http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/5224.pdf
Media
Part of W czterech ścianach/ Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17)
- extracted text
-
n
,
,
Anna
• ,
|
ChrUSCinska
n
I
Ur. w I 985 roku. Studentka etnologii na Uniwersytecie Jagiellońskim oraz socjologii
na Uniwersytecie Paryskim (Paris Descartes). Absolwentka historii sztuki
.
,fc
,
anam,
a
U n | e w e r s y t e c | e J a g | e | | o n s k | m
I n t e r e s u j e
S l e :
re
ąatożsamością
m u z u t m
we Francji, orientalizmem w sztuce polskiej i obcej.
W czterech ścianach
Zmiana znaczenia ról s p o ł e c z n y c h
u Kabylów żyjących we Francji
na przykładzie ewolucji przestrzeni mieszkalnej
F
1
rancuzki mają więcej swobody, są bardziej
niezależne i żyją w większej równowadze.
Sądzę że status kobiety i mężczyzny jest
tu równy. Tam, w Algierii, jest tak, że w domu
kobieta robi wszystko. Naprawdę, jak ci mówię,
że „robi wszystko", to właśnie to mam na myśli.
Prasuje, gotuje, sprząta, zajmuje się dziećmi...
A mąż zajmuje się pracą poza domem i koniec.
A kiedy
trzeba go jeszcze obsłużyć, dać
u babci razem z moim kuzynem, który jest
w tym samym wieku co ja, to po jedzeniu on
chciał poskładać talerze. A babcia krzyknęła do
niego: „Przestań, usiądź, przecież masz tu ku
zynkę, ona się tym zaj miel". Bo u Kabylów od za
wsze tak jest, że mężczyzna nic nie robi. On jest
„na zewnątrz", a kobieta zostaje w domu.
- Naima, 22 lata
mu jeść, też się nim trochę zająć. To kobieta
odwala całą robotę, nawet jeśli również pracuje
poza domem A już zwłaszcza w KabyhT Tam
mężczyzna się niczego nie tknie. Jak raz byłam
Imigranci z krajów Maghrebu (lub ich po
tomkowie) na dobre wpisali się w społeczny
krajobraz Francji. Napływ ludności z daw
nych kolonii na terytorium Republiki trwa
1
Wywiad przeprowadzony przez autorkę 19 listopada 2008 roku w Paryżu.
3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3
BARBARZYŃCA
Anna Chruścińska
60
nieprzerwanie od X I X wieku, ale najbardziej
nasilony exodus zaczął się po I I wojnie świato
wej. Sytuacja ta dotyczy głównie społeczności
arabskich, jednak wśród nowo przybyłych znaj
dziemy sporo przedstawicieli rdzennej ludności
Afryki Północnej, czyli Berberów. W przypadku
Algierii są to głównie Kabylowie, zamieszkujący
północno-wschodnią część kraju i tworzący je
den z najbardziej rozproszonych narodów berberyjskich. Najliczniejsza ich diaspora znajduje
się właśnie w Republice Francuskiej.
Szacuje się, że jeszcze przed zakończeniem
działań wojennych w 1945 roku we Francj i miesz
kało około 300 tysięcy Algierczyków . W 1977
było ich j u ż ponad 800 tysięcy , a w przededniu
nowego tysiąclecia nadal stanowili jedną z nacji
najliczniej emigrujących do Francji. Wyprze
dzali ich tylko Marokańczycy . Wśród przyjezd
nych spory odsetek zajmuje ludność kabylska.
Nic nie wskazuje na to, że tendencja ta miałaby
ulec zmianie, bo również dzisiaj, jeśli zapytać
mieszkańca Maroka, Algierii czy Tunezji o jego
plany na przyszłość, najczęściej można od nie¬
go usłyszeć marzeniach wyjazdu do Francji,
choćbv tvlko na. i ákiś czas Wielu sie to udaie
a doświadczenia zdobyte w obcym kraiu wnływaia (w mnieiszym lub większym storaiiu ale
zawsze) na ich soosób oatrzenia na świat i'do
tvchczasowe modele zvcia Tvm samvm snołecz
nośri Map-hrebu uleJia nroresowi nermanent
2
3
4
nvrh zmian Szcze J l n i e dntvcza one instvr,,rii
rodziny - tak ważne, fieśli nie n a i w a ż n i e L e r t
dla ludów nółnornoafWkańskirh 7 fvm z aw
skiem wiaze ,ie z a e h w L i e nndżiałn ról L r e
trady^y^
2
I . Despois, Lémigration
des travailleurs algériens
en
France, „Annales de Géographie" 61 (323) 1942, s. 77.
3
Ch.R. Ageron, L'immigration maghrébine
en France,
.Vingtième Siècle. Revue d'histoire" 7 1985, s. 66.
4
X . Thierry, Les entrées
d'étrangers
en France de 1994
à 1999, ..Population" 3 (56) 2001, s. 439.
cie i mężczyźnie, a które ulegają stopniowemu
zatarciu. Znalazło to odbicie w materialnym
świecie, którego ewolucja bardzo mocno zazna
czyła się w sferze przestrzeni mieszkalnej.
