Cyfrowa Etnografia

http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/4763.pdf

Media

Part of Kronika / LUD 1946 t.37

extracted text

KRONIKA
LUDOZNAWSTWO W JUGOSŁAWII
1939—1947
Г^-гКт T T o

i »«г»тло T v w l n T o

c i o f o l o

w n . n v

л*»-

JligO^łj^Y/li

TOZV,'

1

-

jała się działalność na polu ludoznawstwa w latach 1939, 1940
i z-początkiem roku 1941 — do wybuchu wojny na Bałkanach.
W niektórych dziedzinach dała się zanotować nawet szersza dzia­
łalność i intensywniejsza.
W Ljubljanie, centrum ludoznawczym w Słowenii, reprezen­
tuje ludoznawstwo jugosłowiańskie «Etnolog», organ tamtejszego
Muzeum Etnograficznego, pozostawał pod redakcją kierownika
muzeum dra Niky Żupanića. W drugim centrum Słowenii, Mari­
borze, skupia się ruch ludoznawczy w tamtejszym muzeum, a wła­
ściwie jego zbiorach etnograficznych, znajdujących się pod kie­
rownictwem Franja Basa oraz w organie «Zgodovinskega druśtva»,
«Gasopisu za zgodovino in narodopisje* (XXXIV — 1939, XXXV —
1/2, 1940).
Duży wpływ na rozwój ludoznawstwa słoweńskiego w tych
czasach wywarła działalność wychowawczo-naukowa dra Niky
Żupanića, który w r. 1940 objął katedrę etnologii na uniwersyte­
cie w Ljubljanie. Katedrę religiologii na wydziale teologicznym
w Ljubljanie zajmował wtedy etnolog prof, dr Lambert Ehrlich
(którego w r. 1940 zabito na ulicy w Ljubljanie).
Poważną rolę w ludoznawstwie słoweńskim, a w szczególno­
ści w systematycznym zbieraniu i badaniu muzyki ludowej, od­
grywa «Instytut folklorystyczny* słoweńskiej «Glasbene matice»
w Ljubljanie pod kierownictwem Franca Marolta. W latach tych

427
organizowano w Słowenii, podobnie zresztą jak w Chorwacji, festivale ludowe, względnie ludoznawcze (np. w Białej Krainie).
Naówczas urywa się w Chorwacji wydawanie, «Zbornika za
narodni zivot i obicaje jużnih Slavena» (wzgl. «hrvatskoga naroda», jak podano w ostatni tomie) przez Akademię jugosłowiań­
ską nauk i sztuk; wyszedł jeszcze tom X X X I I , 1 i 2 (1939 i 1940)
ze streszczeniem przeważnie prac z zakresu literatury ustnej i od­
tąd wydawnictwo to przestało wychodzić. Jeszcze Akademia zdo­
łała oddać do druku W ostatniej niemal chwili przed wojną tom
(jeden z najcenniejszych) znanego dzieła Т. X. Kuhaća: «Jużnoslovjenske narodne popijevke, 1940» pod redakcją dr B. śirolyego
i V. Dukata; wydrukowane arkusze znaleziono po zbombardowa­
niu Belgradu na szczęście nieiisykndznnp
Chorwackie Narodowe Muzeum Etnograficzne w Zagrzebiu
kontynuowało swoją działalność (kierownikiem tego muzeum zo­
stał w jesieni 1939 autor niniejszego artykułu), a mianowicie
w znowiło przerwane w г.. 1935 wydawanie «Etnografskih istrażivanja i %iaÓ. » (tom I I , 1940). Muzeum to próbowało zorganizo­
wać w r. 1940 «Spólnotę prac ludoznawczych*, do której wchodzą
ważniejsze towarzystwa ludoznawcze. Organem tej Spólnoty był
«Glas Narodoznanstvene radne zajednice», którego zadaniem było
udzielanie rzeczowych wskazówek ludoznawcom, przeważnie na­
uczycielstwu (w związku z tym dołączone były do I zeszytu «Glasu» — jedynego jaki wyszedł — 3 specjalne kwestionariusze).
Obok Akademii i Muzeum ważny ośrodek ludoznawstwa sta­
nowi seminarium etnologiczne przy katedrze etnografii oraz kate­
dra religioznawstwa na wydziale teologicznym (prof, dr Aleksan­
der Gahs). W tym czasie seminarium etnologiczne wydaje «Publikacije Etnolośkoga seminara svencilista u Zagrebu»; z wielkim
trudem wydano w r. 1939 pierwszy tom «Oraće spave u Hrvata» —
asystenta seminarium Branimira Bratanica, zawierający część
opisową, klasyfikacyjną i kulturowo-geograficzną tej obszernej
pracy. W wydawnictwie «Matice hrvatska» znajdują się niektóre
publikacje wybitnie ludoznawcze, np. tom V I I I (1939) i IX (1940),
jako ciąg dalszy słynnego zbioru ludowych pieśni chorwackich,
obejmujący pieśni epickie, hajduckie itp., potem mały podręcznik
t

r

428
«Hrvatska narodna glasba» (Pregled hrvatske muzikologije) dra
Bożidara Śirolyego i «Godina dana hrvatskih narodnih obićaja»
( I , I I — 1939) dra Milovana Gavazziego. Na wzmiankę zasługuje
jeszcze «Kreśevo» Augustyna Kristića (1940), mała monografia h i storyczno-etnograficzna tego miasteczka w Bośni środkowej, po­
siadającego odległą i chlubną tradycję.
Poza tym wiele materiału etnograficznego znaleźć można
w czasopismach chorwackich, zwłaszcza z zakresu muzykologii
ludoznawczej w czasopiśmie «Sveta Cecilija».
Do lat tych należą prace wstępne do jednego z najpoważ­
niejszych wydawnictw chorwackich, a mianowicie «Hrvatska enciklopedija», której nie sposób pominąć w przeglądzie niniejszym,
gdyż poświęcono w niej dużo miejsca zarówno etnologii ogólnej,
jak i ludoznawstwu narodów słowiańskich, przede wszystkim zaś
Chorwatów i innych Słowian południowych.
Z działalnością ludoznawczą, ale poza zakresem ściśle fa­
chowym, ma związek organizacja światowa chłopstwa chorwac­
kiego «Seljaćka sloga». Wyrażała się ona w urządzaniu festivalow
(«smotre»), poświęconych niefałszowanej kulturze tradycyjnej,
wyrażającej się głównie w pieśniach, tańcach, ubiorach i zwycza­
jach ludowych. Organizacja ta, korzystając ze współpracy facho­
wych ludoznawców i muzykologów, urządzała wielkie festivale nie
tylko w Zagrzebiu i większych środowiskach, ale i w mniejszych
miastach oraz we wsiach. W r. 1940 zawiązano 1100 oddzia­
łów lej organizacji w całej Jugosławii. Celem tych uroczystości
było zachęcenie chłopów do pielęgnowania tradycji regionalnych
i, o ile się da, do odświeżenia swego dziedzictwa kulturalnego.
Z drugiej zaś strony chciano jak najlepiej manifestować tradycje
chłopskie przed oczami mieszczan, którzy tym sposobem zbliżali
się do życia i kultury wsi i uczyli się ją cenić, z trzeciej zaś strony
ujawniały te festyny zjawiska pierwszorzędnej wartości nawet ze
stanowiska ściśle naukowego. Inna znów organizacja oświatowa
w Zagrzebiu «Klub А В С», zgodnie ze swymi celami oświatowymi
oraz upowszechnieniem kultury ludu w całym narodzie, rozpo­
czyna druk «Pregled etnograf i je Hrvata» Milovana Gavazziego
(ukazał się dotąd zeszyt I , 1940, obejmujący cześć kultury male-

429
rialnej). Jednocześnie ludoznawstwo wchodzi do programu szkół
średnich i w związku z tym pojawia się nowa, choć niedoskonała
jeszcze książka szkolna dla V I I klasy szkół średnich V. Balenovića: «Etnologija» (Zagreb, 1940), następne jej wydanie w r. 1940
przerobione i poprawione, ale zepsute współczesnymi pretensjami
politycznymi .
Zgodnie z całym tym niby ruchem ludoznawczym idzie ręka
w rękę dążenie towarzystw oświatowych w banowinie chorwac­
kiej, żeby nauczycielstwo szkół ludowych zbliżało się z jednej
strony do ludu, jego życia i kultury, z drugiej zaś, żeby się stało
pożytecznym pracownikiem na polu nauki, t j . krajoznawstwa
względnie ludoznawstwa. W związku z tym nakazano każdej
szkole ludowej, tj. nauczycielstwu i młodzieży, opracować «etnografsku spomenicu» (tyle co memoriał ludoznawczy), tzn. życia
i kultury ludu dawnej wsi względnie obszaru.
Celem przygotowania- fachowych sił do kierowania oraz kon­
trolowania takimi pracami, urządzono w Zagrzebiu specjalny (nieslety bardzo krótki) kurs dla inspektorów szkół ludowych. Oprócz
tego kursu w r. 1939/40 było jeszcze kilka podobnych krótkich kur­
sów ludoznawczych dla dziennikarzy i warstw szerszych.
W r. 1940 z inicjatywy prezesa wyżej wymienionej organi­
zacji «Seljaćka sloga» odbyło się w Zagrzebiu zgromadzenie na­
uczycieli, studentów, pracowników publicznych i innych zajmują­
cych się ludoznawstwein.
Poza Zagrzebiem działalność ludoznawcza ogniskuje się
w miastach prowincjonalnych, zwłaszcza tam, gdzie istnieją,
względnie w tych lalach powstają zbiory etnograficzne, np. w mia­
stach: Varazdin, Osijek, Poźega, Dubrownik oraz Split znanych
z drogocennych zbiorów etnograficznych z Dalmacji. Ten, świetną
przyszłość rokujący ruch ludoznawczy w Chorwacji, przerwany
został z wybuchem wojny w kwietniu 1941 г., która zniszczyła
prawie wszystko, co dotychczas osiągnięto.
ł

1

N a u k ę etnologii w szkołach ś r e d n i c h w J u g o s ł a w i i r o z p o c z ę t o
już w r. 1932 (jest to zasługa ś p . prof. T i h o m i r a R. Djordjevica, oraz
książki szkolnej śp. prof. Jovana Erdeljanovica).

430
Żywe środowisko ludoznawcze istniało już dawno w Bośni,
Serajewie, gdzie działalność wydawnicza skupiała się głównie
w «Muzeum krajowym Bośni i Hercogowiny» (a raczej w jego
oddzielę etnograficznym pod kierownictwem Milana Karanovica),
oraz w długoletniej publikacji «Glasnik Zemaljskog muzeja u Bo­
śni i Heroegovini» (Tom L I , 1939, L I I , 1940). Dodać należy, że
Serajewie dosyć miejsca poświęcano przyczynkom ludoznawczym
także i w innych wydawnictwach: kalendarzach, czasopismach l i ­
terackich itp.
Mniejszym ośrodkiem ruchu ludoznawczego w północnej Bo­
śni jest Banjaluka, gdzie naówczas istnieje «Muzau:m bamowiny
wrbaskiej» (pod kierownictwem artysty malarza Spira Bocarića)
ze zbiorami przeważnie etnograficznymi, ale i postronnymi, które
z etnografią zarówno pod względem przedmiotowym, jak i ekspo­
zycyjnym mały mają związek. Wychodzi tu czasopismo «Razvitak», w którym dużo miejsca zajmują-przyczynki etnograficzne,
przeważnie folklorystyczne.
W północnych krajach Jugosławii w ówczesnej Wojwodynie)
działalność ludoznawcza w tych czasach była ograniczona i wąska.
Poważne środowisko etnologiczno-etnograficzne w przedwo­
jennej Jugosławii stanowił Belgrad, który nie tylko kontynuuje
swe prace dotychczasowe, ale rozszerza je i pogłębia. Na uniwer­
sytecie przedstawicielami etnologii względnie etnografii są: prof.
dv Tihomir R. Djordjevic i prof, dr Jovan Erdeljanovic, poza nimi
wygłaszają docenci wykłady na tematy zbliżone do etnografii
(o poezji ludowej, tradycjach socjahio-prawnych, o cinearaeh itp.).
W łych latach kontynuuje żywą działalność również prof, dr Veseiin Cajkanovic na wydziale teologicznym uniwersytetu belgradz­
kiego, jeden z na j czynniej szych folklorystów serbskich.
Intensywną akcję wydawniczą prowadzi też «Serbska kr.
Akademia* w Belgradzie, która w ostatnich latach z okresu wojny
wydrukowała kilka tomów edycji «Srpski etnografski zbornik»:
tom LIY (Milenko S. Filipovic, Obićaji i verovanja u Skopkoj
kotlini, 1939 (LV) jako księga 29 serii Naselja i poreklo stanownis'wa 1940. (LVII) Mihajlo Pelrovic Djerdapski ribolovi, (tom L V I ]
jednak nie ukazał się w druku). W zbiorze «Posebna izdanja» tej

431

akademii wyszła książka V. Gajkanovica: O srpskom vrhovnom
Bogu (1941).
Poza tym rozwija żywą czynność Muzeum etnograficzne
w Belgradzie pod kierownictwem dra Borivoja M. Drobnjakovica,
którego organ «Glasnik Etnograskog Muzeja u Beogradu» dosięga
w latach 1939—1940 tomu X i X I . Zawiera on rozprawy, obfite
przyczynki, notatki, materiały bibliograficzne, biograficzne i inne.
Muzeum wydaje wtedy także «Uputstwa za prikupljanje grade
0 narodnim igrama» (1940, przygotowane przez Milicę S. Janković, kierującą oddziałem tańców ludowych tegoż muzeum. W tych
czasach uśmiechnął się na chwilę los do tegoż muzeum. Zdecy­
dowano bowiem, by zburzyć starą, nieodpowiednią budowlę mu­
zeum, a wybudować nowa, czyniącą zadość wszystkim wymaga­
niom nowoczesnego muzeum etnograficznego. Ale złośliwy rozwój
stosunków nie pozwolił, Ъу się len projekt zrealizował. Ledwie
bowiem zburzono starą budowlę, a muzeum przesiedlono tymcza­
sowo do małego budyneczku, wybuchła wojna i cały plan wznie­
sienia budynku odłożony został na czas późniejszy.
W Belgradzie istnieje zespół różnych badaczy poezji ludo­
wej Słowian południowych oraz innych narodów bałkańskich, ale
organ tego zespołu urywa się na łomie V I (1939), pełnym przy­
czynków pisanych przez folklorystów, historyków literatury i f i ­
lologów na temat poezji ludowej, epickiej i lirycznej, prozaicznej
1 wierszowanej. Przyczynki folklorystyczne dadzą się odszukać
lakżc w innych wydawnictwach belgradzkich tego czasu, jak
'<Srpski knjizevni glasnik», «Umetnićki pregled» itp.
Żywym środowiskiem etnograficznym jest iównież Skoplje
(Skopie) na obszarze macedońskim, obfitującym w doskonale za­
chowane zabytki dawnej kultury ludowej. W latach przedwojen­
nych wyszedł lam tom XIX, XX i X X I (1939, 1940) «Glasnika
Skopskog naućnog druślva» z kilkoma cennymi przyczynkami l u ­
doznawczymi.
«Muzeum Serbii południowej* w Skopiu (pod kierownictwem
prof, dra Vojislava S. Radovanovica) zaczyna w r. 1940 swoją nową
publikację «Godiśnjak Muzeja Jużne Srbije (wyszedł tylko tom I ) .
Na wydziale filozoficznym w Skopiu katedrę etnologii objął pło-

432
dii у ludoznawca serbski prof, dra Milenko S. Filipovic. Z jego ini­
cjatywy powstało w r. 1940 «Towarzystwo etnologiczne w Skopiu*
i uruchomiono wydawanie fachowego czasopisma pod tytułem:
«Elnologija» pod własną redakcją (do początku wojny wyszły
4 zeszyty I tomu, 1940 i 1 zeszyt tomu I I , 1940). W tych pięciu zesyztach wybitny ludoznawca serbski omawia różne tematy z za­
kresu etnografii jugosłowiańskiej z wyłączeniem obszaru połud­
niowego.
Z powyższego przeglądu okazuje się, że w ostatnich latach
przed wybuchem wojny na Bałkanach rozwinęły się w Jugosławii
poszukiwania w różnych kierunkach etnografii i rozpoczęto wiele
poważnych prac i publikacji. Był to jakiś nieświadomy ruch oży­
wiający spólnotę narodów Jugosławii i ich instytucje. Z wybu­
chem wojny i podczas jej trwania od kwietnia 1941 do jesieni 1944
względnie do maja 1945 (zależnie od poszczególnych części Jugo­
sławii) urywa się lub nawet całkowicie niszczy to wszystko, co
z takim trudem i entuzjazmem zostało stworzone. W Belgradzie
muzeum etnograficzne na szczęście zostało nieuszkodzone podczas
bombardowania miasta i później. Ale kontynuacja jakichkolwiek
publikacji na długi czas została uniemożliwiona. Wykłady na uni­
wersytecie zostały przerwane, obaj dotychczasowi profesorowie
zostali spensjonowani i obaj zmarli podczas wojny, — prof. R.
Erdeljanov;ić, 1943, wskutek cierpień wojennych, i prof. Djordjevic.
1911. Akademia w Belgradzie przerywa też całkowicie swoją dzia­
łalność. W ogóle w całej Serbii podczas wojny nic istnieje żadna
oficjalna działalność ludoznawcza. Ci spośród ludoznawców Ser­
bii, którzy zostali żywi, pracują zupełnie na uboczu, o ile praco­
wać mogą. Podobnie dzieje się w Skopiu. Zbiory etnograficzne mu­
zeum w Skopiu podczas ostatnich lat wojny ucierpiały wiele. Mu­
zeum tym kierował znany etnograf bułgarskói Hristo Vakarelski.
Nieco lepiej było w innych ośrodkach względnie ziemiach.
Muzeum w Serajewie prowadzi swą działalność (kierownikiem od­
działu etnograficznego był przez pewien czas Vejsil Ćurćić), dru­
kuje się glasnik lego muzeum ( L I I I 1941, L I V 1942, LV 1943),
a w nim cenne przyczynki ludoznawcze. Przed samym zakończe­
niem wojny wydrukowana została w tomie LV, 1943, «Glasnika»

433
obszerna praca V. Ćurćića «Starinsko orużja u Bośni i Hercegoviny», gdzie znajdują się również materiały etnograficzne oraz cy­
taty z poezji ludowej w związku z orężem.
W Splicie ogranicza się czynność kierownictwa (inż. Kamilo
Tonćić) i personelu jedynie do ochrony zebranych dotychczas ma­
teriałów.
W Banialuce zbiory muzealne nie poniosły szkody. Kierow­
nik tego muzeum malarz Spiro Bocarić stał się jeszcze w r. 1941
ofiarą pogromu Bośni. Kiedy muzeum kierował dr Ivan Bach,
kustosz muzeum sztuki i przemysłu artystycznego w Zagrzebiu,
zbiory zostały zabezpieczone a nawet zreorganizowane. W r. 1942
wydaje muzeum publikacje («Izdanja Hrvatskoga dazavnog mui ' . i» ł-Joł-»*r.i T
-1 r 1 », t Lr 11 i - i , ć\ U' fi ^Лс l \ i ł l г f\KoiT111HOPP ППЛР
"^J'*

" "~"J"J

/ * 4...^—jv.

~ . • - J -J

J""\| V ~ - Г

~Л

cjalne Muhameda Garcevica o amuletach bardzo charakterystycz­
nych dla bośniackich muzułmanów. Tymi dwoma zeszytami za­
kończyło muzeum swoją czynność.
W Zagrzebiu sytuacja była lepsza o tyle, że instytucje ludo­
znawcze nie poniosły żadnych szkód skutkiem bombardowania.
Muzeum etnograficzne prowadzi swoje wydawnictwa (po zmia­
nie w kierownictwie, gdzie zamiast dotychczasowego kierownika,
autora niniejszego artykułu, został kierownikiem dr Bożidar Śirola). Wychodzi tom I I I (1941) i IV (1942) «Etnografskih istrazivanja i grade* nowe wydanie zbioru ornamentów («Zbirka
hrvatskih narodnih ornamenata«, zesz. 1—6, 1941). Ale zbiory mu­
zeum wobec wzrastającego niebezpieczeństwa wojennego prawie
w całości przechowują się w magazynach podziemnych i tu pozo­
stają do 1945 r. Akademia Nauk i Sztuk w Zagrzebiu, aczkolwiek
istnieje, nie kontynuuje wydania «Zbornika za nar. żivot», wy­
daje tylko dalszy tom I I I (1942) dawniej rozpoczętego «Zbornika
hrvatskih (dawniej jugoslovenskich) narodnik popievaka* pod
tytułem «Zhirka narodnih popievaka (iz Dalmacije)*, obejmujący
zbiór starych melodii przeważnie z pobrzeża i wysp (pod redakcją
dra B. Śirolyego i V. Dukata), względnie miejskich mieszanych
z elementami cudzoziemski mi (notowanych przy współudziale melografa dalmackiego, Vladimira Bersy. Zbiór ludowych pieśni chor­
wackich «Matice hrvatske* dosięga tomu X/1944 — obejmuje tekLml, T . X X X V I I

28

434
sty pieśni muzułmańskich haremskich i starszych pieśni Bunjewców w krajach naddunajskich). W tym zakresie zanotować warto
także kilka znaczniejszych edycji «Hrvatskoga izdavalackog bibliografskog zavoda (HIBZ) w Zagrzebiu poza już wymienioną
«Hrvatska enciklopedija» (do tomu V, którego druk skończono
w r. 1945). Tu należy ciekawa próba malarza chorwackiego i h i ­
storyka sztuki Ljuby Babica, bardzo zbliżonego do ludoznawstwa,
dająca wynik jego badań nad ludowymi ubiorami chorwackimi
i stosunkiem rodzajów i ilości różnych barw pod tyt. «Boja i sklad»
(1943). Ubiory te przedstawia Babic na mapie z 16 tablicami swoich
akwarel (18 X 24 cm) i 12 rysunkami (przeważnie wykonanymi
w .związku z wymienionymi festivalami «Seljaćke sloge»). Ten sam
instytut wydawniczy drukuje potem «Hrvatska narodnu umjetnost» (1944), którą przygotował autor niniejszego przeglądu napi­
sawszy wstęp do sztuki ludowej Chorwatów. Praca ta zawiera 67
tablic, niestety jednobarwnych. Oddział wydawniczy «Chorw ackiej
drukarni państwowej* w Zagrzebiu drukuje w tych latach kilka
książek o treści etnograficznej. Na uwagę zasługuje zwłaszczą
cenna książka «Narodne pjesna otoka Krka» (1944) pod redakcją
prof. Vjekoslava Stefanića, który prócz obszernego wstępu o po­
chodzeniu publikowanych materiałów, zwdaszcza z dwu starszych
śpiewników z wyspy Krk, o komponentach i treści krczkiej poezji
ludowej, przytoczył do każdej pieśni potrzebne wyjaśnienia języ­
kowe i rzeczowe, oraz ich publikowane warianty. To samo w ydaw nictw o drukuje «Rukovod za sabiranje i proucavanje grade
o narodnom żiwotu» (1944). Książkę tę (426) przygotował inspektor
szkolny Ljubo Brgic. Zawiera ona na pierwszym miejscu «Osnovu
za sabiranje i proucavanje grade i naród. żivotu» dra Ante Radića,
rozszerzoną o nowe przykłady i uwagi. Dalsza część zawiera swego
rodzaju chorwacką chrestomatię ludoznawczą, zbiór uryw kóyv z róż­
nych źródeł, przeważnie ze «Zbornika ze nar. żivot» jako, przy­
kładów prac opisoyvych, na końcu dodano 6 kwestionariuszy spe­
cjalnych (przeważnie już opublikowanych), wybór wskazoyvek
z literatury, uwzględniający cele tej książki jako praktycznego pod­
ręcznika dla pracowmików na polu etnografii, zwłaszcza nauczy­
cieli szkół ludowych. W tymże oddzielę wydawniczym wyszła
7

7

7

7

r

T

r

7

7

435
mapa «Hrvatski narodni ornament* (1944), opracowana przez
Nade Pleśe, zawierająca 57 tablic barwnych, przedstawiające orna­
menty tekstylne. Nie ma ona charakteru naukowego, ale niemniej
posiada wartość etnograficzną także dzięki instruktywnemu wstę­
powi autorki o technikach tekstylnych obrazowanych rysunkami.
W stolicy słoweńskiej Ljubljanie znaleźli etnografowie moż­
liwości kontynuowania działalności wydawniczej z zakresu ludo­
znawstwa. Zbiory etnograficzne podczas wojny nie poniosły żad­
nej szkody. Kontynuuje się druk czasopisma «Etnolog» ( X I I I —
1941, X I V — 1942, XV—1943, X V I — 1944), pod redakcją kierow­
nika muzeum dra Rojka Lozara. Nie brakuje też innych wydaw­
nictw ludoznawczych, z których warto zanotować książkę znanego
svetnosti* (Ljubljana, 1943), w której autor zgromadził wiele swo­
ich, dawniej już opublikowanych, rozpraw oraz mniejszych przy­
czynków o odzieży i obuwiu, «dymnicach», szeregu zwyczajów do­
rocznych i weselnych, przedstawieniach dramatycznych i medycy­
nie ludowej — z szczegółowym indeksem i ilustracjami. W tymże
okresie zaczął znany ludoznawca słoweński Anton Mrkun wyda­
wać w małych zeszytach monograficzne opisy pod tyt. «Etnografije velikolaskega okraja* (do końca wojny wyszły 4 zeszyty:
«Kmetijstwo» — 1943, «Obrti in trgovina velikolaskega okraja* —•
1943,' A. Mrkuna, «Ljudske pripovedke iz Dobrepolj* — 1944
i «Ljudska umetnost v Dobrepoljah* 1944 Tone Ljubića z ilustra­
cjami, od 2 zesz. pod ogólnym tyt.: «Narodopisna Knjiżnica*). Na
wzmiankę zasługuje też praca O Metoda Tumska «Pod veroim
krovom, O ljudskih obiićajih skroz cerkveno lelo* (wyd. «Drużbe
sv. Mohorja* — I , I I Ljubljana 1943, 1944, I I I Trst 1946, IV Gó­
rka 1946), która zawiera mnóstwo nowego materiału folklorystycz­
nego, zebranego przez autora i jego współpracowników. Jest to
dzieło nieodzowne dla fachowych etnografów (podaje źródła
i daty), aczkolwiek celem jego jest umacnianie starych tradycji
w szerszych warstwach ludności i wyjaśnianie ich naukowe wpły­
wem tradycji względnie poglądów chrześcijańsko-katolickich. Do
ważniejszych prac naukowych należy obszerna książka Ivana Grafenauera «Lepa Vida« (Ljubljana 1943 — wydana przez Słoweńr

28*

436
ską Akademię Nauk i Sztuk), której motyw «pięknej Widy*
(matce złego dziecka) opracowany jest wszechstronnie na bardzo
szerokim tle porównawczym.
Jednym z najśmielszych w całej .historii ludoznawstwa sło­
weńskiego przedsięwzięć owych ponurych czasów było wydawanie
całokształtu etnografii Słoweńców, bardzo potrzebnej pracy zbio­
rowej, rezultat wszystkich dotychczasowych starań, badań i zbie­
rania materiałów etnograficznych. Tom I tego «Narodopisja Slovencev* opuścił szczęśliwie prasę w Ljubljanie w r. 1944. Obej­
muje, prócz wstępu, dotyczącego ludoznawstwa ogólnego (R. Lozar) i historycznego przeglądu ludoznawstwa słoweńskiego ( F . Kotnik), większą część kultury materialnej (tj. wieś, dom i jego urzą­
dzenie, po^nod^rętwr> inrvżv\viĄrtip itjp., R. Lożar), rozdział o prawie
ludowym (S. Vilfan), o zwyczajach narodzinowych, weselnych, po­
grzebowych i częściowo dorocznych — B. Orel). Obfite i przeważ­
nie dobre ilustracje, wyczerpująco przytoczona literatura wzglę­
dnie źródła zwiększają wartość tego dzieła. Ghoć posiada ono
pewne braki i wady, niemniej jednak orientuje dobrze wszystkich,
którzy chcą zapoznać się z życiem i kulturą ludu słoweńskiego.
r

Katedra etnologii na uniwersytecie w Ljubljanie była omal
przez całą wojnę nieczynna, gdy prof. Niko Żupanić zmuszony był
opuścić ją i odejść z Ljubljany.
Po tym okresie wojny, okupacji i zniszczenia przychodzi go­
rąco oczekiwany koniec wojny, który budzi dużo nadziei i pragnień
do kontyniuwamia dawno przerwanej pracy. Po przejściowych
przerwach wznawiają czynności katedry etnologii. W Zagrzebiu
rozpoczął na nowo wykłady autor niniejszego przeglądu, w L j u ­
bljanie prof. L. żupanić, w Belgradzie po dłuższej zwłoce został
w r. 1946 profesorem Tatomir Vukanovic, dawniej kustosz Mu­
zeum w Skopiu, od r. 1947 zlecone wykłady powierzono Mirkowi
Barjaktarovicowi i częściowo w Skopiu, gdzie wykłady powierzono
Brankowi Rusićowi, ongiś asystentowi seminarium etnologicznego
w Belgradzie. We wszystkich muzeach oraz oddziałach muzeów
etnograficznych zaznacza się żywy ruch, nowe powstawanie zbio­
rów względnie ich reorganizacja. Wymienić tu należy muzeum
w Ljubljanie, gdzie kierownictwo powierzono folkloryście Bori-

437
sowi Orłowi, w Mariborze pod kierownictwem Frana Basa, w Za­
grzebiu, gdzie miejsce kierownika zajęła prof. Marijana Guśić,
i Belgradzie nieprzerwanie pod kierownictwem dra Borivoja Drobnjakovica. To ostatnie muzeum dostaje w r. 1945 nowy lokal w czę­
ści starego pałacu królewskiego, znacznie większy. Są więc mo­
żliwości urządzenia zbiorów. Inne muzea etnograficzne, jako też
oddziały nie zaspokoiły w większości swoich potrzeb. Do takich
należą muzea: w Serajewie, Splicie, Skopiu, Banjaluce i innych
mniejszych ośrodkach. Zbieranie materiałów etnograficznych i ich
badanie rozpoczyna się na nowo w oswobodzonych krajach Istrii
i Pomorzu słoweńskim. W akademiach nauk planuje się instytuty
ludoznawcze (kierownikiem takiegoż instytutu w akademii bel­
gradzkiej stal się dr Voiklav.S—Badovanović\ Także wyżej wy­
mieniona «Seljaćka sloga» w Chorwacji kontynuuje swoją dzia­
łalność. Natomiast publikacje ludoznawcze akademii, muzeów i i n ­
nych instytucji walczą jeszcze z ciężkimi przeszkodami. Z tego po­
wodu po skończeniu wojny zanotować można zaledwie sporady­
czne, nieliczne publikacje z zakresu ludoznawstwa. Należą tu dwie
broszury dra Milenka S. Filipovica: «Nesrodnićka i predvojena
zadruga» (Beograd 1944), obejmująca ciekawe materiały o dwóch
odmianach «zadrug» południowo-sloweńskiej i antropogcograficzno-etnograficzna monografia «Galipoljski Srbi» (Beograd 1946).
Prócz jedynego tomu «nowej serii» «Glasnika» muzeum w Seraje­
wie (1946) wymienić można jeszcze skromny organ muzeum miej­
skiego w Koprivnici, miasteczku prowincjonalnym w Chorwacji,
«Zbornik Muzeja grada Kop.rivn.ica» (od r. 1946 wydany dzięki i n i ­
cjatywie prywatnej, w 4 dotychczasowych zeszytach znajdują się
krótkie przyczynki ludoznawcze). Muzykolog chorwacki dr Vinco
Żganec wydal nakładem własnym zbiór 116 pieśni ruskich «Pjesne
jugoslovenskich Rusina» (Zagreb 1946). W Ljubljanie wyszła
w ostatnich czasach książka Yinka Moderndorfera «Verovanja
mere in obieaji Slovenscev* (Narodopisno gradivo, Celje 1946);
V tom dzieła, który wyszedł jako pierwszy, obejmuje materiały
etnograficzne do pożywienia, zebrane z literatury i rękopisów.
I oto prawie wszystko. Daje się odczuwać brak fachowych publi­
kacji ludoznawczych. Dawne czasopisma, które regularnie publi-

kowaly prace etnografów jugosłowiańskich, nie obudziły się jesz­
cze do życia, a oficjalne organy instytucji ludoznawczych nie
przezwyciężyły jeszcze trudności wydawniczych.
Milovan

