http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/163.pdf
Media
Part of Muzea / LUD 1958/59 t.45
- extracted text
-
z
M
410
cenne, które powinny znaleźć się w przyszłej historii literatury
polskiej.
W niej miłuje autor pokazać, ze humorystyka
literatury
polskiej to nie
tylko humorystyka
literacka
klas panujących,
lecz w równym stopniu,
l~żąca u podłoża polskiej humorystyki
narodowej,
oryginalna
i wysoka
artystycznie
humorystyka
ludowa, ccalala zaledwie w szczątkach
zachowanych ułamków literatury
ludowej.
Aleksander
Zyga
E
A
•
SPRAWOZDANIE
MUZEUM
Z
DZIAŁALNOSCI
ARCHEOLOGICZNEGO
I
DZIAŁU
ETNOGRAFICZNEGO
ETNOGRAFICZNEGO
W
ŁODZI
Muzeum Etnograficzne
w Łodzi powstało w .r. 1930 z istniejącego
od
r. 1911 Muzeum Nauki i Sztuki. Po II wojnie światowej wyodrębniły
się
dwa oddzielne muzea: Archeologiczne i Etnograficzne, mieszczące się w jednym gmachu przy Placu Wolności 14. W 19:56 r. oba muzea zostały połączone
i utworzono Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne
z działami: Archeologicznym, Etnograficznym
i Numizmatycznym.
Dyrekcja, personel administracyjny,
techniczny
i pomocniczy
są wspólne, kierownictwo
naukowe
i personel
naukowy cddzielne. Personel naukowy Działu Etnograficznego
składa się z 11 os6b.
Z b i o r y Działu Etnograficznego
liczą 11.313 eksponatów, w tym obok
eksponatów z zakresu etnografii polskiej znajduje się kilkadziesiąt
eksponatów pozaeuropejskich.
Najbogatszy
z działów, dział stroju i tkanin, liczy
4567 eksponatów,
cJział sztuki 4694 eksponaty,
dział gospodarki
2052 eksponaty.
EI,sponaty
pochodzą
z całego kraju,
najlepiej
jednak
reprezentowany
jest teren woj. łódzkiego. W zakupach planuje się przede
wszystkim uzupełnienie
zbiorów z Polski centralnej,
a w związku z realizowaniem
skansenu
rozbudowany
zostanie
specj alnie dział przemysłu
i przetwórstwa
ludowego.
W y s t a w a. Obecna wystawa została otwarta w lutym 1957 r. Scenariusz wystawy został tak pomyślany, żeby rozporządzając
stosunkowo niedużą przestrzenią,
wydobyć i pokazać to wszystko, co dla kultury ludowej
jest najbardziej
istotne, tj. zakres umiejętności i technik związanych z gospodarką,
technik
rękodzielniczych
i artystycznych,
proces
przemian
zachodzących
na wsi od końca XIX w., oraz wpływ twórczości ludowej
na twórczość ogólnonarodową.
Wystawa mieści się w 8 salach i korytarzu
(powierzchnia
ogólna wyst.awy wynosi 385 m2). Chcąc powiązać wystawę
etnograficzną
z archeologiczną ze względu na to, że muzea tworzą obecnie
jedną placówkę, poświęcono pierwszą salę na przedstawienie
okresu feudalnego, wypełniając w ten sposób lukę między okresem badanym przez archeologię i etnografię. Materiał umieszczony w tej sali stanowią głównie ilustracje, które przedstawiają
życie, pracę i dolę chłopa w tym okresie. Oprócz
nich umieszczono
tu również
kilka eksponatów
(pług koleśny,
bronn
laskowa, stępy) pochodzących wprawdzie z drugiej połowy XIX w., używar.ych jednak niewątpliwie już znacznie wcześniej. Sala druga ma na celu dać
412
syntetyczny
obraz ludowej kultury tradycyjnej.
Wysul:ię:e w :1.ie! zaga~cienia dotyczą kultury
całego kraju,
bez uwzględmema
zrozmcowama
regionalnego.
Salę otwiera tablica z ukazem uwłaszczeniowy~.
Pierwsza
część sali poświęcona jest drugiej polo\vie XIX w., kIedy pozlOm kultury
był jeszcze niski, a wieś \v dużym stopniu samo\vys.tarc.z~l~a. Pokazane są
tu prymitywne
narzędzia
i sprzęty, wylwnane
na)Częscle] przez samych
gos~odarzy, craz proste zarówno w kolorach jak w. uszyciu części ubrania.
W drugiej części sali pokazana jest wieś z pierwsze) polowy XX w. o wyz-
413
•
I
•
ekspozycji w salach poświęconych regionom jest podobny. Duża fotografia
umieszczona na pien'v"szym planie wprowadza
w charakterystyczny
kraj··
obraz,
mapa
zaś pokazuje
położenie
i wielkość,
tabela
użytkowania
ziemi - stosunki gospodarcze, a fotografie i eksponaty zaznajamiają
z budownictwem,
sprzętami,
narzędziami
i sztuką. W sali opoczyńskiej
dld
bliższego zaznajomieni~
ze wsią pokazano fragment
izby, w podhalańskiej
I
RyC'. 1. Narzędzia rolnicze. Fragment
wystawy
etnograficznej
w Muzeum
Archeologicznym
i Etnograficznym
w Łodzi. Fot. K. Wecel, 1959
szym poziomie kultu;ry, wyrażającym
się w używaniu ulepszonych narzędzI
i rozwiniętej
sztuc~ (meble, strój, wycinanki).
Szereg dużych fotografii
zwraca tu rÓwnież uwagę na bogatą obrzędowość ludową. Zróżnicowanie
regionalne naszego kraju pokazują trzy dalsze sale, poświęcone regionom:
Opoczyńskiemu,
Podhalu i Kurpiom.
Opoczyńskie
zostało wybrane
jako
region najbardziej
charakterystyczny
dla Polski centralnej,
Podhale i Kurpie jako jedne z naj ciekawszych regionów Polski, różniące się jednocześnie
bardzo wyrażnie
zarówno charakterem
jak typem gospodarki.