Tradycyjny dom kabylski
5
Dom dla każdego człowieka stanowi pierw
szy znany mu świat. To obszar, w którym każda
cząstka pełni szczególną rolę, a każdy kąt przy
wołuje wspomnienia przeszłych wydarzeń. Tam
czujemy się u siebie, bo jest to sfera dobrze nam
znana, w której nic nie niepokoi, nic nie wprawia
w zakłopotanie. Każda siedziba ludzka powiela
porządek, który wyraża istotę tego, co składa się
na życie jej mieszkańców. Wreszcie dom to uniwersum wewnątrz uniwersum.
By lepiej zrozumieć znaczenie domu dla kul
tury Kabylów, najlepiej odwołać się do jego tra
dycyjnej, coraz rzadziej spotykanej formy. W ję
zyku kabylskim dom jest nazywany przez słowo
axxam, a jego przestrzeń podzielona jest na trzy
podstawowe części - tak jak życie Kabylów, które
toczy się wokół ludzi, zwierząt i gromadzonych
zapasów. Jeśli zajrzymy do wnętrza domu, znaj
dziemy w nim część mieszkalną (aguns), stajnię
dla zwierząt (adaynin) oraz poddasze (takanna),
gdzie przechowywana jest słoma i siano. Dwa
pierwsze pomieszczenia odgrodzone są od sie
bie niskim murem, który stanowi jedną trzecią
dłueości ściany frontowei domu Dzięki temu
przestrzeń przeznaczona dla ludzi jest większa
odtei która służy zwierzętom Takanna znaiduie
sie na metrze bezoośrednio nad adavmn moz
na więc powiedzieć, że tradycyjny dom kabylski
5
Pierre Bourdieu prowadził badania w Algierii
w latach 1958-1960, a zatem ich wyniki odnoszą się
stricte do tamtejszej epoki. Choć fragment niniejszego
artykułu, dotyczący tradycyjnego domu kabylskiego, jest
sformułowany w czasie teraźniejszym, należy wyraźnie
zaznaczyć, że współcześnie kabylskie mieszkania
wzorowane są na modelach zachodnich.
BARBARZYŃCA
3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3
W czterech ścianach
61
dzieli się na dwie części zarówno horyzontalnie,
jak i wertykalnie . Dostęp do domu umożliwiają
drewniane drzwi, zazwyczaj złożone z dwóch
skrzydeł. Otwierają one budynek w kierunku
wschodnim, na światło dnia, co zawsze było
brane pod uwagę w trakcie wznoszenia kon
strukcji mieszkalnej. Choć takie zorientowanie
domu może uchodzić za element zasadniczy
i nieodzowny dla kultury Kabylów , zdarzają
się odstępstwa od tej reguły. Położenie siedzi
by na zboczu lub jej rozbudowa spowodowana
powiększeniem rodziny (na przykład ślubem
syna) należą do najczęstszych przyczyn zmiany
wyjściowego modelu"
6
7
Aguns to część znajdująca się na prawo od
wejścia. Podłoga w tym pomieszczeniu leży
o pół metra wyżej n i ż podłoże w przylegającej
do niego stajni. W izbie znajduje się palenisko,
żarna, przedmioty wykonane za pomocą ognia
(na przykład zawieszona na ścianie strzelba),
warsztat tkacki ustawiony przy ścianie przeciw
ległej do wejścia oraz dzbany służące do prze¬
chowywania suszonych produktów (takich jak
zboża i figi). Z perspektywy u ż y t k o w n i k ó w
można powiedzieć, że pomieszczenie to słu
ży jednocześnie jako kuchnia, pokój dzienny,
jadalnia a także sypialnia Tednak dla analizy
symboliki domu naiwaznie sza rzecz stanowi
jego konstrukcja Otóż dach którym przykry
ty iest a^uns wznosi sie na systemie złożonym
z belki stropowej i centralnego filaru. Układ ten
wyznacza nunkt wokół którego dawniei kon
centrowało
sie wiele
nraktyk miesz
cciiiiuwdiu się
wicie irytualnych
yiudiiiycii pidKiyK.
iincsz.kańców domu
Adaynin położona jest obok aguns, czyli
na lewo od głównego wejścia. Ponieważ służy
6
M . Khellil, L'exile Kabyle: essai d'analyse du vécu des
migrant, L'Harmattan, Paryż 1979, s. 46.
7
P. Bourdieu, SzĄic z teorii praktyki poprzedzony trzema
studiami na temat etnologii Kabylów,
dum. W Kroker,
Wydawnictwo Marek Derewiecki, Kęty 2007, s. 74-75.
8
M . Khellil, op. cit., s. 44.