Gavazzi

PRZEGLĄD BADAŃ LUDOZNAWCZYCH W FINLANDII
PO R. 1939
Ostatnie lata wojenne dotknęły ciężko Finlandię i jej życie
kulturalne. Ale mimo tych ciężkich czasów badania naukowe nie
ustawały, nawet podczas dni krwawych walk. Uzyskane rezultaty
są oczywiście jeszcze skromniejsze, aniżeli dawniej, ale w wielu
dziedzinach przecież niejedno zostało dokonane. Przede wszyst­
kim odzwierciedlają się w ludoznawstwie wcześniej dokonane ba­
dania; ich kontynuacja była bardzo utrudniona, gdyż większość
bibliotek i archiwów została z powodu wojny ewakuowana. Nie
można też nie zwrócić uwagi na pracę zbieracką wśród ludu.
Naukowe stowarzyszenia i instytucje, które zajęły się roz­
wojem fińskiego ludoznawstwa, pracowały prawie bez przerwy
podczas ostatnich lat. przy czym głównie posługiwały się meto­
dami tradycyjnymi.
Na pierwsze miejsce wybija się Państwowy Uniwersytet
w Helsinkach. Katedry zajmują ci sami profesorowie, którzy tu
wykładali przed wojną. Na czele katedry fińsko-ugryjskiego l u ­
doznawstwa stoi prof, dr Albert H a m i l l a i u en, zaś na czele
katedry fińskiego i porównawczego folkloru prof, zwycz. dr
Vaino Wiliam S a l m i n e n i nadzwycz. prof, dr Viljo Johannes
M a n s i k k a (y 1947). Jako docenci czynni są: dr Akusti Vilho
R a n l a s a l o (badania nad fińskimi wierzeniami religijnymi
i czarami), dr Martti Henrikki H a a v i o (fińskie i porównaw­
cze badania folkloru), dr Kustaa Gideon V i 1 к u n a (fińskougryjskie ludoznawstwo) i dr Armas Otto Ааро V a i s a n e n
(muzyka ludowa).
Smutny obraz przedstawiają ostatnie lata: w tym czasie dru-

439
kowano tylko 3 dysertacje z dziedziny ludoznawstwa i 4 z dzie­
dziny folkloru. Obecnie jednak większa ilość rozpraw jest w przy­
gotowaniu.
Na Uniwersytecie fińskim w Turku stoi na czele katedry so­
cjologii dr Uno H a r v a, a na Uniwersytecie o szwedzkim ję­
zyku wykładowym (Abo Akademi) prof. Gabriel N i к a n d e r
(historia kultury) zajął się z wielkim oddaniem ludoznawczą pracą
badawczą, dotyczącą szwedzkiej ludności Finlandii.
Wśród kierowniczych naukowych towarzystw, które popie­
rały ludoznawstwo, należy na pierwszym miejscu wspomnieć stare
Towarzystwo fińskiej literatury (Suomalaisen Kirjallisuuden
Seura). Jego szczególnie bogaty i wszechstronny Instytut folkloru
dokonał także podczas wojny bardzo znacznych prac zbierackich
i inwentaryzacyjnych i opublikował kilka prac. Posiada on obec­
nie przeszło 1,200.000 pozycyj poezji ludowej i inne ważne ma­
teriały etnograficzne. Także Fińskie Towarzystwo Starożytności
(Suomen Muinaismuistoyhdistys), które współpracuje z Finlandz­
kim Muzeum Narodowym, zainteresowało się badaniami etnogra­
ficznymi, jak wykazują ich publikacje. I tak ukazują się wciąż
jeszcze fińskie roczniki «Suomen Museo» — po szwedzku «Finkst
Museum* i periodyczne publikacje «Kansantieteellinen Arkisto»
(Etnograficzne archiwum). Szwedzkie Towarzystwo Literackie
w Finlandii (Svenska Litteratursallskapet i Finland) kontynuuje
swoje publikacje z nową serią «Folklivsudier» (Studia nad ży­
ciem ludu). Równocześnie publikowała Fińska Akademia Umie­
jętności w tych latach znaną serię Folklore Fellows-Communi­
cation, nr 120—134. W «Sludia Fennica* ukazał się czwarty tom
(1940), który zawiera m. i . bibliografię fińskiej ludoznawczej l i ­
teratury za lata 1937—38. Piąty tom jest w druku. Towarzystwo
fińsko-ugryjskie (Suomalais-ugrillainen Seura) wydaje nadal «Badania fińsko-ugryjskie» i serię pamiętników. W obydwu wydaw­
nictwach ukazały się artykuły z dziedziny ludoznawstwa. Kotikiełen Seura (Tow. ojczystego języka), które szczególnie wśród
studentów jest czynne, publikuje stale wzrastający kwartalnik
«Virittaja», który z końcem 1946 r. obchodził swój 50-letni jubi­
leusz. W nim ukazało się wiele artykułów ludoznawczych. Należy
7

440
oprócz tego wspomnieć krajoznawcze publikacje studentów. Nie­
które z nich o treści regionalnej (rodzimej) ukazały się drukiem.
Rocznikiem jest czasopismo «Kotiseutu» (Ojczyzna). Najmłod­
szym ludoznawczym towarzystwem w Finlandii jest «Fińskie To­
warzystwo Ludoznawcze, które od 1943 r. wydawało czasopismo
w niemieckim języku «Mitteilungen». W nim ukazał się m. i . ar­
tykuł A. Hamalainena pt. «Тегеп, zadania i obecny stan fińskougryjskiego ludoznawstwa*.
Kalevalaseura (Tow. Kaleval), które oddawało się badaniom
ludu i motywów eposu ludowego, wydało roczniki 19—26.
Zanim przejdziemy do omówienia badań nad poezją ludową,
należy wspomnieć, że kompletne wydanie naukowe starego epicznego, lirycznego i magicznego fińskiego folkloru «Suomen kansan
vanhat runot» (Stare pieśni fińskiego ludu) jest prawie że go­
towe (32 duże tomy). Ostatnie dwa tomy to pieśni (runy) z po­
łudniowej Karelii (1939, 1945) pod redakcją prof. V. Salminen.
Również «Mordwińska poezja ludowa* (3 tomy, 1938—41) została
przez zmarłego prof. Heikki P a a s o n e n ułożona, wydana i na
niemieckie przez prof. Paavo R a v i 1 a przetłumaczona Opubli­
kowano również Zbiór fińskich zagadek (1946), pod redakcją dra
Martti H a a v i s i dra Juoko H a u t a 1 a.
Sulo H a l t s o n e n dał w swej biograficznej pracy «Theodor Schvindt* (1947) szczegółowy obraz życia pioniera fińskiej
etnografii, a tym samym podkreślił kilka cech charakterystycz­
nych historii fińskich badań.
W dziedzinie poezji ludowej ukazało się mnóstwo wartościo­
wych i bogalych prac. Dr Elsa H a a v i o badała starą fińską
pieśń «Inkeri» i jej międzynarodowe podłoże. Docentowi drowi
M. H a a v i o zawdzięczamy następujące prace: «Fińskie duchy do­
mowe* (1942), «Ostatni fińscy pieśniarze ludowi* («Runensangerzy», 1943) i «Fińskie legendy i modlitwy* (1946). Z dysertacyj
należy wymienić: porównawczo-folklorystyczne badania Juoko
H a t a l a «Pieśń Lauri Lappalainena (1945), «Skład starej Kalevala» (1939, П -ga część 1945), ostatnie przez Vaino K a u k o n e n .
Dr Yrjo P e n 11 i n e n wykazał w swej dysertacji «Posło­
wie wojenni. Badania porównawcze fińskiej pieśni ludowej*-

441
(1947), że lińska pieśń zaczerpnęła tak motyw, jak i niektóre po­
szczególne rysy charakterystyczne z slowiańsko-bałtyckiego te­
renu. Autor wzmiankuje w związku z tym także polską pieśń:
«Idzie żołnierz borem, lasem». Problemy poezji ludowej poruszali
profesorowie V. S a h n i n e n i V. T a r k i a i n e n . Doe. dr V. A.
R a n t a s a l o pisał o zabobonach ludowych w swej pracy w nie­
mieckim języku «Der Weidegang im Volksglauben der Finnen I.»
(1945); praca prof, dr Uno H a r v a «Uprowadzenie Sampo» (1943)
należy również do dziedziny badań poezji ludowej. Problem «Sampo» był zresztą podczas ostatnich lat tematem ożywionej dysku­
sji. W r. 1942 publikował wyżej cytowany badacz klasyczne wprost
wyniki w pracy «Dawna religia Mord wino w ». Młody badacz Lauri
Т. a i Ь л / ' n h p p n i o Sп-тхл ^и " " i i г i)—pifjał
stndium porównawcze
o kołysance «Nie wchodź, mrozie, do izby» i opublikował wielki
zbiór fińskich legend mitycznych (1947). Do dziedziny muzyki l u ­
dowej należą dysertacje dra А. О. V a i s a n e n «Badanie nad górno-ugryjskimi melodiami* (1939) i studium mgra Jorma V a a n an e n «Uw agi nad melodiami fińskich walców ludowych* (1945).
T

r

Fińska poezja ludowa wywołała żywe zainteresowanie wśród
ludów' kulturalnych. Jako przykład wspomnieć należy dra Ericha
К u n z e antologię w niemieckim języku pt. «Fińskie ballady l u ­
dowe* i wiele nowych tłumaczeń Kalevali w rosyjskim, niemiec­
kim, węgierskim, estońskim, serbskim, rumuńskim i szwedzkim
języku.
W zakresie etnografii ukazało się w ostatnich siedmiu la­
tach zadawalająco wiele dzieł i rozpraw. W Szwecji opublikował
pro. A. H ii m a 1 ii i n e n cenne wyniki badań nad budownictwem
w szwedzkim języku pt. «Bostads-och byggnadsskićk hos skogfinnama i Malanskandinavien» (Zwyczaje mieszkaniowe i spo­
sób budowania tzw. Finów leśnych w centralnej Skandynawii)
(1945); praca ta ukaże się w najbliższych tygodniach w fińskim
języku. Badacz terenów Lapończyków dr Т. I . I t k o n e n pisał
następujące prace: «Gry i zabawy Lapończyków* (1945), «Pogańska religia i późniejsze zabobony u fińskich Lapończyków*
(1945), jak również o czółnach, wydrążonych w pniu. Pilny publi­
cysta dr К. V i 1 к u n a zademonstrował etnograficzne szkice

442
i obrazki ludowe: «Ргасе ojców. I . Posiew wody i ziemi» (1943)
i «Ргаса i radość» (1946). Prof. Carolus L i n d b e r g i dr Jouko
H a u t a l a wydali wspólnie bardzo piękne, ilustrowane dzieło:
«Ludowa kultura budowlana we wschodniej Karelii* (1943).
Znany mąż stanu Carl Gustaf M a n n e r h e i m wzbudził
duże zainteresowanie swoimi ciekawymi opisami podróży «Acros
Asia from West to East in 1906—1908», skrócone wydanie uka­
zało się w fińskim i szwedzkim języku. Do opisów podróży należą
jeszcze: Wspomnienia prof. J. G . R a m s t e d t a «Seitseman retkea
itaan» (Siedem podróży na Wschód) 1944 i dra Ragnar N u m e1 i n a w języku szwedzkim pisane studium socjologiczne nad pre­
historią dyplomacji. «Zielona gałąź» (1941), przetłumaczona na j ę ­
zyk francuski (1943) i duński П943). W 1946 ukazały się jako
dysertacje monografie w fińskim języku dra Toini-Inkeri K a u k o n e n a «Hodowla i obróbka lnu i konopi» i dra Aino L i n n o v e'a «Dzieje rozwoju fińskiej koronki klockowej od 1500—1850».
Społeczno-historyczną pracą o etnograficznym znaczeniu jest
Esko A l t o n e n a dysertacja pt. «Zachodnio-fińskie młyny gro­
madzkie* (1944). Największemu zbieraczowi fińskiemu ludoznaw­
stwa Samueli P a u l a h a r j u udało się przed śmiercią (1944) wy­
dać jeszcze drukiem z jego bogatych zbiorów dwa etnograficzne
opisy (z ilustracjami) — jeden o grze kościelnej Kurikka (1943),
jego rodzinnej miejscowości, drugi o dawnym sposobie życia
w pustkowiu nad rzeką Luiro (1939). Etnograf mgr Ahti R у t к ón e n naświetlił w swoich ludoznawczych essayach «Kansan syveista riveisla» (O głębokich warstwach ludu) kilka starych, za­
bobonnych wierzeń ludowych.
Językoznawcze znaczenie ma jeszcze wybór przysłowi, zbie­
ranych przez organizacje studenckie; i tak mamy zbiór z Satakunta 1939, południowej Karelii 1941 i Tavastu 1941. Odczytywa­
nie rozmaitych przysłów i dialektów zainteresowało także laików,
mianowicie ludność wiejską. Kilka dysertacyj filologicznych (np.
A eikko R u o p p i l a «Nazwy zwierząt domowych w fińskiej gwa­
rze ludowej» (1943) i R. E. N i r v i «О tabu słowa i związanym
z tym problemem języka» (1944) rzuca również światło na pror

443
Ыегпу etnograficzne. Pewna ilość prób dialektycznych zawiera
także ciekawe ludoznawcze określenia (opisy).
Z powyższych danych — które są głównie wyliczaniem —
należy wnosić, że praca ludoznawcza w Finlandii jeszcze się kon­
tynuuje. Na zapale i radości pracy nigdy nie zbywało, chociaż
ciężkie następstwa wojny silnie dają się odczuwać. Inflacja, brak
papieru i materiałów drukarskich, obok innych trudności publi­
kowania, są najcięższymi przeszkodami pracy naukowej. Wielu
zdolnych młodych badaczy w ogóle z wojny nie wróciło. Urwał się
kontakt z zagranicą. Upłynie jeszcze wiele czasu, niim -wrócą nor­
malne stosunki pracy, ale Finlandia nieznużenie i poważnie kro­
czyć będzie po swej wytkniętej drodze w dziedzinie nauk ludo­
znawczych.
Sulo

Haltsonen

SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI SEMINARIUM ETNOLO­
GII I ETNOGRAFII SŁOWIAN UNIW. JAG. W KRAKOWIE
OD 1925—1935 ORAZ OD 1945—1947
I
W roku 1925 zostało utworzone przy Uniwersytecie Jagiel­
lońskim Studium Słowiańskie pod dyrekcją prof. Kazimierza Nit­
scha. Jedną z katedr w obrębie tego Studium była katedra etno­
logii i etnografii Słowian. Kierownictwo jej objął z dniem 1 stynia 1926 r. Kazimierz Moszyński na razie w charakterze zast. pro­
fesora, a od r. 1929/30 jako profesor nadzwyczajny.
Asystentami byli od r. 1926 do 1930 naprzód Teofil Katra,
po nim dr Józef Obrębski, a od r. 1930 do 1935 dr Jadwiga K l i ­
maszewska.
Z pośród uczniów wymieniamy wyłącznie tych, którzy spe­
cjalnie oddawali się czy to etnologii czy etnografii.
Mgr Maria Bytnar-Suboczowa, obecnie pracowniczka Insty­
tutu Śląskiego w Katowicach, dr Mieczysław Gładysz, obecnie dyreklor Muzeum Miejskiego w Gliwicach, dr Jadwiga Klimaszew-

444
ska, obecnie st. asystentka Seminarium Etnologii i Etnografii Sło­
wian U. J., mgr Sofroniusz Kołtalów, dr Anna Kutrzebianka, od
r. 1937 asystentka a obecnie adiunkt Seminarium Etnologii i So­
cjologii U. J., mgr Józef Ligęza, obecnie zast. naczelnika Wydziału
Kultury i Sztuki przy Urzędzie Wojew. Śląskim w Katowicach,
dr Józef Obrębski, obecnie profesor etnologii Uniwersytetu w Ło­
dzi, mgr Maria Rehan-Gladyszowa, obecnie asystentka Semina­
rium Etnologii i Etnografii Słowian U. J., dr Roman Reinfuss,
od r. 1938 asystent Seminarium Etnologii i Socjologii U. J., obecnie
kustosz Państwowego Muzeum Etnograficznego w Krakowie i pro­
wadzący zlecone wykłady etnografii przy Uniwersytecie Wrocław­
skim, mgr Maria Sągajłło-Kaczanowska, obecnie w Bolesławcu na
Dolnym Śląsku. Poza tym w znacznym stopniu zajmowali się
etnografią: historyk sztuki mgr Jerzy Langman, obecnie na stu­
diach w Rzymie, antropogeograf dr Stanisław Leszczycki, obecnie
profesor U. J., oraz językoznawca-dialaklolog dr Augustyn Steffen,
obecnie w Palestynie.
W r. 1935 prof. К. Moszyński został profesorem zwyczaj­
nym U. S. B. w Wilnie. W związku z tym katedra etnologii i etnogi afii Słowian w Studium Słowiańskim została w r. 1936 prze­
mianowana na katedrę dialektologii słowiańskiej i objęta przez
prof, dra M. Małeckiego.
W Seminarium prowadzono ćwiczenia metodologiczne ze
szczególnym uwzględnieniem metody geograficznej.
Z ważniejszych badań terenowych do r. 1935 przeprowadzo­
nych przez prof. Kazimierza Moszyńskiego wymienić należy:
W r. 1926 dokończenie poszukiwań z zakresu ludowej kul­
tury materialnej w Polsce. Wzięcie udziału w podróży naukowej
prof. Ludomira Sawickiego po Kresach Wschodnich.
W r. 1927 badania terenowe i muzealne w Bułgarii, Jugo­
sławii, Austrii, na Węgrzech oraz w Polsce.
W r. 1930—1931 kierownictwo badaniami terenowymi nad
ludową kulturą duchową, mającymi na celu zebranie materiału
do Atlasu kultury ludowej w Polsce. (Ukazały się 3 zeszyty tegoż
Atlasu opracowane wspólnie z J. Klimaszewską w r. 1934, 1935
i 1936).

445
W г. 1932 badania muzyczno-etnograficzne na Polesiu
wspólnie ,z prof. dr. F. К o 1 e s s ą.
Badania terenowe asystentów i uczniów do r. 1935:
Teofil К a 1 r a w 1926 r. zbierał materiały terenowe z za­
kresu ludowej kultury materialnej w okolicach Grodna i Augu­
stowa.
Józef O b r ę b s к i w r. 1927 i następnych prowadził bada­
nia w zakresie kultury materialnej i społecznej w Bułgarii, Ma­
cedonii, wschodniej Serbii etc. W r. 1930 został skierowany na
dalsze studia do prof. Br. Malinowskiego do Londynu, uzyskując
stypendium Rockefelera.
Jadwiga K l i m a s z e w s k a od r. 19.30 zbierała materiały
do kultury materialnej (głównie z zakresu budownictwa), ducho­
wej i do obrzędów dorocznych w połudn.-zach, Polsce.
Mieczysław G ł a d у s z przeprowadzał badania nad ludową
kulturą materialną i duchową na Śląsku ze szczególnym uwzględ­
nieniem sztuki ludowej od 1930 r.
Poza tym asystenci i uczniowie brali udział w zbieraniu
materiałów terenowych do Atlasu kultury ludowej Polski w la­
tach 1930—1932: Gładysz Mieczysław, Jadwiga Klimaszewska,
S. Kołtatów, A. Kutrzebianka, J. Ligęza, J. Obrębski oraz
S. Udziela (jun.).
7

II
Z początkiem roku akad. 1945/46 objął z powrotem kierow­
nictwo Zakładu prof. К. M o s z y ń s k i . Asystentką została
dr J. Klimaszewska, a w roku akad. 1946/47 ponadto mgr M. Gła­
dyszowa i mgr Z. Koczorowska, jako wolontariuszki.
P r a c a t e r e n o w a . Prof. Kazimierz M o s z y ń s k i objął
ponownie kierownictwo naukowej ekspedycji etnograficznej Insty­
tutu Śląskiego w Katowicach, przeprowadzonej pod kierunkiem
dra M. G 1 a d у s z a na Śląsku Opolskim w lipcu 1946 r. z udzia­
łem m. i . mgr M. Bytnar-Suboezowej, dr J. Klimaszewskiej, dr
A. Kutrzebianki, mgr J. Ligęzy, mgr M. Rehan-Gtadyszowej, dr
R. Reinfussa. Jest to dalszy ciąg badań rozpoczętych w r. 1939
z ramienia Polskiej Akademii Umiejętności.

446

ad

P r a c a p o p u ] а г у z а с у j n o-n a u к o w a i s p o ł e c z n a
c z a s u u t w o r z e n i a к a t e d r y.

1. Seminarium Etnografii Słowian w osobach asystentki
i uczniów współpracuje z Komisją Kół Krajoznawczych i Re­
dakcją Orlego Lotu od r. 1926: 1) przez przygotowywanie kwestio­
nariuszy etnograficznych, drukowanych przeważnie w Orlim Lo­
cie, a przeznaczonych dla nauczycielstwa i młodzieży ; 2) przez
udzielanie wyjaśnień i wskazówek, jak należy opracowywać kwe­
stionariusze w terenie i jak korzystać z literatury etnograficznej
przy opracowywaniu referatów itp.; 3) przez prowadzenie kur­
sów krajoznawczych dla młodzieży, na których m. i . zapoznawano
ją z metodą pracy terenowej etnograficznej.
1

2. W r. 1947 została utworzona przy Zakładzie Poradnia
etnograficzna P. T. L., służąc nauczycielstwu i młodzieży stałą
pomocą doradczą oraz księgozbiorem.
1

K i e r o w n i k Seminarium ogłosił k i l k a ankiet w O r l i m Locie
(o wiedzy astronomicznej, o b r z ę d a c h ś w i ę t o j a ń s k i c h , n a r z ę d z i a c h mu­
zycznych). J. Klimaszewska wraz z S. Udzielą o p r a c o w a ł a kwestiona­
riusz w sprawie Świąt Wielkanocnych ( O r l i Lot, X I I , 1931, str. 40—45),
M. Gladysz o p r a c o w a ł kwestionariusz dotyczący demonologii ludowej
(Zaranie śląskie, 1932, str. 35—37), oraz kwestionariusz do opisu kapli­
czek (Orli Lot, X V I I , K r a k ó w 1936), J. Klimaszewska — kwestionariusz
w sprawie świąt Bożego Narodzenia (Biuletyn Ogniska Krajozn. Naucz.
Szkół Powsz., K r a k ó w 1933), Maria S ą g a j l ó w n a —• kwestionariusz
w sprawie farbowania i zdobienia w z o r a m i jajek, K r a k ó w 1935, str. 8.
W w y n i k u tej ankiety p o w s t a ł o studium o pisankach jako przedmiocie
sztuki ludowej. Nadzwyczaj cenna ta praca, r o z p o c z ę t a w r. 1933, była
ilustrowana przez 227 mapek, na -których u w z g l ę d n i o n o 370 z a g a d n i e ń
z zakresu techniki barw, m o t y w ó w zdobniczych, t y p o w y c h kompozycyj i t d . Ilość zmapowanych wsi i osad p r z e k r a c z a ł a 1900. O p r ó c z lite­
r a t u r y i odpowiedzi na kwestionariusze, autorka w y z y s k a ł a w y n i k i ba­
d a ń terenowych oraz wszystkie zbiory pisanek, z n a j d u j ą c e się w Polsce,
objeżdżając w t y m celu całą Rzeczpospolitą. Niestety, przygotowany do
d r u k u w r. 1968/39, r ę k o p i s oraz wszystkie mapy, przeniesione w czasie
w o j n y przez a u t o r k ę dla ich ocalenia do Warszawy, zginęły. P o z o s t a ł o
jednak k i l k a r o z d z i a ł ó w tekstu i pewna ilość map b r u l i o n o w y c h , tak że
częściowo przynajmniej uda się zapewne p r a c ę i jej n a j w a ż n i e j s z e w y ­
niki zrekonstruować.

447
3. Prof. Kazimierz Moszyński oraz dr Jadwiga Klimaszew­
ska wykładali etnografię Słowian wzgl. etnografię Polski na kur­
sach nauczycielskich, ostatnio na kursach słowianoznawstwa pol­
skiego w Krakowie (od 15. X. 1945 do 27. I I . 1946) oraz w Pola­
nicy koło Kłodzka (od 29. X I I . 1946 do 12. I . 1947).
4. Dr Mieczysław Gładysz miał stale odczyty radiowe z za­
kresu kultury ludowej w latach od 1929 do 1935.
5. Nawiązano w r. 1946 współpracę z «Filmem Polskim*
w zakresie projektowania i opracowywania scenariuszy krótkoi średnio-metrażowych filmów etnograficznych.
6. W r. 1947 zorganizowano Oddział Krakowski Polskiego
Towarzystwa Etnograficznego, w którym czynnie pracują asy­
stentki Seminarium oraz uczniowie.
B i b l i o t e k a , z b i o r y i p o m o c e . Biblioteka obejmu­
jąca wszystkie działy etnologii oraz etnografii ze szczególnym
uwzględnieniem Słowiańszczyzny liczyła w 1936 r. 2.042 tomów.
Poza tym Zakład posiadał zbiory ilustracyj, fotograf i j i klisz
z Polski i Bałkanów oraz archiwum materiałów etnograficznych
z całej Polski. W .zakresie pomocy naukowych Zakład rozporzą­
dzał: 1 epidiaskopem, 2 aparatami fotograficznymi, całkowicie wy­
posażoną ciemnią fotograficzną oraz całkowicie urządzoną pra­
cownią kartograficzną łącznie ze zbiorem map topograficznych,
rysownicami, cyrklami itp.
Straty poniesione przez Zakład w czasie wojny obejmują
188 tomów (przez co zostały zdekompletowane niektóre cenne
wydawnictwa np. Eberta Reallexikon der Vorgcschichte itp.), epi­
diaskop, aparaty fotograficzne, urządzenie ciemni fotograficznej
i pracowni kartograficznej.
S t a n o b e c n y . Z powodu nadzwyczaj szczupłych dotacji
dokupiono po wojnie b. niewiele książek. Biblioteka powiększyła
się głównie dzięki darom, liczy obecnie, 2.054 tomów oraz 287 map
topograficznych Polski. Zbiór fotografii i ilustracji wynosi 1305
pozycji; klisz i diapozytywów 145. Archiwum materiałów etno­
graficznych zawiera odpowiedzi na ankiety: w sprawie świąt Bo­
żego Narodzenia (ponad 300). w sprawie Świąt Wielkanocnych

448
(ponad 450), w sprawie narzędzi muzycznych (69), wiedzy astro­
nomicznej (ok. 100) etc. Ponadto archiwum to obejmuje 26 od­
powiedzi na pełny kwestionariusz kultury duchowej prof. К. Mo­
szyńskiego.
Z a m i e r z e n i a n a p r z y s z ł o ś ć . 1. Nawiązanie jaknajściślejszych stosunków i współpracy z katedrami etnografii we
wszystkich krajach słowiańskich. 2. Współpraca przy. wydawaniu
Polskiego Atlasu Etnograficznego. 3. Opracowywanie materiałów
rękopiśmiennych, znajdujących się w Zakładzie. 4. Opracowywa­
nie monograficzne wsi podkrakowskich przez uczniów prosemina­
rium. 5. Powiększanie księgozbioru z zakresu etnografii ogólnej
i Słowian. 6. Wznowienie pracowni kartograficznej w celu przy­
gotowywania pomocy w postaci map, wykresów oraz przeźroczy
do wykładów i ćwiczeń.

SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI ZAKŁADU ETNOGRAFII
I ETNOLOGII UNIWERSYTETU IM. M. C.-SKLODOWSKIEj
W LUBLINIE Z ROK AKADEMICKI 1946/47
Personel osobowy Zakładu w bieżącym roku akad. stanowili:
kierownik Zakładu — prof, dr Józef Gajek, stypendysta Min.
Oświaty — dr Tadeusz Brajerski, asystenci — Tadeusz Delimat,
Jan Kowalczyk i Janusz Oplołowicz, woźny Zakładu — Józef
Florek.
Na prace Zakładu złożyły się: prowadzenie seminarium etnologicznego, ćwiczeń z zakresu etnografii Polski, wykłady, prace
nad Polskim Atlasem Etnograficznym (P. A. E.) i inne prace
naukowe łącznie z badaniami terenowymi.
Przedmiotem prac na seminarium etnologicznym była ana­
liza i krytyka książki A. Bacha pt. «Deutsche Volkskunde». W ra­
mach prac samodzielnych uczestnicy seminarium wykonali: Cera­
mika ludowa w województwie lubelskim, spraw, z W. Schmidta
«Handbuch der Methode der kulturhistorischen Ethnologie», Bu­
downictwo w Polsce — mapa zasięgów typów budownictwa na

449
podstawie literatury druk., Ludy i języki Ameryki północnej —
mapa, Ludy i języki Ameryki południowej — mapa, Typy antro­
pologiczne tubylczej ludności Ameryki północnej — mapa.
Przedmiotem ćwiczeń było dokładne zaznajomienie studen­
tów z całokształtem zagadnień etnografii Polski oraz zapoznanie
z materiałem, przedmiotem, zadaniami, problematyką i metodami
enografii i etnologii. Przy omawianiu problematyki etnograficznej
posługiwano się następującymi podręcznikami: A. Fischer — «Polacy», K. Moszyński — «Kultura ludowa Słowian*, J. St. Bystroń —
«Wstęp do ludoznawstwa polskiego», «Słowiańskie obrzędy rodzinne», «Zw yczaje żniwiarskie». Wszystkie omawiane zagadnie­
nia były uzupełniane najnowszymi wynikami badań uczonych
polskich i zagranicznych. W zakresie kultury materialnej ćwicze­
nia były ilustrowane zbiorami fotograficznymi oraz dwoma f i l ­
mami. Ponieważ uczestnikami ćwiczeń byli w przeważającej mie­
rze studenci geografii, zwrócono dużą uwagę na zastosowanie kar­
tografii w etnologii. W czerwcu br. zorganizowano 1-dniową wy­
cieczkę w teren celem praktycznego zaznajomienia studentów
z materiałem etnograficznym.
r

Tematem tegorocznych wykładów były następujące zagad­
nienia: ludy i ich kultury — 1 godz., charakter i przedmiot badań
etnograficznych — 1 godz., problemy etnograficzne — 1 godz.
Personel Zakładu prowadził ponadto systematyczne studia
nad organizacją prac Polskiego Atlasu Etnograficznego; jego za­
sługą jest wykonanie dotychczasowych prac wstępnych nad orga­
nizacją sieci korespondentów, opracowanie kartotek i indeksów
z «Ludu» i «M. A. A. E.», projekt mapy podkładowej do P. A. E.,
projekt instrukcji P. A. E. oraz ogólny program zeszytu wstęp­
nego. Udział pracowników Zakładu w Polskim Atlasie Etnogra­
ficznym, wydawnictwie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego,
które jest zasadniczym tematem prac Zakładu, został umożliwiony
dzięki nader życzliwemu stanowisku i moralnemu poparciu Se­
natu, J. M. Rektora i Dziekanatu Wydziału Przyrodniczego Uni­
wersytetu im. M. Curie-Skłodowskiej.
Na resztę prac naukowych Zakładu złożyły się: prace ogło­
szone drukiem lub przygotowane do druku, badania terenowe
Lud, T. X X X V I I

29

450
i udział w konferencjach i zjazdach. Rozpoczęto druk pracy prof,
dra J. Gajka pt. «Zarys etnograficzny zachodniej części Podola*,
przygotowano do druku: prof, dra J. Gajka «Polski Atlas Etno­
graficzny*, T. Delimata «Budownictwo ludowe w powiecie puław­
skim*, ogłoszono drobne notatki, sprawozdania i recenzje. W przy­
gotowaniu znajduje się praca dra T. Brajerskiego pt. «Geografia
wyrazowa budownictwa ludowego w Polsce*. T. Delimat przepro­
wadził badania terenowe nad ceramiką ludową w woj. lubelskim.
Prof, dr J. Gajek wziął udział w następujących konferencjach
i zjazdach: Zjazd Naukowy Instytutu Bałtyckiego w Bydgoszczy,
Zjazd Łużycoznawczy w Poznaniu, Zjazd członków Polskiego To­
warzystwa Ludoznawczego w Lublinie, Konferencja P. T. L.
w sprawie P. A. E. w Krakowie, Konferencja Centralnego Instytutu
Kultury w Zakopanem oraz w Warszawie i Konferencja Biura
Studiów Ministerstwa Ziem Odzyskanych w Krakowie. Prof, dr
Józef Gajek brał ponadto czynny udział w pracach Polskiego To­
warzystwa Ludoznawczego, jako jego sekretarz generalny i współ­
redaktor wszystkich jego wydawnictw.
Gdy chodzi o bibliotekę Zakładu, inwentarz jej wzrósł w sto­
sunku do roku ubiegłego o 47 pozycji i osiągnął liczbę 338 ksią­
żek. Prócz tego pracownicy Zakładu i studenci korzystali z biblio­
teki P. T. L. Liczba korzystających z biblioteki wyniosła według
dziennika bibliotecznego 240 osób. Biblioteka mieściła się wraz
z pracownią w 3-pokojowym lokalu P. T. L. Lokal był zaopatrzony
w następujące sprzęty: 4 biurka, 1 szafa biblioteczna, 1 aparat fo­
tograficzny, 1 epidiaskop, 1 maszyna do pisania. Zakład korzy­
stał prócz tego z inwentarza P. T. L.
Tadeusz

Delimat

451
SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI ZAKŁADU ETNOGRAFII
UNIWERSYTETU ŁÓDZKIEGO
w okresie od 1. IV. 1945 r. do 1. IV. 1947 r.
Zakład istnieje od kwietnia 1945 r. I j . od chwili otwarcia
Uniwersytetu Łódzkiego. Katedrę etnografii oraz kierownictwo
Zakładu Etnografii U. L. objęła dr Kazimiera Zawistowicz w cha­
rakterze zastępcy profesora.
Zakład rozpoczął systematyczną pracę w trymestrze jesien­
nym roku akad. 1945/46, otrzymawszy lokal i urządzenie w Miej­
skim Muzeum Etnograficznym w Lodzi.
Zakład i Muzeum (dyr. dr J. Krajewska) prowadzą ścisłą,
wzajemną współpracę naukową.
Zakładowi przyznano dwuosobowy, pomocniczy personel
naukowy. Starszą asystenturę objęła od kwietnia 1945 r. mgr Jad­
wiga Świątkowska, młodszą — od maja 1946 r. Bronisława Kop­
czyńska, studentka etnografii U. Ł.
I . B i b l i o t e k a . Pierwszą troską Zakładu było skompleto­
wanie księgozbioru w niezbędnym zakresie. Ogółem w chwili obec­
nej posiada Zakład 479 tomów (Nr inw. 354) zakupionych za ogólną
sumę 119.845 zł. Skromny zasób książek Zakładu uzupełnia biblio­
teka Muzeum Etnograficznego oraz prywatny księgozbiór prof.
Zawistowicz oddawany również do użytku słuchaczom. Z biblio­
teki Zakładu korzystają słuchacze Uniwersytetu Łódzkiego, słu­
chacze Wyższej Szkoły Gospodarstwa Wiejskiego, Wyższej Szkoły
Tealralnej, nadto często zgłasza się młodzież z Harcerstwa, z Uni­
wersytetów Ludowych i inna, która interesuje się przede wszyst­
kim etnografią regionalną i pragnie czerpać wiadomości z naj­
lepszych źródeł.
I I . P o m o c e n a u к o w e. Zasób pomocy naukowych jest
dotychczas nader skromny. Zakład posiada jeden aparat mało­
obrazkowy «Contax», kilkadziesiąt tablic, rysunków i map. za­
czątek zbioru wzorów sztuki i przemysłu ludowego, jak wyci­
nanki, próbki tkanin, haftów i in.
29*

452
I I I . P r a c e S e m i n a r y j n e . Zespól uczestników ćwiczeń
proseminaryjnych i seminaryjnych składa się ze słuchaczy studiu­
jących etnografię z etnologią jako przedmiot główny, z geografów
i prehistoryków, studiujących etnografię jako przedmiot poboczny,
z muzykologów, ze słuchaczy sekcji Pedagogiki Społecznej i in.
Ogółem w roku 1947 na ćwiczenia dla 1-go roku uczęszczało 25
osób, na seminarium dla zaawansowanych 15 osób, w tej liczbie
6 osób studiuje etnografię z etnologią jako przedmiot główny. Wporównaniu z rokiem ubiegłym liczba słuchaczy wzrosła nieomal
w dwujnasób.
Tematem ćwiczeń dla początkujących w r. b. są zagadnienia
metodologiczne oraz zagadnienia wybrane z dziedziny zdobnictwa
ze szczególnym uwzględnieniem materiału i techniki. Tematem
prac seminaryjnych dla zaawansowanych jest opracowywanie
głównie materiałów zebranych w terenie oraz innych zagadnień
teoretycznych.
IV. P r a c e b a d a w с z o-n a m к o w e w t e r e n i e . Za­
kład kładzie nacisk na prace badawczo-naukowe w terenie, przy­
gotowując słuchaczy do: 1) samodzielnej pracy badawczej w te­
renie, celem poznania terenu drogą bezpośrednich obserwacji;
2) celowego gromadzenia ginącego materiału etnograficznego z za­
kresu kultury nie tylko materialnej, ale przede wszystkim społecz­
nej i duchowej. Jest to tym więcej ważne, że wśród słuchaczy
znajdują się nauczyciele i działacze społeczno-oświatowd, dla któ­
rych znajomość terenu przy jednoczesnej podbudowie teoretycz­
nej — jest podstawą wszelkiej pracy związanej z wsią. Bowiem
wobec daleko idących przemian w życiu wsi, zgromadzenie tych
materiałów ma wielkie znaczenie dla obecnych i przyszłych ba­
dań naukowych nad kulturą wsi polskiej.
Zakład prowadził badania nad następującymi zagadnie­
niami:
1) Nad tradycyjną formą współpracy gromadzkiej (pomocy
sąsiedzkiej).
2) Nad tradycyjną formą gospodarki związanej ze środowi­
skiem an tropogeogra licznym.

453
Dotychczas były przeprowadzone badania na terenie Śląska
Cieszyńskiego z głównym ogniskiem w Istebnej. Tematy szczegó­
łowe dotyczące pierwszego zagadnienia (poznania form pomocy
wzajemnej) były następujące: a) pomoc przy budowie, b) podczas
robót polnych, c) podczas różnych zajęć gospodarskich, d) po klę­
skach żywiołowych i in. Tematem szczegółowym, dotyczącym dru­
giego zagadnienia, były badania nad szałaśnictwem. Pierwsze ba­
dania trwały od 1. V I I . do 14. IX. 1946 r. w zespole 5-cio osobo­
wym. W skład zespołu wchodzili uczestnicy seminarium pod kie­
runkiem st. asystentki mgr J. Świątkowskiej z dwukrotnym do­
jazdem na teren prof. Zawistowicz. Po przedyskutowaniu zebra­
nego materiału oraz metod pracy w terenie w toku prac semina­
ryjnych) przeprowadzono uzupełniające badania w Istebnej pod­
czas feryj świąt Bożego Narodzenia, od 28. X I I . 1946 do 15. I . br.
Prócz tego nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej przeprowadzono
badania w łowickim i opoczyńskim.
W roku bieżącym, podczas feryj letnich planowane są ba­
dania nad powyższymi zagadnieniami na Podkarpaciu-, na Śląsku
Opolskim i w Sieradzkiem, a następnie na Mazurach ze szczegól­
nym uwzględnieniem spółek rybackich. W dalszych zamierzeniach
przewidywane są badania na terenach puszczańskich (Kurpie)
i nadmorskich.
Możność przeprowadzenia dotychczasowych prac w terenie
zawdzięcza Zakład pomocy finansowej Instytutu Służby Społecz­
nej, kierowanej przez prof. Helenę Radlińską.
V. W y c i e c z k i . Oprócz badań naukowych w terenie, Za­
kład organizuje wycieczki kilkudniowe dla całego zespołu słu­
chaczy. Przed wyruszeniem opracowywane są poszczególne zagad­
nienia, dotyczące danego terenu.
Dotychczas były zorganizowane wycieczki na Śląsk do pow.
cieszyńskiego i pszczyńskiego w okresie od 29. V. do 2. V I . 1946 г.,
dwie wycieczki w łowickie z uwzględnieniem ośrodka garncar­
skiego w Bolimowie w czerwcu w 1945 r. i w maju 1946 г., jedna
wycieczka do Uniwersytetu Ludowego w Brusie. Prócz tego są
organizowane pokazy prac artystycznych w Szkole Sztuk Plastycz­
nych, zwiedzanie Muzeum Etnograficznego itp.
7

454
V I . А г с h i w u m. Materiały zebrane podczas badań tereno­
wych i wycieczek slają się podstawą Archiwum Etnograficznego,
organizowanego wspólnym wysiłkiem Zakładu i Muzeum. Archi­
wum gromadzi teksty, fotografie, rysunki, ilustracje, wycinki
z prasy itp.
„ , T , .
- • ,,
Mgr

Jadwiga

Świątkowska

SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI
ZAKŁADU ETNOLOGII I ETNOGRAFII U. M. K. W TORUNIU
za r. 1946/47
Zakład Etnologii i Etnografii Uniwersytetu Mikołaja Koper­
niku w Toruniu powstał w grudniu r. 1945. Kieruje nim prof,
nadzw. dr B. Stelmachowska.
Wykłady z zakresu etnografii objęły w r 1945/46 etnografię
Polski ze szczególnym uwzględnieniem Pomoriza Zach. oraz przy­
ległych terenów Ziem Odzyskanych. Seminaria i ćwiczenia doty­
czyły zagadnień ogólnych w nawiązaniu do wykładów.
W pierwszym roku było słuchaczy 15. W r. 1946/47 liczba
ta wzrosła do 35, na Seminarium — 20.
Wykłady w r. 1946/47 dotyczyły tych samych lematów, w\ kłady z zakresu etnologii ogólnej odnosiły się do podstawowych
zagadnień kultury gospodarczej w zakresie ogólnoświatowym.
r

Na seminariach i ćwiczeniach ogólnych przerabiano za po­
mocą referatów zagadnienia magii. Na seminariach z etnografii
polskiej zajmowano się budownictwem drewnianym.
Z a k ł a d obejmuje: sale wykładową i seminaryjną zarazem,
gabinet profesora, gabinet adiunkta, gabinet asystenta, pokój b i ­
blioteczny oraz magazyn.
Zakład posiada mapy geograficzne, mapy grup etnicznych,
kilkadziesiąt zabytków sztuki ludowej polskiej i obcej, kolekcję
drzeworytów ludowych, rysunki z zakresu budownictwa ludowego,
stroju ludowego oraz narzędzi gospodarczych.
Zapoczątkowane zostało archiwum etnograficzne.

455
Biblioteka Zakładowa obejmuje 350 dzieł własnych oraz 200
depozytów.
P e r s o n e l n a u k o w y : dr Maria Priifferowa, adiunkt, or­
ganizuje Muzeum Etnograficzne w salach Ratusza Toruńskiego.
Stypendystka Min. Oświaty dr W. Brzeska, opracowywuje kulturę
duchową Słowińców. Anna Lewandowska, młodsza asystentka,
pracuje w dziedzinie kartografii etnograficznej. Eugenia Romanówna, młodsza asystentka, jest bibliotekarką, archiwistką i rysowniczką.
Zakład otwarty jest codziennie od godz 8—14-tej, a w nie­
które dnie do godz. 19-ej wieczorem.
Prof, dr B.

ZAKŁAD ETNOLOGII

UNIWERSYTETU

Stelmachowska

WROCŁAWSKIEGO

Zakład Etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego zorganizowany
został od nowa w lutym 1946 r. z chwilą powierzenia wykładów
zleconych z zakresu etnologii dr Romanowi Reinfussowi, kusto­
szowi Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Pierwsze miesiące
pracy w Zakładzie odbywały się w warunkach nadzwyczaj trud­
nych. Lokal Zakładu stanowiła duża sala na I piętrze w tzw. gim­
nazjum św. Mateusza u wylotu ul. Szewskiej. Okna pozbawione
szyb, częściowo pozabijane deskami, mały, żelazny piecyk z rurą
sterczącą na zewnątrz przez dziurę w desce i dymiący nieznośnie —
charakteryzowały ten lokal dostatecznie. W czasie odwilży wszyst­
kimi szparami sklepionego stropu spływały do sali strumienie
wody. W takich warunkach odbywały się wykłady i zajęcia uni­
wersyteckie, w których brało udział 5 słuchaczy. Pracę utrudniał
absolutny brak jakichkolwiek książek (biblioteka zakładu etno­
logii uniwersytetu niemieckiego spłonęła bez reszty) oraz najkonieczniejszych pomocy, jak np. map, ilustracji itp. Stan powyższy
nie trwał jednak długo. Dzięki jednorazowej subwencji Rektoratu
w wysokości zł. 6.000 zakupiono w Krakowie podstawowe polskie
podręczniki etnografii i bibliografie. Pewną ilość książek niemiec-

456
kich uzyskano z sortowni biblioteki uniwersyteckiej, ponadto na
zakup książek były obracane w całości niewielkie, bo rzadko do
1000 zł dochodzące miesięczne dotacje Zakładu.
W maju ub. r. uzyskał Zakład Etnologii nowy 5-pokojowy
lokal w oficynie budynku nr 36 przy ul. Szewskiej, gdzie pomiesz­
czone zostały zbiory etnołogiczne dawnego zakładu etnologii u n i ­
wersytetu niemieckiego odszukane w Lwówku przez dyrektora b i ­
blioteki uniwersyteckiej dra Antoniego Knota.
Bieżący rok wniósł dalsze zmiany. Dzięki finansowej pomocy
Wydziału Nauki Min. Oświaty zdołano Zakład nieco zagospoda­
rować. Zakupiono przybory i materiały do rysunków technicz­
nych, pomnożono wydatnie bibliotekę, na co Wydział Nauki udzie­
lił specjalnej subwencji w kwocie zł 23.000. Większy bez porów­
nania niż w roku ub. napływ młodzieży ułatwił realizowanie planu
pracy zarówno w Zakładzie, jak i rozpoczęcie prac w terenie.
Słuchacze w toku zajęć proseminaryjnych wwkonali szereg tablic
ściennych z zakresu form osadniczych, budownictwa itp. Zakład
Etnologii wszedł w kontakt z Oddziałem Wrocławskim Instytutu
Śląskiego, z Woj. Urzędem Konserwatoirskkn i Państwowym Insty­
tutem Badania Sztuki Ludowej w Warszawie. Kontakty te uła­
twiły Zakładowi prowadzenie badań terenowych, które poszły głó­
wnie w trzech kierunkach. Dzięki funduszom dostarczonym przez
Wydział Nauki Min. Oświaty przeprowadzono w szeregu miejsco­
wościach powiatu brzeskiego, namysłowskiego i wrocławskiego ba­
dania zabytkowego budownictwa drewnianego. Wyniki komuni­
kowane były natychmiast Wojew. Urzędowi Konserwatorskiemu
celem roztoczenia ochrony konserwatorskiej nad wartościowymi
zabytkami. Drugi dział pracy Zakładu stanowiły systematyczne
badania muzeów i zbiornic przedmiotów zabytkowych, znajdują­
cych się na terenie województwa dolnośląskiego, celem ustalenia
liczbowego i jakościowego stanu zbiorów w zakresie kultury l u ­
dowej. Z funduszów dostarczonych przez Oddział Wrocławski I n ­
stytutu Śląskiego przebadano w r. akademickim 1946/47 ogółem
24 muzea i zbiornice (na 36 znajdujących się w ewidencji Wydz.
Kultury Urzędu Wojewódzkiego), zyskując cenne materiały mo­
gące w przyszłości służyć za punkt wyjścia do celowej organiza-

457
cji muzealnictwa etnograficznego tej części kraju. Trzeci odcinek
robót prowadzonych w Zakładzie Etnologii związany jest z opra­
cowywaniem naukowym działu etnograficznego dla mającej się
odbyć we Wrocławiu wystawy. W związku z tym opracowuje się
kartograficzne ujęcia szeregu zagadnień, co znowu pociąga iza sobą
niekiedy konieczność przeprowadzania
badań
terenowych.
W związku z przygotowywaniem wystawy prowadzone są np. ba­
dania ankietowe na temat zasięgu kultu M. Boskiej Częstochow­
skiej i pielgrzymek na Jasną Górę wśród ludności Śląska.
Porównując stan Zakładu w r. akademickim 1946/7 ze stanem'
z roku poprzedniego widać dosyć znaczny rozwój, który najlepiej
ilustruje kilka cyfr przytoczonych-poniżej:
Luty 194G

Czerwiec 1947

Personel Z a k ł a d u

2 osoby

1 osoby

Liczba s ł u c h a c z y

5

41

T o m ó w w biblio­
tece

3

319
12 tablic ś c i e n n y c h , 15 map.
zbiory etnologiczne

! Pomoce szkolne

Prace terenowe

j "

Inwentaryzacja z a b y t k ó w muzeal.
„
budownictwa drewn
Badania ankietowe nad z a s i ę g i e m
kultu M. Boskiej-

Pomimo niezaprzeczalnej poprawy stanu Zakładu dają się
wciąż odczuwać poważne braki, utrudniające normalną pracę na­
ukową. Na plan pierwszy wysuwa się tu oczywiście nędzny stan
biblioteki, w której brak podstawowych czasopism etnograficz­
nych, poza tym brak epidiaskopu tak niezbędnego w czasie wy­
kładów z zakresu kultury materialnej i zdobnictwa ludowego, nie
ma również podstawowego sprzętu technicznego, niezbędnego
w czasie badań terenowych. (Zakład nie posiada np. aparatu fo-

458

tograficznego). Należy jednak przypuszczać, że w ciągu nadcho­
dzącego roku akademickiego listę braków Zakładu Etnologii uda
się znowu wydatnie pomniejszyć.
Roman

ZACHODNIE

Reinfuss

ARCHIWUM FONOGRAFICZNE W POZNANIU

Z zapisywaniem polskiej pieśni i muzyki ludowej spotykamy
się już w w. X V I , kiedy to europejska muzyka artystyczna się­
gnęła po polskie tańce ludowe i czerpiąc pełnymi garściami z obfi­
tości inwencji muzycznej ludu-polskiego, umieszczała je w opra­
wie artystycznej najpierw w tabulaturach lutniowych X V I wieku,
a w ciągu w. XV, a szczególnie w X V I I I we wszelkiego rodzaju
kompozycjach instrumentalnych tak solowych jak i zespołowych.
Zapisywanie to czynione było jedynie dla własnych potrzeb kom­
pozytorów. Jednakże bogactwo naszego folkloru muzycznego na­
sunęło myśl zbierania i wydawania tegoż folkloru, co zainicjowane
zostało przez romantyzm, a wyraz swój ostateczny i kulminacyjny
znalazło w monumentalnym wydawnictwie Oskara Kolberga.
Obecny stan ciągłego zanikania naszej pieśni i muzyki ludowej,
spowodowany rozwijającym się ciągle amatorskim ruchem mu­
zycznym, zmusza nas do głębszego zastanowienia się nad kwestią
zebrania i zachowania polskiej muzyki ludowej. W zbieraniu tym
uznajemy metodę bardziej naukową, niż metoda ołówkowa Kol­
berga, pozwalającą na utrwalenie jej w formie takiej, w jakiej
wyszła z ust ludu. Jest to metoda nagrywania akustycznego na
wałkach fonograficznych, a jeszcze lepiej: elektro-akustycznego
na płytach.
Naukowa metoda zbierania muzyki ludowej za pomocą fo­
nografu edisonowskiego zapoczątkowana została u nas w Polsce
dopiero w roku 1914 na Podhalu dzięki wysiłkom dyr. J. Zborow­
skiego (Zakopane). Był to jednak wysiłek epizodyczny, brak od­
powiednich subsydiów nie pozwolił na stałe i systematyczne kon­
tynuowanie tej inicjatywy. Dopiero w roku 1930 akcja zbierania
fonograficznego weszła na tory pracy metodycznej i stałej, od-

459
kąd przy Zakładzie Muzykologii Uniwersytetu Poznańskiego za­
łożone zostało przez prof, dr Ł. Kamieńskiego Regionalne Archi­
wum Fonograficzne (skrót RAF), wyposażone w kilka fonografów
wałkowych. W roku 1935 archiwum przeszło na doskonalszą me­
todę nagrań, na nagrania elektro-akustyczne na płyty, posługując
się mikrofonem węglowym, wzmacniaczami bateryjnymi i apa­
raturą elektryczną firmy Sanders i Janzen w Berlinie.
Do 1 września 1939 zdołałem (jako asystent RAF) przegrać
wszystkie wałki woskowe na płyty, wtedy jeszcze żelatynowe.
Akcja RAF-u objęła początkowo przede wszystkim teren Wielko­
polski w sposób szczegółowy, a następnie Pomorze. W dniu 1 wrze­
śnia 1939 Archiwum Regionalne posiadało już nagrania ze Ślą­
ska, Pienin i Mazowsza. Stan tych nagrań wyrażał się liczbą około
4000 fonografów' wokalnych i instrumentalnych. Wszystkie te
zbiory łącznie z aparatami zostały przez Niemców wywiezione
z Poznania i wszelki ślad po nich zaginął. Podobnemu zniszczeniu
uległy również obfite zbiory nagrań na wałki, znajdujące się
w Muzeum Etnograficznym w Wilnie oraz bardzo bogate, już od
roku 1936 rozpoczęte gromadzenie nagrań wałkowych o zasięgu
ogólnopolskim przez Centralne Archiwum Fonograficzne przy B i ­
bliotece Narodowej w Warszawie, prowadzone przez śp. dra J. Pulikowskiego, doc. Uniw. Warsz. Posiadało ono kilkanaście tysięcy
nagrań z Mazowsza, Pińszczyzny, Małopolski południowo-zachodniej (w tym ok. 4.000 nagrań z samej żywiecczyzny). Zbiory war­
szawskie zostały przez Niemców doszczętnie spalone.
Po wojnie rozpoczął Poznań natychmiast pracę zbierania
i organizowania archiwum fonograficznego. W czerwcu 1945 n i ­
żej podpisany i mgr. T. Wrotkowski złożyli przez Urząd Woje­
wódzki w Poznaniu do Ministerstwa Kultury i Sztuki wniosek
0 utworzenie Zachodniego Archiwum Fonograficznego z siedzibą
w Poznaniu, uzasadniając celowość jego istnienia faktem posia­
dania prywatnej aparatury elektrycznej do nagrań przez mgra T.
Wrotkowskiego. Wniosek został życzliwie przyjęty. Niestety nie
ustalono formy prawnej Archiwum. Istniejemy więc jako insty­
tucja prywatna, subwencjonowana przez Ministerstwo Kultury
1 Sztuki pod nazwą «Zachodnie Archiwum Fonograficzne w Po-

460
znaniu» (skrót RAF). Subwencje wpływały nieregularnie i w skro­
mnym wymiarze. Mimo poczynionych zapotrzebowań nie otrzy­
maliśmy jednorazowej większej dotacji na zakup koniecznych apa­
ratur, jak mikrofony, wzmacniacze, akumulatory. Musieliśmy wo­
bec tego z miesięcznych subwencji nabywać częściami sprzęt naj­
potrzebniejszy. Poszukiwania aparatów, troska o tańszy zakup,
korygowanie i składanie całości pochłonęły wielką ilość naszej
energii i czasu, dając mimo to w wyniku stosunkowo niejednolity
komplet aparatury. Doszliśmy tym sposobem do zaopatrzenia Ar­
chiwum w następujący sprzęt techniczny: 1 wzmacniacz 4-lampowy 8 Watt (bez firmy), średniej jakości, na prąd zmienny,
1 wzmacniacz 5-lampowy 15 Watt firmy «Telefunken» na prąd
zmienny, 1 mikrofon węglowy firmy «Dralowid» typ DR 1, 1 m i ­
krofon kondensatorowy butelkowy firmy «Telefunken» wraz
z przystawą 2-lampową, 1 aparat do nagrywania na prąd zmienny,
0 prostej paląkowej konstrukcji, 1 adapter elektryczny szafkowy,.
2 głośniki, 2 małe wzmacniacze do odgrywania, 2 skrzynie aku­
mulatorów żel. nikł. po 12 Volt, zapas płyt do nagrywania (500'
sztuk) i 1 prądnica polowa przenośna na 220 V z napędem ben­
zynowym.
Nagrywanie w terenie przy pomocy naszych aparatów wy­
maga koniecznego środka lokomocji. Aparatury są ciężkie i nie
nadają się do ręcznego przenoszenia ani do wożenia na wózkach
chłopskich. Potrzebny byłby też samochód, którym można by do­
jechać do każdej wsi, zaś własna (wyżej wspomniana) prądnica
mogłaby nas uniezależnić od prądu sieciowego, który nie wszę­
dzie we wsiach istnieje, jeśli zaś jest, to wykazuje zbyt wielkie
wahania, by mógł być używany do nagrań. Samochodu niestety
nie uzyskaliśmy dotąd. Dlatego też praca nasza w terenie była bar­
dzo utrudniona i z konieczności dużą część nagrań musieliśmy
uskuteczniać na miejscu w Poznaniu, sprowadzając śpiewaków
1 instrumentalistów do Archiwum. Nagrywania robimy na pły­
tach decelitowych. Liczba ich wynosi 471 fonogramów. Objęte
nimi zostały tereny: Wielkopolski, Ziemi Lubuskiej, okolic W e j cherowa Kaszubskiego; kilka fonogramów wykonano w Lubelskim
i Warszawskim. W nagraniach tych obok śpiewu żeńskiego i m ę -

461
skiego przeważają nagrania dudów, skrzy/piec i kozła zbąskiego.
"W nagraniach instrumentalnych przeważają formy taneczne, jak
przodek, wiwat, oberek, chodzony, szocz, polka, walcerek. Pieśni
śpiewane — to przeważnie pieśni weselne i zalotne. Płyty nagrane
przechowuje się w kopertach z papieru woskowego. W 1/3 płyty
te zostały przegrane jako duplikaty, służące do transkrypcji me­
lodii na papier nutowy. Transkrypcje będą dwojakie: jedne w p i ­
sowni użytkowej dla muzyków i kompozytorów, drugie w szcze­
gółowej formie naukowej dla badań porównawczych. Wobec braku
tonometra musimy na razie poprzestawać na transkrypcjach użyt­
kowych, pisząc je na kartkach katalogowych i umieszczając je
następnie w kartotece. Zaprowadzona została również kartoteka
ludowych tańców wielkopolskich z opisami choreograficznymi
i melodiami oraz katalog imienny i powiatowy dudziarzy i kożlarzy wielkopolskich. Praca w Archiwum podzielona była w ten
sposób, że sprawy administracyjne załatwiał mgr W rotkowski, bę­
dąc niekiedy pomocnym również i przy nagrywaniu, ja zaś or­
ganizowałem zbieractwo i prowadziłem stronę naukową Archi­
wum, w czym pomocna mi była mgr Jadwiga Sobieska.
Zmontowaliśmy poza tym wspólnie trzy audycje radiowe
w oparciu o materiał płytowy RAF-u. Publikujemy też cykl ar­
tykułów «Pieśń ludowa i jej problemy* w «Poradniku Muzycz­
nym* (Łódź).
Zamiarem naszym jest stworzenie płytoteki ilustrującej l u ­
dową muzykę polską wedle regionów. Płytoteka ta, poza swymi
czysto atrakcyjnymi zaletami, posiadać będzie dużą wartość dy­
daktyczną dla szkół muzycznych, pokaże bowiem folklor muzyczny
w jego autentycznym brzmieniu przy zachowaniu regionalnych
odcieni i różnic wykonania. Prócz tego płytoteka taka miałaby za­
sadnicze znaczenie w akcji reaktywowania muzyki ludowej w l u ­
dzie, czy to na drodze audycji radiowej, czy też grania w świe­
tlicach i stowarzyszeniach. Będzie ona najlepszym instruktorem,
który rodzimą pieśń przekaże młodszemu pokoleniu nie poprzez
nuty, lecz przez własną tradycję na drodze słuchania i powtarza­
nia. Stan finansowy dzisiejszego Archiwum, jako instytucji pry­
watnej, nie pozwolił na wykonanie takich płytotek.
7

T

7

7

462
Obecnie nad pracami tymi roztoczyło opiekę Ministerstwo
Kultury i Sztuki. Archiwum Fonograficzne wejdzie, jako osobna
komórka, w skład Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludo­
wej, prowadzonego przez dyr. dra J. Grabowskiego. Ze strony M i ­
nisterstwa Kultury i Sztuki patronować pracom Archiwum będzie
wicedyrektor Departamentu Muzyki doc. dr Z. Lissa. Naukową
opiekę nad pracami Archiwum roztoczy prof, dr A. Chybiński.
Archiwum ma być wyposażone w samochód z wmontowaną kom­
pletną aparaturą oraz motocykl do wyjazdów informacyjnych.
Mgr Marian