Schemat
Fragment
Ryc. 2. Wnętrze izby wiejskiej w Opoczyńskiem.
wystawy etnograficznej
w Muzeum Archeologicznym
ficznym \V ł~odzi. Fot. K. Wecel, 1959
Etnogra-
zwrócono specjalną uwagę na pasterstwo,
charakterystyczne
dla regionów
górskich, zaakcentowano
pozatem dużą rolę sztuki podhalańskiej,
zwłaszcza
plastyki
i sztuki taneczno-wokalnej.
W sali kurpiowskiej
podkreślone
zostały dziedziny
gospodarki
związane
z lasem: myślistwo,
bartnictwa,
wytapianie
smoły oraz inne charakterystyczne
dla Kurpiów
zajęcia, j8k
r~'bołówstwo, wytapianie
rudy i bursztyniarstwo.
Regiony te nie obrazują
415
414
pelr.cgo zróżnicowania
regionalnego
Polski, brak mIeJsca zmuszał jednak,
do ograniczenia.
Uzupełnienie
obrazu
kultury
wsi dają
dwie
sale
następne,
pcświf,cone
obróbce drzewa
i garncarstwu,
technikom
należącym co najbardziej
i~totnych dla wsi. Tkactwo pominięte zostało z tej
racji, że fragmentarycznie
pokazano
je w innych
salach. Ekspozycja
poświęcona obróbce drzewa uwzgl€;dnia tokarstwo,
stolarstwo,
ciesielstwo,
kołodziejstwo,
bednarstwo,
technikę dłubania, trepiarstwo,
plecionkarstwo
i zabawkarstwo.
Fotegrafie
zapoznają z technikami
rzemiosł, a jako uzupełnienie umieszczone ~ą obok odpcwiednie narzędzia i wytwory. 'Wstęp do
sali poświęconej garncarstwu
stanowi gablota, w której umieszczono charakterystyczne
dla poszczególnych
okresów naczynia począwszy od neolitu
GŻ do XVI
w. naszr-j ery. Dalszy ciąg ekspozycji
stanowią
fo~(),;rafie
i rys1mb, które zapoznają ze zmianami, jakie zaszly od czasu poj"1wienia
się garncarshva
do chwili obecnej w technice wykonywania
i wypalania
naczyil
glinianych.
Celem
bezpośredniego
unaocznienia
pracy
garnc'~.rza urządzono
fragment
pracowni
garncarskiej
z używanym
współcześ:Jie kołem
l:ezspOl1C'wym. Naczynia
umieszczone
w dalszych
Gablotach zapo:mają z technikami
zdobienia naczyń glinianych:
gładze.niem,
gJa7.tJrowaniem, malovvaniem
i ryciem. Ostatnia
sala pokazuje
ludową
twórczość artystyczną
i jej wpływ na sztukę ogólnonarodową:
poezję,
muzykli i sztuki plastyczne
oraz próby zastosowania
wzorów ludowych
we wzornictwie przemysłowym.
Pokazano tu proces, jaki przechodzi motyw
dekoracyjny
od pisanki cio tkanin produkowanych
w !ódzkich zakładach
włókienniczych,
wykorzystywanie
wzorów dawnych desek drukarskich
na
wzory dla tkanin i motywów dekoracyjnych
z ludowych czepców w kcro'lkach f?brycz~ych.
W koryt;uzll,
w d'Jżej 14-0 metrowej
gablocie zostały
pokazane stroje ludowe z różnych okolic, a w mniejszych gablotach drobniejs~e akcesoria stroju: czepce, gorsety, pasy, klamry, spinki, wstążki Itp.
Wystawa została wykonana pod kierunkiem
i zgodnie z koncepcją kiere,wnika Działu Etnograficznego,
prof. dr K. Zawis~owicz-Adamskiej,
<:hiorowym wysiłkiem całego ZE'Spo!u naukowego Dzic:łu Etnografii.
Artystyczne
oprncowanie wystawy \'vykonane zostało przez artystę plastyka, p. Roml~a]da J?ckowskicgo.
P r a c e i 11 wen t a r y z a c y j n e. W r. 1953 przeprowadzone
zestało
zes ·'o1c\i, o s>ontn;m
wsz:;stUch
zbicrów.
Ponieważ
większoś-:: zbiorów
posiać ała inwentaryzację
dorywczą, więc w r. 1957 prz~'stąpiono do pelnej
ir,wentaryzacji
naukowej oraz do urza,dzenia magazynów.
P r a c o w n i a f o t o g r a f i c z n a i r y s un k o w a. Dział Etnograficzr:y rosiada jednego fotografa i jednego rysownika.
Wykonują oni zdjqcia
i r:,-sunki zakupionych
dla Muzeum eksponatów,
oraz zdjęcia i rysunld
w tErenie GO archiwl".m, do publikacji
i na wystawę·
A r c h i w u m. Archiwum
wywiadów
zawiera
609 pozycji
(pozycję
stanowi pełny wywiad u jednego informatora),
archiwum fotografii
liczy
f1219 klisz (fotografie
z terenu i fotografie eksponatów). Fotografie eksponatów umieszczane
są na kartach eksponatów,
fotografie
z terenu na kartach terencw}Ch, dla których opracowuje
się katalog dzialowy i katalog
miejscowości.
p r a c o w n i a k o n s e r wat o r ska. Pracownia konserwatorsl{a wspólna dla działów archeologicznego,
etnograficznego
i numizmatycznego
prowadzona jest przez inżyniera chemika. Wykonuje ona konserwację
zabytków drewnianych,
metalowych
i kOEserwację tkanin. Reparacje
i drobne
rekonstrukcje
wylwnywane
są w ramach Działu przez laboranta
pod kierunkiem jednego z pracGwników naukowych,
który specjalizuje
się w tej
dziedzinie.