3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3
BARBARZYŃCA
za stajnię, jej ściany nie są niczym dekorowane,
ani nawet bielone. W tej pogrążonej w ciem
nościach części domu z n a j d u j ą się dzbany
z wodą i świeżymi warzywami oraz składowane
jest drewno przeznaczone na opał. Podobnie
ta\anna, trzecie i ostatnie pomieszczenie, należy
do mrocznej części. Poddasze jest umieszczone
powyżej adaynin i pełni głównie funkcję ma
gazynu na narzędzia oraz paszę dla zwierząt.
Dodatkowo może ono służyć jako sypialnia.
Według Pierrea Bourdieu użytkowane jest naj
częściej przez kobiety i dzieci, w szczególności
W okresie zimowym . Mohand Khellil dodaje
ze miejsce to przeznaczone jest dla dorosłych
dzieci oraz rozwódek i w d ó w " " którepowróciły
do rodzinnego domu Naiistotnieiszy iest fakt ze
poddasze nie należy do tei części domu która
byłaby przeznaczona dla mężczyzn Ciemność
tam nanuiaca wiązano symbolicznie z nłodno
ścia (łudź i nól) dlateaomieiscetonrzynorzad
kowano kobietom".
9
Analiza układu kabylskiego domu odkrywa
jego funkcję symboliczną oraz rolę, jaką nie
gdyś odgrywał w rodzinie i szerszej społecz
ności. Tym, do czego chciałabym się odwołać
jeszcze przed przypomnieniem badań Pierrea
Bourdieu, jest koncepcja sakralnej przestrzeni
sformułowana przez Eliadego. Sfera sacrum
wiąże się tu bardzo mocno ze światopoglądem
mitycznym, według którego uniwersum życia
ludzkiego składa się z Chaosu i Kosmosu . Ten
podział pozwala ustanowić w świecie pewne
stałe punkty, ponieważ poprzez waloryzowa
nie danych przestrzeni jako świętych redukuje
bezmiar tego co chaotyczne. Dziek i istnieniu
kosmicznego porządku można znaleźć miejsca
12
9
P. Bourdieu, op. cit., s. 59.
10
M . Khellil, op. cit., s. 49.
11
P. Bourdieu, op. cit., s. 64.
12
M . Eliade, Sacrum a profanum. O istocie sfery religijnej,
dum. B. Baran, Aletheia, Warszawa 2008, s. 27-28.
Anna Chruścińska
62
które są bliżej tego, co boskie, i które postrzega
się jako centrum (pępek świata lub mityczny
omfalos). Miejsca te wskazuje sama natura (pod
postacią góry, drzewa czy liany), ale mogą być
też stworzone przez człowieka (jak sanktuarium
czy kolumna) . Służąc jako axis mundi (miej
sce, gdzie świat ludzki, boski i świat umarłych
komunikują się wzajemnie), stają się obiektami
znaczącymi, które odgrywają zasadniczą rolę
w życiu rytualnym danej społeczności .
13
14
W tradycyjnym domu kabylskim elementem,
który wyznacza świętą przestrzeń, jest najwięk
szy fdar pomieszczenia aguns, podtrzymujący
cały szkielet domu. Wskazuje on kierunek ku
górze oraz świadczy o jego wyjątkowości, którą
dodatkowo podkreśla wzniesienie podłogi o pół
metra powyżej gruntu. Jak zanotował Bourdieu,
z uwagi na tę fundamentalną rolę, na przykład
u pewnych Berberów z gór Aures małżeństwo
zostawało skonsumowane na legowisku znajdu
jącym się właśnie u stóp głównego filaru . Po
nieważ konstruowanie nowego habitatu ozna¬
cza tyle, co tworzenie uniwersum w e w n ą t r z
uniwersum obecność porządku który zapewni
mieszkańcom szczęście iest zasadnicza sprawa
Z drumei strony wprowadza to tez newne zakazy
(przykładowo w czasie orać polowych zabrania
no wymiatania noniołu z domowe™ naleniska
by nrzez nrzvnadek nie nrzep-onić opiekuńczych
duchów które moo-ły sie z L m a d z i ć we wne
trzu domu dzięki mediacyjnym właściwościom
axis mundi)
15
16
W swoich studiach na temat etnologii
Kabylów Pierre Bourdieu określił tradycyjny
dom kabylski mianem „świata odwróconego" .
Na początku zaproponował taki podział prze
strzeni domowej, który u m o ż l i w i a wypraco
wanie systemu fundamentalnych opozycji. Za
17
znaczył między innymi, że aguns przeciwstawia
się adaynin tak jak góra dołowi. Zgadza się to
w sensie dosłownym, ponieważ obie części domu
znajdują się na innej wysokości, ale dostrzegalna
jest też ich opozycja metaforyczna. Przestrzeń
mieszkalna, która służy do przechowywania pro
duktów suchych i obiektów wykonanych przez
człowieka, reprezentuje zatem kulturę. Tym
samym cigutis należy do sfery szlachetniejszej
(wyższej), podczas gdy adaynin jest w porów
naniu do niego tym, co ciemne i wilgotne. Jako
miejsce służące zwierzętom, stajnia należy więc
do porządku natury.