Sobieski

OPIEKA NAD SZTUKĄ LUDOWĄ W DZIAŁALNOŚCI
CENTRALNEGO INSTYTUTU KULTURY
Centralny Instytut Kultury powołany zarządzeniem Ministra
Kultury i Sztuki jako centralna instytucja państwowa do spraw
upowszechniania kultury i sztuki, ma za zadanie koordynację wy­
siłków społecznych w tym zakresie, wypracowywanie wytycznych,
prowadzenie i publikowanie prac naukowych i badawczych, i n strukcyjno-poradniczych itp., oraz szkolenie instruktorów wyż­
szego typu.
Prace Instytutu dotyczą teatrów ochotniczych, amatorskich
zaspołów muzycznych i chóralnych, sztuki ludowej, wczasów, świe­
tlic itp.
Sztuka ludowa zajmuje niepoślednie miejsce w zaintereso­
waniach Centralnego Instytutu Kultury.
W dobie przeobrażeń ustrojowych, politycznych i cywiliza­
cyjnych zagadnienie kultury i sztuki ludowej jest szczególnie
aktualne. Z jednej bowiem strony mnożą się organizacje, insty­
tucje i urzędy interesujące się sztuką ludową, z drugiej zaś daje
się zaobserwować fakt, że wieś nie tylko zrywa ze swą sztuką tra­
dycyjną, uważając takie postępowanie za awans społeczny, ale
często wręcz się jej wyrzeka. Państwo doceniając wkład sztuki l u ­
dowej w zakres ogólnej kullury narodu, powołane jest do ratowa-

46$
nia jej dorobku od zagłady i będzie dążyć do znalezienia dla niej
miejsca w życiu współczesnym.
Dział Sztuki Ludowej Centralnego Instytutu KuUury zapo­
czątkowany w listopadzie ub. r. rozpoczął swą działalność od stwo­
rzenia frontu rzeczoznawców w postaci współpracowników sta­
łych lub też pracujących dorywczo. Oprócz tego stworzono sieć
rzeczoznawców terenowych spośród znanych regionalistów, głów­
nie spośród kustoszów muzeów regionalnych. Rzeczoznawców tych
zgromadził Centralny Instytut Kultury na konferencji w sprawie
sztuki i kultury ludowej w Zakopanem w maju r. b., w której
wzięli udział ponadto przedstawiciele licznych instytucji i orga­
nizacji oraz działacze terenowi, jako to: referenci kultury i sztuki
w województwach, referenci Izb Rzemieślniczych oraz organizacji
chłopskich i młodzieżowych. Referaty profesorów: Frankowskiego,
Seweryna, Ciołka, Dalbora, a nadto dra Piwockiego i Orynżyny
wprowadziły słuchaczy w sedno zagadnień budownictwa ludo­
wego, stroju, obrzędowości, sztuki ludowej itp.
7

7

Konferencja zakopiańska wypracowała ogólne wytyczne
praktycznego ustosunkowania się do tych zagadnień, uchwalając
liczne wnioski, których realizacja dać może podstawę pracy nad
rozwojem sztuki i kultury ludowej.
Po tym zjeździe Centralny Instytut Kultury zwołał dwukrot­
nie konferencje międzyministerialne i międzyorganizacyjne
w sprawie organizacji wytwórczości i zbytu sztuki ludowej i prze­
mysłu ludowego, mające na celu skoordynowanie działalności or­
ganizacji gospodarczych. Pierwsza konferencja miała charakter
sprawozdawczy i stwierdziła, że organizacje te trudnią się raczej
popieraniem przemysłu pseudoludo-wego, rzadko docierając do
ośrodków sztuki ludowej. Druga konferencja w Sopocie w ramach
Targów Międzynarodowych, a w związku z wystawą sztuki ludo­
wej Ministerstwa Kultury i Sztuki rozpatrzyła zagadnienia su­
rowców dla ośrodków wytwórczych zarówno przemysłu ludowego,
jak i sztuki ludowej oraz sprawę kredytów przeznaczonych na
te cele.
Centralny Instytut Kultury, realizując swój program prak­
tycznej koordynacji pracy w terenie, przeprowadził przykładowy
7

464
eksperyment w woj. olsztyńskim, w postaci zorganizowania ośrodka
produkcji tkanin ludowych wśród autochtonów i repatriantów.
Konferencja zakopiańska wykazała, że pierwszym zagadnieniem
opieki nad sztuką ludową jest przede wszystkim ochrona przed
niewłaściwym jej popieraniem. Konferencja sopocka stwierdziła
konieczność zarezerwowania w planie państwowym surowców dla
żywych ośrodków sztuki ludowej oraz konieczność zajęcia się wy­
twórczością repatriantów i autochtonów na Ziemiach Odzyska­
nych.
Centralny Instytut Kultury prowadzi przegląd żywych ośrod­
ków sztuki ludowej, analizując potrzeby terenowe oraz zbierając
materiał ilustracyjny w postaci okazów sztuki ludowej.
Część tych zbiorów była eksponowana na wystawie sztuki l u ­
dowej Ministerstwa Kultury i Sztuki w Sopocie.
Stroje ludowe, zakupione dla pracowni kostiumologicznej
Centralnego Instytutu Kultury, złożyły się na pokaz sztuki ludo­
wej na wystawie społeczno-gospodarczej w Częstochowie. Pokaz
ten był bodaj pierwszą próbą upowszechniania wartości sztuki
ludowej dla szerokich rzesz ludności wiejskiej w największym jej
skupieniu w sezonie pątniczym. Zaopatrzony w napisy, ulotkę oraz
żywe słowo umożliwiał badaczom bezpośrednią wymianę myśli
z ludnością wiejską na temat stroju ludowego. Kierownictwo wy­
stawy prowadziło pamiętnik reagowania publiczności na zjawi­
ska sztuki ludowej.
Udział Centralnego Instytutu Kultury w wystawie sopockiej
i pracach komitetu wykonawczego Wystawy Malarstwa i Rzeźby
Ludowej w Krakowie ma na celu upowszechnienie sztuki ludowej
wśród ludności miejskiej.
Centralny Instytut Kultury prowadzi ewidencję ośrodków
sztuki ludowej, a zamierza dokonać ewidencji odpowiedzi na an­
kiety będące w posiadaniu różnych instytucji. Prowadzi również
ewidencję materiałów ilustracyjnych w postaci fotografii oraz oka­
zów zakupionych przez różne instytucje zarówno o charakterze
naukowym jak i gospodarczym.
Z dalszych prac Centralni go Instytutu Kultury wymienić na­
leży rozpoczęte kartoteki zmuwów. teoretyków i praktyków zagad-

465
nień związanych ze sztuką ludową, kartotekę instytucji zaintere­
sowanych tym przedmiotem oraz bibliografię sztuki ludowej.
W bibliotece Centralnego Instytutu Kultury składającej się
z 7.000 tomów, a stworzonej ostatnio, sztuka ludowa zajmuje
miejsce poczesne. Część materiału bibliotecznego zgromadzona
w ośrodku naukowo-badawczym Centralnego Instytutu Kultury
w Szklarskiej Porębie przyczyniła się do opracowania mapy stro­
jów ludowych, figurującej na wystawie w Częstochowie. Z do­
tychczasowych wydawnictw Centralnego Instytutu Kultury wy­
mienić należy poradnik w sprawie zbierania zabytków kultury l u ­
dowej, pióra dr Marii Znamierowskiej-Prufferowej. Przygoto­
wuje się zaś do druku pracę doc. dra Tadeusza Seweryna «Rozdroża sztuki ludowej*.
Na koniec zasługuje na uwagę systematyczna praca kore­
spondentów terenowych, którzy odpowiadają na przysyłane i m an­
kiety, zbierają teksty obrzędów regionalnych oraz inscenizują je.
Zebrane są już teksty. « Wesele Podhalańskie*, «Rafanie lnu», «JaseŁka*, «Burso» z Podhala, «Z kurkiem po dyngusie* z Opoczyń­
skiego, «Wesele opoczyńskie*, «Dożynki śląskie, «Oddawanie młoduchy*, «Czepiny», «Pastuszkowie» (misterium kolędnicze),
«Moiczki», «Kolędy» ze Śląska Cieszyńskiego itp. Zebrane tym spo­
sobem materiały inscenizuje się w terenie, prtzy czyni aj ąc się przez
to do ożywienia kultury regionalnej. Z inscenizacją « Wesela Pod­
halańskiego* pod kierownictwem Anieli Słapińskiej zaznajomili
się uczestnicy zjazdu w Zakopanem. Mogli oni stwierdzić bezpo­
średnio, jak surowa prawda i wierność odtworzenia obrzędu gó­
rali podhalańskich dodatnio odbija się od wslzelkich stereotypo­
wych stylizacji w zespołach teatralnych, nie umiejących uszano­
wać piękna tradycyjnych, choć prymitywnych form obrzędowych.
Dalsza działalność Centralnego Instytutu Kultury pójdzie na­
dal przede wszystkim w kierunku skoordynowania prac prowa­
dzonych w zakresie sztuki ludowej przez liczne instytucje i or­
ganizacje. Zadanie to jest ciągle jeszcze aktualne. Sztuka ludowa
bowiem jest zagadnieniem wielowymiarowym. Interesują się nią
instytucje naukowe, gospodarcze, samorządowe i społeczne. Na­
kazem chwili jest więc ustalenie planu pracy w skali państwowej
Liul, T . X X X V I I

30

466
i taka jego realizacja, aby nie było sprzeczności w działalności
tych instytucji. Jest to tym potrzebniejsze, że dzięki niesłychanej
popularności sztuki ludowej w czasach obecnych, ma ona zbyt
wielu opiekunów, niezawsze zorientowanych w zagadnieniu opieki
nad nią.
Centralny Instytut Kultury przygotowuje więc plan właści­
wej opieki nad sztuką ludową.

STAN BADAŃ W ZAKRESIE ETNOGRAFII MUZYCZNEJ
W POLSCE
Rezygnując iz wstępu, w którym powinno się wspomnieć
0 etnografii muzycznej jako nauce młodej, o jej osiągnięciach do
czasu wojny, chcę po prostu przedstawić sytuację obecną, możli­
wości badań na tym polu, trudności i braki związane z gromadze­
niem materiałów do muzyfu ludowej. Na uwagę zasługują przede
wszystkim najważniejsze ośrodki naukowe zainteresowane w tych
badaniach, a więc katedry muzykologii uniwersytetów polskich
1 wyższe szkoły muzyczne.
W Polsce istnieją 3 katedry muzykologii: w uniwersy­
tetach w Poznaniu, Krakowie i Wrocławiu, oraz wykłady zle­
cone z tegoż zakresu w uniwersytecie w Toruniu. Na pierwszym
miejscu należy postawić katedrę muzykologii w Poznaniu. Kate­
dra ta, której kierownikiem jest obecnie prof, dr Adolf Chybiński,
były kierownik Zakładu Muzykologicznego Uniwersytetu Jana Ka­
zimierza we Lwowie, już przed wojną przodowała na polu ba­
dań naukowych w dziedzinie etnografii muzycznej i wykształ­
ciła kilka sił dobrze przygotowanych naukowo i technicznie
do pracy w tym zakresie. Są to: mgr Marian Sobieski, mgr Jadwiga
Sobieska (autorka wydanej w r. 1938 pracy o dudach wielkopol­
skich), mgr Maria Turczynowiczowa i mgr Tadeusz Wrotkowski.
Mgr Marian Sobieski prowadzi przy katedrze muzykologii, jako
st. asystent, wykłady i ćwiczenia zlecone, których tematy w bie­
żącym roku akademickim są następujące: 1) Etnografia muzyczna
Wschodu, 2) Etnografia muzyczna Europy, 3) Etnografia mu-

467
zyczna Polski. Studentów jesit 28. Dziś trudno przewidzieć czy i ilu
z nich wyspecjalizuje się w zakresie etnografii muzycznej.
W stadium opracowania znajduje się szereg prac naukowych
wymienionych pracowników i tak:
Prof, dr Chybiński ma na ukończeniu pracę pt. «О oraw­
skich melodiach ludowych* (przeznaczoną dla «Ludu»), a przy­
gotowuje prace pt. «Monografia tańca krakowskiego* oraz «Мопоgrafia polskich tańców ludowych* — obliczone na 2 tomy; ponad
to w przygotowaniu jest I I wydanie pracy pt. «Instrumenty mu­
zyczne ludu polskiego na Podhalu*. Mgr Marian Sobieski pracuje
nad tematem pt. «Pentatonika w polskiej muzyce ludowej* i nad
tematem pt. «Cechy stylistyczne pieśni ludowej w poszczególnych
regionach Polski*. Mgr Jadwiga Sobieska opracowuje monografię
z zakresu instrumentologii pt. «Kozioł lubusko-zbąski*, mgr Ma­
ria Turczynowiczowa pracę o metodach O. Kolberga w odniesieniu
do muzyki ludowej w Wielkim Księstwie Poznańskim.
Materiały, jakimi dysponuje Zakład Muzykologiczny U. P.
w Poznaniu dla badań etnograficzno-muzycznych, są bardzo ogra­
niczone i to zarówno w zakresie literatury naukowej, jak i wydaw­
nictw nutowych etnograficznych. Cały majątek Zakładu został wy­
wieziony, a częściowo zniszczony przez okupanta. Dziś ilość ksią­
żek z powyższego zakresu nie przekracza 20, ilość publikacji
nutowych jest również minimalna. Biblioteka nie posiada na­
wet «Ludu» Kolberga, lecz we fragmentach nie dających się zło­
żyć w całość. Podobnie zniszczone lub wywiezione zostały wszyst­
kie nagrania, których Zakład przed wojną posiadał przeszło 3000.
Obecnie Zakład nic posiada żadnych urządzeń umożliwiających
jakiekolwiek nagrywania, a do celów demonstracyjnych' dla stu­
dentów korzysta się z aparatury płytowej i wałkowej oraz mikro­
fonu, będących prywatną własnością st. asyst, nigra Mariana So­
bieskiego. Cały majątek Zakładu — to 1 wzmacniacz radiowy bez
lamp i 70 płyt decelitowych. W najbliższym czasie w drodze wy­
miany ma Zakład otrzymać szafkowy gramofon. Urządzenie nor­
malne pracowni etnograficzno-muzycznej zależeć będzie od zain­
teresowania odpowiednich władz państwowych tym działem nauki
i odpowiednio wysokich dotacji na te cele.
30"

468
Podobne braki dają się odczuwać i w innych Zakładach Mu­
zykologicznych uniwersyteckich, w których przy odpowiednich
funduszach mogłyby powstać ośrodki etnologiczno-muzyczne. Bez­
skutecznie kołacze Kraków, gdzie katedrę muzykologii prowadzi
prof, dr Zdzisław Jachimecki, o subwencje na zakupienie wydaw­
nictw z zakresu pieśni i muzyki ludowej polskich i obcych na­
rodów, o wyposażenie swego instytutu w odpowiednią aparaturę,
a więc fonograf, aparaty do nagrywania, do szlifowania wałków
itd., bez czego trudno myśleć o racjonalnej pracy. Mając w roku
bieżącym zapisanych na studia muzykologiczne ponad 60 słucha­
czy, pełnych zapału do nauki, mógłby wielu z nich zaintereso­
wać etnografią muzyczną i pobudzić do pracy naukowej na tym
polu. W bieżącym roku akademickim nie odbywają się żadne wy­
kłady w zakresie etnografii muzycznej, a w latach przedwojennych
miało to miejsce jedynie sporadycznie, ostatnio w r. 1937/38 wy­
kład na temat « Polskiej muzyki ludowej* prowadzony był przez
prof, dra Jachimeckiego przez 3 trymestry. Do studentów okazu­
jących większe zainteresowanie tym przedmiotem należał Zyg­
munt Estreicher, który w wyniku zamieszek wojennych znalazł
się za granicą i ostatnio kontynuując studia muzykologiczne
w Szwajcarii, uzyskał doktorat w Bernie, na podstawie pracy
o pieśniach Eskimosr>w. Należy się spodziewać, że kiedy dr Estrei­
cher wróci do Polski, odda się pracy właśnie w zakresie etnologii
muzycznej. W czasie okupacji dojeżdżał do Krakowa w charakte­
rze studenta tajnego Uniwersytetu, młody nauczyciel szkoły po­
wszechnej spod Krakowa, Karol Lehnert, który pozostając w bli­
skim kontakcie z ludem wiejskim, opracował lemat: Repertuar
pieśni ludowych w czasie wojny w kilku wsiach podkrakowskich:
Zabierzów, Czerna itd.
Przy katedrze muzykologii Uniwersytetu Wrocławskiego
prowadzone są wykłady i ćwiczenia z einografi muzycznej na ra­
zie tylko w zakresie potrzebnym studentom do jednego z obowią­
zujących ich egzaminów magisterskich. Kierownikiem tej kate­
dry jest prof. ks. dr Hieronim Feicht, sam żywo interesujący się
tym działem pracy. W najbliższym czasie w «Kwartalniku Mu­
zykologicznym* ma pojawić się jego rozprawka pt. «01czańskie

469
(zakopiańskie) pieśni religijne* (wraz z zebranymi pieśniami).
Prof. ks. dr Feicht poczynił starania o uzyskanie pewnych kwot
na zakup niezbędnych pomocy naukowych, przede wszystkim fo­
nografu. Zakład posiada niewielką bibliotekę, głównie w zakresie
niemieckiej pieśni ludowej, oraz pewną ilość płyt. Prócz tego w Za­
kładzie Etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego znajduje się kilka
instrumentów perkusyjnych z Dalekiego Wschodu.
Zupełnie żadnych pomocy naukowych w zakresie etnografii
muzycznej nie posiada Uniwersytet w Toruniu. Wykłady zlecone
z zakresu muzykologii prowadzi tam st. asystent Leon Witkowski,
magister f i l . klas. i muzykologii, zajmujący się zagadnieniami
etnologii muzycznej. Korzysta z własnej skromnej biblioteki, ilu­
strując wykłady własnymi płytami. Obecnie pracuje nad tema­
tem: «Toruń w pieśni ludowej*.
Wyższe szkoły muzyczne będą niewątpliwie w przyszłości
stanowiły poważną pozycję w dorobku naukowym na polu etno­
grafii muzycznej. Dziś, będąc w toku reorganizacji, zgodnie z re­
formą szkolnictwa muzycznego, nie mogą być jeszcze na tym polu
poważnie brane w rachubę, Jest ich pięć: w Warszawie, Krakowie,
Katowicach. Poznaniu i Łodzi. Na wszystkich wydziałach tych
uczelni obowiązują wykłady z etnologii muzycznej. Najwięcej
oczywiście należy oczekiwać od sekcji teorii wydziału kompozycji,
teorii i dyrygentury, gdzie student może przygotować pracę dy­
plomową z zakresu etnografii muzycznej i specjalizować się w tym
dziale. W lej chwili nie we wszystkich jeszcze wyższych szkołach
muzycznych uruchomiono ten przedmiot, na razie rozpoczęły się
wykłady z etnologii muzycznej w uczelniach w Lodzi i Poznaniu.
W Wyższej Szkole Muzycznej w Lodzi wykłady z etnologii
muzycznej prowadzi prof. Wawrzyniec Żuławski, absolwent mu­
zykologii Uniwersytetu Warszawskiego. I on walczy z brakami
w zakresie materiałów milowych, nagrań płytowych ild. W wy­
kładach swoich, potraktowanych bardzo obszernie, obejmuje kurs
muzykologii porównawczej, nie wyłącznie tylko etnologii muzycz­
nej. Prócz wykładów, przewidziane jest w roku następnym semi­
narium z zakresu zbierania, systematyzowania oraz badań nad
polską pieśnią ludową.

470
Na zakończenie należy jeszcze wspomnieć o niezwykle waż­
nej dla badań naukowych instytucji, a mianowicie o Zachodnim
Archiwum Fonograficznym w Poznaniu, którego kierownikiem
jest mgr Tadeusz Wrotkowski, dział naukowy prowadzi mgr Ma­
rian Sobieski.
Istniejące przed wojną Centralne Archiwum Fonograficzne
(C. A. F.) w Warszawie zostało zupełnie spalone przez Niemców,
zaś jego kierownik śp. dr J. Pulikowski poległ w r. 1944 podczas
powstania warszawskiego. Archiwum Fonograficzne Uniwersy­
tetu Poznańskiego zostało w czasie wojny doszczętnie zniszczone.
Wobec powyższego Zachodnie Archiwum Fonograficzne w Pozna­
niu jest obecnie jedyną w Polsce instytucją, posiadającą fachowo
przygotowane siły, której prace zmierzają w kierunku zebrania
i utrwalenia zanikającego polskiego folkloru muzycznego oraz
w kierunku wykorzystania zebranych materiałów.
Zbieranie folkloru przeprowadza się przez nagrywanie mu­
zyki ludowej na wałki fonograficzne i płyty decelitowe. Wyko­
rzystanie zebranych materiałów, dzięki zainicjowanej już wymia­
nie międzynarodowej, pozwoli na przeprowadzenie badań porów­
nawczych muzyki ludowej w skali europejskiej. Stwarza również
podstawę dla opracowania racjonalnych śpiewników regional­
nych itp. Poza tym udostępnienie zbiorów fonograficznych kom­
pozytorom i muzykom polskim może stać się potężnym zastrzy­
kiem odżywczym dla ich twórczości.
Antonina

Wozaczyńska

WYCIĄG Z PROTOKÓŁU Z X X I I WALNEGO ZGROMADZENIA
P. T. L.
XXII Walne Zgromadzenie P. T. L. odbyło się w Lublinie
w dniach 24 i 25 marca br. przy udziale reprezentantów Minister­
stwa Kultury i Sztuki, Ministerstwa Odbudowy, Centralnego Insty­
tutu Kultury, Politechniki Warszawskiej, Wojewódzkiej Rady Na­
rodowej. Miejskiej Rady Narodowej, rektorów i przedstawicieli

471
senatów obu uczelni, Kuratorium O. S. L. oraz członków w ogól­
nej liczbie 58 osób.
Cel zwołanego zgromadzenia wyjaśnił przewodniczący, prof,
dr Jan Czekanowski. Stwierdził on mianowicie, że 1) T. L. re­
stytuowało się w Lublinie, gdzie znalazł się przedwojenny prezes
i kilku członków Zarządu, na specjalnie zwołanym walnym zgro­
madzeniu, na którym była obecna nieliczna garstka członków.
Działalność T-wa rozrosła się i objęła cały obszar Polski. Wsku­
tek tego powstała konieczność uzyskania od czołowych przedsta­
wicieli etnografii i ludoznawstwa sankcji dla dotychczasowych po­
czynań Twa oraz uwag, wskazówek i wytycznych dla dalszego
postępowania. 2) Po wtóre zaszła konieczność omówienia szeregu
problemów organizacyjnych i naukowych, które się nie dadzą po­
myśleć bez dyskusji w szerokim gronie etnografów.
Po powołaniu prezydium honorowego, przemówieniach gości
i przyjęciu porządku dziennego odczytano protokół z X X I Wal­
nego Zgromadzenia, który przyjęto.
Obszerne sprawozdanie sekretarza, prof. dr. Józefa Gajka,
objęło sprawy budżetowe, organizacyjne, biblioteczne i naukowe.
W sprawozdaniu zostały podkreślone następujące momenty: budżet
Twa opierał się na subwencjach Wydziału Nauki Ministerstwa
Oświaty, Ministerstwa Administracji Publicznej, Ministerstwa Od­
budowy, W. R. X., M. R. N., m. Lublina, obu uniwersytetów oraz
na dochodach ze składek i ze sprzedaży wydawnictw. Sztywna
konstrukcja budżetu, opierającego się przede wszystkim o sub­
wencje, nie pozwoliła na swobodniejszą decyzję Zarządu, co od­
biło się szczególnie ujemnie na pracach nad Polskim Atlasem
Etnograficznym, dla którego w okresie sprawozdawczym nie zdo­
byto żadnych funduszów. W ramach prac organizacyjnych nawią­
zano kontakt z wszystkimi katedrami etnografii i etnologii uni­
wersytetów polskich, z dyrekcjami muzeów etnograficznych i re­
gionalnych, z katedrami etnografii w Bułgarii i we Włoszech. Od­
zyskano i przewieziono do Lublina bibliotekę Twa, uzupełniono ją
zakupem księgozbioru po śp. prof. A. Fischerze oraz zbiorami uzy­
skanymi z bibliotek poniemieckich i przystąpiono do jej skatalo­
gowania. W ramach prac naukowych wydano X X X V I tom «Ludu»

472
i 10 odbitek, 1 zeszyt I tomu «Ргас Etnologicznych», przygotowano
do druku V I i V I I tom «Ргас i Materiałów Etnograficznych*, spo­
rządzono indeks z 9 tomów «Ludu» i 3 tomów «M. A. A. E.», re­
prezentowano Two na Zjeździe Naukowym Instytutu Bałtyckiego
w Bydgoszczy i na Zjeździe Lużycoznawczym w Poznaniu, prze­
prowadzono badania terenowe nad budownictwem, ceramiką, prze­
mysłem włókienniczym i żydowską sztuką ludową województwa
lubelskiego, nad etniczną strukturą Łemków oraz uporządkowano
etnograficzny inwentarz Miejskiego Muzeum w Lublinie.
Po odczytaniu sprawozdania powołano komisje: Statutową,
Preliminarzową i Naukowo-Wydawniczą dla przeprowadzenia dy­
skusji nad programem dalszej działalności Twa. W wyniku obrad
Komisja Statutowa przedstawiła do zatwierdzenia Walnemu Zgro­
madzeniu szereg poprawek do statutu, z których najważniejsze do­
tyczą celu istnienia Towarzystwa i jego osobowości prawnej. Ko­
misja Preliminarzowa opracowała projekt preliminarza na rok
1947, który objął m. i . wydawanie «Ludoznawcy» i opracowanie
^Polskiego Atlasu Przesiedleńczego*. Komisja Naukowo-Wydawnicza przedstawiła następujące projekty:
1) Wydawanie «Ludu».
2) Zachowanie dotychczasowego układu «Ludu» i rozszerze­
nie go o następujące działy: ikonografię etnograficzną,
o stałą rubrykę pt. «Wędrówki po pracowniach etnogra­
fów* oraz o dział informacji i bibliografii słowiańskiej.
3) Wydanie XL tomu «Ludu» jako indeksu dla 39 poprze­
dzających tomów.
4) Wydawanie dalszych zeszytów I tomu «Ргас Etnograficz­
nych*.
5) Wydanie w ramach «Ргас Etnologicznych* pracy prof.
Wł. Antoniewicza o metodach badawczych prehistorycznoetnologicznych.
6) Zapoczątkowanie wydawania «Ргас i Materiałów Etnogra­
ficznych*, które — zgodnie z planami Zarządu — będą
zawierać następujące działy: a) monografie, b) materiały,,

473
notatki i okruchy, c) inwentaria muzealne i d) etnografię
historyczną.
7) Kontynuowanie zapoczątkowanych przez Zarząd a wysu­
niętych na X X I Walnym Zgromadzeniu prac nad Pol­
skim Atlasem Etnograficznym.
8) Rozpoczęcie prac nad planowanym przez Zarząd Atlasem
Przesiedleńczym, który ma być uzupełnieniem P. A. E.
w stosunku do Ziem Odzyskanych.
9) Nawiązanie kontaktu z prehistorykami i antropologami
w sprawie opracowania odpowiednich map do obu
Atlasów.
10) Poczynienie kroków: o wprowadzenie do przepisów magi­
sterskich przy magisteriach z etnografii i etnologii obo­
wiązku odbycia studiów i prac terenowych oraz praktyk
muzealnych;
11) o wprowadzenie etnografii jako przedmiotu obowiązko­
wego w pedagogiach i instytutach pedagogicznych;
12) o wprowadzenie do szkolnictwa średniego i powszechnego
etnografii Polski i ogólnej, wreszcie
13) o wprowadzenie etnografii i etnologii jako przedmiotu
obowiązkowego przy magisteriach z geografii, pedagogiki,
prehistorii, antropologii, socjologii, filologii polskiej, mu­
zykologii, historii i historii sztuki.
14) Opracowanie i wydanie mapy Polski w skali 1:100.000,000
jako ślepej mapy dla oznaczania zjawisk etnologicznych
i etnograficznych.
15) Przeszkolenie etnograficzne powiatowych referentów K u l ­
tury i Sztuki.
16) Komisja zaproponowała następnie: a) aby Walne Zgro­
madzenie zwróciło się do Ministerstwa Kultury i Sztuki
oraz Ministerstwa Oświaty z apelem o umieszczenie zbio­
rów Muzeum Etnograficznego im. S. Udzieli na Wawelu,
b) aby Zarząd utrzymał kontakt z Instytutem ZachodnioSłowiańskim przy Uniwersytecie Poznańskim w pracy nad
utrwaleniem fonograficznym reliktów gwar polskich na
terenie Ziem Odzyskanych, c) zwrócił się do Ministerstwa

474
Kultury i Sztuki oraz do Sekcji Etnograficznej Związku
Muzeów Polskich z propozycją stworzenia w Rapperswilu
wspólnym wysiłkiem wzorowego działu etnograficznego,
dającego pojęcie o całokształcie kultury ludowej w Polsce,
d) zajął się sprawą udziału Polski w pracy nad między­
narodową bibliografią etnograficzną, koncentrującą się
w Bazylei pod kierunkiem dra Geigera, e) przedłożył Wła­
dzom Duchownym pod życzliwą rozwagę ogólne przeko­
nanie etnografów polskich, że studia etnograficzno-etnologiczne słuchaczy filozoficzno-teologicznych Zakładów
Naukowych ułatwią im prace duszpasterskie wśród ludu
i przysposobią ich do badań etnograficznych, f) utrzymał
żywy kontakt ze słowiańskimi placówkami etnologicznymi.
Prócz tego delegaci Ministerstwa Kultury i Sztuki wysunęli
pod adresem Twa projekt ścisłej, systematycznej współpracy z M i ­
nisterstwem przy badaniach nad kulturą ludową obszarów
polskich.
W drugim dniu zebrania wygłoszono 3 referaty naukowe:
prof, dra E. Frankowskiego o organizacji pracy w zakładach etno­
grafii i etnologii, dr M. Priifferowej o szwajcarskim ruchu nauko­
wym w zakresie etnografii i etnologii oraz doc. dra L. Zabrodzkiego o potrzebie współpracy Towarzystwa z Instytutem Zachodnio-Słowiańskim w zakresie badań nad reliktami gwarowymi.
Po referatach przystąpiono do dyskusji nad wnioskami po­
szczególnych Komisji. W rezultacie dyskusji przyjęto wniosek Ko­
misji Statutowej, zmieniającej nazwę Towarzystwa na Polskie To­
warzystwo Ludoznawcze oraz niektóre postanowienia statutu.
Wnioski Komisji Preliminarzowej przyjęto po przeprowadzeniu
drobnych poprawek; przyjęto również wszystkie wnioski Komisji
Naukowo-Wydawniczej.
Następnie odczytano i przyjęto protokół z posiedzenia Ko­
misji Rewizyjnej, która w dniu poprzedzającym obrady skontrolo­
wała księgi kasowe Towarzystwa i postawiła wniosek o udzielenie
Zarządowi pełnego absolutorium.