B i b l i o t e k a. Biblioteka Działu Etnografii liczy 3143 tomy i 137 czasopism. W wydawnictwach
zwartych
tylko część stanowią
prace ściśle
etnograficzne.
Od r. 1957 DziCJ.łEtnografii prowadzi wymianę wydawnictw,
dzięki czemu otrzymuje
szereg czasopism z placówek etnograficznych
zagranicznych.
P r a c e t e r e n o 'N e prowadzone przez Dział Etnografii są dwojakiego
rodzaju:
1. Badania penetracyjne
typu inwentaryzacyjnego
i 2. badania
~tacjonarne. Oba rodzaje badań zaplanowane
są na szereg lat i obejmują
tHen. całego wojEwództwa lódzkiego z włączeniem powiatu oPoczY!'Jskiego
i terenów granicznych.
Bada~ia penetracyjne
prowadzone od r. 1955 mają
na celu rejestrowanie
fakt6w kdturowych
charakterystycznych
dla danego
terenu w dziedzinie kultury materialnej,
duchowej i społecznej. Do chwiii
obecnej przebadano 78 wsi w pow. łaskim, sieradzkim, wieluńskim,
łęczyckim, tureckim, kaliskim, radornszczańskim,
częstochowskim
oraz na pograniczu Wielkopolski i Sląska Opolskiego. Zebrany materiał dotyczy budowniciwa, rzemiosł, rolnictwa,
stroju i obrzędowości,
poza tym zanotowano
niektóre
fakty językowe,
związane z wyżej wymienionymi
problemami
i z grupami etnograficznymi.
występującymi
na badanym terenie. Material
ten pozwoli wytyczyć zasięgi kulturowe,
poza tym stanowi on podstawę
Cia opracowania
poszczególnych
zagadnień. Drugą formę badań stanowią
badania stacjonarne, zmierzające do opracowania
regionów etnograficznych
ze wzgh;:du na ich odrębność kulturową. Badania te prowadzone są systematycz:lie w różnych częściach województwa
w wybranych
wsiach ,'.'edb.l.:;
jednolitego planu, obejmującego
podstawowe
zagadnienia,
dotyczące kultury ludowej (gospodarka, budownictwo,
strój, rzemiosła, obrzf;dy, wierzenia i zwyczaje)
z uwzględnieniem
zagadnień
specjalnych
w zależności
od warunków
lokalnych
(rybołówstwo,
garncarstwo,
flis itp.). Specjaln'1
uwagę zwraca się na stopień samowystarczalności
wsi dawnej i dzisiejszej. Badania stacjonarne
w latach 1955-1956
prowadzone
były w po,,:.:
rawsko-n:azowieckim
(wieś JasieiJ), sieradzkim
(wieś Klonowa) i wieluńskim (wieś Załęcze). W 19S9 r. planowane
są baclania w wybranej
wsi
w pow. radomszczańskim.
W r. 1958 podjęto wspólnie z Zakładem Etno-
grafii U.L. pracę na temat: "Odpust i ja~mark ~v ~tud.ziannie",
mającą na
celu przebadanie
zasięgów i roli kontaktow
z mn:! zw!ązanY~h.
.
Oprócz zespołowych prac, do jakich należą zarowno badama stacJonarne
jak penetracyjne,
prowadzone
były z ramienia
Muzeum prace mdyw!-
,
Fragment
Ryc. 3. Warsztat garncarski.
wystawy
etnograficznej
w Muzeum Archeologicznym
graficznym
w Łodzi. Fot. K. Wecel, 1959
Etno-
dualne, z\'iiązare
z zainteresowaniami
foszczególn~'ch
rracownil(ów.
:\Igr
Dekowski przeprowadzał
badania nad strojem w pow. sieradzkim,
piotrkowskim i wieluńskim,
mgr Lech badania dotyczące ludowych
urządzel:l
przemysłowych
na terenie woj. łódzkiego, mgr Lechowa i mgr l\Iikołajczykn'i'ia badania nad tkactwem
chałupniczym
w Dłutowie, mgr )iIi~ińsk"
nad rybołówstwem
na Pilicy.
p li b l i Ie a c je. Od r. 1957 Dział Et.nograficzny
Muzeum wydaje rocznik:
Seria Etncgraficzna Prac i Materiałów i\<luzeum Archeologicznego
i EhH'graficzneg·o. Do chwili obecnej
ukazały
siG dwa tomy. Zawierają
OIP
opracowlmia
z badar! stacjcnarnych
i z badał1 indywidualnych,
prowHdz':'··
nych na terenie woj. łódzkiego. Wspólnie z Wydziałem Kultury
P.\V.R.l\.
wydano dW8. katalogi wystaw:
"Sztuka ludowa woj. łódzkiego - I:.ód~.
10.57"' j "Sztuka
LUGowa woj. łódzkiego - Warszawa,
1958". Praccwnicy
Działu Etnograficznego
drukują poza tym swoje prace w Łódzkich Studiach
Etnograficznych
oraz w publikacjach
wydawanych
przez P.T.L. i I.H.K.;Vr.
P.A.N.
P r 8. C c p o p u l a r y z a c y j l' c. Prace popularyzacyjne
sc! pY'C',':?-:i;:::rn:_'
'wspólnie z Wydziałem
Kultury
P.vV.R.N., Polskim Towarzystwem
Ludoznawczym,
Szkolnym
"v'ojewódzkim
Ośrodkiem
KrCljoznawczo- Tur::styczn::m, Zakładem Etnografii U.Ł. i Wytwórnią
Filmów Oświatowych.
\V~półprace1 ta pozwala na podejmowanie
akcji, wymagających
\Vjq:'.sz~-ch £',\11duszy, jc;Kimi L\.J2.c •.'m nie dysponuje.