Kolejna para przeciwieństw m i ę d z y tymi
dwiema przestrzeniami wydobywa aspekty bar
dziej egzystencjalne. Podczas gdy aguns to re
zerwuar życia, pogrążona w ciemności stajnia
w i ą ż e się bardziej ze śmiercią. W rytuałach
pogrzebowych Kabylów to właśnie przy wejściu
do adaynin obmywany jest zmarły. Bourdieu do
zestawu cech charakteryzujących podział aguns
- adaynin dodał jeszcze następujące opozycje:
d z i e ń - n o c światło - ciemność c i e p ł e - z i m n e
o g i e ń - w o d a ż y c i e - ś m i e r ć wysokie - niskie
kultura - natura . Doprowadzają nas one dó
zasadniczych myśli Bourdieu powstałych na
p;runcie refleksu nad siedziba Kabylów które
poświęcił on opozycji męskie - ż e ń s k i e .
18
W tradycyjnych społecznościach kabylskich
podział pracy ze względu na płeć jest bardzo
czytelny i dotyczy podziału przestrzeni. To ko
bieta zajmuje się wykonywaniem czynności,
które z w i ą z a n e są z pogrążoną w ciemności
partią domu (transport wody i drewna, wywóz
obornika). Inaczej mówiąc, „niska" część ka
bylskich siedzib jest zarezerwowana wyłącznie
dla kobiet. Natomiast do obowiązków mężczy
zny należy praca w polu lub zaangażowanie się
13
Ibid., s. 36.
16
M . Khellil, op. cit., s. 52.
14
Ibid., s. 47-48.
17
P. Bourdieu, op. cit., s. 59.
15
P. Bourdieu, op. cit., s. 66.
18
Ibid., s. 66.
BARBARZYŃCA
3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3
W czterech ścianach
63
w życie publiczne, więc wychodzi on z domu
wcześnie rano, a wraca do niego na spoczynek.
Jeśli mężczyzna nie respektuje tego zwyczaju
i spędza przy rodzinie zbyt wiele czasu, naraża
się tym samym na śmieszność .
Mimo to przestrzeń męska i żeńska nie dają
się tak jednoznacznie rozgraniczyć. Kobieta
rezyduje w domu, bo wedle powiedzenia, dla
kobiety istnieją tylko dwa miejsca pobytu: dom
i grób. Jej egzystencja jest silnie związana ze sfe
rą „niższej" partii domu, przez co staje się
przyporządkowana tej jego części i charaktery
zującym ją cechom. Współgra to z koncepcją
kobiety, zgodnie z którą żeńska natura kryje
rozliczne tajemnice i przypomina mroki nocy.
Ale nawet jeśli wyłącznie kobiecie przypadają w
udziale obowiązki związane z adaynin i takanna,
to jednocześnie przynależy ona do tej wyższej"
części domu Krosno (jeden z nai ważniej szych
obiektów służących do rytuałów przejścia w ży
ciu kobiety) znaiduie sie w części amns tuz
obok strzelby n a l e ż ą c a do mężczyzny który
identyfikuie sie raczę, ze światem zewnętrznym
Tb właśnie w obrębie tej przestrzeni dowodzi
19
swoiei męskości choć iednocześnie nozostaie
orzeciez iednym z mieszkańców domu Wewne
trzn mie z k a L m krzyznia sie wiec ohie sfery
męska i żeńska nrzez co 1 L ! siedziba n a h i L
podwójnego sensu, tfourdieu zilustrował to
za pomocą rozszerzonej opozycji męskie żeń
skie, dodając do tego ostatniego członu kolejne
podziały, żeńskie żeńskie oraz żeńskie m ę
skie. W ten sposób stera domu utożsamiana z ko
bietą jest podzielona na częsc wyłącznie zenską
oraz na przestrzeń wspólną dla obu płci.
Te dwa elementy, męski i kobiecy, jednoczą
się w sposób bardziej ewidentny, kiedy przyjrzy
my się połączeniu filaru i głównej belki stropu.
U Bourdieu (tak jak u Eliadego) jest to miejsce
szczególne, choć pierwszy z badaczy skupił się
19
Ibid., s. 74.
3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3
na nieco innym znaczeniu. Według niego belka
główna reprezentuje mężczyznę, podczas gdy
kobieta utożsamiana jest z filarem. W języku
Kabylów, odwrotnie niż ma to miejsce w języku
polskim, rodzaje gramatyczne tych terminów
dobrze korespondują ze znaczeniami, które one
niosą (belka główna - asalas al-immas - rodzaj
męski; filar centralny - sigidżdis - rodzaj żeń
ski) . W ten sposób belka (symbolizująca męż
czyznę) oznacza niebo i to, co wysokie, wiąże się
również ze sprawowaniem przez męża opieki
nad całym domem. Kobieta natomiast to filar,
który pełni role łącznika miedzy niebem a zie¬
mia przodków Tworzy ona dla mężczyzny solid
ny fundament i jest jego podpora Oba elementy
zjednoczone razem stanowią manaz nieba i zie¬
mi oznaczai acv płodność i mai acv znaleźć wvraz
w licznym potomstwie.