475
Do wykonania zakreślonego dyskusją programu prac Twa
powołano nowy Zarząd w następującym składzie: prezes — prof,
dr Kazimierz Moszyński, wiceprezesi — prof, dr Jan Czekanowski,
prof, dr Eugeniusz Frankowski, prof, dr Leon Halban; sekretarz
generalny — prof, dr Józef Gajck. W skład członków Zarządu we­
szli: prof, dr Jan Stanisław Bystroń, Tadeusz Delimat, prof dr
Kazimierz Dobrowolski, dr Janina Krajewska, prof, dr Władysław
Kuraszkiewicz, mgr Bolesław Kuźmicz, prof, dr Jan Mydlarski,
mgr Jan żołna- Manugiewicz, dr Maria Znamierowska-Prufferowa, dr Roman Reinfuss, doc dr Tadeusz Seweryn, prof. Leopold
Węgrzynowicz, inż. Henryk Zamorowski, prof, dr Kazimiera Zawistowicz, dr Juliusz Zborowski, mgr Henryk Zwolakiewicz.
W skład Komisji Rewizyjnej weszli: prof, dr Leon Białkowski,
prof, dr Zdzisław Papierkowski, prof, dr Henryk Raabe, nacz. Ro­
man Śląski, prof, dr Mieczysław Ziemnowicz.
Postanowienia końcowe przyniosły następujące uchwały:
7

7

1) Zarząd wyśle pod adresem wszystkich P. T. Fundatorów
Towarzystwa specjalne pismo z podziękowaniem za życz­
liwą opiekę i pomoc w przedsięwzięciach Twa;
2) powiadomi prof, dra Kazimierza Nitscha o nadaniu mu
przez Walne Zgromadzenie miana członka honorowego;
3) powiadomi prof, dra Kazimierza Moszyńskiego o wyborze
na prezesa, o przebiegu obrad i prześle mu życzenia;
4) nawiąże i utrzyma kontakt z czlonkami-założycielami
Towarzystwa.
Obrady zamknął prof, dr Leon Halban przemówieniem,
w którym wyraził nadzieję, że osiągnięcia P. T. L. w okresie naj­
bliższym, dzięki zdobytemu doświadczeniu i szczegółowo opra­
cowanemu programowi, przewyższą znacznie osiągnięcia dotych­
czasowe.

476
WYCIĄG ZE SPRAWOZDANIA Z KONFERENCJI NAUKOWEJ
P. T. L. W SPRAWIE POLSKIEGO ATLASU
ETNOGRAFICZNEGO
Konferencja naukowa P. T. L., zwołana przez Zarząd w myśl
postanowień X X I I Walnego Zgromadzenia, odbyła się w Krako­
wie w dniach 22 i 23 marca br. w Zakładzie Etnografii Słowiań­
skiej U. J. i miała na celu ustalenie programu czynności i metod
pracy nad Polskim Atlasem Etnograficznym.
W konferencji wzięli udział: Jan Czekanowski, Tadeusz De­
limat, Kazimierz Dobrowolski, Maria Frankowska, Eugeniusz
Frankowski, Józef Gajek, Mieclzysław Gładysz, M. Gładyszowa,
Aleksander Jaworczak, Jadwiga Klimaszewska, Janina Krajew­
ska, Anna Kutrzebianka, Kazimierz Moszyński, Kazimierz Nitsch,
Stefan Nosek, Roman Reinfuss, Tadeusz Reyman, Tadeusz Sewe­
ryn, Maria Suboczowa, Franciszek Uhorczak, Leopold Węgrzyno­
wicz, Kazimiera Zawistowicz, Maria Znamierowska-Priifferowa,
Jan Żółna-Manugiewicz.
Konferencji przewodniczył prof. Kazimierz Moszyński. Za­
gaił prof, dr Czekanowski, który zobrazował historię planów
Atlasu, poczynającą się od dialektycznych badań prof. К. Nitscha
i kartograficznego ujęcia niektórych zjawisk polskiej kultury l u ­
dowej przez prof. К. Moszyńskiego, a kończącą się na obecnym
zamiarze stworzenia pełnego etnograficznego atlasu Polski.
Sprawozdanie z dotychczasowych osiągnięć w dziedzinie prac
nad Atlasem złożył prof. J. Gajek. który przedstawił następnie
opracowany przez siebie projekt instrukcji P. A. E. do dyskusji
i ew. zaaprobowania przez uczestników konferencji 4
Z kolei nastąpiła cześć referatowa. Referat dr M. Frankow­
skiej pt. «Problem kartograficzny w etnografii* przedstawił teore­
tyczne możliwości kartograficznego ujęcia zjawisk kulturowych
i związane z tym konsekwencje praktyczne. Referat prof. Т. Se­
weryna o Atlasie der deutschen Yolkskunde miał na celu ostrzec
polskich etnografów od powtórzenia zawartych w nim błędów.
1

T

1

Referat prof, dra J. Gajka o Polskim Atlasie Etnograficznym d r u ­
k o w a n y jest w Annales Universitatis M . C. Sklod. Т. I . Supl.

477
I)r M. Prufferowej projekt ankiety do rybołóstwa miał za zadanie
oświetlić problem ankietowania i posłużyć jako materiał do dy­
skusji nad konstrukcją ankiet do P. A. E.
Dyskusja nad projektem instrukcji i referatami doprowadziła
do wysunięcia szeregu wniosków, z których niektóre weszły w skład
instrukcji.
W drugim dniu obrad, po zakończeniu dyskusji nad refera­
tami, ustalono ogólne ramy instrukcji P. A. E., która przedstawia
się następująco:
1. O b s z a r b a d a ń P. A. E. obejmować będizie teren za­
kreślony współczesnymi granicami Państwa. P. A. E. zu­
żytkuje nie tylko czysto polski materiał etnograficzny, aie
także zobrazuje stan faktyczny kultury ludowej na Zie­
miach Odzyskanych, przedstawiających mieszaninę trzech
elementów kulturowych: polskiego, niemieckiego i ru­
skiego.
7

2. M a t e r i a ł b a d a ń . P. A. E. nie ograniczy się tylko
do materiału zawartego w obrębie granic, ale wyzyska dla
celów porównawczych i syntetycznych etnograficzny ma­
teriał z państw ościennych (Czechy, Rosja). Gromadze­
nie materiału z obszaru Polski trzeba koniecznie oprzeć
przede wszystkim o ankietę. Prócz tego należy wyzyskać
istniejące już dane w literaturze etnograficznej, jak rów­
nież materiały zebrane przez instytuty i zakłady etnogr.
uniwersytetów polskich. Materiały z literatury rozpisze się
na ankietach zastępując nazwisko informatora nazwiskiem
autora. W ten sposób uporządkuje się zgromadzony już
materiał i usprawni jego opracowanie. W akcji rozpisy­
wania materiałów zobowiązali się wziąć udział obecni na
konferencji przedstawiciele katedr i instytucji, a więc: ka­
tedra etnografii w Krakowie, Lublinie, Łodzi, Poznaniu
oraz Instytut Śląski w Katowicach. Przedmiotem tej akcji
mają być przede wszystkim czołowe wydawnictwa etno­
graficzne, a więc «Lud» Kolberga, «Wisła», «Lud», «Zb.
Wiad. do Anlr. Kraj.». «M. A. A. E.». «Lud Słowiański*,

478
następnie to wszystko, co dostarcza jakichkolwiek danych
do ludowej kultury Polski.
Oprócz materiałów drukowanych wyzyska się w Atla­
sie materiały archiwalne i muzealne również systemem
ankietowym. Redakcja P. A. E. zaprosi do współpracy
dyrektorów i pracowników muzeów i archiwów.
Aby ujednolicić sposób rozpisywania materiału na
ankietach, Redakcja P. A. E. opracuje i roześle zaintere­
sowanym specjalną instrukcję.
3. S i e ć k o r e s p o n d e n t ó w P. A. E. Ze względu na cha­
rakter i rozmiar P. A. E. sieć korespondentów musi być
stała i rozmieszczona jednolicie na całym obszarze badań.
Z tego też względu obszar Polski zostanie podzielony na
sekcje o bokach 20 X 30 km. Sekcja będzie obszarem dzia­
łania poszczególnego członka-koresipondenta. Podział na
sekcje ułatwi zarówno organizację sieci, jak i postępo­
wanie przy opracowywaniu materiału.
Stworzeniem sieci ma się zająć zarówno Redakcja
P. A. E., jak i Oddziały P. T. L. Sieć kierowana będzie
centralnie i nie może być używana bez zgody Redakcji
P. A. E. do pozaatlasowych celów z wyjątkiem tych człon­
ków sieci, których ośrodki uniwersyteckie względnie i n ­
stytucje zyskały uprzednio dla celów własnych. Sieć pra­
cować będzie na podstawie regulaminu, opracowanego
i przedstawionego na konferencji przez prof. Gajka. W ra­
mach lej dużej sieci (ok. 850 punktów) stworzy się małą
sieć kontrolną, złożoną z maksimum 40 punktów rozrzu­
conych równomiernie na całym obszarze badań, sprawdza­
jącą wątpliwe wyniki ankiety.
Celem zwiększenia przydatności sieci korespondentów
P. A. E. prowadzić się będzie ich systematyczne dokształ­
canie w technice zbierania materiału i ankietowaniu. Do­
kształcanie uskuteczniać się będzie wykładem i drukiem.
W związku z tym Konferencja zgłasza wniosek, ażeby Re­
dakcja P. A. E. opracowała i wydała szczegółową insirukcję dla prelegentów w sprawie wykładów i rozbudowywała
7

479

wstępne karty ankiety do szczegółowych instrukcji. Prof.
Frankowski podjął się opracowania vademecum informu­
jącego korespondentów o metodach badawczych.
4. A n k i e t y. Tekst ankiety będzie projektowany każdora­
zowo przez specjalistów w dziedzinie danego zagadnienia.
Ostateczna redakcja ankiety będzie należeć do Redakcji
P. A. E., która jednak winna uwzględniać ważniejsze żą­
dania projektodawcy.
W każdym wypadku ankieta winna obejmować moż­
liwie wąskie zagadnienie i ograniczoną liczbę pytań, gdyż
to warunkuje większą dokładność odpowiedzi i daje więk­
szą łatwość mapowania, oraz łączenia problematyki kul­
tury materialnej z duchową i społeczną.
Zewnętrzna strona ankiety nie będzie odbiegać od
wzoru przedstawionego na konferencji przez prof. J. Gajka.
W związku z potrzebą opracowywania dużej ilości an­
kiet konferencja projektuje, ażeby R-edakcja P. A. E. za­
apelowała do wszystkich katedr etnografii, instytutów, mu­
zeów, archiwów i członków P. T. L. o nadsyłanie wzorów
i niewyzyskanych dotąd ankiet.
а. K o l e j n o ś ć z a g a d n i e ń . W sprawie kolejności po­
dejmowanych przez P. A. E. zagadnień postanowiono, że
na plan pierwszy pójdą zagadnienia najłatwiejsze spośród
ginących i to zagadnienia cząsteczkowe, wąskie. Szcze­
gółową kolejność zagadnień ustali Redakcja P. A. E. po
' porozumieniu się z uczestnikami konferencji przy pomocy
kwestionariusza, gdyż w chwili odbywania konferencji
sprawa ta nie dojrzała jeszcze do dyskusji.
б. O p r a c o w y w a n i e z a g a d n i e ń . Konferencja prze­
widziała dwie serie opracowań. Pierwszą serię ma stano­
wić kartograficzne ujęcie zebranego materiału i krótkie
wyjaśnienie, serię drugą — jego monograficzne opracowa­
nie. W związku z oboma rodzajami czynności konferencja
zaprojektowała, ażeby Redakcja P. A. E. porozumiała się
każdorazowo ze specjalistami w danej dziedzinie etnografii

480
w sprawie całokształtu prac związanych z opracowywa­
niem poszczególnych zagadnień, a więc projektu ankiety
i kartograficznego oraz monograficznego opracowania uzy­
skanych przez nią wyników.
7. M a p y . Podkładowa mapa robocza podzielona będzie na
sekcje o bokach 20 X 20 km. Karla atlasowa powtórzy ten
podział, tak że P. A. E. odbiegać będzie od niemieckiego
wzoru (A. d. d. V.), ale zalelą jego będzie przejrzystość,
jednakowo duży obszar sekcji, możliwość łatwego przeli­
czania odległości i zasięgów oraz nieskomplikowana no­
menklatura sekcyjna. Podstawową zaletą jednak takiej
karty będzie okoliczność, że elementem mapy stanie się
sekcja, a nie człowiek, który jesl przenośny i zmienny.
Kartę podkładową, na której mapować się będzie poszcze­
gólne zagadnienia, wykona się w skali 1:1.000,000 i pra­
cować się będzie na niej w oparciu o mapę 1:300.000, jako
posiadającą wszystkie nazwy topograficzne. Karta podkła­
dowa będzie zawierać prócz podziału na sekcje także sieć
rzeczną.
Atlas właściwy, zredukowany do 1:2.000,000, będzie
posiadał uzupełnienia w postaci map kalkowych, zawie­
rających podziały: parafialny, administracyjny i gwa­
rowy, miejscowości o znaczeniu historycznym, historyczne
szlaki komunikacyjne, miejscowości jarmarczne, orografię, zalesienie, gleby, dane prehistoryczne i antropologiczne,
a w razie potrzeby i inne dane.
Karty dodatkowe, zawierające nawiązania z obszarów
obcych, drukować się będzie w skali 1:4.000,000.
W związku z graficzną stroną Atlasu uczestnicy kon­
ferencji zdecydowali się, że Redakcja P. A. E. może uznać
niniejsze postanowienia za nie wiążące, w razie gdyby ja­
kieś względy nakazywały zmianę tych postanowień; w każ­
dym jednak wypadku Redakcja P. A. E. winna iść po
linii raczej zmniejszania niż zwiększania rozmiarów map.

481

8. P o s t a n o w i e n i a

końcowe:

a) P. A.E.powinien być samodzielną sekcją P. T. L., z wła­
sną redakcją, organizacją, środkami i inicjatywą, lecz
rozwijającą się w ramach norm prawnych przewidzia­
nych przez statut i powinien być reprezentowany nie
przez P. T. L., ale przez swoją redakcję czy redaktora.
b) Redakcja P. A. E. powinna dbać o to, ażeby Atlas za­
warł, prócz map i objaśnień, krótki tekst uwzględnia­
jący dane porównawcze z państw sąsiednich i krótkie
naświetlenie, mogące zainteresować szerszy ogół spo­
łeczeństwa.
c) Przed rozpoczęciem prac wydawniczych ogłosi się kon­
kurs dla grafików kartografów na wykonanie mapy wg
przedstawionego projektu.
d) Przed ostatecznym opracowaniem zagadnień Oddziały
P. T. L. wyślą w teren sprawdzających eksploratorów.
e) Konferencja zleca Oddziałowi Krakowskiemu, ażeby
zwrócił się do prof. К. Nitscha z prośbą o pieczę nad
stroną językową Atlasu (transkrycja gwar.).
T. D,

UCHWAŁY KONFERENCJI W SPRAWIE SZTUKI I KULTURY
LUDOWEJ ZWOŁANEJ PRZEZ CENTRALNY INSTYTUT
KULTURY 5—9 MAJA 1947 W ZAKOPANEM
Przedstawiciele nauki, sztuki, władz państwowych, orga­
nizacji społecznych i kulturalnych, muzeów etnograficznych,
rzeczoznawcy i działacze terenowi, zaproszeni przez Centralny
Instytut Kultury na konferencję w sprawie sztuki i kultury l u ­
dowej w dniach 5—9 maja w Zakopanem, uchwalili z górą
60 tez, które jako wytyczne obowiązywać powinny w ustalaniu
stanowiska, jakie sztuka i kultura ludowa zająć ma w or­
ganizacji życia społecznego i gospodarczego w państwie demo­
kratycznym. Z uchwał tych przytaczamy tylko niektóre, mające
L u d , T.

XXXVI)

31

482
związek z tematyką etnografii polskiej i jej promieniowaniem
w życie praktyczne.
Kultura ludowa powinna wejść jako żywa tradycja kultury
narodowej w system wychowania i wykształcenia narodowego.
Kultura ludowa przyszłości, to oparta na tej tradycji kul­
tura ogólna, jak najszerzej upowszechniona i zgodna z interesami
ludu.
Konferencja uznaje konieczność ustalenia ewidencji żywych
ośrodków samorodnej sztuki ludowej oraz otoczenia ich opieką.
W żywych ośrodkach sztuki ludowej niedopuszczalne jest
stosowanie mechanizacji masowości i seryjności produkcji.
Zaleca się propagandę wartości artystycznych kultury ludo­
wej zarówno wśród wytwórców, jak i wśród odbiorców za pomocą
wystaw i wydawnictw sztuki ludowej.
Konferencja zwraca się do Centralnego Instytutu Kultury
0 upowszechnienie opracowanych w Polsce metod ochrony sztuki
ludowej i przemysłu ludowego.
Pożądane jest, aby rozwiązanie zagadnienia planowej
ochrony sztuki i kultury ludowej w Polsce zostało jak najszyb­
ciej uzgodnione między przedstawicielami Naczelnej Dyrekcji
Muzeów i Ochrony Zabytków, Departamentu Plastyki Min. Kult.
1 Sztuki, a Polskim Towarzystwem Ludoznawczym, Instytutem
Badania Sztuki Ludowej i Centralnym Instytutem Kultury.
Pożądane jest szybkie opracowanie i opublikowanie najważ­
niejszych pozytywnych elementów zawartych we wszystkich
przejawach tradycyjnej sztuki ludowej, a przede wszystkim dzie­
dzin zanikających, jak: strój, budownictwo, sprzęlarstwo, cera­
mika itp. w celu wykazania utylitarnej strony poszczególnych
wytworów.
Konferencja stoi na stanowisku, że czynniki reprezentujące
Min. «Kultury i Sztuki, oraz przedstawiciele odnośnych gałęzi
nauki, powinni brać udział w przygotowywaniu form ustawodaw­
stwa odnoszącego się do sztuki ludowej i przemysłu ludowego.
Należy wpłynąć na -zawodowe szkoły regionalne, kształcące
młodzież wiejską w rzemiosłach artystycznych, aby określiły jasno
swój stosunek do sztuki ludowej i nie niszczyły jej przez narzu7

483

canie uczniom tzw*. form uczonych. Szkoły rozwijać powinny za­
miłowanie do sztuki ludowej przez wskazywanie na właściwe
wzory zarówno dawne, jak i nowsze.
Strój ludowy jest wynikiem warunków ekonomicznych,
przyrodniczych (zależy bowiem od produkcji rolniczej i hodowla­
nej), historycznych, społecznych i psychologicznych, a także prą­
dów kulturalnych, przenikających wieś.
Wzmożony kontakt wsi z miastem oraz zmienione społeczne
i gospodarcze warunki życia powodują zanik ludowego stroju re­
gionalnego.
Z drugiej strony daje się zaobserwować fakt, że rozbudzone
poczucie godności warstwy chłopskiej oraz wzrastająca świado­
mość w artości kultury ludowej w społeczeństwie polskim —
sprzyja utrzymaniu ustroju ludowego, podobnie jak w krajach
ościennych.
Celem roztoczenia opieki nad czystością regionalną stroju
ludowego — niezbędne jest gromadzenie strojów ludowych w mu­
zeach i opracowanie ich w specjalnym wydawnictwie.
r

Materiały te będą miały wielką wartość historyczno-kulturalną i służyć mogą potrzebom nauki, szkół, świetlic i teatrów ro­
botniczych.
Obrzędy ludowe, należące do społecznej kultury ludowej
przez funkcję, jaką spełniają w społeczeństwie, należą również
i do sztuki przez formę artystyczną, kumulującą w sobie pier­
wiastki muzyczne, wokalne, ruchowe i plastyczne.
Dlatego opieka nad sztuką ludową obejmuje również opiekę
nad formalną stroną obrzędów: pieśnią, muzyką, tańcem, oraz
przedmiotami obrzędowymi
Stwierdzając, że właściwa pierwotna treść obrzędowa zacho­
wała się w niepomiernie mniejszym stopniu, niż forma i wyka­
zuje silną tendencję do zaniku, nie zamierzamy przywracać do
życia treści obrzędów. Obserwacja form obrzędowych skłania nas
do uznawania form obrzędowych nie za skostniałe, lecz żywe orga­
nizmy, podlegające ewolucji pod wpływem potrzeb estetycznych
i społecznych funkcji obrzędu.
1

31*

484
7

Nasz czynny stosunek do tych przemian wyrazi się w apro­
bowaniu i naśladowaniu samorzutnie tworzących się form udałych i zgodnych z treścią przewodnią obrzędu ludowego, a dy­
skwalifikowanie tych pomysłów formalnych, które popadają
w konflikt bądź z'jego treścią bądź wymaganiami estetycznymi lub
jego funkcją społeczną.
Ważniejsze i zasługujące na większą ochronę są obrzędy, za­
chowane do dziś w terenie i stanowiące część społecznej i żywej
kultury ludowej, niż obrzędy wskrzeszane dla celów widowisko­
wych.
Zagadnienie obrzędów ludowych nabiera szczególnego zna­
czenia, jako składowa" część programu wychowawczego wczasów
robotniczych i chłopskich. Pożądane jest powołanie przez Cen­
tralny Instytut Kultury specjalnej komisji warsztatowej, która by
w oparciu o materiał etnograficzny opracowała plan wyzyska­
nia obrzędów ludowych i innych przejawów społecznej kultury
ludowej w pracach wczasów.
7

7

Centralny Instytut Kultury powinien zaopiekować się sprawą
muzyki ludowej i współpracując z Polskim Towarzystwem Ludo­
znawczym doprowadzić do zapisania na płytach całego dorobku
muzyki ludowej. W pracy lej należy wyzyskać archiwum fono­
graficzne i jego aparaturę w Poznaniu.
Centralny Instytut Kultury powinien zająć się zagadnieniem
tańców ludowych i współpracując z Polskim Towarzystwem L u ­
doznawczym doprowadzić do opracowania i wydania atlasu tań­
ców ludowych w Polsce.
7

7

WYSTAWA SZTUKI LUDOWEJ
W ramach Międzynarodowych Targów Gdańskich w Sopo­
tach, które trwały w okresie od 2. VIII.—31. V I I I . 1947, została
zorganizowana przez Ministerstwo Kultury i Sztuki Wystawa Pol­
skiej Sztuki Ludowej. Komisarzem wystawy był mgr Kazimierz
Pietkiewicz. Wnętrze projektował prof. Jan Kurzątkowski. Cho-

485
ciaż w założeniu Wystawa miała charakter propagandowy sztuki
ludowej, zasługuje na uwagę przede wszystkim dlatego, że w od­
różnieniu od innych podobnych imprez reprezentowała autenty­
czną sztukę ludową, wywodzącą się z tradycji. Nie dopuszczone
zostały na wystawę przedmioty sztuki pseudoludowej lub interterpretowanej przez artystów kształconych w szkołach artystycz­
nych. Wszystkie eksponaty były wytworami kultury ludowej
w znaczeniu, w jakim używa go etnografia.
Ministerstwo Kultury i Sztuki, doceniając wielkie wartości
tradycyjnej sztuki ludowej i chcąc uratować je dla kultury na­
rodowej, opracowuje metody jej upowszechnienia w środowiskach
miast, oraz ochrania je przed niewłaściwą eksploatacją ekonomi­
czną. Wystawa nie dawała przeglądu zjawiska sztuki ludowej
pod względem historycznym lub etnograficznym, ograniczała się
jedynie do pokazania najefektowniejszych pod względem artysty­
cznym działów sztuki Judo we j i to przede wszystkim w ośrodkach
dziś jeszcze żywych. Wszystkie eksponaty zostały zakupione w la­
tach 1946—47 na terenie wsi. Ze względu na ograniczoną ilość
miejsca pomieszczono na Wystawie jedynie około 250 eksponatów,
a mianowicie ceramikę czarną z Knyszyna Białostockiego, cera­
mikę lubelską zebraną przy pomocy studentów Uniw. M. C. S.
(Urzędów, Baranów, Zagrody i inn.), kielecką z Iłży (rzeźbę cera­
miczną — kropielniczki, figurki świętych i ptaki), Bolechowa,
Wierzbnika, Denkowa; kujawską z Raciążka, Lubienia (szarą)
i Kowala; kurpiowską z Pułtuska; podhalańską z okolic Zakopa­
nego; ponad to kaszubską z Chmielna koło Kartuz (L. Necla) oraz
z woj. warszawskiego z Węgrowa i Gostynina. Wystawiona zo­
stała również ceramika iłżecka przeważnie użytkowa, jakiej się
używa w gospodarstwie wiejskim, więc: garnki do mleka, dzbanki
z uszami, miski, dwojaki itp. o różnorodnym kolorze gliny, po­
lewy, o różnych formach i ozdobach.
Z tkactwa należy wymienić bogate w ornament tkaniny dwuosnowowe z okolic Janowa (pow. Sokółka), zwykłe białostockie,
tzw. «radziużki», kurpiowskie barwne stroje o bogatym hafcie, ko­
rale pochodzenia puszczańskiego w ludowej obróbce, barwne weł-

486
niane kapy (nospy) na łóżka i inne spod Przasnysza, Myszyńca
i Ostrołęki. Z Węgrowa tkaniny metrowe prawie identyczne z bia­
łostockimi «radziużkami», pasiaki łowickie z okolicy Sannik, czę­
ści stroju z rawskiego i opoczyńskiego, oraz kompletny strój spod
Opoczna; ręczniki i obrusy z Mazowsza Pruskiego, nawiązujące do
ornamentyki i techniki tkanin wileńskich, kurpiowskich i biało­
stockich.
Specjalne zainteresowanie wzbudzał strój Ziemi Lubuskiej
z Wielkiej Dąbrówki, a zwłaszcza pasiasta spódnica, spokrewniona
z pasiakami Polski rdzennej.
Wśród haftów wybijał się oryginalnością wspaniały czer­
wony i biały haft kurpiowski, zdobiący u ludu bieliznę, a w mia­
stach komplety serwetkowe, będące dzisiaj pokupnym towarem
eksportowym. Wystawione zostały rówmież hafty wielkopolskie,
tzw. nasnuwane białe z Goliny i Podmokła oraz hafty na tiulu
z Ziemi Lubuskiej, które zdobią wspaniałe'' czepce tiulowe. Naj­
wspanialsze koronki ze Śląska Cieszyńskiego reprezentowane były
przez naczółki. Ponadto na wystawie znalazły się papierowe wy­
cinanki kurpiowskie, lubelskie i łowickie, drobne wyroby z me­
talu i drzewa z Podhala, krzyż artystycznej roboty kowalskiej
z Pułtuska, wielkanocne ciasto figuralne z Kurpiów i tzw. «kozy»
prostyńskie czyli ciasto z Prostyni.
Współczesną rzeźbę ludową reprezentował artysta ludowy
Leon Kudła, chłop pochodzący spod Radomska, a zamieszkały
obecnie pod Warszawą. Rzeźba jego pełna szczerej prostoty jest
rzadkim dziś okazem rzeźby ludowej wysokiej klasy.
Wystawę odwiedziło wiele tysięcy ludzi, w tym spora ilość
cudzoziemców: Anglików, Francuzów, Belgów , Szwedów, Norwe­
gów , Duńczyków, Czechów, Rosjan, Amerykanów i Finów. Mię­
dzy cudzoziemcami trafiali się również artyści i uczeni.
7

7

Wystawa została częściowo sfilmowana przez Film Polski.
Kazimierz

Pietkiewicz

487
ZNISZCZENIA W ARCHITEKTURZE LUDOWEJ
W WOJ. POMORSKIM
(w świetle ankiety woje w. Komendy Milicji Oby w. w Bydgoszczy)
M a t e r i a ł y przytoczone p o n i ż e j ś w i a d c z ą
chlubnie
o działalności M i l i c j i Obywatelskiej w zakresie
kultury.
Należy sobie życzyć, aby w ślad za Milicją Ob. w o j . pomor­
skiego poszły Komendy i n n y c h w o j e w ó d z t w i z b i o r o w y m
w y s i ł k i e m dobrze spełnionej służby s p o ł e c z n e j p r z y c z y n i a ł y
się do p o g ł ę b i a n i a naszej wiedzy o k r a j u ojczystym. Po
licznych b ł ę d a c h , jakie p o p e ł n i a l i ś m y na Śląsku Opolskim
lub na b. Mazowszu P r u s k i m , przychodzi czas na p r a c ę
r o z u m n ą , t w ó r c z ą i obliczoną na d a l e k ą p r z y s z ł o ś ć . Rze­
czowe odpowiedzi, dostarczone przez wszystkie posterunki
M. O. w o j e w ó d z t w a pomorskiego na a n k i e t ę , oipraco-vvana
przez ob. M. P a w e ł k a z Komendy W o j e w ó d z k i e j w Byd­
goszczy, s t a n o w i ą m a t e r i a ł historyczny dużej wagi, k t ó r y
niezawodnie wyzyskany będzie w naukowej ocenie barba­
r z y ń s t w a niemieckiego i zniszczeń dokonanych przez Niem­
c ó w w dziedzinie d ó b r k u l t u r a l n y c h w Polsce.
Redakcja

Zwyczaj ludu polskiego budowania przy osiedlach i na skrzy­
żowaniach dróg kapliczek, krzyży i figur przyczynił się do nada­
nia krajobrazowi wsi polskiej specjalnych cech charakterystycz­
nych i wpłynął ożywczo na rozwój rzeźby, snycerstwa, malarstwa
i stolarstwa ludowego. Kaplice przydrożne oraz krzyże spełniały
w życiu ludu ważną funkcję społeczną. Tutaj rozgrywały się bo­
wiem liczne akty religijne, społeczne i obyczajowe wsi: zanoszono
modły zbiorowe, odbywano zebrania gromadzkie, odprawiano
sceny z życia obrzędowego, wymierzano sprawiedliwość, a za wsią
pod figurą jakże często rodzice żegnali swe dzieci idące w świat.
Wojna ostatnia nie oszczędziła kaplic i krzyżów przydroż­
nych w woj. pomorskim. Działała t)u z premedytacją zbrodnicza
ręka okupanta niemieckiego, która niszczyła wszystko, co pol­
skie. Rozmiary barbarzyńskiej działalności Niemców w tej dzie­
dzinie określiła z naukową dokładnością Milicja Obywatelska woj.
pomorskiego, dzięki systematycznym i ścisłym odpowiedziom na

488

Mapa zniszczonych przez Niemców w wojewódzwie pomorskim kapliczek
i figur przydrożnych w latach okupacji 1939—1945.
ankietę opracowaną przez ob. M. Pawełka z Komendy Woj. w Byd­
goszczy л\ sprawie ilości kaplic i krzyżów zniszczonych przez
Niemców w latach od 1939—1945, ilości kaplic i krzyżów ocala­
łych w czasie okupacji, oraz ilości wystawionych od roku 1945
do stycznia 1947.
Jak wykazują niżej zamieszczone trzy mapki i wykaz (ta­
bela), Niemcy, chcąc pozbawić cech polskich naw et krajobraz ziem
naszych, zniszczyli 3,070 kapliczek, figur i krzyżów- w 16 powia­
tach woj. pomorskiego. Ocalało zaś w różnych zakątkach tylko 237
obiektów. Brak danych zaledwie z 2 powiatów, z Chełmna i Lipna.
Ponieważ liczby powyższe potwierdzone są dokumentami i zoт

r

489
stały zebrane przez komórki służby państwowej, docierającej do
najdalszych zakątków wsi, rozmiary strat w zakresie architektury
ludowej są, jak widać, przerażające. Wśród zniszczonych obiek­
tów znalazły się i takie, które były chlubą sztuki ludowej. Spe­
cjalnie dotknięty został pow. lubawski, gdzie na 223 kapliczek
nie ocalała ani jedna, oraz Sempoliński, który stracił również
wszystkie kapliczki w liczbie 32. Ogólny procent strat przekracza
97%. Straty te są szczególnie dotkliwe dla etnografii polskiej. Po­
nieważ zaś materiały statystyczne i opisowe, dotyczące kapliczek
i krzyżów przydrożnych, znajdujące się w posiadaniu Instytutu
Bałtyckiego w Toruniu, zginęły bezpowrotnie w czasie wojny, ma­
teriały zebrane przez Milicję Obywatelską woj. pomorskiego na-

t
•
>

10

\i

i

N

i

\

,A

fio

i

\

'i
t

'
;

•

?

j

10

Mapa o c a l a ł y c h w w o j e w ó d z t w i e p o m o r s k i m kapliczek i figur p r z y ­
d r o ż n y c h w czasie okupacji niemieckiej w latach 1939—1945.