V/klad l\Iuzeum polega na o::)raCO\\'8.niu danego
zagadnienia
cd strony
naukowej,
organizacj2~
i finan:~c":
.....
ar'1eE1 Z:::ljrr:u;;e
:::(1 zajntEr0~GV,:a~a
inst..vtucj~ł,
Do ~)r2.C ~!o)u1;::ryzacyjnych
oprócz al,cji odczyto\vej
wpro\vadzone
zostały formy lWW'.
mające na celu szkolenie nauczycieli
i pracowników
kulturalno
OŚ'A·h;to··
'}:.~.-ch; Opi·2kę ~ad 1.\vórcami
ludo\vymi
oraz pO.moc przy opraco\vyw~;\1:1iu
filmów etnograficznych.
Prace szkoleniowe
dla szkół zawodowych,
~t'.l·
dium ped<:gogicznego i liceum pedagogicznego
prowadzone
były w latc~ch
1956-57
wspólnie
z sekcją geografii
Wojewódzkiego
Ośrodka
Szkolenia
Kadr Oświatowych m. Łodzi. Miały one na celu zapoznanie z problematy}q
etnograficzną
i możliwościami
wykorzystania
materiału
etllografic?nego
na lekcjach geografii. W r. 1958 zapoczątkowano
współpracę
ze Szkolny;"):!
Wojewódzkim Ośrodldcm Krajoznawczo-Turystycznym,
zmierzającą
(:0 nacania odpowiedniego
kierunku
Szkolnym Kołom Krajoznawczo-Turyslyc:>:nym przy liceach pedagogicznych.
W lecie 195& r. urządzono dla młodzieży
ostatnich k12~; licealnych fod kierunkiem
jednego z pracowników
nauko ..
wych lVluzeum. mgr ,T. Lecha, dwa ówutygodnio'.\"e
obozy liczące po ;10
uczestników, jeden w dolinie Bzury, drugi w powiecie limanowskim.
P'.<:eJ
wyruszeniem
na obczy uczestnicy zaznajomili
się z podstawowymi
z,-1gadnieniarni kultur." lucim.\-ej i bvestionariuszern.
wedfug którego miały byr;
prowadZ01,e bada:1ia. Zebrany materialobejmuje
469 stron zeszytowych
wywiadó\v,
l2:! n'sunki
i 54 fotografie. Uczestnicy obozów natrafili
p)"Z~'27 "Lud",
t. XLV
418
419
tem na cenne zabytki, które Muzeum zakupiło do swoich zbiorów. W 1959 r.
projektowane
są trzy tego rodzaju obozy wędrowne. W r. 1957 został zorganizowany w Muzeum łącznie z Wydziałem Kultury P.W.R.N. kurs dla
pracowników Wydziałów Kultury P.R.N. woj. łódzkiego. Oprócz wykładów
i dyskusji objął on: zwiedzanie muzeum łódzkiego i łowickiego, zaznajomienie z zabytkami kultury w terenie i z warsztatami
pracy t'"vórców ludowych. W ramach
opieki nad twórcami
ludowymi
urządzono
wspólnie
7. wydziałem
Kultury
P.W.R.N. kilka konkursów
i wystaw: w r. 1957
konkurs
na artystyczne
i ludowe wyroby
pamiątkarskie,
obejmujący
teren całego wojE.wództwa i konkurs sztuki ludowej w pow. wieluńskim.
W r. 1958 zorganizowany
został pokaz i instruktaż
wycinanek
łowickich
w szkol ach pcw. łowickiego, który miał na celu zapoznanie
młodzieży
szkolnej z tradycyjną
wycinanką
tego terenu. Najważniejszym
osiągnięciem omawianej współpracy było zorganizowanie w r. 1957 wystawy sztuki
ludowej woj. łódzkiego dla woj. kieleckiego, a w r. 1958 Wystawy sztuki
ludowej woj. łódzkiego dla woj. warszawskiego.
Dla obu tych wystaw
zostały wspólnie opracowane
scenariusze
i katalogi. W wyniku współpracy z Wytwórnią
Filmów Oświatowych
i Kroniką
Filmową
zostały
wykonane cztery filmy krótkometrażowe:
"Turo!l", "Z żywym kurkiem
po dyngusie" ,.Tkactwo chałupnicze
w Dłutowie"
i "Jarmark
i odpust
w Studziannie".
Dział Etnograficzny
Muzeum Archeologicznego
i Etnograficznego
ma
duże trudności związane ze zbyt szczupłym lokalem, co odbija się bardzo
niekorzystnie
na pracowniach
i magazynach.
Trudności te będą w przyszłości usunięte
dzięki budcwie nowego skrzydła,
która rozpoczęła
się.
.iuż v.' drugiej połowie 1959 roku.
Maria Mis!ńska
EKSPOZYCJA
ZABYTKOW SZTUKI LUDOWEJ
W MUZEUM W KWIDZYNIE
POWISLA
Stosunkcvio dobrze Zl1ana jest sztuka ludowa lE.wobrzeżnego Pomorza
Gdańskiego, szczególnie kaszubska, natomiast o kulturze i sztuce ludowej
prawobrzeżnych
regionów województwa gdańskiego dotychczas pisał jedyde ks. dr Władysław Łęg a w swojej cennej pracy pt. ,.Ziemia Malborska"
wydanej przez wielce zasłużony Instytut Bałtycki w 1933 r. Przedwojenn~
muzea niemieckie w Elblągu, Malborku i Kwidzynie miały wśród swoich
zbiorów pewną niewielką ilość eksponatów sztuki ludowej, niestety zaginęły
one prawie doszczętnie w czasie ostatniej wojny, w jej końccwej fazie.
Najwięcej
zabytków
ocalało spośród zbiorów byłego "Heimatmuseum"
w Kwidzyniu, którego kustosz vValdemar Heym b~ł wnr,w:Jzie
archeologiem, jednak zgromadził także pokaźny zbiór cennych zabytków etnograficznych z powiatu kwićzyńskiego,
sztumskiego, malborskiego
a nawet elbląskiego. W 1956 r. autor niniejszej notatki stworzył dział etnograficzne:
Muzeum w Kwidzynie, urządzając jego wystawy według wskazówek prof.
Bożeny Stelmachowskiej
z Uniwersytetu
Mikołaja Kopernika w Toruniu.