20
To dobry moment, by powrócić do kwestii
tradycyjnego domu kabylskiego jako do uniwersum o odwróconym porządku. Jest to związane
z czterema stronami świata. Fasada wejściowa
domostwa jest zazwyczaj skierowana na wschód,
a zatem jej mury znajdują się w znacznym na
słonecznieniu. Ta sama ściana, ale od wnętrza
domu, jest za to jego zacienioną częścią. Wpa
dające do środka promienie słońca, oświetlają
ścianę zachodnią, która na zewnątrz domu jest
z kolei pogrążona w cieniu. Inaczej mówiąc
zewnętrzne fasady domu korespondują z ich
wewnętrznymi odpowiednikami i w tym sen
sie są odwrócone/Ściana zachodnia w środku
domostwa jest dobrze oświetlona i przekształ
ca sie w ścianę wschodnia Przy niei znaiduie
sie krosno gdzie gospodyni oracuie w świetle
słońca Zostaie wiec naświetlona przez iasność
dnia i nromienie nochodzace z zewnątrz czyli
z przestrzeni w którei oracie iei maz Ta' sym
bobka światła oznacza ze kobieta stale znaiduie
się pod wpływem m ę ż c z y z n y Cała konstrukcja
Ibid., s. 65.
BARBARZYŃCA
Anna Chruścińska
64
budynku dowodzi, że jest to męska przestrzeń,
definiowana „z punktu widzenia m ę ż c z y z n ,
(...) przez mężczyzn dla mężczyzn" . Kobieta
jest jedynie refleksem męskiego świata, zawsze
jemu podległym. Laura Mouzaia opisuje tę
relację, posługując się metaforą ścian domu:
,W części przeznaczonej dla mieszkańców ścia
ny zewnętrzne są otynkowane za pomocą kielni
przez mężczyzn, a ściany wewnętrzne są ręcznie
dekorowane przez kobiety" , ale przecież wciąż
jest to ten sam dom. Bourdieu zilustrował to
inaczej. W tym celu posłużył się kabylskim przy¬
słowiem: Mężczyzna iest lampa na zewnątrz
kobieta j e i lampą wewnątrz".
małżonków wraz z ich dziećmi, którzy razem
tworzą wspólnotę mieszkańców. Ale biorąc pod
uwagę to, że u Kabylów kontakty między m ę
żem a jego rodziną zawsze pozostają bliskie (to
kobieta przechodzi z jednej rodziny do drugiej),
w grę wchodzą jeszcze jego bracia i niezamężne
lub owdowiałe siostry. W końcu, wraz z zasadą
gradacji, dom jako taxerrubt może oznaczać
wielką rodzinę obejmującą kuzynów aż do trze
ciego stopnia.
Studia Bourdieu sprzed połowy wieku usta
nowiły kanon badań nad siedzibami Kabylów
i zawsze traktowane są jako baza dla kolejnych
analiz i refleksji. Inni badacze odwołują się do
Bourdieu, rozwijając jego koncepcję zwłaszcza
w kontekście symbolicznych funkcji pełnionych
przez dom. Mouzaia przywiązuje szczególną
wagę do znaczeń centralnego filaru i głównej
belki. Dom (w znaczeniu budynku) staje się dla
niej miejscem połączenia sił mężczyzny i kobie
ty, które ustanawiają potomstwo, a zatem czyni
ona z niego symbol rodziny . Z kolei Mohand
Khellil odkrywa wiele znaczeń słowa dom, któ
re analizuie z punktu widzenia systemu pokre
wieństwa Po pierwsze utożsamia domostwo
z osoba kobietv czv raczei małżonki ponieważ
iest ona silnie związana z iep"o wnętrzem Pozo
staie w p-ranicach domu tam nracuie i wvkonuie
wszelkie obowiązki skoi'arzone z życiem rodzin
nvm a tym samym staie sie osoba odnowiedzial
na za atmosferę tam nanniara Khelld rzvni krok
d l i bv stwierdzić ze termm ten odnoli sie do
Rzeczywistość, w której znajdują się imigran
ci jest, delikatnie rzecz ujmując, kompletnie od
mienna. Oddaleni od swej pierwotnej ojczyzny
zaczynają oni przynależeć do innego środowi
ska, w którym ich status radykalnie się zmienia.
Znajdują się w nowej dla siebie sytuacji, wyma
gającej postawienia pytań, dotyczących kwestii
tożsamości, wyznawanych wartości i praktyko
wanych zachowań, również tych wyuczonych
w nowym otoczeniu. Cała ich egzystencja musi
zostać zredefiniowana na podstawie zetknięcia
z odmienną kulturą, co oczywiście jest trudnym
procesem i nie przebiega bezboleśnie.