'i

В

О

о vi
ч
о

3.
so
да

Ч

о
а

О
N
ft

да'

£

да'

рз С
5. О

в ft
с Sl
a'
С о ft
so
S' л

м

S I

3

N

SO

SO

О
po
3

^

00

О

ft
з

Й

с

о

3

'&

>

N

О

О

ор.

3"

N

со с

f-j- его

33

о

О
CL РТ"
И
•3

§

^

о

3 ё"

о
N

аз

3

Р

^

г,

.>

/ ^:з Ч

1

Inowrocław
Toiruń
Brodnica
Rypin

13.
14.
15
16,

R a z e m

Chojnice

Grudziądz

9.

12.

Nieszawa

8.

Szubin

Tuchola

7.

Świecie

Wyrzysk

6.

11.

Sępolno
Bydgoszcz

5.

Lubawa

3.
4.

Wrocławek
Wąbrzeżno

1.

P o w i a t

2.

p.

6

2.319

21

4

216

1.515

334

83

66

94

l i l i i !
757

8

32

187
397

7

92

187

186

39
79

28
5
11
67

<4

8
4

47

17-

10
4

98

64
30

101

483

131

48

7

74

2.535

405

219

99

192

191

125

62

18

304

170

72

170

32

179
20

38

173

118

185

1U4

69

Kapli­
czek

Stan

103

5

3

1

18

5

9

124

150
114

89

68

44

195

58

14

294

140

67

152

32

179

119

164

Krzyży

Kapli­
czek
Krzyży

Kapli­
czek
Kapli­
czek

Krzyży

Ilość nowozbud o w a n y c h od
r. 1945 do s t y c z ­
n i a 1947
Ilość
ocalałych
w czasie
okupacji

Ilość zniszczo­
nych przez
Niemców
w 1. 1 9 3 9 — 1 9 4 5

1939

778

191

1

50

29

1.731

342

115

73

100

146

51
32

158

182

128

69

119

20

118

108

78

Kapli­
czek

504

135

53

8

7

77

38

186

Krzyży

Stan na styczeń
1947 r .

89

71

44

196

Krzyży

r.

1 1

w

STAN KAPLICZEK I FIGUR PRZYDROŻNYCH W WOJEW. POMORSKIM W OKRESIE
OD R. 1939 DO STYCZNIA 1947 R.

с

N-

N
SO

да

5J

Ti » SO

N

3
И SO
г! % с
6 o' О
S' Et
О^ с Źор Сtr ft
7Г
3
i - . 5"

t

10.

L.

ХЗ

ft

В

j? 3
ĆS" а.
о

л'

S'

I'

a

в

оft" о^ "С

^

С

3

4

3

о

ft

>

ft

о ста
о ° <>
/

г**

3

ft

н.

о'

с

N

й J ciэ- I g
о
Б''
«5 N
да3 6
°
СО Sj
so СТО
EL
С
So
" l ' Ч К N>
О
S3 О о<
^ в
о
£ В: 8 о
п>
S)
о ста

ft

с"'
&
с

c'

о

Рь

го
ста
о

С
а
сf

4^
CO

С
а
сf

N

о'

3

н.
г**

4

ft

c'

с"'
&
с
ft

so
да

ft

S I

м

Ч

в ft
с Sl
a'
С о ft
so
S' л
3

3

Рь

о

3.

>

о ста
о ° <>
/

с

го
ста
о

ft

о

С

^

в

да'

оft" о^ "С

О

В

'i

О
N
ft

рз С
5. О

й J ciэ- I g
о
Б''
«5 N
да3 6
°
СО Sj
so СТО
EL
С
So
" l ' Ч К N>
О
S3 О о<
^ в
о
£ В: 8 о
п>
S)
о ста
В

да'

a

I'

t

о vi
ч
о

о
а

Р

3
аз

о
N

о

с

3 ё"
о

>

^

§

3

'&

О
CL РТ"
И
•3

о

33

О

N

f-j- его

со с
О

N

£

3
И SO
г! % с
6 o' О
S' Et
О^ с Źор Сtr ft
7Г
3
i - . 5"

/ ^:з Ч

N

S'
л'

ft
ХЗ

j? 3
ĆS" а.
о

Ti » SO
5J

N

О
po
3

N-

с

^

О

00

.>

г,

Й
ft
з

да
N
SO

3"

SO

SO

ор.

^

3
STAN KAPLICZEK I FIGUR PRZYDROŻNYCH W WOJEW. POMORSKIM W OKRESIE
OD R. 1939 DO STYCZNIA 1947 R.

L.

p.

P o w i a t

Ilość zniszczo­
nych przez
Niemców
w 1. 1 9 3 9 — 1 9 4 5

Ilość
ocalałych
w czasie
okupacji

Ilość nowozbud o w a n y c h od
r. 1945 do s t y c z ­
n i a 1947

Stan

Kapli­
czek

Kapli­
czek

Kapli­
czek

Krzyży

Kapli­
czek

Krzyży

185

173

196

1.

Wrocławek

164

2.

Wąbrzeżno

119

3.

Lubawa

179

4.

Sępolno

32

5.

Bydgoszcz

152

6.

Wyrzysk

67

7.

Tuchola

140

8.

Nieszawa

294

9.

Grudziądz

14

10.
11.

Krzyży
195

9

Krzyży
1

69
103

5

118

44

18

5

38

64

30

98

1939

Stan na styczeń
1947 r .

Kapli­
czek

179

78

44

118

72

69

182

10

17-

4

47

Szubin

58

150

4

8

28

Świecie

114

<4

11

5

39

12.

Chojnice

124

13.

Inowrocław

186

14.

Toiruń

92

7

15

Brodnica

187

32

83

219

115

16,

Rypin

397

8

334

405

342

1

R a z e m

2.319

67
187

6

4

94

216

21

1.515

18

89

51

7

62

158

32

8

125

29

50

53

146

191
131

192

191

100

483

2.535

135

73

99

66

l i l i i !

757

304

79

77

128

89

48

38

119
71

170

7

186

20

170
74

Krzyży

108

32

101
3

r.

1U4

20

68

w

1 1
1.731

778

1

504
4^
CO

492
WYKAZ KSIĄŻEK NABYTYCH PRZEZ P. T. L.
W DRODZE WYMIANY
1) Abbot С. G., A 27 day period in Washington Precipitation.
Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 104, Nr 3. Wa­
shington 1944, str. 4.
2) Abbot C. G., Correlations of Solar Variation. With Wa­
shington Weather. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections..
Vol. 104, Nr 13. Washington 1945, str. 10.
3) Abbot C. G., On the 27.0074 day Cycle in Washington Pre­
cipitation. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 104,
Nr 9. Washington 1945, str. 2.
4) Abbot C. G., The Quantity of Vaporous Water in the Atmo­
sphere. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol 101,
Nr 12. Washington 1942, str. 7.
5) Abbot C. G., The 1914 Tests of the Langley «Aerodrome».
W yd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 103, Nr 8. Wa­
shington 1942, str. 8.
r

5) Abbot C. G. Weather Predetermined by Solar Variation.
W yd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 104, Nr 5. Wa­
shington 1944, str. 44.
T

7) Abbot C. G., Hoover W. H., and Clark L. В., A Sensitive
Radiometer. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol.
104, Nr 5. Washington 1944, str. 44.
8) Abbot C. G. and Candlish N. M. Mc, The Weekly Period
in Washington Precipitation. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous
Collections. Vol. 98, Nr 21. Washington 1939, str. 4.
9) Aldrich L. В., Smithsonian Pyrheliometry and the Andean
Volcanic Eruptions of April 1932. Wyd.: Smithsonian Miscella­
neous Collections. Vol. 104, Nr 6. Washington 1944, str. 5.
10) Alister E. D. Mc. and Myers Jack, The Time Course of
Photosynthesis and Flourescence Observed Simultaneously.
W yd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 99, Nr 6. W a ­
shington 1940, str. 37.
T

493
11) Ambros Michał, Bibliografia śląska, jej stan obecny i za­
dania na przyszłość. Wyd.: Instytutu Śląskiego. Katowice 1946,
str. 30.
12) Annali Lateranensi, Publicazione Del Pontificio Museo
Missionario Etnologico. Vol. X. Wyd.: Citta del Vaticano. Vaticana
1946, str. 219.
13) Anthropological-Papers. Wyd. Smithsonian Institution.
Bureau of American Ethnology Bulletin 128. Numbers 13—18. Wa­
shington 1941, str. XII+368. — Bulletin 133. Numbers 19—26. Wa­
shington 1943, str. IX+615. — Bulletin 136. Numbers 27—32. Wa­
shington 1943, str. VIII+375.
14) Anthropological Records. Vol. 4, Nr 1. Culture Element.
Distributions: X I I Apache — Pueblo. By Gifford E. W. Wyd.: Uni­
versity of California Press Berkeley. California 1940, str. IV+206.
15) Anthropological Records. Vol. 2, Nr 5. The Social Orga­
nisation of the Haisla of British Columbia by Olson Ronald L.
Wyd.: University of California Press Berkeley. California 1940,
str. od 169—200.
16) Anthropos. Revue Internationale d'Ethnologie et de L i n guislique. Anthropos. Wyd.: Anthropos-Institut. Freiburg in der
Schweiz. Bd. XXXV—VI, H. 1—3. 1940—41, str. 557.
17) Antoniewicz Jerzy, Kultura łużycka w Prusach w oświe­
tleniu nauki polskiej i niemieckiej. Wyd.: Instytut Mazurski w Ol­
sztynie. Komunikat Nr 2. Olsztyn 1947, str. 11.
18) Antonów Michał, Uwagi o losach archiwaliów górno­
śląskich w związku z ostatnią wojną. Wyd.: Instytut Śląski. Ko­
munikat Nr 44. Katowice 1947, str. 4.
19) Arctowski Henryk, On Solar- Constant and Olmospheric
Temperature Changes. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collec­
tions. Vol. 101, Nr 5. Washington 1941, str. V I +62.
20) Atlas, Ziem Odzyskanych. Wydawnictwo Główny Urząd
Planowania Przestrzennego. Warszawa 1947, str. 35.
21) BanLsch Paul, A new Shipworm From the Panama Canal.
Wydawnictwo Smithsonian Miscellaneuos Collections. Vol. 104,
Nr 8. Washington 1944, str. 3

494
22) Bartsch Paul, A new Shipworan From the Panama. Wyd.:
Smithsonian Miscellaneous Collection. Vol. 99, Nr 21. Washington
1941, sir. 2, labl. I .
23) Barycz Henryk, Jerzy Samuel Bandtkie (1768—1835).
Wyd.: Instytut Śląski. Seria V. Komunikat Nr 46. Katowice, str. 4.
24) Barycz Henryk, Uniwersytet wrocławski w przeszłości
i teraźniejszości. Wyd.: Instytutu Śląskiego. Katowice 1946, str. 32.
25) Beals Ralph L., The contemporary culture of the Ca'hita
Indians. Wyd.: Smithsonian Institution Bureau of American
Ethnology. Bulletin 142. Washington 1945, str. X I I + 244.
26) Beals Ralph L., Carrasco Pedro, and Gorkie Thomas Mc.
Houses and House Use of the Sierra Tarascans. Wyd.: Smithso­
nian Institution Institute of Social Anthropology Publication Nr I .
Washington 1944, str. 37, abl. 8.
27) Berezowski Cezary, Organizacja Narodów Zjednoczo­
nych. Wyd.: Tow. Naukowego K. U. L. Lublin 1946, sir. 31.
28) Biłkowski Leon, Lubelska księga podkomorska piętna­
stego wieku. Wyd.: Tow. Naukowego K. U. L. Lublin 1934,
sir. X I + 168.
29) Bibliotekarz. Czasopismo poświęcone sprawom biblioteki
i czytelnictwa. Wyd.: Związek Bibliotekarzy i Archiwistów Pol­
skich oraz Biblioteka Publiczna m. Warszawy. Rocz. XIV, Nr I
i 2. Warszawa 1947, str. 36. — Rocznik XIV, Nr 3 i 4. Warszawa
1947, str. 36—69.
30) Bieniarzówna Janina, W walce o chłopskie prawo. Wyd.:
Spółdzielni «Wieś». Kraków 1947, str. 24.
31) Bishop Carl Whiting, Origin of the far Eastern civiliza­
tions: a brief Handbook. Wyd.: Smithsonian Inslitimlion. Washing
ton 1942, str. 53.
32) Bishop Cad Whiting, Origin of far Eastern civilisations:
a brief Handbook. Wyd.: Smithsonian Institution War Background
Studies Numbers One. Washington 1944, sir. 463—512, tabl. 12.
33) Bishop Carl Whiting, The Beginnings of civilisation in
Eastern Asia. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1941,
sir. 431—445, tabl. 10.

495
34) Biuletyn. Łużyce. Sytuacja na Łużycach. Wyd.: Polski
Związek Zachodni. Wydz. Zagrań. Refer. Luzy око-serbski. Nr I .
Poznań 1946, str. 10. — Nr 2. Poznań 1946, str. 6.
35) Biuletyn Metodycznego Ogniska Krajoznawczego w Kra­
kowie. Kraków 1947. Wyd.: Komisja Kół Krajoznawczych Mło­
dzieży Szk.
36) Biuletyn Polskiego Tow. Krajoznawczego. Wyd.: Polskie
Tow. Krajoznawcze. Warszawa 1946. Nr 7, str. 5. — Warszawa
1947. Nr 1, str. 4. — Warszawa 1947. Nr 2, str. 4. — Warszawa
1947. Nr 3, str. 4. — Warszawa 1947. Nr 4, str. 4.
37) Biuletyn historii sztuki i kultury. Wyd.: Państwowy
Inly tut Historii Sztuki i Inwentaryzacji Zabytków oraz Zakład
Architektury Polskiej i Historii Sztuki Politechniki Warszawskiej.
R. V I I I . Nr 3—4. Warszawa 1946, str. od 135—256.
38) Bulletin. Unesco Bulletin for libraries. Wyd.: United Na­
tions Educational Scientific ad Cultural Organisation. Paris 1947,
str. 43.
39) Blackwelder Eliot, Science and human prospects. Wyd.:
Smithsonian Institution. Washington 1942, str. 267—283.
40) Bohucki Jan, Szkoła polska na Maziiirach i Warmii.
Wyd.: Instytutu Mazurskiego w Olsztynie. Komunikat Nr 4, 5, 6.
Olsztyn 1946, str. 15.
41) Bolewski Andrzej, Osadnictwo na ziemiach odzyskanych
w świetle potrzeb kopalnictwa i przemysłu mineralnego. Wyd.:
Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyskanych. Str. 3.
42) Borowski Włodzimierz, Znaczenie gospodarcze wykorzy­
stania krów jako siły pociągowej w rolnictwie Ziem Odzyskanych.
Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyskanych. Str. 3.
43) Bushnell Dawid J., Ewidence of Early Indian. Occupancy
Near the Peaks of Otter, Bedford County Virginia. Wyd.: Smithso­
nian Miscellaneous Collections. Vol. 99, Nr t5. Washington 1940,
str. 14.
44) Bushnell Dawid J., Sketches by Paul Kane in the Indian
Country, 1845—1848. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections.
Washington 1940, str. 25.

496
45) Butów, Ordensland- Grenzland. Deutschland- Bildheft,
Nr 298. Berlin, Tempelhof, str. 48.
46) Gasopis Narodniho Musea. Wyd.: Matice Ćeske s Podporou Kuratoria Narodniho Musea a Ministerstwa Skolstvi a Narodni Osvety v Koimisi Knihkupectvi Rr. Rivnace. Roćnik CXII,
svazak 1 Dpchovedny'. Praha 1938, str. 168. — Roćnik CXII, sva­
zek 2 pfirodovedny. Praha 1938, str. 176. — Roćnik CXII, svazek 3
duchovedny. Praha 1938. str-. od 169—320. — Roćnik CXIII, sva­
zek 1 duchovedny. Praha 1939, str. 80. — Roćnik CXIII, svazek 2
pfiirodovedny. Praha 1939, str. 80.
47) Ćasopis Narodniho Musea. Wyd.: Matice Ćeske s Podporou Kuratoria Narodniho Musea a Ministerstwa Skolstvi a Narodni Osvety v Komisi Knihkupectvi Rr. Rivnace. Roćnik CXIII,
svazek 3 Duchovedny. Praha 1939, sir. od 81—160. — Roćnik CXIII,
svazek 4 pfirodovedny. Praha 1939, str. od 81—160. — Roćnik
CXIV, svazek 1 duchovedny. Praha 1940, str. 124. — Roćnik CXIV,
svazek 2 pfirodovedny. Praha 1940, str. 120. Roćnik CXIV, sva­
zek 3 duchovedny-. Praha 1940, str. od 129—240. Roćnik CXIV, sva­
zek 4 pfirodovedny. Praha 1940, sir. od 121—236.
Gasopis Vlasteneckeho Spolku Musejniho v Olomouci. Nakła­
dem Vlasteneckcho Spoku Musejniho v Olomouci. Roc, 56. Rok
1947, Sv. I . Olomouc 1947, str. 115.
49) Chaimbliss Charles E., The botany and history of Zizania ac[ualica L. («Wild Rice»). W yd.: Smithsonian Institution.
Washington 1941, str. 369—382, tabl. 9.
50) Chase Florence Meier, Increased Stimulation of the Alga
Stichococcus Bacillaris by Successive Exposures to Short Wave
Lengths of the Ultraviolet. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Col­
lections. Vol. 99, Nr 17. Washington 1941, str. 16, tabl. 2.
51) Chodzidto Teofil, Mieszkanie u Jakutów. Wyd.: Institut
Anthropos, Posieux-Froideville. Freiburg, str. 841—862.
52) Cholewa M. Cz., Stroje ludowe ziemi sądeckiej. W yd.:
Tow. Ludoznawczego. Lublin 1946, str. 26.
53) Cockered Т. D. A., Bees of the Family Hylaeidae From
the Ethiopian Region. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collec­
tions. Vol. 101, Nr 8. Washington 1942, str. 15.
T

T

497
54) Compton Arthur H., Science shaping American culture.
WydV. Smithsonian Institution. Washington 1942, str. 175—182.
55) Coon Carleton S., Southern Arabia, a problem for the
future. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1945, str.
385—402.
56) Cooper John M., Area! and temporal aspects of aborginal
South American culture. Wyd.: Smithsonian Institution. Wa­
shington 1944, str. 429—461, tabl. 4.
57) Cushman Joseph A., Recent foraminifera from old pro­
vidence Island. Collected on the presidential cruise of 193$-^4>Vyd.:
Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 99, Nr 9. Washington
1941, str. 14, tabl. 2.
58) Czekanowski Jan, Dane o ruchu ludności 20 parafii die­
cezji lubelskiej. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzy­
skanych. Str. 1.
59) Czerwiński Kazimierz, Tajne archiwum niemieckie
w Pile, Wyd.: Instytutu Bałtyckiego, Wydziału Pomorzoznawczego. Komunikat Nr 17. Bydgoszcz 1946, str. 4.
60) Deichmann Elisabeth, Coeleterates Collected on the Pre­
sidential Cruise of 1938. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Col­
lections. Vol. 99, Nr 10. Washington 1941, str. 17, tabl. 1.
61) Deignan H. G., Burma — Gateway to China. Wyd.:
Smithsonian institution. W ar Background Studies Number Sewenteen. Washington 1943, str. IV + 21.
62) Deignan H. G., Siani — land of free men. Wyd.: Smith­
sonian Institution. War Background Studies Number Eight. Wa­
shington 1943, str. 18.
63) Deignan H. G., Two New Races of Passerine Brids From
Thailand. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol 99,
Nr 18. Washington 1940, sir. 4.
64) Dembiński Henryk, Dyplomacja i dyplomaci w nowo­
czesnym państwie. Wyd. Tow. Naukowego K. U. L. Lublin 1946,
str. 28.
65) Densmore Frances, Nootka and Quileute Music. Wyd.:
Smithsonian Institution on Bureau of American Ethnology Bulle­
tin 124. Washington 1939, str. XXVI + 358.
T

Lud, Т. X X X V I I

32

498
66) Densmore Frances, The study of Indian music. Wyd.:
Smithsonian Institution. Washington 1942, str. 527—550, tabl. 6.
67) Dobrowolski К., Recenzja z pracy p. Flizaka pt. «Rozporządzenie mieniem nieruchomym u ludności włościańskiej' na
północ od Gorców w I . połowie XIX wieku. Odbitka ze Sprawozdań
Polskiej Akademii Umiejętności. Tom X L V I .
68) Dobrowolski Tadeusz, Najstarsze drewniane kościoły ślą­
skie jako znaki zamierzchłej przeszłości. Wyd.: Instytutu Śląskiego.
Katowice 1946, str. 20.
69) Dobzhansky Th., Beetles of the Genus Hyperasipis Inha­
biting the United States. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Col­
lections. Vol. 101, Nr 6. Washington 1941, str. 94, tabl. 6.
70) Domosławski Bohdan, Zniszczenia wojenne budynków na
Ziemiach Odzyskanych. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem
Odzyskanych. Str. 3.
71) Dorsey Carl Kestcr: The Musculature of the Labrum
Labium and Pharyngeal Region of Adult and Immature Coleoptera. Wyd.: Smithsonian Miscellaneoius Collections. Vol. 103, Nr 7.
Washington 1943, str. 42, tabl. 24.
72) Droga. Pismo chrześcijańskie dla wszystkich. Wyd.:
Ruch Melodystyczny w Polsce. Rok I I , Nr 6—7. Kraków 1947.
sir. 20.
73) Drucker Philip, Ceramic sequences at tres Zapotes, Ve­
racruz, Mexico. Wyd.: Smithsonian Institution Bureau of Ameri­
can Ethnology Bulletin 141. Washington 1943, str. IX + 155.
74) Drucker Philip, Ceramic stratygraphy at Cerro de las
Mesas Veracruz, Mexico. Wyd.: Smithsonian Institution Bureau
of American Ethnology. Bulletin 141. Washington 1943, str.
V I I I + 95, tabl. 58.
75) Durkacz Piotr. Spółdzielczość rolnicza na Ziemiach Od­
zyskanych. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyska­
nych. Str. 3.
76) Dziewoński Kazimierz, Lokalizacja przemysłu w-Polsce
a Ziemie Odzyskane. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem
Odzvskanvch. Str. 3.

499
77) Enibree John F., The Japanese. Wyd.: Smithsonian I n ­
stitution. War Background Studies Number Seven. Washington
1943, str. IV + 42.
78) Espinosa Antonio Vazquez. Compendium and description
of the West Indies. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections.
Vol. 102. Washington 1942, str. X I I + 862.
79) Etnografia. Lud w malarstwie polskim. Tabl. 61.
80) Fenrton William N., Contacts between Iroquois herba­
lism and colonial medicine. Wyd.: Smithsonian Institution. Wa­
shington 1942, str. 503—520, tabl. 5.
81) Fonton William N., Masked medicine societies of the
Iroquois. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1941, str.
397—429, tabl. 25.
82) Fischer Adam, Zorian Dołęga Chodakowski. Wyd.: Tow.
Ludoznawczego. Lublin 1946, sir. 20.
83) Flesze Francis, War Ceremony and Peace Ceremony of
the Osage Indians. Wyd.: Smithsonian Institution Bureau of Ame­
rican Ethnology. Bulletin 101. Washington 1939, str. V I + 280.
84) Frankowski Jan, Zadłużenie gospodarstw rolnych woj.
pomorskiego w latach 1932—1936. Wyd.: Tow. Naukowego K. U. L.
Lublin 1937, str. V I I I + 154.
86) Gazin C, Lewis and Sullivan J. Magruder, A new Titanothere From the Eocene of Mississippi, with Notes on the Corre­
lation Between the Marine Eocene of the Gulf Coastal Plain and
Continental Eocene of the Rocky Mounla — in Region. Wyd.:
Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 101, Nr 13. Washin­
gton 1942, str. 13, tabl. 3.
87) Gerlicz Karol, Znaczenie i możliwości rozwoju przemy­
słu przetwórczego owocowo-warzywnego na Ziemiach Odzyska­
nych. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyskanych.
Sir. 2.
88) Gilbert William H., Peoples of India. Wyd.: Smithsonian
Institution War Background Studies Number Lighten. Washington
1944, str. IV + 86.
32*

500
89) Gilmoire Charles W., New Fossil Lizards From the Upper
Cretaceous of Utah. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections.
Vol. 99, Nr 16. Washington 1940, str. 3.
90) Glueck Nelson, The excavations of Salomon's seaport:
Ezion-geber. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1942, str.
453—478, tabl. 14.
91) Głos wolnych. Organ Stowarzyszenia Myśli Wolnej
w Polsce. Rok I I , Nr 5—6. Warszawa 1947, str. 73—112.
92) Głownia J., Czeskie i polskie prawa do Kładzka. Wyd.:
Instytut Śląski. Katowice 1946, .str. 4.
93) Golachowski Stefan: Śląsk przez pryzmat socjologii.
Wyd.: Instytut Śląski. Seria V. Komunikat Nr 38. Katowice 1947,
str. 4.
94) Gorywoda Anzelm, Podstawy rozwojowe rzemiosła na
Ziemiach Odzyskanych. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem
Odzyskanych. Str. 4.
95) Gródecki Konstanty, Stan muzealnictwa na Pomorzu Za­
chodnim. Wyd.: Instytutu Bałtyckiego. Bydgoszcz 1947, str. 3,
Kom. 1.
96) Gushman Joseph A., Recent Foraminifera From Old Pro­
vidence Island Collected on the Presidentil Cruise of 1938. Wyd.:
Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 99, Nr 9. Washington
1941, str. 14, tabl. 2.
97) Halban Leon, Mistyczne podstawy narodowego socja­
lizmu. Wyd.: Tow. Namkowego К. U. L. Lublin 1946, str. 42.
98) Halban Leon, O potrzebie badań etno-soejologicznych nad
religijnością. Wyd.: Tow. Ludoznawczego. Lublin 1946, str. 30.
99) Haltsonen Sulo, Finnische linguistische und volkskundliche Bibliographic fiir die Jahre 1937—1938. Helsinki 1940, str.
318—354.
100) Handbook of South American. Vol. 1. Vol. 2. The Andean
civilisations. By — Steward Julian H. Wyd.: Smithsonian Institu­
tion Bureau of American Ethnology. Bjulletin 143. Washington
1946, sir. X X X I I I + 1035.

501
101) Helsztyński Stanisław, Północne Mazowsze i Warmia
w Bibliotece Ziem Odzyskanych. Wyd.: Instytutu Mazurskiego
w Olsztynie. Komunikat Nr 5. Olsztyn 1947, str. 11.
102) Hierowski Zdzisław, Poeta narodowy Śląska Cieszyń­
skiego 1848. Jan Kubisz — 1929. Wyd.: Instytut Śląski. Komu­
nikat Nr 21. Katowice 1946, str. 4.
103) Hrdlićka Aleś., Ritual Ablation of Front Teeth in Sibe­
ria and America. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collection-:.
Vol. 99, Nr 3. Washington 1940, str. 32, tabl. 5.
104) Hrdlićka Aleś, The Eskimo child. Wyd.: Smithsonian
Institution. Washington 1942, str. 557—562, tabl. 10.
105) Informacje dla uczestników V sesji Rady Naukowej dla
Zagadnień Ziem Odzyskanych. Wyd.: Ministerstwo Ziem Odzy­
skanych. Biuro Studiów Osadniczo-przesiedleńczych. Str. 4.
106) Informacje w sprawie referatów wygłaszanych na po­
siedzeniach Rady Naukowej dla Zagadnień Ziem Odzyskanych.
Wyd.: Ministerstwo Ziem Odzyskanych. Biuro Studiów Osadnlczoprzesiedleńczych. Kraków 1947, str. 2.
107) Instrukcja wydawnicza dla średniowiecznych źródeł h i ­
storycznych. Wyd.: Polska Akademia Umiejętności. Kraków 1925,
str. 40.
108) Instytut. Centralny Instytut Kultury. Str. 4.
109) Izdebski Zygmunt, Marek St. Korowicz, Une experience
de droit international. Paris 1946. Wyd.: Instytut Śląski. Seria V.
Komunikat 49. Katowice 1947, str. 4.
110) Jackson Harold Gordon, Check-List of the Terrestial
and Fresh-Water Isopoda of Oceani. Wyd.: Smithsonian Miscel­
laneous Collections. Vol. 99, Nr 8. Washington 1941, str. 35.
111) Janika Rudolf, Dotychczasowe wyniki badań wykopa­
liskowych na staropolskiej osadzie we Wrocławiu. Wyd.: Instytut
Śląski. Komunikat Nr 24. Katowice 1946, str. 4.
112) Janse Olov R. The Peoples of French Indochina. Wyd.:
Smithsonian Institution War Background Studies Number Nine­
teen. Washington 1944, str. IV + 28.
113) Jantar. Przegląd naukowy zagadnień pomorskich i bał­
tyckich.Organ Instytutu Bałtyckiego. Rok IV, zesz. 1. Gdańsk,
7

502
Bydgoszcz, Szczecin 1946, str. 100. — Rok IV, zesz. 2. Gdańsk,
Bydgoszcz, Szczecin 1946, str. 12 + 141. — Rok IV, zesz. 3. Gdańsk,
Bydgoszcz, Szczecin 1946, str-. 113. — Rok V, zesz. 1. Gdańsk, Byd­
goszcz, Szczecin 1947, str. 88. — Rok V, zesz. 2. Gdańsk, Byd­
goszcz, Szczecin 1947, str. 176.
114) Jenness Diamont, Prehistorie culture Waves from Asia
to America. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1941,
sir. 883—396.
115) Jeżowski Krzysztof, Zaplecze gospodarcze Dolnego Ślą­
ska. Wyd.: Instytut Śląski. Komunikat Nr 28. Katowice 1946, str. 4.
116) Johnston Earl S. and Weinlraub Robert L., The Deter­
mination of Small Amounts of Chlorophyll-Apparatus and Method.
Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 98, Nr 19. Wa­
shington 1939, sir. 5, tabl. 2.
117) Jones William, Sinography of the Fox Indians. Wyd.:
Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology. Bulle­
tin 125. Washington 1939, str. IX + 156.
118) Kalendarz dla Mazurów na rok 1947. Wyd.: Instytutu
Mazurskiego. Olsztyn, str. 96.
119) Kalendarz dla Warmiaków na rok 1947. Wyd.: Insty­
tutu Mazurskiego w Olsztynie. Olsztyn, str. 96.
120) Kalendarz. Śląski kalendarz historyczny. Wyd.: Instytut
Śląski. Seria V, Komunikat Nr 6, 8, 12, 14, 17, 19, 22, 26, 30. Kato­
wice 1946. ,
121) Konafoj.ski Czesław, Zagadnienie motoryzacji w rol­
nictwie Ziem Odzyskanych obecnie i w przyszłości. Wyd.: Rada
Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyskanych. Str. 2.
122) Kasprzyk Ludwik, Problemy Służby Zdrowia na Zie­
miach Odzyskanych. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem
Odzyskanych. Str. 1.
123) Katalog druków mazurskich XVI—XX wieku. Wyd.: I n ­
stytutu Mazurskiego w Olsztynie. Olsztyn 1947, str. 116.
124) Katalog wydawnictw Katolickiego Uniwersytetu Lubel­
skiego. Lublin 1946.

