http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/5226.pdf
Media
Part of Miasto dobrego losu/ Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17)
- extracted text
-
FOT.
Michał
Natęcz- N i e n i e w s ki
TOMASZ
CICHOREK
HTTP://TOMEKCICHOREK.WORDPRESS.COM
Ur. w 1986 roku.
Student piątego roku
etnologii i antropologii
kulturowej UJ. Jego
praca magisterska
dotyczy wizerunku
pisarza w okresie
o d w i l ż y '56. Interesuje
się mechanizmami
totalitaryzmu, istnieniem
mitycznych s t w o r z e ń
w w y o b r a ź n i ludzkiej
oraz antropologią
literatury i filmu.
Dziewczynko wybudują
miasto, w którym nie będzie
innych, niż szkolne, klas
Ideowe korzenie
Adam Włodek,
olegom z 51. ochotniczej brygady ZMP
koncepcji Nowej Huty
BARBARZYŃCA
3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3
3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3
BARBARZYŃCA
Michał Natęcz-Nieniewski
70
I. Fenomen miasta
pecyficzny i złożony twór, który nazywa
my miastem, w ciągu wieków rozwoju
stał się niemal synonimem cywilizacji
i
jako
takiej. Chodzi o taką osadę ludzką, która
jest wyraźnie wyodrębniona w krajobrazie opa
nowanym przez człowieka, wyróżnia się swoim
rozmiarem, gęstością zabudowy i społecznością
mieszkańców. Nie trudnią się już oni rolnictwem,
które staje się wobec miasta czymś zewnętrznym,
podobnie jak myślistwo czy rybołówstwo. W po
dobny sposób ujął definicję miasta Philip Bagby,
prowadząc rozważania na jej temat kontekście
zagadnienia cywilizacii: To właśnie uwolnienie
od konieczności wytwarzania własnymi rękami
swego Dożywienia Dozwoliło należy sadzić
mieszkańcom miast poświecić całv swoi czas^
soecializacii i co za tym idzie komplikowaniu
kultury'" r
;
zdefiniowanie
cywilizacji jako „kultury miast"
o w i e r e
n
r
o
n
o
n
o
w
a
ł
2
Z drugiej strony nietrudno zauważyć, że każ
de miasto jest przede wszystkim wykwitem myśli
ludzkiej, a jego forma i treść wyrastają z konkret
nej kultury i są od niej zależne. Porządkuje życie
zbiorowości i zaspokaja ludzkie potrzeby - ale
też stanowi przestrzeń te potrzeby formującą.
Można powiedzieć, że nadaje kształt kulturze,
która funkcjonuje w ramach określonej miejskiej
przestrzeni. Nic zatem dziwnego, że kiedy uto
piści poszukiwali recepty na idealne społeczeń
stwo, projektanci kreślili idealne rozwiązania
zabudowy miejskiej, 2L wszyscy w swoich pOmyślach ulegali tendencii do regulowania życia
ludzkiego na nowo, wedle arbitralnie przyjętych
p r z e z siebie zasad.
Zanim jednak nadszedł czas projektów ma
jących za cel przemiany społeczne, trzeba było
1
P. Bagby, Kultura i historia. Prolegomena do
porównawczego
badania cywilizacji, tłum. J. Jedlicki, PIW,
Warszawa 1975, s. 230.
2
Ibid, s. 231.
wielu wieków rozwoju myśli urbanistycznej
i realizacji coraz to nowych rozwiązań w zmie
niającym się świecie. Jedno z najstarszych zna
nych nam miast wzniesionych według planów
urbanistycznych to Kahun w Egipcie (z wyzna
czonymi kwartałami dla robotników; około 1900
p.n.e.). Późniejsze, jak rozpoczęta przez Echnatona nowa stolica (Amarna, około 1340 p.n.e.),
również powstawały w państwie faraonów lub
rozwijały się j u ż poza tym kręgiem kulturowym
(na przykład Marzabotto w Etrurii, około 500
p.n.e). W greckich koloniach, w przeciwieństwie
do rozwijających się swobodnie prastarych Aten
czy Olimpii powstawały ściśle uporządkowa
ne ośrodki mieiskie (miedzy innymi Sehnunt
na Sycylii około 628 o n e ) Ekspansia Gre
ków u m o ż l i w i a ł a rozładowanie p r z e l u d n i ć nvch miast a zasiedlanie obcvch terenów bvło
bodźcem dó szukania nowych rozwiązań. Układ
urbanistyczny onartv na nrostokatnei siatce ulic
nronaaowałHinnodamosz Milen, budowniczy
L i a r y w n i e r w s z e i nołowie V w i e k ń Zastosował
ao w nianie P i r e , Z Milen, i Thnrioi W e d ł n a
stosowane przez niego demoKratycznej zasady
isonomn (równego podziału; zaKIadano nowe
miasta w Ko oniacn grecKicn przez prawie
pięćdziesiąt lat. scentralizowanemu Imperium
Rzymskiemu bardziej od demokratycznego sys
temu nippodamejskiego odpowiadała prostokąt
na symetria hellenizmu, którą wraz z wzorcem
etruskim połączono w castrum Komanum Le
piej reprezentowało państwo i hierarchię władzy,
jednocześnie zapewniając obronność odpowied
nią dla nowo zakładanych posterunków wojsko
wych i stolic Prowincji (Kolonia, Strasburg T i m gad w Afryce) . Wymienione przekształcenia
urbanistyczne są zgodne z ujęciem miasta jako
emanacji kultury wyrażającej wiodące dla niej
3
W. Koch, Style w architekturze. Arcydzieła
europejskiego od antyku po czasy współczesne,
budownictwa
tłum.
W. Baraniewski i in., Świat Książki, Warszawa 1996,
s. 390-393.
BARBARZYŃCA
3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3
Miasto dobrego losu. Ideowe korzenie koncepcji Nowej Huty
treści. Wraz z wzrostem migracji i roli średnio
wiecznego mieszczaństwa następował bardziej
żywiołowy rozwój zabudowy, wcześniej niemoż
liwy ze względu na rygorystyczny plan rzymski.
Nowe lokacje powstawały wokół klasztorów
i zamków lub w miejscach istotnych dla szlaków
handlowych. W sposób ścisły planowano głów
nie ośrodki spełniające funkcję warowni, a ich
potrzeby militarne wciąż na nowo pobudzały
rozwój fortyfikacji .
4
II. Miasto idealne
71
święciło swoje triumfy w okresie baroku, bę
dąc odbiciem megalomanii władców. Dopiero
w ustroju monarchii absolutnej realizowane
były projekty miasta jako rezydencji, ogrodu,
garnizonu, prestiżowego obiektu, czy wreszcie
GesamtkunstweĄ Równocześnie zmieniał się sposób myślenia
o mieście. W czasach oświecenia wzrastało za
interesowanie drugim aspektem istnienia mia
sta - kreacyjnym, sprawczym. Wiązało się to
z XVIII-wieczną ideą „architektury jako dzie
dziny o wyjątkowej społecznej randze, sprzęga
jącej kwestie estetyki i polityki" . Dostrzegano
zawarty w mieście potencjał kulturowy, jego
ogromny wpływ na kształtowanie się relacji mię
dzyludzkich i stosunków społecznych, a także
nagły wzrost jego roli gospodarczej w okresie
rewolucji przemysłowej. Niektórzy zaczęli po
kładać nadzieje w nim jako narzędziu metodzie
systemie czy tez mechanizmie który ukształtuje
nowe społeczeństwo. Taki sam „nacisk padaiacv na 2~l0ba.ln.0sc rozwiązań, będzie charak
tervstvcznv dla teorii urbanistyczna w okresie
modernizmu.