21
22
23
24
25
Adaptacja do w a r u n k ó w
mieszkaniowych we Francji
Jeśli chodzi o Kabylów przybyłych do Fran
cji, to nowe warunki życia nie są dla nich aż
tak szokujące. Wynika to z długiej tradycji ich
emigracji do Republiki oraz bliskich kontaktów
międzykulturowych. Co za tym idzie, Kabylowie
opuszczający Algierię trafiają do świata o zwy
czajach bardzo zbliżonych do ich ojczyźnianych,
jako że jest on j u ż zamieszkany przez wielu ich
rodaków przybyłych wcześniej (a często nawet
przez członków ich rodzin) . Nie zmienia to
faktu, że początki na nowym miejscu nigdy
26
roko P r z e d ^ w s z y X ^ s k ł a d a n e na nią para
21
Ibid., s. 78.
22
L . Mouzaïa, Le féminin
générations
23
pluriel dans l'intégration:
trois
de femmes kabyles, Karthala, Paryż 2006, s. 22.
Ibid., s. 23.
24
M . Khellil, op. cit., s. 54-55.
25
Taxerrubt - rodzina złożona z krewnych aż do
czwartego pokolenia.
26
M . Khellil, op. cit., s. 127.
BARBARZYŃCA
3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3
W czterech ścianach
65
nie należą do łatwych, co wpływa zasadniczo niu do tradycyjnego domu), nie ma możliwości,
na sposób życia Kabylów osiadłych we Francji. aby przechowywano w niej znaczne ilości pro
By start ten uczynić mniej dotkliwym, zazwy duktów żywnościowych. Sama praca kobiety też
czaj to mężczyzna emigruje jako pierwszy, a po uległa zmianie, wraz z przyjęciem standardów,
pewnym czasie dołącza do niego reszta rodziny . wedle których piekarnik czy lodówka są w kuchni
oczywistością . Wszystko to powoduje, że miesz
Co istotne, podczas pierwszych lat egzystencji
„poza krajem", świeżo przybyli imigranci kon kanie imigrantów kabylskich wydaje się być bardzo
centrują się przede wszystkim na poprawie wła podobne do mieszkań ich europejskich sąsiadów,
snych warunków bytowych. Z tego powodu prawie i nie wynika to wyłącznie z faktu, że zajmowane
w ogóle nie wspomagają finansowo swojej rodziny, przez nich budynki wzniesiono „po europejsku".
Powtarzanie algierskiego modelu zamieszkiwania
która została w ojczyźnie .
wydaje
się imigrantom o tyle niewłaściwe, że utoż
Bardzo charakterystyczną cechą Kabylów jest
samiają
świadectwami ubóstwa .
łatwość dostosowywania się do nowej sytuacji.
27
33
28
34
Znacznie szybciej przyjmują oni lokalne modele
życia, w przeciwieństwie na przykład do Maro
kańczyków. W kwestii zamieszkania znaczy to,
że „wydają się adaptować formy zorganizowania
przestrzeni i jej użycia w sposób jak najbardziej
zgodny z przeznaczeniem konstrukcyjnym bu
dynków, które są przez nich zajmowane" . Moż
na powiedzieć, że we Francji Kabylowie żyją po
europejsku, choć wcale nie musi to oznaczać, że
żyje im się lepiej. Wchodząc do typowego domu
imigrantów (typu F3 lub F5 ) najpierw napoty¬
kamy korytarz czy rodzai hallu który doprowadza
nas do kolejnych pomieszczeń Przestrzeń prze
znaczona dla gość, składa się (niezależnie od jej
rozmiarów) z dwóch części" salonu oraz jadalń,.
W nierwszvm znaiduia sie kanana fotele lub nufv
niski stoliki szafka pod telewizor! Umeblowanie
j 9.dcilfli tworze, głównie duży stół (jeśli to możliwe)
z krzesłami Zdarza sie że stoi tam też harek
obecność w nim alkoholu muzułmame tłumaczą
29
30
-
31
posiadaniem europejsK.cn znajomycn . K u c n n a
rowmez jest wyposażona w sprzęty zachodnie,
z powodu zredukowanej przestrzeni (w porówna
27
R. Bekkar, N . Boumaza, D . Pinson, Familles
maghrébines
en France, l'épreuve
de la ville, Presses
Universitaires de France, Paryż 1999, s. 261.
Istnieją jednak pewne cechy, które różnicują
domy kabylskie od europejskich. Najbardziej wi
doczna odnosi się do wyposażenia pokoi, gdzie
znajdują się wyłącznie łóżka i (ewentualnie)
fotele. Te części domu służą tylko jako sypial
nie, chyba że z braku miejsca ulega to zmianie,
na przykład pralka musi zostać wstawiona do
jednego z pokoi . Podobna zasada dotyczy też
elementów wystroju, które znajdują się w części
przeznaczonej dla gości i odnoszą się do pocho
dzenia mieszkańców. Zazwyczaj związane są one
z przynależnością religijną (obrazki z widokami
Mekki wersety koraniczne) albo odwołują sie do
kraiów Maghrebu Sa przywiezione bezpośrednio
z Algieru lub zakupione na francuskich targach
w stylu paryskiego Barbes Imigranci demon
struia swoia wieź z kraiem pochodzenia również
za Domoca t d i e ć oraz przedmiotów tradvcvine™
rękodzieła fn przykład terakotowych n a c z y ń
Wszystkie te elementy nniawiaia sieldnak w P O
mieszczemach dla gość, natomiast w pokojach
35
36
svnialnianvrh nie 7nairl7ipmv 7arlnvrh fotocrrafii
czy obrazów, jedynie gołe ściany.