Muzeum mieści się w zamku dawnej kapituły biskupstwa
pomezańskiego
i przylega do pięknej zabytkowej
katedry 1.
W najpiękniejszych
pomieszczeniach
zamku kwidzyńskiego
urządziłem
wystawę sztuki ludowej. U wejścia do działu etnograficznego
zostały wystawione serwety z szarego płótna, zdobione białym haftem w motywach
opartych na wzorach haftu kwidzyńsko-sztumskiego,
malborskiego i elbląskiego, zachowanych w materiałach
archiwalnych
muzeum, pochodzących
z okresu międzywojennego,
sprzed pierwszej
wojny światowej
a nawet
z XIX w. Serwety te jak również komplet wielkich serwet dla Powiatowego
Domu Kultury
w Kwidzynie
wykonała
ludcwa hafciarka
J. Izdebska
spod Elbla,ga. Inicjatorem
rróby zastoscw,mia
!1"rtywów dawnego białego haftu ludowego Powiśla i ziemi elbląskiej jest Wojewódzki Dom Twórczości Ludowej w Gdańsku. W pierwszej, mniejszej sali wystawy sztuki
ludowej znalazły się dwie gabloty ze starymi drewnianymi
formami do
pierników, pochodzącymi?
XTX w. z Kwidzynia, Gardeji, Ryjewa i innych
małych osiedli miejskich Powiśla 2.
Najwyższym kunsztem snycerskim odznacza się forma pawia, prządki,
pary pod drzewem życia i inn. Ludowego przypuszczalnie
pochodzenia sa
prymitywną
techniką wykonane formy z emblematami
sakralnymi
czy tei
postacie, naiwnie umieszcz·:me ),ad bl~mkami zamczy:,ka o trzech vJi0źach
i bramie okratowanej.
Na pionowym szlaku szarego płótna umieszczono naj ciekawsze przykłady ludowego
p l e c i o n k a l' s t waz
korzeni. Bliźsze zapoznanie się
z zabytkami nie"prawiap.ego dawl'o na Powiśl'.) nleckn!:.a.rs',wa wskazuje na
wyraźne i bliskie analogie do plecionkarstwa
kaszubskiego, które we wsi
Wdzydze przetrwało
do dziś i w wyrobach pamiątkarskich
plecionkarki
Knutowej i jej zespołu we Wdzydzach. Trzeba podkreślić, źe plecionkarstwo
takie było charakterystyczne
dla kultury ludowej dawnych Prusów. Zresztą
w układzie nawarstwień
kulturowych
zespołów etnicznych
dolnej Wisly
i Nogatu obok odwiecznego szlaku Wisły, zaznacza się drugi, krzyźu'jący
się szlak powiązań kulturowych,
biegnący równolegle do wybrzeźa morskiego.
l Warto
podkreślić,
że wśród administratorów
tego swoistego
państwa
biskupiego
(pierwsi
biskupi
tytułowali
się Jan T, Jan II itd. a miasto
Kwidzyn
w swym herbie
zachowało
insygnia
biskupie)
był po wojnie
trzynastoletniej
Polak
Wincenty
Kiełbasa.
Po spustoszeniach
wO.iennych
ludność
polska,
której
obecność
stwierdzają
żródia
historyczne
jeszcze
przed przybyciem
krzyżaków,
została
zasilona
nową falą
osadnictwa
chłopskłego
i szlachecl'iego.
'Najpiękniejsze
z tych
form
zostały
sfotografowane
przez
fotografika
Zbiorów
Wawelskich
p. Kolowcę·
Warto
nadmienić,
że zdjęcia
eksponatów
sztuki
ludowej
muzeum
kwidzyńskiego
został:,'
wykonane
na zlecenie
Polskich
Wydawnictw
Muzycznych
dla
wykorzystania
do oprawy
graficznej
zamierzonych
wydań
pieśni
ludow:,'ch.
421
420
Xast:pn:\ plal"za ścienna jest poświęcona c er", m i :,::ludowej Powiśla.
\\' nowoczesnej
gablocie znajdują
się dzbany i dwojaki
a na pionowym
szlaku przykłady
łudowych,
malowanych
kafli piecov;ych.
Najpełniejsz,"
W}TClZ
Clr\y<mu osiągają kafle zdobione motywami
floryst}'cznymi,
szcz'.~gólnie kwiatow, lecz bardzo interesujące
są także kafle, zdobione postaciami ptaków i zwierząt albo scenami z życia codziennego
ludu PowELl.
Kobieta wiejska
z wiadrami
wody na nosidłach
używanych
na Powiśle;
w tej samej postaci co i na pozostalym
obszarze Pomorza
Gdaliskiegr;,
chłop, prowadzący knura, są to sceny utrwalone
.na kaflach, nawiązuj:y:ych
niewątpliwie
do warmijskiej
sztuki ludowej.
Przyoknie
umieszczono gabłotę zawierającą
bogato zdobione form." e'o
masła, różnych l;:sztaHć:w, oraz narzędzia dwustronne
do gładzenia i \\ic;iskania do formy i rowkowania
spodniej powierzchni
bryły masła.
Z opisanej małej sali zwiedzający
wchodzi do okazałej, sklepionej
sali
zamkowej,
całkowici',' poświęcon?j
:',' t u c
1,1 d o \'/ '::'j Powiśla. środc'Jc
zajmują
naj piękniejsze
z zachowanych
malowanych
skrzyń, zdobionych
przeważnie moty\vami roślinnymi
na ciemniejszym,
przeważnie
ni bieskim
tłe; j(c:ioa ze skr;::;:\ je:,l zdooion", scenami fantast\ c:mymi na tle pejza:~u
egzot} cznego, co prz}'pcmina
dzieła śląskiego malarza
samouka
Ociepk.i.