6
7
Myśl o mieście idealnym zrodziła się naj
prawdopodobniej w umysłach starożytnych,
jednak dopiero w renesansie próbowano wpro
wadzać ją w życie. Idealnymi rozwiązaniami
urbanistycznymi zajmowały się wtedy najwięk
sze umysły epoki, między innymi Leonardo
da Vinci (którego pomysł wielopoziomowych
ulic i kanalizacji wykorzystano dopiero na prze¬
łomie X I X i X X wieku w Paryżu), Albrecht
Durer i Giorgio Vasari. Dla renesansowych teo
retyków inspirację stanowiło dzieło O architek
turze ksiąg dziesięć napisane przez Witruwiusza
miedzy 88 a 26 rokiem P.n e. Cele projektów
były r ó ż n e - zależnie od nich zwracano większą
uwagę na obronność fortyfikacji na parki iako
przestrzeń wypoczynkowa i ciesząca oko na
odpowiednie dla każdego stanu umiejscowienie
dzielnicy i tak dalei Kreślono ie na rozmaitym
olanie-koła kwadratu c^iazdy wielokąta ehn
sv i innych' nieraz fańfazvinvrh fi«n,r Proiek
ty miast idealnych realizowano jednak hardzó
r L d k o noniewaz koncentrowano sie na nrze
Puuowie juzistniejącycn osrodKow . almanoya
twierdza Wenecjan na peanie g ^ z d y
była
Z biegiem czasu paradygmatem stała się misja
cywilizacyjna Europy Zachodniej, wiążąca się
z industrializacją i uprzemysłowieniem. Szerząc
ideę gospodarczego postępu, podejmowano coraz
śmielsze przedsięwzięcia budowlane (moderni
zacja centrum Paryża w 1852 roku, londyńskie
metro w 1854, Kanał Sueski w 1859, Pierwsza Ko
lej Transkontynentalna w 1862, Most Brookliński
w 1870, Statua Wolności w 1884, Wieża Eiffla
w 1889, Kolej Transsyberyjska w 1891 i inne). Co
raz bardziej zmieniał się pejzaż miejski. Nadeszła
epoka eksperymentów społecznych, w której roz
poczęto realizacje różnych utopijnych projektów
na miarę X I X wieku.
4
Ibid., s. 397-399.
7
5
Ibid., s. 404.
socjalistycznego w planie „propagandy
6
„Racjonalnie przemyślana, funkcjonalną jednolita całość".
Wydawnictwo Leopoldinum, Wrocław 1999, s. 41.
Ibid
3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3
8
BARBARZYŃCA
W. Tomasik, Inżynieria
Ibid.
dusz. Literatura realizmu
monumentalnej",
Michat Naîecz-Nieniewski
72
Idąc za rozmaitymi wizjonerami, zarówno
rządy, jak i bogaci przemysłowcy a n g a ż o w a l i
się w tworzenie miast idealnych. Co charak
terystyczne, rzadko decydowano się ekspery
mentować na własnym podwórku. Jak więk
szość ideologii wymyślonych w obrębie kultury
zachodniej , tak i miasta idealne były testowa
ne raczej poza jej granicami. Wiele utopijnych
pomysłów starano się uskuteczniać w Nowym
Świecie, m i ę d z y innymi wioskę owenowską,
falanster Fouriera i Ikarię Cabeta. Jednym
z wyjątków było Guise we Francji, gdzie
alizowano w 1859 roku koncepcję Charlesa
Fouriera - pół wieku po jej ogłoszeniu. E l i
sabeth F ö r s t e r - N i e t z s c h e siostra s ł a w n e g o
filozofa w 1886 roku wraz z m ę ż e m założyła
w Ameryce Południowej kolonię Nueva Ger¬
mania dla czvstei krwi Arviczvkow W latach
dwudziestych X X wieku swoich sił na tym polu
nróbował też naibosratszv człowiek na świecie
Henry Ford Rył pomysłodawca trzyzmiano'
Wraz z panem Fordem jesteśmy głęboko prze
konani, iż gdybyśmy tylko zdołali wniknąć do
samych korzeni i serca rodziny i życia domowe
go (...), udałoby się nam stworzyć doskonalsze
przyszłe pokolenia, niż teraz, gdy docieramy do
nich jedynie w czasie godzin pracy .
11
9
10
weao trvhu pracy wynalazca taśmy fahrvcznei
i pfekJsnrem masnwei nrndnkrif O J r n i e t v
nhsesi! n ™ ™ ^ ^
obsesją ograniczania Kosztów
zważania
wydajności, w n i k a ł w życie prywatne swoich
pracowników i marzył o stworzeniu dealnej
społeczności, l ewnie dlatego założył na te
renie Manow Zjednoczonych az trzy miasta.
Warto zacytować stówa jego eksperta od siły
roboczej:
Chwilowy wzrost zapotrzebowania na g u m ę
w produkcji samochodów zaowocował w 1927
roku szalonym pomysłem. Zakładając własną
plantację w brazylijskiej dżungli, Ford chciał
jednocześnie z a p r o w a d z i ć tam porządek na
wzór amerykańskiego miasteczka: z krytymi
gontem domami, rynkiem, kościołem i szpita
lem, z elektrycznością zasilającą sieć telefonicz
ną, lodówki, pralki i gramofony, z lodziarnią,
estradą i dancingiem, z kortami tenisowymi,
kursami golfa i wieczorami poetyckimi, z wie
żą ciśnień, instalacją wodociągową i czerwo
nymi hydrantami wzdłuż prostych szerokich
dróg po których jeździć miały oczywiście słynne
Fordy T " .
III. Socrealizm
Dyktatorzy państw totalitarnych i partyjni
guru, podobnie jak inni władcy tego świata,
wykorzystują wszystkie sposoby ekspresji, które
opanowała ludzkość, jako narzędzia sprawowa
nia władzy. W odróżnieniu jednak od swoich
Najbardziej znanym przykładem są losy myśli
S. Friedrichsmeyer i in. (red.), The Imperialist Imagination:
marksowskiej, wykorzystywanej w Rosji w różnych
German Colonialism and Its Legacy, University of Michigan
mutacjach, rozplenionej na Bliskim Wschodzie, w Afryce,
Press, Ann Arbor 1998, s. 33-39.
9
w Ameryce Środkowej oraz Południowej i nadal wegetującej
11
jako oficjalna ideologia na terenach Azji. Wyobrażenie
psychoanalizy, tłum. M . Trzcińska Prószyński i S-ka,
Lenina jadącego z Niemiec do Rosji w zapieczętowanym
Warszawa 2009, s. 159, 160.
wagonie, niczym nowy koń trojański, jest trafnym skrótem
12
dla tej prawidłowości. Ponadto wielu krwawych dyktatorów
in Environmental History, Cambridge University Press,
studiowało w Europie Zachodniej, zanim objęło rządy
Cambridge 2002, s. 71-86. Por. G. Grandin, Fordlandia:
w rodzimych krajach.