31
R. Bekkar, N . Boumaza, D . Pinson, op. cit., s. 262.
32
M . Khellil, op. cit., s. 134.
33
R. Bekkar, N . Boumaza, D . Pinson, op. cit., s. 263.
28
M . Khellil, op. cit., s. 136.
34
Ibid., s. 261.
29
R. Bekkar, N . Boumaza, D . Pinson, op. cit., s. 250.
35
Ibid., s. 264.
3 0
Cyfra oznacza liczbę pokoi.
36
Ibid., s. 265.
3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3
BARBARZYŃCA
Anna Chruścińska
66
Jednocześnie uderzający jest fakt, że Kabylowie
traktują swoje francuskie mieszkania jedynie jako
miejsca czasowego pobytu. Przez to domy imigran
tów sprawiają wrażenie, jakby nie były wykończo
ne . Żyją oni z przeświadczeniem, że znajdują się
we Francji tylko po to, by zarobić pieniądze i pewne
go dnia powrócić do oj czyzny, nawet jeśli i tak nigdy
do tego nie dojdzie.
37
Jak łatwo zauważyć, nowe mieszkania Kaby
lów są dalekie od tego, co znamy z przytoczonego
wcześniej modelu domu tradycyjnego, w którym
dało się wyznaczyć wiele symbolicznych aspektów
jego istnienia. Przeprowadzka do miasta dopro
wadziła do zaniku podziału na aguns i adaynin,
istnienia ściany krosien czy budownictwa frontem
w kierunku wschodnim. Nie sposób wyznaczyć też
axis mundi, co jest o tyle zgodne z sytuacją miesz
kańców, że Francja nie stanowi dla nich centrum
ich świata, a jedynie „poczekalnię", więc nie jest „aż
tak istotna". Jeśli chodzi o Pierre'a Bourdieu i jego
koncepcie świata odwróconego która miałaby zostać
zastosowana do społeczność,'kabylsk,ch imigran
tów badacze pozostała ostrozn, Właśnie dlatego
mu's,my sie zatrzymać na poziomie funkcii i ogra
niczeń materii ies'li chodzi o ooozycie homokJcz
ne ponieważ wszystkie one praktycznie zanikły
w koncenrii domu nowe.o tynu" * Khellil dorzuca
jeszcze że u imigrantów sfera zakazów i wszelkie
3
go tahn zwiazanetro z nrzestrzenia ma tendenrie
dn zanikania 7mfeniaia sie i r h z l r z a i e i zano
™ ,
oni
, h l l n l
'
zyczają om miejscowe modele zachowań o czym
świadczy chociażby obecność w domu alkoholu .
badania przeprowadzone przez INadira rJoumazę
wprawdzie pokazały, ze istnieją pewne pozostało
ść, po pierwotnych kategoriach przeciwieństw (jak
na przykład podział przestrzeń, pomiędzy płciami),
ale dotyczy to wyłączme pierwszej generacji ,migrantów™. Z drugiej strony, by posłużyć się termino
7
r
logią Bourdieu, można odnieść wrażenie, że nowa
siedziba Kabylów jest naprawdę „odwrócona" i że,
w sensie porzucenia przez nich dawnych nawyków,
przynależy do świata „na opak".
Nie powinno się jednak pomijać faktu, że nie
wszystkie przejawy kultury Kabylów związane z do
mem uległy zatarciu. Możemy zaobserwować specy
ficzną ewolucję opozycji pomiędzy tym, co wewnątrz
a tym, co na zewnątrz, która teraz bardziej przypomi
na podział na to, co prywatne a co publiczne. Zgodnie
z tym rozdzieleniem reprezentacyjna część domu,
która ma służyć przyjmowaniu gości, bywa przezna
czona wyłącznie dla nich. W takim wypadku rodzi
na utrzymuje te pomieszczenia w idealnej czystości
i porządku tak by pozostawały w nieustannej gotowości" , gdy tylko ktoś zadzwoni do drzwi. Do po
zostałych mieisc o charakterze publicznym należą"
kuchnia sanitariaty balkony, korytarze podczas gdy
pok e powinny pozostawać w ukrycu ,'być chronio
ne p zed sooirzeniem obcych To co znaiduie sie
na zewnątrz tworzy kateine przestrzenna nowa
l aca Hub nie) na w l a d wto co kr e sie wewnątrz
Domostwo sta e sie cytadela t r a d y n i l d z l rozlywa
sie walka miedzy dwoma światami Dom t w o l y
renrodnkne ( l w ó r h nniwersów maahrehskie i
i lhndnlańl,dvrvmean iw . n ń w i L n
1
, zachodniego, tradycyjnego współczesnego,
stymuluje przepływ jednostek ludzkich proces
przekazywania przedmiotów, który dokonuje s,ę
w przestrzeń, pomiędzy-krajami oraz w czasie
pomiędzypokolemam, . We wnętrzu domu można
więc znaleźć przedmioty zdradzające przynależność
do porządku swiata Zachodu, a także do kraju pocho
dzenia, które mieszczą s,ę właśnie w częsc, reprezen
tacyjnej, by były zauważalne dla „tych spoza . Dom
wyraża w ten sposób.odwieczną opozycję my - oni,
w sensie kulturowych odrębność,, o jego przestrzeń,
„zawsze należy myslec wraz z uwzględnieniem tego,
co znajduje się na zewnątrz .