Na pierwszej
ścianie przy' wejściu są zawieszone
na pionowych
szlakac"l
płóciennych
stare drewniane.
bez części metalowych,
misternie
rzeżbione
klocki-stemple
do drukowania
tkanin prymitywnym
sposobem. Na naszyth
ziemiach
technika
ta już dawno zamarła,
natomiast
wśród Łużyczan,
mieszkających
w Niemieckiej
Republice Demokratycznej
w okolicach niegdyś Budziszyna
przetrwała
i jest stosowana
przy wyrobie ich pięknyc\l
słowiańskich
strojów
ludowych 3, Pomiędzy
szlakami
ze stemplami
do
druku tkanin zostala umieszczona malowana
szafa ludowa o rrostym
\Vvtworn}'m
kształcie,
malowana
w kolorze
ciemnoniebieskim
i zdobiona
czerwonymi motywami
roślinnymi.
Przy następnej
ścianie są ekspOllOWan(;
s k l' Z Y n i e l u d o \v e. zdobione
polichromią;
na wszysl kich skrzyniach znajdują
się okazale dzbany pochodzące z warsztatu
garncarskiego
kwidzyńskiego
centmika
Abrahama,
Ceramika
ludowa już od dawna Z~marła
na Powiślu,
była niegdyś jedną z najpełniej
wykorzystywanych
form artystycznych
wypowiadania
się ludu Powiśla i przypuszczalnie
byla
całkowicie,
albo przynajmniej
w przeważającej
części pochodzenia
rodzimego, Male warsztaty
garncarskie
zdobiące
swoje wyroby
w XIX w.
były rozsiane na całym Powiślu a w muzeum kwidzyńskim
art}'styczne wyroby ludowe znajdują się nietylko w dziale etnograficznym,
lecz także w innej wielkiej sali, poświęconej wyłącznie ceramice obejmującej
takż powiat
~ \V dawnym Gin1nazjl.lm Polskim
Vol
l\:\vidzyni u \v latach 1937-1939 uczyla si~
razem
z młodzieżą
polską
I(rupa
młodzieży
łużyckiej:
co tydzień
oczywiści"
konspiracyjnie
przyjeżdiaH
wykładowcy
historii
i kt1ltur~: !użyckie,i, którzy
swe prelekcje \\"~'głaszali
po łużycKu.
elbłąski ze słvnnym Toll':l"nickiem włącznie, Na ścianie dłuższej, znajdu.je
si~ uszeregowany
wybór bogatej kolekcji drewnianych,
ozdobnie wyrzynaL) ch i zdooionych
deseczek do zatKnięcia na kołowrotku.
P l' z ę ś l i c e st1nowią jeszcze jedno ogniwo, wiążące kulturę
ludową Powiśla z kult.uq
\v-srmijską;
1=0dobna choć nieco odmienna
w wyrazie
kolekcja
przęślic
Ul2jduje się w TvIuzeum w Olsztynie '. Na następnej
z kolei ścianie sali
sztuki ludowej, na pionowych
szlakach plóciennych
są za\Vie~zone klocki
cio druku tkanin, które oprócz rzezanego w drewnie ornamentu
mają także
uzupełniające
części metalowe.
W części środkowej
tej ściany znajduje
się drewniana
kapliczka
w kolorze
ciemnoniebieskim,
zdobiona
z obu
stron rzeżbionym
i malowanym
ornamentem
kwiatowym.
W kapliczc"
zachował ~ię rzeźbiony w drewnie przez nieznanego
rzeźbiarza
ludoweg')
Chrystus Ui;rzyżowany
i Madonny. Są także ocalałe stare rzeźby pochodzące
:~ wiejskich kościolćw Powiśla,
H?r.iert
\Vilczewski
Z POBYTU
W :'>11]
Z S:UM FUER
VOELKERK UNDE
W LIPSKU
",iuzeum fuel' Voelkerkunde
należy do muzeów posiadających
dawną
dobrą tradycję,
Częśc!owo zniszczone podczas wojny szybko dźwiga się
z ruin, wyknując
ogrcmną żywotność, zarówno jeżeli chodzi o pozyskiwanie nowych zbiorów, jak i organizację
licznych wystaw
oraz pracę
naukową·
Kilka tygodni
spędzonych
we wzorowo po~tawionym
muzeum
przynio'10 mi wiele korzyści. Poza głównym celem mojej podróży, jakim było
zebranie
dokumentacji
naukcwej
dla zbiorów egzotycznych
w Muzeum
Kultury
i Sztuki Ludowej w Warszawie,
zaznajomiłam
się z wewnętrzną
pracą dziaiową, a więc ze sposobami pozyskiwania
zabytków,
ich katalo~;owaniem i inwentaryzacją.
Na tym miejscu pragnę podać garść uzyskanych
hlteresujących
informacji.
"V i\luzeum tym cała korespondencja
dotycząca zakupu zabytku spiętq
jest razem i znajduje
się w osobnej teczce, Po zakupieniu
przedmiot
;,ostaje wpisany do księgi wpływów, a w chwili skatalogowania
otrzymuje
numer w rubryce "uwagi", Katalogowanie
prowadzi się w Lipsku na bi\~żąco: Przecimiot
jest również
natychmiast
trwałe
znakowany
lakierem
lub tuszem na metryczce,
Istnieją Gwa rodzaje kntalogów:
katalog księgowy, odpowiadając}'
n,1szej ksi,:di_e inwentarzowej
i katalog kartkowy.
Katalog ksi('gowy posiad<i
dość duży format, mocną, płócienną
oprawę i bywa przechowywany
ze
w7g1ędu :1a swą ogromną w8rtość w zamkniętej
pancernej
szafie. Obiekt:;
. o przęślicach
\\'ój
pewnego
powiśla
fragmentu
i Warmii
szttlki
ogłosił'
ludowej",
J, Grabowski
.. Problem),'"
1952
artykuł
I',
1(70)
pl.
str.