The Rise and Fall of Henry Ford's Forgotten Jungle City,
10
R.C. Hołub, Nietzsche's ColonialistImagination: Nueva
Germania, GoodEuropeanism, andGreatPolitics,
E. Zaretsky, Sekrety duszy. Społeczna
i kulturowa historia
W. Dean, Brazil and the Struggle for Rubber: A Study
Metropolitan Books, Nowy Jork 2009.
[w:]
BARBARZYŃCA
3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3
Miasto dobrego losu. Ideowe korzenie koncepcji Nowej Huty
poprzedników likwidują wszystko, co nie repre
zentuje ideologii państwowej. Ideologia bowiem
ma obejmować poszczególne aspekty życia, jako
że zgodnie z oficjalną wykładnią jest samowy
starczalna: stanowi receptę doskonałą na idealne
społeczeństwo. Podkreśla się zatem ideę nowości
- nie tylko w znaczeniu nowatorstwa czy nowo
czesności, ale w sensie na nowo ustanawianego
FOT. TOMASZ CICH0REK
HTTP://T0MEKCICH0REK.W0RDPRESS.COM
świata. Nowa epoka oznacza nowego człowieka,
nowe społeczeństwo i państwo. Każda dziedzina
działalności człowieka miała być tego wyrazem.
W ich szeregu, obok malarstwa i rzeźby, również
architektura i urbanistyka.
Wbrew różnym wizjonerom łączącym przy
szłe społeczeństwa nowoczesne z futurystyczną
aglomeracją, konstruowane od podstaw miasta
socjalistyczne nie odznaczają się nowatorską
architekturą. Podobnie jak w innych dziedzi
nach życia, starano się ograniczyć indywidual
ną inwencję do minimum, wprowadzając je
W. Tomasik, op. cit., s. 39.
3-1
(1G-11) 3 3 3 3
den obowiązujący styl, którym stał się w końcu
socrealizm. Miasto w ustroju socjalistycznym,
postrzegane jako państwo w miniaturze, miało
być gigantycznym pomnikiem reprezentują
cym nowy porządek. W pewnym sensie była to
idea przeciwstawna wobec rojeń władców ab
solutnych. Miasto ludu miało być odpowiedzią
na zbytkowną rezydencję typu Wersal wznie
siony dla Króla Słońce, który
mógł powiedzieć: „Państwo to
ja". Według komunistów nade
szły czasy by odrzec- Państwo
tomy proletariusze" inrzeiśćod
mterńacionalistycznych mrzonekdo bardziej konkretnego im
perializmu.
T ł u m a c z ą c założenia swo
jego planu „propagandy mo
numentalnej", którego częścią
miał być socrealizm, Lenin po
woływał się w 1918 roku na
Miasto słońca Tommaso Cam¬
panella i wspomniane tam
„socjalistyczne freski" pełnią
ce funkcję edukacyjną. Pisał:
„Niech to będą choćby
towe bloki z inskrypcjami na
nich, m o ż l i w i e najczytelniej
szymi. (...) Za jeszcze w a ż n i e j s z e n i ż i n skrypcie u w a ż a m pomniki- popiersia lub posaJ naturalnei wielkości m o ż e płaskorzeźby
;
-,3
d s t a w i a ć antenatów
socia izmu" i bohaterów kultury" w e d ł u g
wcześniei snorzadzonei listy W czasach sta
linowskich idee komunizmu w y r a ż a ć miał j u ż
e
u D V
M i a
J
ł v b v
D r z e
każdy fracrment u f o r m o w a n e i nrzez c z ł o w i e
ka o r z e c z e n i w s z r z e a n l n n ś r i - założenia
a r r h i r e k t n n i r z ń e i r n z w L a n i a urhanistyrz
ne"H
Arehitekt snnłeezeń <twa hn d n i a Jean
i uiic, lecz liizyiiiereiii
u
BARBARZYŃCA
73
Ibid.
QUSZ
IUQZICICII.
IVIH
Michał Natęcz-Nieniewski
74
on możność o d d z i a ł y w a n i a na masy ludzkie
w s z ę d z i e i zawsze" .
Realizm socjalistyczny powstawał w opozycji
do nowatorskiego konstruktywizmu, który był
początkowo wspierany i wykorzystywany przez
bolszewików, a następnie, wraz z całą awangar
dą, potępiony przez Lenina i Trockiego. Pojawiły
się takie grupy plastyków, jak utworzona w 1921
roku Nowoje Obszczestwo Żiwopiscew lub za
wiązana rok później Assocjacja Chudożnikow
Rewolucjonnoj Rossiji. Wyeliminowanie wpły
wów konstruktywizmu końca lat dwudziestych
było wyraźnym sygnałem, w jaki sposób będzie
kształtowane życie artystyczne w ZSRR. Sztuka
miała być jednym z wielu narzędzi w walce o socidizm co oznaczało głównie położenie nacisku
na to b'v treść podporządkować funkcji dvdak
tyczna lako cześć propagandowa machiny ceł
niła wyznaczona role obok mediów i literatury
Jej przekaz miał być powszechnie zrozumiały
— stad bierze sie nóźnieisza komunistyczna ten
denria do dyskredytach innych niz realizm m u
tów w sztuce jako „formalistycznych".
15
Tematyka malarstwa i rzeźby socrealizmu
siłą rzeczy obracała się wokół etosów proleta
riusza i rewolucjonisty, później również żołnie
rza Armii Czerwonej. Przedstawiano doniosłe
czyny socjalistyczne, głównie pracę fizyczną,
i herosów w postaci portretów konkretnych re
wolucjonistów, działaczy, przodowników pracy
(które swoim wyidealizowaniem zaprzeczały
realistycznym założeniom ruchu) lub anonimo
wych wizerunków robotnika czy kołchoźnicy.
W architekturze preferowano budowle o klasycystycznej formie i monumentalnym charakterze,
takie jak gmach Uniwersytetu im Łomonosowa
Of 3.Z, Ibogate wnętrza, jak wystrój moskiewskiego
15
E. Goldzamt, Zagadnienie realizmu socjalistycznego
w architekturze, [w:] O polską architekturę
Materiały
socjalistyczną.
z krajowej partyjnej narady architektów
odbytej
w dniu 20-21 VI1949 roku w Warszawie, Warszawa 1950,
metra. Teorię nurtu sformułował Maksym Gor
ki. Nazwy użyto po raz pierwszy w 1932 roku,
kiedy na mocy postanowienia KC WKPB zlikwi
dowano wszystkie dotychczasowe organizacje
literacko-artystyczne i utworzono jednorodne
związki na ich miejsce. Od 1949 roku socrealizm
obowiązywał j u ż we wszystkich krajach bloku
sowieckiego . Należało wówczas zdecydować
przynajmniej orientacyjnie, co właściwie będzie
zgodne z tym niespójnym stylem narzuconym
polskiej kulturze. M o ż n a było twierdzić, jak
Edmund Goldzamt, że wystarczy wybrać „wła
sną, socjalistyczną w treści, narodową w formie
architekturę opierająca sie na postępowych tradyciach naszego narodu kształtująca sie poprzez
metodę realizmu socjalistycznego" odrzucając
kosmopolityczna konstruktywistyczna archi
tekturę burzuazyma w swei istocie odrtwaiaca
naród od nostenowe.ro snadku nrźeszłych no
16
koleń i nodnorzadkowuiaca «ro rozkładowym
wnływom J k r e i kultury Imneriali stycznego
Zachodu" Mnie fanatycznie hrzmia wytycz
ne nrzviete nrzez Rade SARP nrzewidmace ze
17
polska architektura otrzyma ,,tormy narodowe
bliskie i zrozumiale ludowi dzięki odzwier
ciedlaniu -ideowego bogactwa epoki budowy
socjalizmu -odkrycie, ze stylem typowym dla
polskiej architektury jest renesans, było ostat
nią wskazówką, jaką dano zdezorientowanym
architektom .