41
01
42
al
V1
a
37
Ibid., s. 263.
41
Ibid., s. 263.
38
M . Khellil, op. cit., s. 54.
42
Ibid., s. 264-265.
39
Ibid., s. 135.
43
Ibid., s. 283.
40
R. Bekkar, N . Boumaza, D . Pinson, op. cit., s. 274.
44
Ibid., s. 275.
BARBARZYŃCA
3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3
W czterech ścianach
67
Przeciwieństwo męskie - żeńskie jest trudniejsze
do odnalezienia, bo siedziba mieszkalna przestała być
kojarzona wyłącznie z bastionem kobiecości. Jednak
wraz z ciągłością istnienia obowiązków domowych,
a także z powodu tego, że żony imigrantów zazwy
czaj nie pracują poza domem, kobieta pozostała
przywiązana do przestrzeni mieszkalnej bardziej niż
reszta rodziny. Szczególnie jadalnia traktowana jest
jako miejsce typowo kobiece, ponieważ mąż i dzie
ci używają jej dopiero wieczorami, po powrocie do
domu .
45
Według Khellila najbardziej widoczną konse
kwencją imigracji do Republiki Francuskiej i owych
zmian w strukturze mieszkań Kabylów, jest ostatecz
ny rozpad ich tradycyjnego społeczeństwa . Dom
zaczął przypominać siedziby Europejczyków, jego
rozmiar się zwiększył, a przeznaczenie ograniczy
ło się do służenia wyłącznie człowiekowi. Podział
na przestrzeń cienia i światła również zniknął, od
kiedy mury zostały podziurawione licznymi oknami
wychodzącymi na ulice. Bez podparcia w świecie
materialnym symbolika domu zaczęła coraz wyraź
niej zanikać .
46
zostaje pozbawiony tradycyjnej kultury materialnej,
nie ma możliwości podtrzymywania istoty tożsamości
kulturowej. Jest to szczególnie widoczne w podziale
ról ze względu na płeć. Dzięki ewolucj i budownictwa
kobieta kabylska (w miastach Algierii lub we Francji)
znacznie bardziej niż kiedyś angażuje się w zajęcia
poza domem - może pracować i wykonywać takie
czynności, które do tej pory uznawano za typowo
męskie. U Naimy, Kabylki, która przybyła na studia
do Francji, trudno by było odnaleźć znamiona ko
biety w Bourdieuowskim typie „lampy we wnętrzu".
W Paryżu zrzuciła ona z głowy chustę a zamiast tego
założyła minispódniczkę i nie wyobraża już sobie
powrotu do A l i n , lei plany na przyszłość zdradza
ia pewne przwmzanie do tradycyjnych kabvlsk,ch
wartość, ale stały sie znacznie bliższe oczekiwaniom
współczesnych Europejek.
48
Chcę skończyć tu studia i zostać profesorem
na uczelni. A potem założyć rodzinkę. Bardzo
lubię dzieci! Ale teraz muszę się skupić na mojej
edukacji.
47
Czasy się zmieniają a wraz z nimi modele życia.
Można powiedzieć, że system reprezentacji, który
Between Four Walls. Change of the Social Roles of Kabyle People Living in France on the Example of
the Evolution of Domestic Space
It is observed that the societies of Maghreb, although strongly related to tradition, are going through
permanent change. The issues concerning the compatibility between the material world and the
social structures are discussed through the analyses of Kabyle people by Pierre Bourdieu and other
researchers that followed this subject. Thus, the models of traditional abodes in Kabylie and current
ones within Kabyle diaspora in France are presented. The connection with the domain of social
roles and their evolution is highlighted, especially that of feminine lifestyle. A new structure of the
domicile space that is to be found in the situation of immigration influences and determines the
Kabyle system of values and aspirations. At the same time it also illustrates the willingness of Kabyle
people to change.
45
Ibid., s. 262.
47
Ibid., s. 175.
4 6
M . Khellil, op. cit., s. 174.
48
Ibid., s. 178.g
3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3
BARBARZYŃCA