.. 2:..cie
3D.
i roz-
422
I
wpisywane są do niego według wpływu z zachowaniem
podziału na częSCJ
geograficzne. Katalog ten posiada następujące
rubryki: numer porządkowy,
ilość (pod jednym
numerem
może być wpisanych
kilka przedmiotów),
rodzaj przedmiotu, pcchodzenie, rodzaj wpływu (nazwisko lub instytucja).
sposób pozyskania,
numer katalogu
głównego (znak literowy
i numer).
uwa~.
.
Katalog kartkowy
posiada charakter
geograficzny,
np. katalog Oceanii
dzieli się na cztery części zasadnicze:
Australię,
Melanezję,
Mikronezję
i Polinezję. Każda część posiada więc katalog od numeru I do N ... z odpowiednim znakiem literowym (Me dla Melanezji, Mi dla Mikronezji). W tym
obrębie istnieje dalszy podział na poszczególne wyspy. W obrębie wysp
karty układa się chronologicznie, np. wyspa Yap 1907-1937 r. Karta katalogowa posiada następujące
rubryki:
1) numer katalogu głównego, 2) rok
i numer porządkowy
księgi wpływów, 3) numer oryginalny
(w wypadku
zakupu dużego, oznakowanego
zbioru), 4) opis przedmiotu,
5) lud, 6) miejscowość, 7) miejsce przechowania,
8) przez kogo zebrany, 9) od kogo otrzy~any, 10) sposób pozyskania
(kupno, dar). Karty umieszczone są w specJalnych pudełkach,
a w środku ujęte między dwa grube kartony.
Na
zewnętrznej
stronie pudełka wypisane są numery katalogu oraz dat~.
Opisy na kartach katalogowych
są krótkie i zwięzłe, np. "Misa drewniana o kształcie łódkowatym.
Na ciemnobrunatn:ej
powierzchni
wycięte
stylizowane
motywy zwierząt, pomalowane
na kolor biały i czerwony.
Na krawędzi
eliptyczne
rysunki".
Lub: "Maska
z płaskiego
kawałka
drewna, pomalowana
na kolor czarny, czerwony i biały. Oczy z muszli,
powieki z niebieskiego
szkła. Twarz ujęta w frędzle z Włókien traw".
Długi, dokładny opis sporządza się w wypadku
opracowania
naukowego.
czy też publikacji
danego zabytku. Po drugiej niezapisanej
stronie karty
przykleja
się wówczas opis maszynowy
z załączeniem
wykazu literatury
i ma~eriału porównawczego.
Brak opisu wynagradza
umieszczony na każd~j
karCie dokładny rysunek zabytku lub fotografia.
Lipskie Muz'2um Etnograficzne
posiada zaczątek katalogu
rzeczowc"'o
w ujęciu geograficznym.
Poniżej podaję wzór karty katalogowej:
1) num";,r
katalogu, 2) rodzaj przedmiotu,
3) pochodzenie,
4) oznaczenie przez zbieracza, 5) oznaczenie przez muzeum, 6) miejsce przechowania.
StosowanY
~am. syste~ jest niesłychanie
przejrzysty
i gwarantuje
doskonały porządek
l oI'lentacJę
w zbiorach. Krótkie opisy katalogowe, przy jednoczesnym zał~cze~iu.dokładnej
ilustracji, zawierają wystarczające
informacje dla' przedSięWZięCIa wstępnych prac przy organizacji wystawy czy bliższym opracowaniu określonej kolekcji.
Ze względu na organizujące
się w Muzeum Kultury
i Sztuki a I' c h iw u m f o t o g I' a f i c z n e poświęciłam nieco czasu na przejrzenie się temu
zagadnieniu
w Muzeum
Etnograficznym.
Archiwum
fotograficzne
po-o
423
siada swoją ksiE;gę wpływów, a poza tym trzy rodzaje l<atalogów: katalog
bieżący ułożony geograficznie,
katalog negatywów
i katalog fotografii!.
Muzeum posiada w tej chwili jedną w y s t a w ę s t a ł ą, poświęconą
kulturze ludów Oceanii otwartą w 1954 r., a w przygotowaniu
wystawę kultury ludów Azji. Dyrektor Muzeum dr Damm udostępnił mi scenariusz tej
wystawy i sposób przygotowania
ekspozycji.
Wystawa podzielona jest na pięć części: Australię,
Melanezję, Mikronezję, Polinezję i Indonezję, eksponując
kulturę
ludów zamieszkujących
te tereny we wszystkich jej aspektach (od narzędzi pracy do przedmiotów
kultu). W pierwszej sali w niskiej gablocie umieszczona jest mapa Ocean li
wykonana
w pięciu kolorach. Każdy kolor pokrywa się zasięgiem ekspo,nowanych kultur. Wnętrza szaf odpowiadające
kolorem miejscom zakreśionym na mapie, np. dla Australii zielonym, dla Polinezji niebieskim. Stosowana jest zasada ekspozycji przedmiotu
w jego funkcji, a więc opaSki
czołowej na głowie, naramiennika
na ręce. Części te wykonane są z gipsu
i pomalowane
na taki sam kolor, co wnętrza szaf. Bardzo pomysłowe je3t
umieszczenie na wystawie dużego globusa, na którym czerwonym sznurem
otoczone są granice Oceanii.
Obecnie przeprowadza
się montaż wystawy kultury
ludów Azji, przy
zachowaniu
zasady ekspozycji grup kulturowych
w ujęciu ogólnym. Np.
w sali poświęconej Chinom znajdują się następujące
działy: odzież i strój.
sprzęty domowe, zawody tj. rzemiosło, przedmioty
kultu, teatr i muzyka.
Stosuje się następujący
sprzęt wystawowy:
postumenty,
gabloty i szafy.