19
IV. Miasto p r z e m y s ł o w e
W sto lat po ogłoszeniu manifestu partii
komunistycznej, w którym Marks potępił „krytyczno-utopijny socjalizm i komunizm", zali
czając doń idee Saint-Simona, Fouriera, Owena
16
B. Osińską Sztuka i czas, WSiP, Warszawa 1986, s. 100, 101.
17
E. Goldzamt, op. cit.
18
W. Tomasik, op. cit, s. 39.
19
E. Goldzamt, op. cit.
s. 26; cyt. za: W. Tomasik, op. cit., s. 8.
BARBARZYŃCA
3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3
Miasto dobrego losu. Ideowe korzenie koncepcji Nowej Huty
i Cabeta , została podjęta decyzja o budowie
miasta, które nazwano później Nową Hutą. Najważniej szym j ego elementem miał być kombinat
- największa inwestycja Polski Ludowej. Pomysł
wzniesienia wielkiego zakładu metalurgicznego
pojawił się j u ż w 1945 roku, a prace projektowe
prowadzono od pierwszej połowy 1946 roku,
kiedy to n a w i ą z a n o kontakt z amerykańską
firmą Freyn Engineering Company z Chicago.
Miała ona dostarczyć całą niezbędną do budowy
huty dokumentację .
20
Mottem towarzyszącym budowie miasta mo
głaby być jedna z wielu - podobnie brzmiących
w całym bloku sowieckim - oficjalnych wypo
wiedzi odwołujących się do znaczenia postę
pu technologicznego dla rozwoju socjalizmu.
W swoim referacie na piątym plenum KC PZPR,
Bierut podkreślał, jakie zadanie stoi przed polską
gospodarką:
Przesiąść się na konia wyższej techniki na nowe skomplikowane maszyny własnej produkcj i, na nową hutę w przemy śle, na elektryfi¬
kację (...) - dopiero wówczas można zbudować
trwałe i niewzruszone podstawy socjalizmu
w Polsce. Dopiero bowiem wyższa technika
umożliwia wysoką wydajność pracy człowie
ka i stwarza warunki dla wydatnego wzrostu
dobrobytu i kultury całego narodu, dobrobytu
i kultury 111 ćl S pracujących, bez
nie 1X1 cl
21
Po odrzuceniu Planu Marshalla Polska za
cieśniła kontakty z ZSRR. W 1947 roku Stalin
„zaproponował" współpracę przy wzniesieniu
kombinatu metalurgicznego, pod warunkiem
że zamiast pół miliona ton stali rocznie wypro
dukuje a ż półtora miliona. W związku z tym
na początku 1948 roku zerwano u m o w ę z Ame
rykanami, a ZSRR zapewnił dostawę projektów
i podstawowych u r z ą d z e ń dla huty. Głów
nym projektantem został radziecki Gipromez,
z i n ż y n i e r e m Chryzantem Dmitrijewiczem
Zybinem na czele . Projekt kombinatu powstał
w wyniku pierwszych prac nad sześcioletnim
planem perspektywicznym rozwoju gospodarki
narodowej. W latach 1950-1957 pracowało nad
nim a ż kilkanaście radzieckich biur projekto
wych Wiatach 1949—1960 generalnym oroiek
tantem miasta był natomiast Tadeusz Ptaszycki
a nroiektantami osiedli miedzy innymi Mar'
22
ta i lanusz Inaardenowie Tadeusz Remhie
sa Tadeusz lanowski Adam Fołtyn Rolesław
Skrzvhalski Andrzei TInieiewski i Stanisław
JuchLwicz.
75
socjalizmu .
23
Cytowane słowa otwierały Kromkę
Nowej
Huty podsumowującą dzieje wielkiego przed
sięwzięcia. Miało się na nią składać opraco
wanie archiwów w posiadaniu Huty im. Le
nina. W obszernym wstępie dyrektor naczelny
Huty, mgr inż. Antoni Czechowicz, wskazywał,
że zwycięstwo Związku Radzieckiego w drugiej
wojnie światowej i „wyzwolenie Polski przez
bohaterską Armię Czerwoną" zapoczątkowało
nowej
epokę w dziejach narodu. Tym SĆI 111 y 111
zapowiadał, w jakich kategoriach będzie ujęta
historia powstania miasta - uniwersalnych i mi
tycznych .
24
20
K Marks, F. Engels, Manifest komunistyczny, tłum.
W. Piekarski, Książka i Wiedza, Warszawa 1976, s. 118-122.
21
A Markowski, Dwie huty, podobna historia: Zakład
Słowackiego Powstania Narodowego i Huta im. W I . Lenina
- budowa wielkiego socjalistycznego zakładu przemysłowego,
aluminium z osiedlem na 16 tys. mieszkańców.
22
T. Gołaszewski, Kronika Nowej Huty. Odutwoizenia działu
projektowania Nowej Huty do pierwszego spustu surówki
wielkopiecowej, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1955, s. 9, 27.
23
B. Bierut, Referat wygłoszony
na Kongresie
„Acta Histórica Neosoliensia" nr 10, 2007, s. 214, 215.
Zjednoczeniowym. Podstawy ideologiczne PZPR, Książka
W swoim artykule autor porównuje Nową Hutę ze słowacką
i Wiedza 1949, s. 61; cyt. za: T. Gołaszewski, op. cit, s. 6.
miejscowością Żiar nad Hronem, gdzie wybudowano hutę
3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3
BARBARZVÑCA
24
T. Gołaszewski, op. cit., s. 7.
Michał Natęcz-Nieniewski
76
Jednym z etapów na „trudnej, lecz pięknej
drodze do socjalizmu" miało być wzmożenie
sił wytwórczych społeczeństwa dzięki wysokiej
technice podporządkowanej ekonomice kraju.