503
125) Katalog I ze szczególnym uwzględnieniem literatury do­
tyczącej polskich Ziem Odzyskanych. Poznań 1946, sir. 23. Wyd.:
Instytutu Zachodniego.
126) Kawyn Stefan, Zagadnienie grupy literackiej. Wyd.:
Tow. Naukowego K. U. L. Lublin 1946, str. 66.
127) Kennedy Raymond, Contours of cultore in Indonesia.
Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1944, str. 513—522,
tabl. 12.
128) Kennedy Raymond, Islands and Peoples of the Indies.
Wyd.: Smithsonian Institution. War Background Studies Number
Fourteen. Washington 1943, str. IV + 615.
129) Knoche Walter, The Ice Age Problem. Wyd.: Smithso­
nian Miscellaneous Collections. Vol. 99, Nr 22. Washington 1941,
sir. 5.
130) Korowicz M., Ustawa o dwuletnim planie gospodarczym
Czechosłowacji. Wyd.: Instytut Śląski. Seria V I , Komunikat Nr 1.
Katowice 1947, str. 6.
131) Koslrzewski Józef, Przyczynek do dawności niektórych
wytworów polskiej kultury ludowej. Wyd.: Tow. Ludoznawczego.
Lublin 1946, str. 11.
132) Kreysa Mirosław, Metody i wyniki akcji osadniczopr.zesiedleńczej w Czechosłowacji. Wyd.: Rada Naukowa dla Za­
gadnień Ziem Odzyskanych. Str. 28.
133) Kr i eg er Herbert W., Island Peoples of the Western Pa­
cific Micronesia and Melanesia. Wyd.: Smithsonian Institution
War Background Studies Number Sixteen. Washington 1943, str.
IV + 104.
134) Krieger Herbert W., Peoples of the Philippines. Wyd.:
Smithsonian Institution War Background Studies Number Four.
Washington 1942, str. IV + 86.
135) Krynicki Marian, Charakterystyka statków poniemiec­
kich przyznanych Polsce tytułem reparacji wojennych. Wyd.: I n ­
stytut Bałtycki. Wydział Morski. Bydgoszcz 1947, sir. 2.
136) Krynicki Marian, Przemiany strukturalne polskiej peł­
nomorskiej floty handlowej w latach 1939—1947. Wyd.: Instytut
Bałtycki. Wydział Morski. Gdańsk 1947. str. 2.

504
137) Krynicki Marian, żegluga pasażerska na północnym
Atlantyku. Wyd.: Instytut Bałtycki, Wydział Morski. Bydgoszcz
1947, str. 3.
138) Krzysik Franciszek, Przemysł leśny na Ziemiach Odzy­
skanych. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyskanych.
Str. 3.
139) Kucner A. i Golachowski St., Żywioł polski na Opolszczyźiiie. Wyd.: Instytut Śląski. Komunikat Nr 29. Katowice
1946, str. 4.
140) Kullmer C. J., A Remarkable Reversal in the Distribu­
tion of Storm Frequency in the United States in Double Hale So­
lar Cycles, of Interest in Long-Range Forecasting. W yd.: Smithso­
nian Miscellaneous Collections. Vol. 103, Nr 10. Washington 1943,
str. 20.
141) Leyding — Mielecki Gustaw, Słownik nazw miejscowych
okręgu mazurskiego w Olsztynie. Część I . Olsztyn 1947, str. 215.
142) Ludera Franciszek, Przegląd rezerwatów przyrody na
terenie odzyskanych ziem Śląska Opolskiego i Dolnego. Wyd.: I n ­
stytutu Śląskiego. Komunikat Nr 9. Katowice 1946, sir. 4.
143) Łoś Jan Stanisław, Sprawa agrarna w Rzymie II-go
i I-go wieku przed Chrystusem. Wyd.: Tow. Naukowego K. U. J.
Lublin 1946, str. 24.
144) Lowmiański Henryk, Dotychczasowy stan badań dzie­
jów dawnych Prusów. Wyd.: Instytut Mazurski w Olsztynie. Ko­
munikat Nr 7—8. Olsztyn 1947, str. 28.
145) Malicki Longin, Oświetlenie u górali śląskich. Odbicie
z roczników Tow. Przyjaciół Nauk na Śląsku. Katowice 1938,
str. 14, ryc 12.
146) Maringe Witold, Majątki państwowe na Ziemiach Od­
zyskanych jako ośrodki kultury rolnej. Wyd.: Rada Naukowa dla
Zagadnień Ziem Odzyskanych, str. 4.
147) Mazurkówna Stefania, Rola szkoły w procesie zespole­
nia ziem odzyskanych z macierzą. Wyd.: Rada Naukowa dla Za­
gadnień Ziem Odzyskanych, str. 5.
148) Metraux Alfred, Easter Island. Wyd.: Smithsonian Insti­
tution. Washington 1945, str. 435—451, tabl. 4.
T

505
149) Miesięcznik ludowy. Wyd.: Ludowy Instytut Kultury.
Rok I . Nr 1. Warszawa 1947, str. 36. — Rok I . Nr 2—3. Warszawa
1947, str. 36. — Rok I . Nr 4—5. Warszawa 1947, str. 48.
150) Milewski Tadeusz, Zarys językoznawstwa ogólnego.
Część I . Teoria językoznawstwa. Wyd.: Tow. Ludoznawcze w L u ­
blinie. Lublin—Kraków 1947, str. 208.
151) Miśkowiak Jan, Nieznane polonika w Bibliotece Miej­
skiej w Gdańsku. Wyd.: Instytutu Bałtyckiego. Wydział Pomorzoznawczy. Komunikat Nr 3. Bydgoszcz 1947, str. 3.
' 152) Mittleman M. B. and Jopson Harry G. M., A new Sala­
mander of the Genus Gyrinophilus. From the Southern Appala­
chians. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 101,
Nr 2. Washington 1941, str. 5, tabl. 1.
153) Morcinek Gustaw, Wróżbita. Wyd.: Instytutu Śląskiego.
Katowice 1946, str. 46.
154) Moszyński Kazimierz, Zadania etnografii w związku
z zasiedleniem ziem odzyskanych. Wyd.: Rada Naukowa dla Za­
gadnień Ziem Odzyskanych, str. 3.
155) Mróz Lucjan, Zagadnienie zalesienia gleb absolutnie le­
śnych na ziemiach odzyskanych. Wyd.: Rada Naukowa dla Za­
gadnień Ziem Odzyskanych, str. 2.
156) Muzej. Ukrajnśkij Muzej w Prazi. Wyd.: Ukrajnśkiej
Muzej w Prazi. Praha 1947, str. 4.
157) Myczka Eugeniusz, Zagadnienie ubezpieczeń społecznych
marynarzy. Wyd.: Instytut Bałtycki, Wydział Morski. Gdańsk 1947,
str. 1.
158) Mysłowski M., Naukowe podstawy użytkowania morza.
Wyd.: Instytut Bałtycki. Wydział Morski. Komunikat Nr 5—6.
Bydgoszcz 1947, str. 4.
159) Myśl karaimska. Rocznik naukowo-spoleczny. Wyd.: Ko­
mitet Org. Karaimskiego Związku Religijnego w R. P. W arszawa,
Gdańsk, Opole Śl. Tom I . Wrocław 1946, str. 144.
T

160) Nahorayska Julia, Uwolnienie miast śląskich w roku
1945. Wyd.: Instytut Śląski. Komunikat Nr 39. Katowice 1947, str. 4.

506

161) Nosek Stefan. Znaleziska w Biskupinie a współczesna
kultura ludowa Słowian. Wyd.: Tow. Ludoznawcze. Lublin 1946,
str. 26.
162) Ocioszyński Tadeusz i Wlerzchucka Hanna, Morska se­
sja Międzynarodowej Organizacji Pracy w Seattle 1946. Wyd.: I n ­
stytut Bałtycki, Wydział Morski. Bydgoszcz 1946, str. 5.
163) Olbrych Tadeusz, Znaczenie hodowli trzody chlewnej
na ziemiach odzyskanych. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień
Ziem Odzyskanych, sir. 3.
164) Orli Lot. Organ Kól Krajoznawczych Młodzieży. Wyd.:
Polskie Tow. Krajoznawcze. Rok XXI, zesz.. Nr 1—2. Warszawa,
str. 52. — Rok XXI, zesz. Nr 3—4. Warszawa, str. 64. — Rok XXI,
zesz. 5—6. Warszawa, str. 64.
165) Osburn Raymond C, A new Coruncopina (Bryozoa).
From the West Indis. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collec­
tions. Vol. 91, Nr 30. Washington 1940, str. 3, tabl. 2.
166) Oyrzanowski Bronisław, Znaczenie gospodarcze śred­
niego przemysłu na Ziemiach Odzyskanych. Wyd.: Rada Naukowa
dla Zagadnień Ziem Odzyskanych, str. 6.
167) Parnas Henryk, Losy gmachu Muzeum Śląskiego w Ka­
towicach. Komunikat Nr 45. Katowice 1947, str. 4.
168) Passendorfer Edward, Badania przyrodnicze uniwersy­
tetu toruńskiego w roku 1946. Wyd.: Instytut Bałtycki, Wydział
Pomorzoznawczy. Komunikat Nr 2. Bydgoszcz 1947, str. 3.
169) Pazdro Michalina, Jan Nikodem Jaroń, poeta odpowie­
dzialności społecznej. Wyd.: Instytut śląski. Seria V. Komunikat 48.
Katowice 1917, str. 1.
170) Pennak Robert W. and Zinn Donald J., Mystacocarida,
a new Order of Crustacea From Intertidał Beaches in Massachu­
setts and Connecticut. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collec­
tions. Vol. 193, Nr 9. Washington 1943, str. 11.
171) Pieńkowski R., Planowanie przestrzenne i jego zadania
na Górnym Śląsku. Wyd.: Instytut Śląski. Katowice 1946. str. 4.
172) Pieśni polskie z nutami. Dodatki do kalendarza dla Ma­
zurów na rok 1947. Wyd.: Instytut Mazurski w Olsztynie. Olsztyn,
str. 8.

507
173) Pietkiewicz Jan, Handel na Ziemiach Odzyskanych.
Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyskanych. Str. 4.
174) Pigoń Stanisław, Główne problemy literatury ludowej.
Wyd.: Ludowy Instytut Oświaty i Kultury. Kraków 1947, str. 21.
175) Pigoń Stanisław, Z Komborni w świat. Wyd.: Spółdziel­
nia «Wieś». Kraków 1947, wyd. I I I , sir. VIII+288.
176) Piwarski Kazimierz, Dzieje Gdańska w zarysie. Wyd.:
Tow. Naukowe K. U. L. Gdańsk, Bydgoszcz, Szczecin 1946, str.
VIII+308.
177) Piwarski Kazimierz, Tragiczny zgon Mikołaja I I opol­
skiego w r. 1497. Wyd.: Instytut Śląski. Seria V. Komunikat Nr 47.
Katowice, str. 6.
178) Planning. Physical Planning and Housing in Poland
1946. Including Polish Reports for the International Federation
for Housing and Town Planning in Hastings, October 7-th. to 12-th.
1946. Wyd.: Warsaw 1946 for the Ministry of Reconstruction. War­
szawa 1946, str. 161.
179) Planowanie przestrzenne, Region lubelski 1. Wyd.: M i ­
nisterstwo Odbudowy, Nr 7. Główny Urząd Planowania Prze­
strzennego. Warszawa 1947, str. 168, map 4.
180) Podstawy prawne niemieckiej listy narodowej i likwi­
dacji skutków wpisu na tę listę. Wyd.: Instytut Śląski. Komuni­
kat Nr 11. Katowice 1946, sir. 4.
181) Podział administracyjny województwa śląsko-dąbrow­
skiego wraz ze skorowidzem gmin i gromad. Wyd.: Instytut Śląski.
Kalowice-Wroclaw 1947, sir. 68.
182) Poniatowski Stanisław, Metoda badania genezy wytwo­
rów kulturowych w etnologii. Wyd.: Tow. Ludoznawcze. Lublin
1946, str. 27.
188) Popiołek Franciszek, Goteszów, przemysłowa wieś podbeskidzka. Wyd.: Instytut Śląski. Komunikat Nr 41. Katowice,
sir. 4.
184) Popiołek Franciszek, Huta gliwicka i jej dawna rola
w hutnictwie środkowej Europy. Wyd.: Instytut Śląski. Komuni­
kat Nr 20. Katowice 1946, str. 4.

508
185) Popiołek Franciszek, Pięćdziesięciolecie pierwszego gim­
nazjum polskiego w Cieszynie. Wyd.: Instytut Śląski. Komunikat
Nr 25. Katowice 1946, str. 4.
186) Popiołek Franciszek, 550-lecie kuźnicy w Bogucicach.
Wyd.: Instytut Śląski. Komunikat Nr 40. Katowice 1947, str. 4.
187) Popiołek Kazimierz, Nauki historyczne w pracy Insty­
tutu Śląskiego. Wyd.: Instytut Śląski. Seria V. Komunikat Nr 36.
Katowice 1947, str. 4.
188) Potyrała Aleksander, Tendencje organizacyjne i tech­
niczne międzynarodowego przemysłu okrętowego na tle drugiej
wojny światowej. Wyd.: Instytut Bałtycki. Bydgoszcz 1947, str. 4.
189) Problemy. Miesięcznik poświęcony zagadnieniom wie­
dzy i życia. Wyd.: Spółdzielnia Wydawnicza «Czytelnik». Rok
1946, Nr 9, str. 79. — Rok 1947, Nr 2, str. 73—143. — Rok 1947,
Nr 3, str. 145—216.
190) Program. Tymczasowy program V sesji Rady Naukowej
dla Zagadnień Ziem Odzyskanych w Krakowie w dniach 24—28
czerwca 1947 r. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Od­
zyskanych, str. 6.
191) Protokół Konferencji Dyrektorów Regionalnych Dyrek­
cji Planowania Przestrzennego, odbytej w Głów nym Urzędzie Pla­
nowania Przestrzennego w dniach 4 i 5 X I 1946, str. 67.
192) Przegląd Socjologiczny. Kwartalnik Instytutu Socjolo­
gicznego. Wyd.: Instytut Socjologiczny U. Ł. w Łodzi. Łódź 1946,
str. 239.
193) Reczyński Kazimierz, Biblioteka Kolegiacka w Dobrym
Mieście. Wyd.: Instytut Mazurski w Olsztynie. Komunikat Nr 4.
Olsztyn 1947, str. 10.
194) Reid Earl D., A new Genus and Species of Eel From the
Puerto Rican Deep. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections.
Vol. 91, Nr 31. Washington 1940, str. 5.
195) Reinfuss Roman, Pogranicze krakowsko - góralskie
w świetle dawnych i najnowszych badań etnograficznych. Wyd.:
Tow-. Ludoznawcze. Lublin 1946, str. 36.
196) Report. Annual report of the Bureau of American Ethno­
logy to the secretary of the Smithsonian. Wyd.: Smithsonian I n 7

509
stitution. Nr Fifty-sixth 1938—1939. Washington 1930, str. 9. —
Nr Fifty-seventh 1939—1940. Washington 1941, str. 10. — Nr
Fifty-eight 1940—1941. Washington 1942, str. 13. — Nr Fifty-ninth
1941—1942. Washington 1934, s. 12. — Nr Sixtieth 1942—1943. Wa­
shington 1944, str. 9.
197) Report on the progress and condition of the United Sta­
tes. National Museum for the year endes June 30. Wyd.: Smith­
sonian Institution United States National Museum. I . 1939. Wa­
shington 1939, str. 128. — I I . 1940. Washington 1941, str. 118 —
I I I . 1941. Washington 1942, str. 118. — IV. 1942. Washington 1943,
str. 118. — V. 1943. Washington 1944, str. 108.
198) Resser Charles E., Faunal Content of the Maryville For­
mation. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 101,
Nr 10. Washington 1942, str. 8.
199) Resser Charles E., New Upper Cambrian Trilobites.
Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 103, Nr 5. Wa­
shington 1942, str. 136, tabl. 21.
200) Roberts Frank H. H., Archeological and Geological I n vesigations in the San Jon District, Eastern New Mexico. Wyd.:
Smithsonian Miscellaneous Collecitons. Vol. 103, Nr 4. Washington
1942, str. 30, tabl. 9.
201) Roberts Frank H. H., Archeological remains in the
Whitewater, District eastern Arizona. Port I I . Artificacts and Bu­
rials With appendix-Skeletal remains from the Whitewater Dis­
trict eastern Arizona by-Stewart T. D. Wyd.: Smithsonian Insti­
tution Bureau of American Ethnology. Bulletin 126. Washington
1940, str. IX+170.
202) Roberts Frank H. H., Egypt and the Suez Canal. W yd.:
Smithsonian Institution. War Background Studies Number Eleven.
Washington 1943, str. IV+68.
203) Roberts Frank H. H., The Folsom problem in Ame­
rican archeology. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1939,
s. 531—546, tabl. 15."
204) Roberts Frank H. H., The New World Paleo-Indian.
Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1945, str. 403—433,
tabl. 12.
T

510
205) Roczniki Historyczne. Organ Tow. Miłośników Histom
w Poznaniu. Rocznik XV, zesz. 2. Poznań 1939—1946, str. VIII+od 191—337.
206) Roczniki U. M. C. S. w Lublinie. Dział B. Geografia, geo­
logia, mineralogia, petrografia. Wyd.: U. M. C. S. Lublin. Tom I .
Lublin 1946, str. 234.
207) Romaniuk Kazimierz, Program spisu ludności a po­
trzeby zaludnienia i zagospodarowania Ziem Odzyskanych. Wyd.:
Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem Odzyskanych. Str. 1.
208) Rospond Stanisław, Badania językoznawcze na Śląsku.
W yd.: Instytut Śląski. Komunikat Nr 31. Katowice-Wrocław 1947,,
str. 4.
209) Rospond Stanisław, Nysa czy Nisa? Wyd.: Instytut Ślą­
ski. Komunikat Nr 23. Katowice 1946, str. 4.
210) Sbornik. Narodopisny Sbornik. W yd.: Matica slovenska.
Roćnik V I I I , Gislo 1. 1947, str. 67, tabl. XVI.
211) Seligman C. G., The Roman orient and the far East.
Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1939, str. 547—568,
tabl. 4.
212) Seweryn Tadeusz, W nauce u zwierząt. Lublin 1946,
str. 39.
213) Setzler Frank M. and Jennings Jesse D., Peachtree
mound and village site, Cherokee County North Carolina. With
appendix: Skelet remains from the peachtree site, North Carolina
by Stewart T. D. Wyd.: Smithsonian Institution. Bureau of Ame­
rican Ethnology. Bulletin 131. Washington 1941, str. \ТП-И03.
T

T

214) Shetrone Henry C, A unique prehistoric irrigation pro­
ject. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1946, str. 379—386.
215) Shoemaker Clarence R., Amphipod Crustaceans Collec­
ted on the Presidential Cruise of 1938. Wyd.: Smithsonian Mis­
cellaneous Collections. Vol. 101, Nr 11. Washington 1942, str. 52.
216) Shoemaker Clarence R., Notes on Some American FreshWater Amphipod Crustaceans and Descriptions of a new Genus
and two new Species. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collec­
tions. Vol. 101, Nr 9. Washington 1942, str. 31.

511
217) Skład osobowy i spis wykładów na rok akademicki
1946/47. Wyd.: Szkoła Główna Handlowa w Warszawie. Warszawa
1946, str. 144.
218) Skład Uniwersytetu i spis wykładów na rok akademicki
1946/47. Wyd.: Uniwersytetu Warszawskiego. Warszawa 1946,
str. 73.
210) Skorupka Stanisław, Zwroty i wyrażenia przenośne
w języku potocznym. W yd.: Tow. Naukowe K. U. L. Lublin 1946,
str. 22.
220) Skwarczyński Paweł, Z badań nad przywilejami ziem­
skimi budzińskim i koszyckim. Wyd.: Tow. Naukowe K. U. L .
Lublin 1936, str. 60.
T

221) Skurpski Hieronim, Uwagi o byłych muzeach na obsza­
rze województwa olsztyńskiego. Wyd.: Instytut Mazurski w Olszty­
nie. Komunikat Nr 1. Olsztyn 1947, str. 10.
222) Słownik. Polski słownik biograficzny. Wyd.: Polska
Akademia Umiejętności. Tom. I , zesz 1. Kraków 1935, str. 96. —
Tom I , zesz. 2. Kraków 1935, sir. 97—192. — Tom I , zesz 3. Kra­
ków 1935, str. 193—288. — Tom I , zesz. 4. Kraków 1935. sir. 289—
384. — Tom I , zesz. 5. Kraków 1935, str. 385—479 + XVI. — Tom I I ,
zesz 6. Kraków 1936, str. 96. — Tom I I , zesz. 7. Kraków 1936, str.
97—192. — Tom I I , zesz. 8. Kraków 1936, str. 193—288. — Tam I I ,
zesz. 9. Kraków 1936, str. 289—384. — Tom I I , zesz. 10. Kraków
1936, str. 385—479. — Tam I I I , zesz, 11. Kraków 1937, str. 96. Tom I I I . zesz. 12. Kraków 1937, str. 97—192. — Tom I I I , zesz. 13
Kraków 1937, str. 193—288. — Tom I I I , zesz. 14. Kraków 1937, str.
289—3)84. — Tom I I I , zesz. 15. Kraków 1937, str. 385—479. —
Tom IV, zesz. 10. Kraków 1937, str. 96. — Tom IV, zesz. 17. Kra­
ków 1938, str. 97—192. — Tom IV, zesz 18. Kraków 1938, str. 193—
288. — Tom IV, zesz. 19. Kraków 1938, str. 289—384. — Tom IV.
zesz 20. Kraków 1938, str. 385—480. — Tom V, zesz. 21. Kraków
1939, str. 96. — Tom V, zesz. 22. Kraków 1939, str. 97—192. —
Tom V, zesz. 23. Kraków 1939, str. 193—288. — Tom V, zesz. 21.
Kraków 1939, str. 289—384. — Tom V, zesz. 25. Kraków 1946. str.
385—480. — Tom V, zesz. 26. Kraków 1946, str. 96.

512
223) Smith Hobart M., Further Notes on Mexican Snakes of
the Genus Salvadora. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collec­
tions. Vol. 99, Nr 20. Washington 1941, str. 12.
224) Smith Hobart M., Notes on Mexican Snakes of the Genus
Geophis. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 99,
Nr 19. Washington 1941, str. 6.
225) Smith J., Russell. Grassland and Farmland as factors
in the Cyclical Development of Eurasian history. Wyd.: Smith­
sonian Institution. Washington 1945, s. 357—384, tabl. 1.
226) Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology.
Bulletin 143. Handbook of South American Indians. Vol. 1. The
Marginal Triebs. Washington 1946, str. VII+624.
227) Smulikowski Kazimierz, Badania geologiczne na Śląsku.
Wyd.: Instytut Śląski. Komunikat Nr 32. Wroclaw-Katowice 1947,
str. 6.
228) Snodgrass R. E., The Feding Apparatus of Biting and
Sucking. Insects Affecting man and Animals. Wyd.: Smithsonian
Miscellaneous Collections. Vol. 104, Nr 7. Washington 1944, str. 113.
229) Snodgrass R. E., The Male Genitalia of Hymenoptera.
Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 99, Nr 14. Wa­
shington 1941, str. 86, tabl. 33.
230) Soznam. Wyd.: Malice Slovenskej w Turćiankom Svetom Martine. 1946, str. 97.
231) Speiser E. A., Closing the Gap at Tepe Gawra. Wyd.:
Smithsonian Institution. Washington 1940, str. 437—445, tabl. 12.
232) Spinden Herbert J., Sun Worship. Wyd.: Smithsonian
Institution. Washington 1940, str. 447—469, tabl. 6.
233) Spis wykładów Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krako­
wie. Rok akademicki 1946/47. Wyd.: Uniwersytet Jagielloński
w Krakowie. Kraków 1946, str. 126.
234) Spis wykładów na rok akademicki 1946/47. Wyd.: Uni­
wersytet M. C. S. w Lublinie. Lublin 1946, str. 56.
235) Spis wykładów na rok akademicki 1945/46. Wyd.: U. M.
C. S. w Lublinie. Lublin 1945, sir. 48.
236) Spis wykładów na rok akademicki 1946/47. Wyd.: Uni­
wersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu. Toruń 1946, str. 63.
7

7

7

513
237) Spis wykładów na rok akademicki 1946/47. Wyd.: Uni­
wersytet Poznański. Poznań 1946, str. 144.
238) Spis wykładów w roku akademickim 1946/47. Wyd.: Uni­
wersytetu i Politechniki we Wrocławiu. Wrocław 1947, str. 78.
239) Statut Towarzystwa Przyjaciół Ossolineum. Wrocław
1947, str. 12.
240) Stelmachowska Bożena, Na drodze do teorii sztuki l u ­
dowej. Wyd.: Tow. Ludoznawcze. Lublin 1946, str. 24.
241) Stevens Frank, Stonehage: Today and Vesterday. Wyd.:
Smithsonian Institution. Washington 1941, str. od 447—478.
242) Steward Julian H., Notes on Hillers Photographs of the
Paiule and ute Indians Taken on the Powell Expedition of 1873.
Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 98, Nr 18. Wa­
shington 1939, str. 23, tabl. 31.
243) Stweart T. D., Skeletal Remains With Cultural Asso­
ciations From the Chicama, Moche, and Viru Valleys, Peru. Wyd.:
Smithsonian Institution Proceedings of the United States National
Museum. Vol. 98, Nr 31, 60. Washington 1943, str. 153—185, tabl. 18.
244) Stirling M. W., Concepts of the sun among American
Indians. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1946, str.
387—400.
245) Stirling M. W., Fifty-ninth annual report of the Bureau
of American Ethnology. Wyd.: Smithsonian Institution. Washing­
ton 1943, sir. 12.
246) Stirling M. W.. Origin myth of Acoma and other records.
Wyd.: Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology.
Bulletin 135. Washington 1942, str. V I I I + 123, tabl. 17.
247) Stirling M. W., Sixtieth annual report of the Bureau of
American Ethnology. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington
1944, str. 9.
248) Stirling M. W., Snake biles and the Hopi Snake Dance.
Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1942, str. 551—555.
249) Stirling M. W., Stone monuments of Southern Mexico.
Wyd.: Smithsonian Institution. Bureau of American Ethnology.
Bulletin 188. Washington 1943, sir. VII+84.
Lud.

T

XXXVII

33

514
250) Stirling M. W., The native Peoples of New Guinea. Wyd.:
Smithsonian Institution War Background Studies.. Number Nine.
Washington 1943, str. IV+25.
251) Stojanowski Karol, Badania antropologiczne na Śląsku.
Wyd.: Instytut Śląski. Komunikat Nr 33. Katowice-Wroclaw 1947,
str. 4.
252) Stolarski Błażej, Sługocice. Wyd.: Centralny Związek
Kółek Rolniczych. Warszawa 1925, str. VII+240+7.
253) Strong W. M., Duncan Cross Sections of new W orld
Prehistory. A Brief report on the Work of the Institute of Andean
Research, 1941—1942. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collec­
tions. Vol. 104, Nr 2. Washington 1943, str. 5+46, tabl. 33.
r

254) Strzeszewski Czesław, Handel zagraniczny Królestwa
Kongresowego (1815—1830). Wyd.: Tow. Naukowe К. U. L. L u ­
blin 1937, s. X I I + 160.
255) Strzeszewski Czesław, Kryzys rolniczy na ziemiach
Księstwa W arszaw skiego i Królestw a Kongresowego, 1807—1830.
Wyd.: Tow. Naukowe K. U. L. Lublin 1934, str. X+242.
256) Strzeszewski Czesław , Rehabilitacja ekonomii. Wyd.:
Tow. Naukowe K. U. L. Lublin 1946, str. 19.
257) Stuart Helen C, A New Cephalopod Mollusk Collected
on the Presidential Cruise of 1938. Wyd.: Smithsonian Miscella­
neous Collections. Vol. 99, Nr 11. Washington 1941, str. 6.
T

r

?

r

258) Studium planu krajowego. Wyd.: Główny Urząd Plano­
wania Przestrzennego. Warszawa 1947, str. 25.
259) Suboczowa Maria, Prace etnograficzne w działalności
Instytutu Śląskiego. Wyd.: Instytut Śląski. Seria V, Komunikat
Nr 37. Katowice 1947, str. 4.
?

260) Suboczow a Maria, Rozmieszczenie ludności na Śląsku
w świetle wyniku sumarycznego spisu ludności z 14. I I . 1946 r.
Wyd.: Instytut Śląski. Komunikat Nr 18. Katowice 1946, str. 4.
261) Sukiennicki Hubert. Prace ekonomiczne i socjalne na
Śląsku. Wyd.: Instytut Śląski. Seria V, Komunikat Nr 35. Kato­
wice 1947, sir. 4.

