n u j e się d l a szerszego o d b i o r c y , n i e
k o n i e c z n i e z w i ą z a n e g o z określonym r e g i o n e m , t r a k t u
jącego h a f t y j a k o r o d z a j pamiątki l u b ładny p r z e d m i o t
c o d z i e n n e g o użytku. M a m t u t a j n a myśli p r z e d e w s z y s t
k i m k u j a w s k i e f a r t u c h y , złotem h a f t o w a n e czepce k a
s z u b s k i e , kołnierze i k r e z y k u j a w s k i e c z y k a l i s k i e i t p .
K o n k u r s , z g o d n i e z p r z y j ę t y m i założeniami, p o z
w o l i ł w y p o w i e d z i e ć się współczesnym h a f c i a r k o m . P r z y
niósł też k o p i e z a b y t k o w y c h okazów. W y k a z a ł
zatem,
że umiejętności h a f t o w a n i a n i e zaginęły w t e r e n i e . N a
i l e j e d n a k prezentują o n e s t a n z a c h o w a n i a t r a d y c y j n e
go h a f t u n a częściach s t r o j u noszonego w Polsce i w j a
k i m s t o p n i u jest on w y k o r z y s t y w a n y ,
pytania te po
zostały bez o d p o w i e d z i .
107
II.
12. K o s z u l a
m a s k a , d r e l i c h , w y k . A n n a R u a k a , J a w o r z y n k a , w o j . b i e l s k i e . I I . 13. K o s z u l a b o b i e c a , l e n , n o s z o n a
w l a t a c h 1860—1919, w y k . M a r i a K o z ł o w a , B a r a n ó w , w o j . s a n d o m i e r s k i e .
P R Z Y P I S Y
J a n M a n u g i e w i c z , Polskie
stroje
ludowe,
[album]
Ł ó d ź 1954.
Atlas
Polskich
Strojów
Ludowych
— poszczegól
n e z e s z y t y z a w i e r a j ą k o l o r o w e t a b l i c e prezentujące s t r o
je opisywanej grupy
etnograficznej.
H a f t ludowy
(Katalog wystawy), M u z e u m Etno
g r a f i c z n e w T o r u n i u , T o r u ń 1979, s. 6.
M a r i a Przeździecka, Zagadnienie
genezy
haftów
kaszubskich,
„Polska S z t u k a L u d o w a " , R. 12, 1958 n r
3. s. 131—150.
Eugeniusz
Frankowski,
Złotogłowie
kaszubskie,
„ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , R. 8, 1954 n r 3, s. 148—161.
Barbara
Bazielich,
Złote
hafty
w
tradycyjnej
odzieży na Śląsku, B y t o m 1973.
t e j ż e , Z badań terenowych
nad cieszyńskim
haf
tem
ludowym,
K a t o w i c e 1958; tejże, Z badań
tereno
wych
nad haftem
ludowym
w powiecie
bielskim,
Ka
t o w i c e 1962.
J a d w i g a Ś w i ą t k o w s k a , Strój
łowicki,
[ w . ] Atłas
Polskich
Strojów
Ludowych,
Mazowsze
i
Sieradzkie,
z 2, L u b l i n 1953; A n i e l a Chmielińska, Księżacy i ich
strój, W a r s z a w a 1930.
Barbara
Bazielich,
Ludowe
wyszycia
techniko,
krzyżykową
na Śląsku, B y t o m 1966, s. 141—142.
Franciszek
K o t u l a , S t r ó j rzeszowski,
[ w . ] Atłas
Polskich
Strojów
Ludowych;
Małopolska,
z. 3, L u b l i n
1951; tenże, S t r ó j łańcucki,
tamże, z. 4, L u b l i n 1955.
N a k o n k u r s ogłoszony w 1974 r. p r z e z M u z e u m
O k r ę g o w e w R z e s z o w i e n i e nadesłano a n i j e d n e g o i n
1
2
3
4
5
6
7
8
9
1 0
1 1
Fot. B.
teresującego p r z y k ł a d u współcześnie w y k o n a n e g o h a f t u
z t e g o r e g i o n u ; p o r . Haft
ludowy
i koronka
w
woje
wództwie
rzeszowskim,
( k o m e n t a r z w y s t a w y oprać. A n
n a T a r g o ń s k a ) , R z e s z ó w 1975.
W s p o m i n a o n i c h O. K o l b e r g , Mazowsze.
Obraz
etnograficzny,
t . 1—4, K r a k ó w 1885—1888; K . W ó j c i c k i ,
Kurpie
— Gocie,
Zarysy
domowe,
W a r s z a w a 1842; M .
Ż y w i r s k a , Hafty
Kurpiowskie
Puszczy
Białej,
„Polska
S z t u k a L u d o w a " , R. 2, 1948 n r 2, s. 25—34; tejże, Strój
Kurpiowski
Puszczy
Białej
( w : ) Atlas
Polskich
Strojóu:
Ludowych,
Mazowsze
i Sieradzkie
z. 1, L u b l i n 1952.
J a n P i o t r D e k o w s k i i , Strój piotrkowski,
(w:) Atłas
Polskich
Strojów
Ludowych,
Mazowsze
i
Sieradzkie,
z. 3, L u b l i n 1954; J a n i n a K r a j e w s k a , Strój
opoczyński,
tamże, z. 4, L u b l i n 1956.
B a r b a r a B a z i e l i c h , Ludowe
stroje
siewiersko-b%dzińskie, ( k a t a l o g w y s t a w y „ S t r ó j z a g ł ę b i o w s k i " ) Będzin
1971.
Franciszek
K o t u l a , Strój
rzeszowski,
op. c i t .
A n n a K o w a l s k a - L e w i c k a , Haft
biały na
Podhalu,
„Polska S z t u k a L u d o w a " , R. 1 1 , 1957 n r 4, s. 229—24S.
A d a m G l a p a , Strój dzierżacki,
( w : ) Atłas
Polskich
Strojów
Ludowych,
W i e l k o p o l s k a , z. 2, L u b l i n 1953; t e n
że, Strój
międzyrzecko-babimoski,
tamże, z. 4, L u b l i n
1956.
H a l i n a M i k u ł o w s k a , Strój
kujawski,
tamże, z. 3,
L u b l i n 1953.
A d a m G l a p a , S t r ó j szamotulski,
tamże, z. 1, L u b
l i n 1952.
1 2
1 3
1 4
1 5
1 6
1 7
t a
19
Olechnicki