W rzeczywistości oznaczało to charakterystycz
ny dla ideologii komunistycznej przesadny na
cisk na produkcję, angażującą masy w wyścigi
pracy, którą uznawano konsekwentnie za war
tość samą w sobie. Głównym ce
lem tak zwanej „planowej polityki
gospodarczej" był „stały rozwój sił
wytwórczych kraju" . Największą
waee przywiązywano do przemysłu
ciezkieeo zapewnia) aceeo rzadko
wymienianywoficialnych wypowie
dziach rozwói militarny. To wszyst
ko tłumaczy odrórny nacisk na hut
niczy charakter nierwszep-o w Polsce
socjalistycznego miasta
uprzemysłowienie będące okazją do pokazo
wej industrializacji. Przy wyborze miejsca pod
budowę zignorowano całkowicie fakt, że grunt
stanowiły w większości żyzne czarnoziemy. O
lokalizacji miał zdecydować ogół przyczyn eko
nomicznych, technicznych oraz polityczno-demograficznych . Pomysł tak bliskiego sąsiedz
twa (7 k m od Placu Centralnego do Rynku
26
25
V. Satelita
B u d o w ą wzorcowego miasta
PRL-u, zaplanowanego na 60-80
tysięcy mieszkańców, rozpoczę
to realizację planu sześcioletnie
go. Dzielnica powstała na obsza
rze gminy Mogiła, gromad Ruszczą
i Wadów, części gromad Branice i Przewóz.
Ziemie te zostały wskazane przez przysłanych
z Moskwy architektów - 13 stycznia 1949 roku
do Gliwic przybyli specjaliści radzieccy, aby usta
lić lokalizację odpowiednią dla powiększonego
projektu. Okolice Krakowa wybrano ze względu
na płaski teren źródła surowców i dostęp do odpowiedniei ilości wody rezerwuar siły roboczei
w małopolskich wsiach zaplecze transportowe
szkoły i wyższe uczelnie techniczne oraz słabe
FOT. TOMASZ CICH0REK HTTP://T0MEKCICH0REK.W0RDPRESS.C0M
Głównego) miał nieco odmiennego poprzednika
w brytyjskiej koncepcji z lat dwudziestych, która
sformułowała miasto satelitę z samodzielnymi
rynkami usług i zatrudnienia, ale uzależnione
od administracji, instytucji naukowych i kultu
ralnych większego ośrodka. W przypadku Nowej
Huty stosunki te miały przebiegać w sposób bar
dziej obustronny .
Wybór okolic Krakowa sugeruje bowiem
jeszcze jeden cel. „Nowe miasta i fabryki miały
27
Ibid.
rozwojowe), [w:] J. Dąbrowski (red.), Kraków.
26
Ibid., s. 31-40.
rozwojem miasta, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1957,
27
A. Ptaszycka, Oblicze urbanistyczne
25
Krakowa (Rozwój
współczesnego
Studia nad
s. 358.
miasta w latach 1945-1955, perspektywy
BARBARZYŃCA
3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3
Miasto dobrego losu. Ideowe korzenie koncepcji Nowej Huty
«przekształcać» strukturę społeczną, uwarun
kowaną przez formację schodzącą właśnie z h i
storycznej sceny" . Mieszkańcy pochodzenia
robotniczo-chłopskiego mieli stanowić równo
w a ż n i k dla drobnomieszczaństwa i inteligen
cji grodu Kraka . Była to część stalinowskiej
strategii w konflikcie pomiędzy „postępowymi"
siłami komunizmu a „reakcyjnymi" warstwami
społeczeństwa. „Nowa Huta świetnie pasowała,
by stać się społecznym i ideologicznym labora
torium stalinizmu" , z a u w a ż a Jerzy Sądecki
i cytuje Andrzeja Chwalbę: „Miała stanąć do
pojedynku ze starym Krakowem. Zmienić to
miasto rozpuścić «błekitna krew» w świeżej i do
brej, bó «robociarsko-biedniackiej»". Używając
dalei ówczesnej nomenklatury zdrowy element
proletariacki" miał rozsadzić "ten „zaścianek"
i rezerwat" krakowski Rekompensaty wre
rżane chłonom za odebrane ziemie stanowiły
znikomy procent ich wartości a ponadto docho
dziło nrzv tvm do nadużyć i machinacii Nano
t y k a n o n a r z y n n y o n ó r w y s i e d l a n y r h mieszkań"
rów Maiae I d n a k szczvtnv eel nnknnvwanń
28
29
30
31
takie przeszkody Pezsentymentów .
zatwier
dzeniu terenu Mogiły i 1 leszowa rozpoczęto
pracę od pomiarów pod zakład metalurgiczny
(1 kwietnia IW) .Juz w polowie
roku
przedłożono rezydmm Rządu plan urbani
styczny wraz z makietą, jednak władze zdecy
dowały wówczas o powiększeniu miasta do 1UU
tysięcy mieszkańców.
77
VI. Inspiracje i idee
Nowa Huta miała być przeciwieństwem „cia
snych i chaotycznych" ośrodków przemysłowych
na Zachodzie. Wytyczono sieć szerokich ulic,
place i skwery, miejsca wypoczynku i rozrywki.
Budynki mieszkalne nie od razu wpisywały się
w narzucony od połowy 1949 roku styl realizmu
socjalistycznego. Zanim dociśnięto ideologiczną
sztancę, powielano warszawskie domy autorstwa
Franciszka Adamskiego: jedno- i dwupiętrowe,
ze spadzistymi dachami, ustawione szeregowo
na dużej przestrzeni . Dopiero w następnym
etapie budowy zastąpione je większymi bu¬
dynkami o profilowanych gzymsach i płaskich
dachach ozdobionych attyka Realizując postu
lat intensyfikacji zabudowy łączono obrzezne
budynki w długie ciari Niezależnie od przy
ietego stylu osiedla oroiektowano pod woły
wem insniraćii amerykańska iednostka sąsiedzka
(neiphhourhood unh ronrelt) która w czasach
stalinowskich była oflrialnie noteniana Meto
da ta noleaała na koncentracii ustalone! liczhy
mieszkań wokół obiektów twórz a cvch w i i
34
społeczną
przedszkoli, szkol, sklepów .lelen
wyraz doktryna socrealizmu znalazła w zespole
oraz l l a c u Centralnym, co jednak me prze
szkodziło projektantom wzorować się na roz¬
wiązaniach i styfach zachodnioeuropejskich (na
28
WTomasik,cp.£«.,s.7.
(Osiedle Wandy, Osiedle Willowe, Na Skarpie).
29
A Kaszycka, o/>.«;.,s. 356.
W „module Adamskiego" można się dopatrzyć wpływów
3 0
J. Sądecki, O Nowej to Hucie piosenką, [w:] Najnowsza historia
„anglosaskiej idei miasta-ogrodu i koncepcji niemieckich
Polaków. Oblicza PRL, „Rzeczpospolita" 20.11.2007, s. 5.
kolonii pracowniczych z przełomu X I X i X X wieku,
realizowanych w Krakowie po 1910 roku na Salwatorze
31
Ibid.
32
D . Gut, Nowa Huta w świadectwach
mieszkańców,
oraz w latach 1941-1944 przez Niemców budujących
[w:] J. Bujak, A. Zambrzycka-Steczkowska, R. Godula
osiedle przy ul. Królewskiej". Może tu leży przyczyna
(red.), Kraków.
kojarzenia jego projektu z I I I Rzeszą. W Komorowski,
jej
Przestrzenie kulturowe, Wydawnictwo
Platan, Kraków 1993, s. 119, 120. Zob. też:
Urbanistyka i architektura Nowej Huty
T. Gołaszewski, op. cit., s. 57 i 65
„Rocznik Krakowski" t. L X X I , Kraków 2005, s. 190, 192;
3 3
3 4
T. Gołaszewski, op. cit., s. 56.
Budowano je na terenie całej Polski, ale żaden
zespół budynków nie jest większy od nowohuckiego
3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3
BARBARZYŃCA
1949-1959,
zob. także: T. Gołaszewski, op. cit., s. 66-67.