515
262) Swanton John R., Are wars inevitable? Wyd.: Smith­
sonian Institution War Background Studies. Number Twelve. Wa­
shington 1943, str. 36.
263) Swanton John R., Linguistic material from the tribes
of southern Texas and northeastern Mexico. Wyd.: Smithsonian
Institution Bureau of American Ethnology. Bulletin 127. Wa­
shington 1940, str. 145.
264) Swanton John R., Source material on the history and
ethnology of the Caddo Indians. Wyd.: Smithsonian Institution
Bureau of American Ethnology. Bulletin 132. Washington 1942,
str. 332.
265) Swanton John R., The evolution of nations. Wyd.:
Smithsonian Institution War- Background Studies Number Two.
Washington 1942, str. 23.
266) Szewczyk Wilhelm, Józef Lompa. Wyd.: Instytut Ślą­
ski. Komunikat Nr 43. Katowice 1947, str. 4.
267) Szkoła. Nasza Szkolą. Wydano z okazji pięciolecia Pań­
stwowej Szkoły Przysposobienia w Gospodarstwie Rodzinnym
I stopnia w Świątnikach Górnych. Świątniki Górne 1945, str. 32.
268) Tannous Afif I . , The Arab village community of the
Middle East. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1944,
str. 523—543, tabl. 14.
269) Taraba Gustaw, Piotr Feliks. Wspomnienie w piątą
rocznicę męczeńskiej śmierci. Wyd.: Instytut Śląski. Katowice 1946,
str. 4.
270) Tattersall W. M., Euphausiacea and Mysidacea Collected
on the Presidential Cruise of 1938. Wyd.: Smithsonian Miscella­
neous Collections. Vol. 99, Nr 13. Washington 1941, str. 7.
271) Teoplitz Kazimierz, Struktura zawodowa miast na Zie­
miach Odzyskanych. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem
Odzyskanych, str. 2.
272) Tołpa Stanisław, Paszowiska (łąki i pastwiska) na
Ziemiach Odzyskanych. Wyd.: Instytut Śląski. Komunikat Nr 42.
Katowice—Wrocław 1947, str. 4.
273) Tomicka Aniela, Co myślą kobiety?... Wyd.: Pop u lam olilerackie. Warszawa 1946. str. 7.
33*

516
274) Vaillant George С., History and stratigraphy in the Vol­
ley of Mexico. Wyd.: Smithsonian Institution. Washington 1939,
str. 521—530, tabl. 13.
275) Valentine J. Manson, On the Preparation and Preser­
vation of Insects, With Particular Reference to Coleoptera. Wyd.:
Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 103, Nr 6. Washington
1942, str. 16.
276) Yovk Chvedir, Studij z ukraińśkij etnografij ta anfropologij. Praha, str. 354.
277) Washburn S. L., Thinking about race. Wyd.: Smithso­
nian Institution. Washington 1946, str. 363—378.
278) Webb William S. and Jarnette David L., An archeolo­
gical Survey of Pickwick Basin in the adjacent portions of the
States of Alabama, Mississippi and Tennesse. Wyd.: Smithsonian
Institution Bureau of American Ethnology. Bulletin 129. Wa­
shington 1942, str. X I I I + 536, tabl. 316.
279) Weckler J. E., Polynesians explorers of the Pacific.
Wyd.: Smithsonian Institution War Background Studies Number
Six. Washington 1943, s. IV + 77.
280) Wedel Waldo R., Archeological investigations at Buena
Vista Lake Kern County, California. With apendix: Skaletal re­
mains from the Buena, Vista Sites, California by — Stewart T. D.
Wyd.: Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology.
Bulletin 130. Washington 1941, str. V I I I + 134.
281) Wedel Waldo R., Archeological Remains in Central
Kansas and their Possible Bearing on the Location of Quivirna.
Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol. 101, Nr 7. Wa­
shington 1942, str. 24, tabl. 10.
282) Wedel Waldo R. and Hill А. Т., Scored Bone Artifacts
of the Central Great Plains. Wyd.: Smithsonian Institution Pro­
ceedings of the United States National Museum. Vol. 92, Nr 3141.
Washington 1942, str. 91—100.
283) Weiant C. W., An introduction to the ceramics of Tres
Zapotes Veracruz, Mexico. Wyd.: Smithsonian Institution Bureau
of American Ethnology. Bulletin 139. Washington 1943, str.
XIV + 144, tabl. 78.

517
284) Weintraub Robert L. and Prige Leonard, Ifluence of
Various Substances on Sugar Determination by Copper and Ferricyanide reagents. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections.
Vol. 104, Nr 10. Washington 1945, str. 17.
285) Weintraub Robert L. and Johnston Earl S., The I n ­
fluence of Light and of Carbon Dioxide on the Respiration of Etio­
lated Barley Seedlings. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collec­
tions. Vol. 104, Nr 4. Washington 1944, str. 16, tabl. 2.
286) Welch D'alte A., Distribution and Variation of the Ha­
waiian Tree Snail Achatinella Apexfulva Dixon in the Koolau
Range Oahu. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol.
103, Nr 1. Washington 1942, str. 236, tabl. 12.
287) Wetmore Alexander, A systematic classification for the
birds of the world. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections.
Vol. 99, Nr 7. Washington 1940, str. 11.
288) Wetmore Alexander, В rids From Clipperton Island Col­
lected on the Presidential Cruise of 1938. Wyd.: Smithsonian M i ­
scellaneous Collections. Vol. 98, Nr 22. Washington 1939, str. 6.
289) Węgilńskl Wiktor, Dotychczasowe osiągnięcia i per­
spektywy rozwoju osadnictwa parcelacyjnego i spółdzielczego na
Pomorzu Zachodnim. Wyd.: Rada Naukowa dla Zagadnień Ziem
Odzyskanych, str. 6.
290) Wharton G. W., Acarina Collected on the Presidential
Cruise of 1938. Wyd.: Smithsonian Miscellaneous Collections. Vol.
99, Nr 12. Washington 1941, str. 8.
291) Whorf Benjamin Lee, Decipherment of the linguistic
portion of the Maya hieroglyphs. Wyd.: Smithsonian Institution.
Washington 1942, sir. 479—502.
292) Wiadomości Statystyczne. Wyd.: Główny Urząd Staty­
styczny. Rok XIX, zesz. 1—20. Warszawa 1946. — Rok XX, zesz.
1—11. Warszawa 1947.
293) Widajewicz Józef, świętopełek Morawski a Bolesław
Chrobry. Wyd.: Instytutu Śląskiego. Katowice 1946, str. 22.
294) Wiedza i życie. Wyd.: Tow. Uniwersytetu Robotniczego
w Warszawie. Rok XVI, zesz. 1—2. Warszawa 1947, str. 199. —
Rok X V I , zesz. 4. Warszawa 1947, str. 299—391. — Rok X V I ,

518
zesz, 5. Warszawa 1947, str. 395—493. — Rok X V I , zesz. 6. War­
szawa 1947, str. 499—591.
295) Wierzchucka Halina, Problemy sprzedaży tonażu pro­
dukcji wojennej. Wyd.: Instytut Bałtycki, Wydział Marski. Ko­
munikat Nr 3—4. Bydgoiszcz 1947, str. 4.
296) Wieś. Tygodnik społeczno-polityczny. Wyd.: Zarząd
Główny Z w. Samopomocy Chłopskiej. Łódź 1947, str. 8.
297) Wieś tworząca. Dwutygodnik. Wyd.: Ludowy Instytut
Kultury. Warszawa 1946, Rok I , Nr 1, str. 24.
298) Wilamowski-Korolowicz Bohdan, Wytyczne długofalo­
wego planu odbudowy i przebudowy gospodarczej województwa
olsztyńskiego. Wyd.: Instytut Mazurski w Olsztynie. Komunikat
Nr 3. Olsztyn 1947, str. 11.
299) Witwieki Wiktor, Zasadnicze czynniki i warunki roz­
budowy gospodarstwa spółdzielczego na Ziemiach Odzyskanych.
Wyd.: Rada Naukowa dla zagadnień Ziem Odzyskanych. Str. 4.
300) Wnioski uchwalone jako nagłe przez Radę Naukową dla
zagadnień Ziem Odzyskanych na posiedzeniu plenarnym w dniu
28 czerwca 1947. Wyd.: Rada Naukowa dla zagadnień Ziem Od­
zyskanych. Str. 4.
301) Wojna. Druga wojna światowa 1939—1945. Materiał
zaczerpnięty ze źródeł wywiadu wojsk departamentu wojny w Wa­
szyngtonie. Wyd.: « Przełom*. Kraków 1947, str. 8.
302) Wrzosek Antoni, Geografia w pracy Instytutu śląskiego.
Wyd.: Instytut Śląski. Senia V, Komunikat Nr 34. Katowice 1947.
str. 4.
303) Zaranie Śląskie. Wyd.: Instytut Śląski w Katowicach.
Rok XVII, zesz. 1—2. Katowice, Wrocław, Cieszyn 1946, str. 76. —
Rok XVII, zesz. 3—4. Katowice, Wrocław, Cieszyn 1946, str. 77—
147. — Rok X V I I I , zesz. 1—2. Katowice, Wrocław, Cieszyn 1947,
str. 111. — Rok X V I I I , zesz. 3. Katowice, Wrocław, Cieszyn 1947,
str. 114—184.
T

304) Ziemia. Ilustrowany miesięcznik krajoznawczy. Wyd.:
Polskie Tow. Krajoznawcze. Rocz. XXX, Nr 1—2. Warszawa 1946,

519
str. 31. — Rocz. XXX, Nr 3. Warszawa 1946, str. 15. — Rocz. XXX,
Nr 4. Warszawa 1946, str. 23. — Rocz. XXX, Nr 5. W arszawa 1946,
str. 23. — Rocz. XXX, Nr 6. Warszawa 1946, str. 23. — Rocz. XXX,
Nr 7. Warszawa 1946, str. 23. — Rocz. XXX, Nr 8. Warszawa 1946,
str. 23. — Rocz. XXX, Nr 9. Warszawa 1946, str. 23. Rocz. X X X V I I I ,
Tom XXVI, Nr 1—2. Warszawa 1947, str. 47. — Rocz. X X X V I I I ,
Tom XXVI, Nr 3—4. Warszawa 1947, str. 50—95. — Rocz. XXXVIII,
Tom XXVI, Nr 5. Warszawa 1947, str. 98—119.
305) Ziemie odzyskane w wydawnictwach Instytutu Ślą­
skiego. Wyd.-. Instytut Śląski. Komunikat Nr 27, Katowice 1946,
str. 4.
306) Żakowski Juliusz, Odbudowa miast na Ziemiach Od­
zyskanych. Str. 2.
T

STATUT POLSKIEGO TOWARZYSTWA

LUDOZNAWCZEGO

§ 1.
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze działa na całym obszarze
Polski i prowadzi badania etnologiczne, etnograficzne i pokrewne
nad ludem polskim i innymi, oraz rozpowszechnia wyniki swoich
prac i zebrane materiały i wiadomości.
Poza pracami badawczo naukowymi, zadaniem Towarzystwa
jest także szerzenie zrozumienia kultury ludowej.
§ 2.
Siedzibą Towarzystwa jest miasto Lublin.
§ 3.
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze jest osobą prawną i po­
siada zdolność do działań prawnych, a w szczególności może na­
bywać i zbywać zgodnie z obowiązującymi ustawami i niniej­
szym Statutem, wszelki majątek ruchomy i nieruchomy, zarzą­
dzać nim, zaciągać zobowiązania, pozywać i być pozywanym.

520
§ 4.
Środkami do osiągnięcia tego celu są między innymi:
1. Zgromadzenia, odczyty, wykłady i pogadanki,
2. Zbieranie wszelkich wiadomości dotyczących ludu,
3. Rozpowszechnianie zebranych wiadomości w pismach i i n ­
nych wydawnictwach tudzież za pośrednictwem własnego
organu i własnych wydawnictw ,
4. Wspieranie prac literackich, wydawnictw obrazowych,
opisujących lub przedstawiających lud oraz wszelkich i n ­
nych na tym polu przedsięwzięć,
5. Zakładanie księgozbiorów i muzeów,
6. Ustanawianie delegatów do zbierania w danej okolicy po­
trzebnych wiadomości,
7. Zawiązywanie w miastach wojewódzkich i powiatowych
oddziałów Towarzystwa,
8. Tworzenie sekcji naukowych w swym łonie.
7

II.

Członkowie

Towarzystwo składa się z członków: czynnych, założycieli,
honorowych i korespondentów.
§ 6.
Członkami Towarzystwa mogą być osoby fizyczne, instytu­
cje i osoby prawne, które zajmują sie badaniami w zakresie pro­
blemów ludoznawczych (etnografia, etnologia, nauki pokrewne
i pomocnicze).
Członkowie przyjmują zobowiązania statutem nałożone.
§ 7.
Każdy z zajmujących się naukowo ludoznawslwem może być
członkiem czynnym, jeżeli go Zarząd Towarzystwa powoła lub
przyjmie jego zgłoszenie.

521
§ 8.
Członkiem założycielem zostaje, kto na cele Towarzystwazłoży jednorazowo kwotę, której wysokość oznacza Walne Zgro­
madzenie.
§ 9.
Członków honorowych mianuje Walne Zgromadzenie na
wniosek Zarządu spośród osób, które położyły wybitne zasługi na
polu ludoznawstwa.
§ 10.

Członków korespondentów mianuje Zarząd Towarzystwa.
I.

Nazwa,

cel, ś r o d k i ,

a) Prawa

siedziba

Członków

§ 11.
Każdemu członkowi przysługuje prawo:
1. Korzystania ze wszystkich urządzeń Towarzystwa,
2. Brania udziału czynnego w Walnym Zgromadzeniu,
3. Wyboru i wybieralności,
4. Wprowadzania gości do lokalu
5. Podawania wniosków na piśmie Zarządowi,
6. Otrzymywania organu Towarzystwa i innych wydawnictw
po cenach zniżonych.
Członkowie korespondenci korzystają z praw wymienionych
w p. 1, 5 i 6. W Walnym Zgromadzeniu biorą udział przez de­
legatów w stosunku 1 delegat na 25 członków. Delegatów tych wy­
biera się na Walnych Zgromadzeniach Oddziałów Towarzystwa.
Delegaci członków korespondentów korzystają także z praw wy­
mienionych w punkcie 2, 3 i 4.
Członkowie założyciele korzystają z wszelkich praw człon­
ków czynnych.
Członkowie honorowi korzystają z wszelkich praw członków
czynnych.

522
b) Obowiązki

Członków

§ 12.
Każdy członek obowiązany jest do popierania celów Towa­
rzystwa tudzież do przestrzegania postanowień tego Statutu.
§ 13.
Członkowie czynni uiszczają roczną wkładkę w wysokości
oznaczonej przez Walne Zgromadzenie.
Zarząd ma prawo obniżania wkładek rocznych.
Członkowie założyciele, honorowi i korespondenci nie są zo­
bowiązani do wnoszenia wkładek.
c) Wystąpienie

i wykluczenie

członków

§ 14.
Członek, który ma zamiar wystąpić z Towarzystwa, winien
pisemnie zawiadomić Zarząd najpóźniej na miesiąc przed koń­
cem roku kalendarzowego.
Występujący jest jednak obowiązany do uiszczenia cało­
rocznej wkładki.
§ 15.
Członkowie, którzy zalegają z całoroczną wkładką, mogą być
uznani jako występujący z Towarzystwa. Winni są jednak uiścić
zaległe wkładki roczne aż do dnia, w którym Zarząd uzna ich za
występujących.
§ 16.
Wj-kroczenie plamiące dobre imię członka lub działanie te­
goż na szkodę Towarzystwa wystarcza do wykluczenia go z To­
warzystwa.
§ 17.
O wykluczeniu rozstrzyga Zarząd, wolno jednak wykluczo­
nemu odwołać się do Walnego Zgromadzenia.
Aż do czasu uchwały Walnego Zgromadzenia, prawa członka
wykluczonego zostają w zawieszeniu.

523
III. M a j ą t e k

Towarzystwa
§ 18.

Majątek Towarzystwa powstaje:
1. Z wkładek członków założycieli,
2. Z wpisowego,
3. Z rocznych wkładek członków czynnych,
4. Z rozsprzedaży wydawnictw,
5. Z dochodu z odczytów i innych przedsiębiorstw Towarzy­
stwa,
6. Z darów i zapisów,
7. Z dochodów nadzwyczajnych.
§ 19.
Dochody i fundusze mogą być zużywane tylko na statutem
przewidziane cele i administrację Towarzystwa.
IV.

Władze
§ 20.

Sprawami Towarzystwa zawiaduje
i Zarząd.
a) Walne

Walne

Zgromadzenie

Zgromadzenie
§ 21.

Walne Zgromadzenia są: zwyczajne i nadzwyczajne.
Zwołuje je Zarząd.
Zwyczajne odbywają się raz do roku, o ile możności w kwiet­
niu. Nadzwyczajne, jeżeli tego zażąda przynajmniej 1/3 czynnych
członków Towarzystwa, połowa Oddziałów lub Zarząd uzna to za
potrzebne,
§ 22.
Zarząd zawiadamia członków czynnych i Oddziały pisem­
nie o Walnym Zgromadzeniu i ogłasza je co najmniej w dwu
.dziennikach najpóźniej na osiem dni naprzód.

524
§ 23.
Walnemu Zgromadzeniu przewodniczy prezes lub jego za­
stępca.
§ 24.
Do zakresu działania Walnego Zgromadzenia należy:
1. Wybór prezesa, 2—3 zastępców prezesa, sekretarza gene­
ralnego i przynajmniej 12 członków Zarządu na lat trzy.
Nadto Walne Zgromadzenie wybiera Komisję Rewizyjną
złożoną przynajmniej z trzech członków i dwóch zastęp­
ców. Komisja Rewizyjna prowadzi wszechstronną kontrolę
gospodarczej działalności Zarządu i przedstawia odpowie­
dnie wnioski na Walnym Zgromadzeniu.
2. Mianowanie członków honorowych na wniosek Zarządu.
3. Załatwianie rocznego sprawozdania z czynności Zarządu,
oraz uchwalenie budżetu na rok następny.
4. Załatwianie wniosków Zarządu, Komisji Rewizyjnej
i członków, o ile te ostatnie podano Zarządowi na piśmie
przynajmniej 7 dni przedtem iub jeżeli W alne Zgroma­
dzenie uchwali ich nagłość.
5. Zmiana statutu.
T

6. Załatwianie zażaleń członków na Zarząd.
7. Rozwiązanie Towarzystwa.
§ 25.
Do prawomocności uchwał Walnego Zgromadzenia jest po­
trzebna obecność przynajmniej 10% członków czynnych Towarzy­
stwa i delegatów członków korespondentów. Jednak do uchwały
rozwiązania Towarzystwa wymaganą jest obecność 2/3 członków
i delegatów.
Jeżeli w pierwszym terminie W alnego Zgromadzenia nie zbie­
rze się potrzebna ilość członków, Zarząd zwołuje ponowne Walne
Zgromadzenie w ciągu najdalej 15 dni, którego uchwały będą
prawomocne bez względu na ilość obecnych.
T

525
§ 26.
Uchwały na Walnym Zgromadzeniu zapadają zwykłą więk­
szością głosów, z wyjątkiem uchwał co do zmian Statutu, do któ­
rych prawomocności jest potrzebna większość 2/3 obecnych.
W razie równości głosów rozstrzyga przewodniczący.
b)

Zarząd

§ 27.
Zarząd składa się z prezesa, dwóch do trzech zastępców pre­
zesa, sekretarza generalnego i przynajmniej dwunastu członków
Zarządu. Zarząd wybiera ze swego grona zastępcę sekretarza ge­
neralnego, skarbnika, redaktora wydawnictw i w miarę potrzeby
innych.
§ 28.
Członkowie Zarządu są wybierani przez Walne Zgromadze­
nie na lat trzy. Jeżeli miejsce członka Zarządu zostanie pomiędzy
jednym i drugim Walnym Zgromadzeniem opróżniane, Zarząd
może w jego miejsce dokooptować nowego. Kooplacja musi być
przedstawiona Walnemu Zgromadzeniu do zatwierdzenia.
§ 29.
Posiedzenia
kwartał.

Zarządu

odbywają się przynajmniej raz na
§ 30.

Zarząd może ustanowić Wydział Wykonawczy i przekazać
mu część swoich uprawnień. W skład Wydziału Wykonawczego
wchodzą z urzędu przebywający stale w siedzibie Towarzystwa
prezes i wiceprezesi, sekretarz generalny i skarbnik, a nadto dwóch
do trzech członków wybranych przez Zarząd spośród siebie.
§ 31.
Do zakresu działania Zarządu należy.
1. Wykonanie uchwal Walnego Zgromadzenia,
2. Załatwienie bieżących spraw Towarzystwa,

526
3. Przyjmowanie i wykluczanie członków oraz przygotowa­
nie wniosków w sprawie mianowania członków honoro­
wych,
4. Przyjmowanie darów i zapisów Towarzystwu poczynio­
nych,
5. Stanowienie w sprawie umieszczenia kapitałów,
6. Zawieranie kontraktów i innych umów Towarzystwa, na­
bywanie i zbywanie nieruchomości,
7. Wydawanie regulaminów i instrukcji,
8. Przygotowywanie sprawozdań i wniosków na W alne Zgro­
madzenie,
9. Mianowanie członków korespondentów,
10. Mianowanie przewodniczących sekcji naukowych,
11. Mianow-anie delegatów do czynności przez Zarząd im
wskazanych, a objętych niniejszym statutem,
12. Obniżanie wkładek rocznych niektórym członkom, a na­
wet uwalnianie ich od płacenia tychże,
13. Zawiązywanie Oddziałów Towarzystwa, nadzorowanie ich
działalności i rozstrzyganie zażaleń przeciwko ich Zarzą­
dom i uchwałom Walnych Zgromadzeń,
14. W ydawanie w szelkich zarządzeń potrzebnych do osiągnię­
cia celów Towarzystwa,
15. Przyjmowanie i zwalnianie płatnych pracowników Towa­
rzystwa określanie ich obowiązków i poborów.
T

T

r

§ 32.
Do ważności uchwał Zarządu potrzebną jest obecność trzech
członków, poza wchodzącymi w skład W ydziału Wykonawczego.
T

§ 33.
Na posiedzeniach
z jego zastępców.

Zarządu przewodniczy prezes lub jeden
§ 34.

Uchwały Zarządu zapadają bezwzględną większością głosów.
Przewodniczący obradom rozstrzyga w razie równości głosów.

527

с) Prawa

i obowiązki,

prezesa

§ 35.
Prezes reprezentuje Towarzystwo na zewnątrz.
Dokumenty zawierające prawne zobowiązania Towarzystwa
podpisuje prezes, jeden członek Zarządu i sekretarz generalny lub
jego zastępca. Inne pisma wychodzące z Towarzystwa podpisuje
prezes i sekretarz generalny lub jego zastępca.
§ 36.
Prezes czuwa nad wykonaniem Statutu i regulaminów, oraz
przewodniczy wszystkim zebraniom Towarzystwa.
§ 37.
W razie (przeszkody lub nieobecności prezesa zastępuje go
we wszystkich czynnościach jeden z zastępców prezesa. Sekreta­
rza generalnego zastępuje wybrany przez Zarząd jego zastępca,
a w razie przeszkody, wyznaczone na czas jej trwania jeden
z członków Zarządu. Wyznaczenia dokonuje prezes (zastępca).

V. O d d z i a ł y

Towarzystwa
§ 38.

Przewidziane w § 4 p. 7 Oddziały Towarzystwa zawiązuje
Zarząd zgodnie z § 31 p. 13 i określa ich siedzibę i okręg dzia­
łalności.
Wszyscy członkowie Towarzystwa zamieszkali w okręgu Od­
działu stają się z chwilą zawiązania jego członkami. Członek, który
zmieni miejsce zamieszkania, staje się członkiem Oddziału wła­
ściwego dla danej miejscowości. Majątek Oddziału jest majątkiem
Towarzystwa.
§ 39.
Członkowie Oddziału wybierają dla kierownictwa sprawami
Oddziału spośród siebie na Walnym Zgromadzeniu prezesa, jego
zastępcę, sekretarza i dwóch do czterech członków Zarządu. W y -

528
boru dokonuje się na lat trzy. Czynne i bierne prawo wyboru przy­
sługuje na równi wszystkim członkom Oddziału.
Postanowienia niniejszego statutu odnoszące się do Walnego
Zgromadzenia Towarzystwa,'znajdują analogiczne zastosowanie
w Oddziałach.
§ 40.
Uchwały Walnego Zgromadzenia Oddziału muszą być w ciągu
dni 14-tu podane do zatwierdzającej wiadomości Zarządu Towa­
rzystwa.
Zarząd Towarzystwa może unieważnić uchwałę Walnego
Zgromadzenia Oddziału, jeżeli: a) jest niezgodna z niniejszym
Statutem, b) grozi poważną szkodą materialną lub moralną. Unie­
ważniona przez Zarząd Towarzystwa uchwała nie może być wy­
konana.
Oddziałowi przysługuje jednak prawo odwołania się do naj­
bliższego Walnego Zgromadzenia Towarzystwa.
§ 41.
Do zakresu działania Walnego Zgromadzenia Oddziału na­
leży :
1) Wybór prezesa i jego zastępcy, sekretarza, dwóch do czte­
rech członków Zarządu oraz trzech członków Komisji Re­
wizyjnej.
2) Załatwianie rocznego sprawozdania z czynności Zarządu
Oddziału, oraz uchwalanie budżetu na rok następny.
3) Załatwianie wniosków Komisji Rewizyjnej,
Zarządu
i członków, o ile te ostatnie przynajmniej na trzy dni
przedtem podano Zarządowi na piśmie, lub jeżeli Walne
Zgromadzenie uchwali nagłość.
4) Wybór delegatów członków korespondentów- na Walne
Zgromadzenie Towarzystwa, a to po jednym delegacie na
25 członków korespondentów. O ile w danym Oddziale jest
mniej aniżeli 25 członków tej kategorii, wybiera się jed-

529
nego delegata. W wyhorach delegatów członków korespon­
dentów, członkowie czynni nie uczestniczą.
5) Załatwianie spraw przekazanych przez Zarząd Towarzy­
stwa.
6) Załatwianie zażaleń członków na Zarząd Oddziału.
7) Rozwiązanie Oddziału.
§ 42.
Uchwały na Walnym Zgromadzeniu zapadają prostą więk­
szością głosów z wyjątkiem uchwały o rozwiązaniu Oddziału, która
wymaga większości 2/3 członków .
7

§ 43.
W razie niemożności odbycia dorocznego Walnego Zgroma­
dzenia Oddziału lub (unieważnienia wyborów członków Zarządu
Oddziału, Zarząd Towarzystwa postanawia, w jaki sposób w mię­
dzyczasie, to znaczy aż do chwili możności odbycia Walnego Zgro­
madzenia agendy Oddziału będą prowadzone.
7

§ 44.
Zarząd Oddziału składa się z prezesa, jego zastępcy, sekre­
tarza i dwóch do czterech członków Zarządu. Zarząd wybiera spo­
śród siebie skarbnika i w miarę potrzeby innych funkcjonariuszy.
7

§ 45.
Do zakresu działania Zarządu Oddziału należy:
r

1) Wykonywanie zleceń Zarządu Tow arzystwa,
2) Wykonywanie prawomocnych uchwał Walnego Zgroma­
dzenia Oddziału,
3) Przyjmowanie darów i zapisów, o ile nie nakładają one
żadnych zobowiązań na Towarzystwo. Jeżeli dary lub zaLud, T. X X X V I I

34

530
pisy są połączone z warunkami obciążającymi, przyjęcie
wymaga formalnej zgody Zarządu Towarzystwa.
4) Zawieranie umów imieniem Oddziału, zgodnie z instruk­
cją Zarządu Towarzystwa.
5) Przygotowywanie sprawozdań i wniosków dla Walnego
Zgromadzenia Oddziału, ewentualnie Walnego Zgroma­
dzenia Towarzystwa i Zarządu Towarzystwa.
6) Mianowanie delegatów do czynności przez Zarząd im
wskazanych.
7) Przyjmowanie i zwalnianie płatnych pracowników Od­
działu, określanie ich obowiązków i poborów.
8) Wydawanie wszelkich Zarządzeń potrzebnych dla dzia­
łalności Oddziału.
§ 46.
W wykonywaniu swoich czynności Zarząd Oddziału prze­
strzega instrukcji i regulaminów wydawanych przez Zarząd To­
warzystwa.
Zwinięcie Oddziału następuje na podstawie uchwały jego
Walnego Zgromadzenia, zatwierdzonego przez Zarząd Towarzy­
stwa lub na podstawie uchwały Walnego Zgromadzenia Towa­
rzystwa, powziętego na wniosek Zarządu Towarzystwa, które prze­
prowadza likwidację.
VI.

Spory
§ 47.

Spory między członkami, wynikające ze stosunków Towarzy­
stwa, rozstrzyga w drodze polubownej bez dalszego odwołania Za­
rząd, spory zaś między członkami a Zarządem — Walne Zgro­
madzenie.
Od orzeczenia Zarządu, względnie Walnego Zgromadzenia
nie ma odwołania. Spory pomiędzy Towarzystwem a osobami do
Towarzystwa nie należącymi, należą do sądów cywilnych.

531
VII. P o s t a n o w i e n i a

końcowe

§ 48.
W razie rozwiązania Towarzystwa majątek jego przechodzi,
o ile ostatnie Walne Zgromadzenie inaczej nie postanowi, na wła­
sność P. A. U. w Krakowie z przeznaczeniem dla Komisji Etno­
graficznej.
Odpis: Na mocy decyzji Wojewody Lubelskiego z dnia 23
maja 1947 r. Nr SP. I I . PP. 1/2/278/47 r. wydanej na podstawie
art. 21 prawa o Stowarzyszeniach (Dz. U. R. P. Nr 94, poz. 808)
wpisano do rejestru Stowarzyszeń i Związków Urzędu Wojewódz­
kiego Lubelskiego pod Nr 21 Stowarzyszenie pod nazwą: «Polskie Towarzystwo Ludoznawcze*. Lublin, dnia 7 lipca 1947 r. Pie­
częć okrągła: Urząd Wojewódzki Lubelski. Za wojewodę podpis:
mgr. A. Wajrak.

34*

532

BI
P O L S K I E G O T O W A R Z Y S T W A LUDOZNAWCZEGO
Obroty za 1946 rok

L p.

Wyszczególnienie

1.

Kasa

2.

Dotacje

948.000-—

3.

Składki

21 586-—

4.

Administracja

82,748--

494--

5.

Wydawnictwo koszty

545.156-13

647.591-05

6.

Wydatki badań naukowych

43.370-50

5.000--

7.

Ruchomości

39.530--

8.

P. K. 0.

79.452--

58.205-—

9.

Narodowy Bank Polski

918.604-—

590.435-13

10.

Dłużnicy i wierzyciele

111.364--

8.936--

11.

Biblioteka

12.

Wydawnictwa gotowe

465.335--

13.

Papier

18.701-05

14.

Kapitał

15.

Niedobory i nadwyżki

498.831 •—

487.844-50

1,470.000 —

1.495.000--

2,263.091-62

2,263.091-62

533

LANS
W L U B L I N I E ZA 1946 R O K NA 1. I . 1947.
Saldo ks g ł ó w n e j

Saldo w / g inwentarza

Bilans w y n i k ó w
niedobór

1.986--

1.986-—
948.000--

948.000-—

21.586-—

21,585-

82.254--

82.254-—
102.434-92

102.434-92
38.370-50

38.370-50
39.530-—

39.530-—

20.247-—

20.247--

328.168-87

328.168-87

111.364- -

8.935--

Ш.364-—

1,470.000-—

1,470.000-—

465.335-—

465.000-—

18.701-05

18.701'05
1,495.000-—

8.936-—

1,495.000-—
951.396-42

2,575.956-92

nadwyżka

2,575.956-92 2,455.332-42

951.396-42

2,455.332-42 1,072.020-92

Skarbnik
Inż. H. Zamorowski

1,072.020-92