Są one wąskie, trzydrzwiowe, zamykane hermetycznie, zbudowane z wąskich
ram metalowych
i z dużych tafli szklanych. Stoją we wnękach ścian, bądź
swobodnie na sali. Szafy stojące we wnękach posiadają
tylną ścianę ruchomą, co pozwala na dowolne regulowanie głębokości. Możność operowania
przestrzenią
jest szczególnie ważna w wypadku ekspozycji kostiumów lub
przedmiotów w rodzaju np. sieci rybackich. Szafy stojące na sali otwierają
się z obu stron, pozwalając na swobodny dostęp do eksponatów. Wewnątrz
szaf znajdują
się metalowe ramki, służące do podtrzymywania
szklanych
półek. Światło umieszczone jest we wnętrzu szafy i pada z góry. W Muzeum tym dąży się do wprowadzenia
w szafach również
oświetlenla
dolnego i bocznego i stosowania go w zależności od rodzaju eksponowanych
przedmiotów.
Przy ekspozycji nie używa się ani drewna, ani drutu. Zabytki zawiesza
się na nitkach nylonowych, bądż stawia na szklanych postumentach.
Przy
Wzór karty
katalogu
negatywów;
I) numer
bieżący,
2) format,
3) treść,
4) lud
: miejscowość,
5) akt i numer
oryginalny
(w wypadku
zakupu
dużej
kolekcji),
6)
źródło,
7) notowany
jako a) fotografia,
b) negatyw,
C) klisza,
8) uwagi.
Wzór karty
katalogu
fotografii;
I) numer
bieżący,
2) rok i numer
wpływu,
3)
numer
oryginalny,
4) treść
przedstawienia,
lud,
miejscowość.
5) źródło
wpływu,
6) uwagi.
424
ekspcn-cji
!,to,;uje się manekiny lub gliniane figury w ujęc.\U kindyczi::;m.
/. uwzglĘdnieniem
typu antropologicznego.
Z gipsu wykonuje
siG proste.
i przejrzyste
m ap y
oznaczone
tylko ko;:.turem,
nazwą geograficzną,
a w szczególnych wypadkach
małymi, eharakter\'st:,czny'mi
r:::;unecz)'.:ami.
symbolizl'jącymi
np. rodzaje gospodarki.
Duże zdjęcia i powir:;bzenia
stosuje się nader rzadko. Ponad to nigdzie
nie włdziałam
zdjęć ujętych w passe-partout.
Po raz pierwszy natomiast
zetknęłam
się z podświetlonymi
pozytywami,
wiszącymi
lub leżąc.,.-m!
plasko w gablocie (pozytywy
ujęte są w ramkę drewnianą
i prz:vkryh>
na wierzchu taflą szkła). Mllszę przyznać że ten sposób powiązania
zdjęć
z eksponatami
jest nadzwyczaj
dyskretny
i estetyczny.
Ekspozycję
wystawy
oceniam bardzo pozytywnie.
Eksponaty
dobrane
są umiejętnie,
nie widzi się przeładowania,
ani wielokrotnego
powtarzania
tego samego tematu.
Osobiście mam tylko dwa zastrzeżeni8.
odnośnie
koloru szaf (w Lipsku stosowano biały i czarny, podczas gdy naj naturalniej
wygląda w muzeum kolor szary), oraz odnośnie stoscwania
w ekspozycJi
glinianych figur. O ile mi wiadomo problem figur glinianych
jest obecnie
żywo dyskutowany
i ma wielu przeciwników
wśród muzeologów niemieckich.
Poz<J wystawami
stałymi
Muzeum
Lipskie
organizuje
często
w y~ t a w y c z a s c we
rdwiĘcone
pewnym
w)'odrębnicnym
zagadnieniom. W 1955 r. czynna była wystawa
narzędzi rolniczych
służących do
uprawy
ziemi. Przewodnik
po tej wystawie
został opracowany
przez
ell' Damma i opublikcwany
w XIV tomie "Jahrbuch
des lVluzeums fUGr
Voelkerkunde
zu Leipzig".
Magazyny
aczkolwiek
pod względem przestrzennym
przedstawiają
się
bardzo okazale, nie są jeszcze całkowicie
urządzone
ze względu na brak
odpowiedniego
sprzętu. Większość eksponatów
znajduje
się w skrzyniach.
Są one w miarę potrzeby rozpakowywane
i sortowane.
Przewidziane
jest
li rządzenie
pięciu magazy'1ów, stosownie do zbiorów z pięciu części świata.
Według zamierzeń
magazyny
mają się dzielić na magazyny
pokazowe
i przeznaczone
do studiów o zwężonym zakresie. \V uporządkowanym
magaz.'·nie działu Oceanii zachowany
jest podział geograficzno-rzeczowy.
Duże
pr7edmioty
znajdują
się w szafach, drobne - w tekturowych
pudełkach.
Brol1 powiązana w male pęczki stoi w drewnianych
kojcach. Na tapy i maty
nk~ ma osobnych sprzętów, ale według uzyskanych
informacji,
Muzeum m~l
zamiar trzymać
je zrolowane
na drążkach.
Przedmioty'
nowopozysi{ane
\;mieszcza się w pustych
magazY'n<Jch na prowizorycznY'ch
regal2ch.
:Yluzeum posiada doskonale zaopatrzoną
specjalisty'czną
b i c l i o t e k: ę-.
pr<Jcownię kon~erwator::ką
i graficzną.
Staraniem
D)'rekcji
w:;dC1w<1DV
.~est co roku Jahl'buch
des Museums
fuel' Vcelkerkunde
zu Leip'li~
II' któr\m
poza omówieniem
rocznej działalności,
publikowane
są art:'kul:;.
425
Zun~\v.-:() .\\~lip::)}'~~rnl\llL::eJrn Etnogr:Jfi·:.:znym
jak. i \v innych
m:1L~ach:
JaC:l" zwiedziłam,
uderzyły
mnie
nadzwyczajny
porza,dek
i syst.;matyczność
w układzie zbiorów. a na ""y·~tmvach - jasność i przystf,pność eksponow<Jnych zagadnierl. Dla mnie osobiście tego rodz8ju praktyka
Ok2.zaJa sif, w pracy zawodowEj niezwykle
pomocna ze względu na brak
w naszym
muzealnictvvie
własnego
systemu
opracowania
i ekspozycji
zbiorów egzotycznych.
Krystyna
'.
CZeTi,lCv:skn