3 5
W Komorowski op. cit., 190, 193. Autor przytacza
informacje na ten temat za S. Juchnowiczem i A. Lorkiem.
Michał Nafęcz-Nieniewski
78
przykład francuskim, z czasów Ludwika XVI). i był to dialog złożony z kontradykcji oraz konty
Niemniej jednak dominowały cytaty ze stylów nuacji. Odpowiednikiem Rynku Głównego miał
historycznych pochodzących głównie z polskiej być plac z bogato zdobionym ratuszem miejskim,
architektury barokowej i renesansowej .
a Traktu Królewskiego - Aleja Róż. Plan zakładał
Równolegle do osiedli powstawały kolejne powierzchnię ponad dwa razy większą od Starego
wydziały kombinatu (nazywanego początkowo Miasta. W przeciwieństwie do bogatego w kościo
Gigantem): konstrukcji stalowych, mechaniczny, ły centrum Krakowa, w Nowej Hucie nie przewi
kuźnia, odlewni staliwa, odlewni żeliwa, wal dziano miejsca na żadną świątynię.
cowni gorącej blach, materiałów ogniotrwałych,
Już w renesansie próbowano zwizualizować
aglomerownia, siłownia i tak dalej. 22 lipca 1954
architekturę jednocześnie świecką i wzniosłą,
uznaje się za początek istnienia Huty im. Le 0 formie odpowiedniej do kultu Wiedzy. Bu
nina . Wzniesiono ją w odpowiedniej odległo dowla ukazana na Szkole Ateńskiej Rafaela sta
ści od osiedli mieszkalnych, za doliną Dłubni. nowi przykład idealnej architektury monumen
Z Placu Centralnego prowadziła do niej jedna talnej - wzorowanej zarówno na sakralnej, jak
z głównych ulic. Oprawę głównego wejścia sta 1 świeckiej - będącej pomnikiem nauki i filozo
nowiły dwa bliźniacze gmachy projektu Janusza fii. Style „świeckich religii", jakimi okazały się
Ballenstedta i Janusza Ingardena zbudowane być ideologie totalitarnego państwa, czerpały
w nierwszei nołowie lat pięćdziesiątych Sa do- w znaczący sposób z tradycji architektury sa
brvm przykładem z i ákich elementów oolskiei
kralnej. I to dosłownie znaczący: jeśli chodzi
architektury renesansowej korzystano: okazałe o detal, to formy architektoniczne miały m ó
attvki sugeruia że mamv do czynienia z Draw
wić językiem zrozumiałym dla każdego, niczym
dziwymi robotniczymi pałacami Motyw attyki biblia pauperum. Podobnie jak w projektach ka
snełniał wvmopi ideologiczne renesans został tedr i kościołów zakodowano przekaz odnoszący
u z n a n y z a styl historyczny «rodn'v naśladowania w
się do paruzji, takw budowlach socrealizmu znaj
architekturze nowego miasta zarówno ze wzele
dowała odzwierciedlenie szczęśliwość jutra.
d „ na ieo-o nostenowy charakter iak i na J
Nowa Huta miała być wizytówką Nowego
siedź J o K r a k o w f oiezvznv n o k k l i attvki Z
Państwa o bezklasowym ustroju, wyrazem spo
nesansowej . usiedle mieszkaniowe długo było łecznych przemian i ideowym komunikatem.
największym w powojenne] olsce. Ud Krakowa Był to hołd nauce w wydaniu ideologicznie spa
miały oddzielać je obszary parkowe, a od strony czonym: monumentalna architektura w swej
kombinatu wzdtuz doliny IJtubni przewidywano funkcji i formie została podporządkowana jednej
izolujący od szkodliwych wyziewów pas zieleni, z gałęzi socjalistycznej władzy. Monumentalizm
ze sztucznym jeziorem, plażą i boiskami teren niekoniecznie wskazywał na doniosłość funkcji
pomiędzy dzisiejszą aleją Solidarności i ulicą ta- obiektu - ta bywała bowiem skromna w sto
szyckiego podzielono na działki dla pracowników sunku do jego formy. Częściej przekazywała
znamienne treści: wzniosłość epoki (spełniony
Kombinatu.
Nowe miasto wyraźnie korespondowało z po Dostulat sDołeczeństwa idealnego) noteee Dańłożonym na zachód od niego „starym Krakowem" stwa robotniczego. Budynki tego typu miały
36
37
36
Ibid., s. 192-194.
op. cit., s. 214.
3 7
T. Gołaszewski, op. cit, s. 14.
39
38
W. Komorowski, op. cit., 202; zob. także: T. Gołaszewski,
Warszawa 1966, s. 39.
Wielka Encyklopedia Powszechna PWN, t. VIII, PWN,
BARBARZYŃCA
3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3
Miasto dobrego losu. Ideowe korzenie koncepcji Nowej Huty
same sobą świadczyć o głębokich przemianach
społecznych, a ich zadaniem było zapowiadanie
rychłej przyszłości. „Dzieła architektów i urba
nistów miały kształtować społeczeństwo nie
tylko w sposób bezpośredni, ale też pośrednio kierując myśli mieszkańców ku «jasnym dniom»
i szczęściu, jakie czeka «o przecznicę dalej»" .
Plan urbanistyczny Nowej Huty ma kształt
wachlarza i przypomina renesansowe oraz baro
kowe miasta idealne, kreślone na planie okręgu
(przykładami mogą być modele Andrei Palla
dia, Simone Martiniego lub Giorgia Vasariego,
a także te zrealizowane w Wersalu i Peters
burgu). Waldemar Komorowski wskazuje na
jeszcze inne możliwe wzorce; barokowe place
del Popolo i św. Piotra w Rzymie, klasycyzujący
układ centrum Londynu Christophera Wrena
i realizacje paryskie Georges'a Haussmana. Jak
stwierdza Woiciech Tomasik geometria prze
strzeni («bez zaułków») gwarantować miała,
iż w strukturze społecznei miasta powtórzy sie
harmoniine i proporcjonalne zestroienie cze
ści N o w a przestrzeń mieiska formowałaby
n o w e ™ człowieka nosłusznep-o - tak iak ona
- obiektywnym nrawom nauki" ' Tnsniracie re
nesansowymi miastami miały widocznie szcze40
4
aólne znaczenie sknrn ieszcze na nnczatku lat
niećdziesiatych krakowski SARP L a n i z o w a ł
d l ! architektów trzvdninwe wvcieczki antoka
Znaczny wpływ na projekt mogły mieć także
miasta przemysłowe o barokowej urbanistyce bu
dowane na ziemiach polskich pod koniec X V I I I
i w X I X wieku. Według założenia w Kunsztowie
(1790) gwiaździste place leżą wzdłuż przecina
jących się osi, natomiast w Białogonie (1816)
i Nietulisku (1820) występuje układ trójosiowy:
79
trzy ulice zbiegają się u wejścia do fabryki. Na
planie Nowej Huty widać, że starano się w jedną
połączyć dwie, zdawałoby się sprzeczne, kon
cepcje: miasta przemysłowego i miasta-ogrodu. Za punkt odniesienia mogło służyć „rze
mieślnicze miasto" Furttenbacha (XVII wiek),
w obrębie którego nakreślił on szkołę, łaźnię,
a przede wszystkim miejsca wypoczynku - staw,
lasek i porośnięte drzewami place. Nawet wały
obronne miały być obsadzone roślinnością. Na
tomiast klasycznym przykładem zrealizowanego
projektu miasta-ogrodu jest Richelieu autorstwa
Lemerciera (na podstawie szczegółowych wskazówekkardynała) w którym wszystkie dziedziń
ce wewnętrzne podwórza i place sa obsadzone
rzędami drzew«
Nawet po drugiej wojnie światowej na wy
obraźnię projektantów wpływała wizja wywo
dząca się z koncepcji Ebenezera Howarda. Jego
książka Garden Cities of To-morrow stanowiła
inspirację dla wielu teoretyków i działaczy spo
łecznych przełomu X I X i X X wieku. Podjęta
w niej na nowo myśl o mieście-ogrodzie została
wzmocniona żywotną doktryną higieny i eugeniki, a kontynuowała ideę komunalnej własno
ści ziemi. Przedstawiała rozwiązanie problemu,
jak jednocześnie zaspokoić potrzeby związane
z udogodnieniami miejskimi i z życiem bliżej
natury Odpowiedzią miał być ośrodek o kontro¬
lowanym rozwoiu terytorialnym i limitowanym
stanie zaludnienia", którego ziemia stanowiła
własność wspólnoty a układ urD3.nisüvcznv ZÜ
pewniał równowagę pomiędzy miastem a i ego
otoczeniem" . Na w z ó r założonych przez
Howarda miast fi etchworth Welwvn^ zaczęły
w Furonie nowstawać coraz dalsze od nrototynu
realizacie - także na ziemiach nokkich ÍZahki
Młociny) Większość tych projektów wiązała się
44
4 0
W. Tomasik, op. cit., s. 7.
43
W. Koch, op. cit.
41
Ibid., s. 6.
44
A. Czyżewski, Trzewia Lewiatana. Antropologiczna
42
Taką wycieczkę opisuje jeden z uczestników: http://www.
interpretacja utopii miasta-ogrodu, WUJ, Kraków 2001, s. 11.
nh.pl/jak_to_bylo.htm, 7.09.2009.
3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3
BARBARZVÑICA
Michał Nafęcz-Nieniewski
80
z niepowodzeniami organizacyjnymi lub ekono
micznymi, które wymuszały odchodzenie od za
łożeń bądź ich zarzucenie. Otoczone szerokimi
pasami zieleni zespoły osiedlowe Nowej Huty
nawiązują więc nie tylko do tradycji moderni
stycznych ośrodków robotniczych Polski przed
wojennej. Pomimo przygaśniccia entuzjazmu
dla konceptu miasta-wsi co pewien czas powraca
on w zupełnie nowych projektach zagospodaro
wania terenów bliskich dużym ośrodkom.
zamknięcie go również od południa efektownym
gmachem Domu Kultury - odpowiednikiem bu
dynków opery lub teatru narodowego w miastach
zachodnioeuropejskich. Po obu stronach miały
by mu towarzyszyć okazałe budowle. Na środku
Placu, w punkcie zbiegu alei Rewolucji Paździer
nikowej i alei Lenina, miała stanąć wysoka iglica
bardziej przypominająca starożytne obeliski niż
zwieńczone gwiazdą pomniki typowe dla krajów
Demokracji Ludowej.
Jak twierdzi Leszek Sibila, koncepcj a urbani
styczna Ptaszyckiego z 1949 roku opierała się na
największym do dziś mieście przemysłowym Ro
sji, stalinowskim Magnitogorsku (z którym łączył
ją charakterystyczny zbieg trzech osi na placu),
i na świeżo wówczas zakładanym Stalinstadt,
pierwszym socjalistycznym mieście na niemiec
kiej ziemi (również hutniczym, i z podobnymi
kwartałami osiedli mieszkalnych) .
Osiedla centralne odznaczają się od pozostałych
wyższymi budynkami, co ma służyć podniesieniu
rangi tego miejsca. Wzorowane na warszawskiej
MDM, wyróżniają się bogactwem detali archi
tektonicznych w postaci arkad, gzymsów i attyk szczególnie cztery gmachy wokół Placu Centralne
go. W pobliżu znalazł się również budynek Straży
Pożarnej i biurowiec przeznaczony dla instytucji
gospodarczych, społecznych i politycznych miasta.
Po 1956 roku zrezygnowano z wielu planów deko
racyjnych, obejmujących ceramiczne płaskorzeźby
na ryzalitach wokół Placu, figury i płaskorzeźby
n*ł elewacjach, a także kamienne okładziny na bu
dynkach wzdłuż głównych arterii .
45
VII. Opór rzeczywistości
Założenie urbanistyczne Nowej Huty oparło
się o zakole, w którym znajdują się Łąki Nowo
huckie objęte dziś ramionami osiedli od zachod
niej i wschodniej strony. Prostopadle do niecki
wytyczono główną oś skierowaną na północ . U jej
początku powstał główny plac, nazywany do dziś
Centralnym, choć nigdy nie znalazł się w rzeczy
wistym centrum miasta. Ma kształt zbliżony do
pięcioboku i odchodzi od niego promieniście pięć
szerokich alej. Od północy, wschodu i zachodu
otaczają go budynki z arkadami. Zgodnie z pier
wotnymi projektami parterowe części budynków
zostały przeznaczone na pomieszczenia o charak
terze publicznym. Plan urbanistyczny zakładał
46
45
R. Radłowska, Lenin nie stanąłby
nigdzie -
47
Na południe od Placu Centralnego, u podnóża
skarpy, projekt zakładał stworzenie Centralnego
Zalewu Wodnego o powierzchni 80 hektarów
z torami regatowymi, wydzielonymi kąpieliskami,
amfiteatrami nad brzegiem, wielkim stadionem
sportowym i innymi obiektami rekreacyjnymi.
Zdobycie funduszy na takie przedsięwzięcie było
niemożliwe . Podobnie plan wykorzystania terenu
zielonego nad Dłubnią jako miejsca odpoczynku
i rekreacji spalił n<ł pcinewce.
48
Główną oś założenia urbanistycznego, biorącą
swój początek na Placu, tworzy Aleja Róż, dzieląca
48
Za stroną Tadeusza Binka, który od 1952 roku pracował
rozmowa z Leszkiem Sibilą, http://miasta.gazeta.pl/
jako inspektor nadzoru budowlanego w Dyrekcji Budowy
krakow/l,35812,3133844.html, 07.09.2009.
Miasta Nowa Huta, a w latach 1956-1959 był tam
46
A. Ptaszycka, op. cit, s. 382.
dyrektorem do spraw przygotowania inwestycji:
47
W. Komorowski op. cit., 193.
http://tadeusz.binek.pl/6_02.htm, 7.09.2009.
BARBARZYŃCA
3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3
Miasto dobrego losu. Ideowe korzenie koncepcji Nowej Huty
miasto na dwa skrzydła. Na odcinku znajdują
cym się jeszcze w obrębie centralnych osiedli aleja
rozszerza się, tworząc podłużny plac. Na północ
od niego miała przecinać rynek z budynkami
partyjnymi po bokach i ratuszem - symbolem sa
modzielności pełnoprawnego miasta - na środku.
Na podstawie makiety widać wyraźnie, że formą
nawiązywał do renesansowych ratuszy w Polsce.
81
ciwlotniczych. Projekt budynków mieszkalnych
przewidywał też instalację radiofonii przewodowej:
montowano głośniki podłączone do osiedlowej cen
trali. Ponieważ okazało się to anachroniczną kon
cepcją, uruchomiono centrale nadawcze jedynie na
dwóch osiedlach. Wkażdym budynku przeznaczano
część piwnicy na wspólne: pralnię i suszarnię (czasa
mi projektowane na poddaszu). Powszechne zaopa
trywanie się w pralki i radioodbiorniki
przekreśliło jednak sens tych pomysłów.
Od wybuchu wojny w Korei w 1950
roku na każdym osiedlu z polecenia
władz budowano w piwnicach schrony
przeciwlotnicze. Jednak wobec dużych
kosztów i dewastowania wyposażenia
wykreślono je z nowych projektów. Po
wstałe schrony, szczególnie pod kombi
natem, świadczą o strategicznym wymia
rze i militarnym aspekcie przedsięwzięcia
z czasu zimnej wojny.
FOT. TOMASZ CICHOREK HTTP://TOMEKCICHOREK.W0RDPRESS.COM
Obawiano się jednak, czy kilkudziesięciometrowa
wieża (wzorowana zresztą na krakowskiej ) nie
stworzy zagrożenia dla samolotów z pobliskiego
lotniska w Czyżynach. W związku z przekształ
ceniem miasta w dzielnicę z budowy ratusza osta
tecznie zrezygnowano . Nie przewidziano szyb
kości, z jaką rozwiną się okoliczne przedmieścia.
Już po dwóch latach budowy Nowa Huta została
włączona do Krakowa .
Zarzucono też - częściowo lub całkowicie
- stworzenie pralni domowych i schronów prze
49
50
Na każdym osiedlu przewidzia
no podstawówkę, przedszkole, żłobek
i przychodnię lekarską. Oprócz tego,
na terenie miasta wzniesiono Teatr Lu
dowy, dwa bliźniacze kina (Świt i Świa
towid), Szpital im. Stefana Żeromskie
go. Pojawiły się także dwa stadiony (KS
Wanda i KS Hutnik) i nieduży zalew z plażą przy
ulicy Bulwarowej. Na osiedlu Szklane Domy, tuż
przy głównej trasie przemarszowej Plac Centralny
- Kombinat planowano postawić mało socjalistycz
ny za to kojarzący się z kapitalizmem, jedenastopietrowy hotel Orbis. Nic dziwnego ze z czcisem
również z tego projektu zrezygnowano .
52
VIII. Decydujące zderzenie
51
Historia dopisała gorzkie epizody do większości
prób zrealizowania „nowego Eldorado". Wszystkie
W. Komorowski "/'• <//.. s. 200.
51
A. Ptaszycka, op. cit., s. 358.
R. Radłowska, op. cit.
52
R. Radłowska, op. cit.
3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3
BARBARZYŃCA
Michał Natęcz-Nienlewski
82
społeczności „idealne" realizujące w USA pomysły
Owena i Cabeta rozpadły się po zaledwie paru la
tach istnienia, bezradne wobec klęsk żywiołowych
i wewnętrznej niezgody. Warunki przyrodnicze
w Nueva Germania okazały się nie do pogodze
nia z niemieckimi przyzwyczajeniami, a kolonia
zaciągnęła górę długów. W parę lat po samobój
stwie męża Elisabeth Fórster-Nietzsche porzuciła
mieszkańców i pierwsze pokolenie „nadludzi".
Fordlandia, wybudowana na wzór typowej ame
rykańskiej mieściny, nie zapewniła mieszkańcom
ochrony przed szkodnikami i chorobami tropikal
nymi. Dodatkowym utrudnieniem były drobia
zgowe zasady reguluiace życie według poglądów
pomysłodawcy
od programu kulmralnego po
wegetariańskie menu W trudnych warunkach
Amazonii stalv sie zapłonem buntu pracowników
co wraz z orólna norazka nlantacii zakończyło sie
zwinięciem interesu który zdazył iuz nochłonać
ponad 10 milionów dolarów.
W przeciwieństwie do tych eksperymentów,
miasto przemysłowe realizowane jako sztanda
rowy projekt planu sześcioletniego miało oparcie
w ustroju tak samo podporządkowanemu ideolo
gii komunistycznej. Mimo to, ciemna strona No
wej Huty doczekała się komentarza w Poemacie
dla dorosłych Adama Ważyka, przeczącym zresztą
dotychczasowemu nastawieniu poety:
Ze wsi, z miasteczek wagonami jadą
zbudować hutę, wyczarować miasto,
wykopać z ziemi nowe Eldorado,
armią pionierską, zbieraną hałastrą
tłoczą się w szopach, barakach, hotelach,
człapią i gwiżdżą w błotnistych ulicach (...)
Wielka migracja przemysł budująca,
53
A. Ważyk, Poemat dla dorosłych
i inne wiersze, PIW,
Warszawa 1956, s. 9. Poeta, mając pełną świadomość
nie znana Polsce, ale znana dziejom,
karmiona pustką wielkich słów, żyjąca
dziko z dnia na dzień i wbrew kaznodziejom w węglowym czadzie, w powolnej męczarni,
z niej się wytapia robotnicza klasa.
Dużo odpadków. A na razie kasza.
53
Wtórował mu młody Ryszard Kapuściński,
analizując temat zaplecza kulturalnego i rekre
acyjnego Nowej Huty: „dwa maleńkie kina (oko
ło 400 miejsc łącznie na 80 000 mieszkańców), ani
basenu, ani boisk". I pytał: „Kto zatwierdził plan
budowy miasta przewidujący dotąd tylko dwa
małe kina, a za to wiele knajp?" .
54
IX. Idea i praktyka
Można założyć, że na koncepcję Nowej Huty
wpłynęły projekty miast idealnych i przemysłowych,
idee miasta-ogrodu i miasta satelickiego. Oczywiście
wszystkie w interpretacji socjalistycznej, a po części
wręcz sowieckiej. W tej perspektywie Nowa Huta
jawi się jako owoc konkremych prądów myślowych,
permutacji ideologicznej komunizmu, skrzyżowa
nia rozmaitych czynników kulturowych o zaska
kującej niekiedy proweniencji. Została zbudowana
w wyniku zewnętrznej decyzji politycznej. „Nowe
miasto narzucało od początku swoim mieszkańcom
«ideologie zamieszkiwania* z góry ustalony podział
CZ9.SU- i przestrzeni Czasu - poprzez wypełnienie go
obchodzonym, ( ') świętami oraz przestrzeń, - przez
wsl^zan,eLwychm,e sc<<adorac ,>!'' zauważa Dorota
Gut Gospodarcze p zeds,ewz,ec,e' na zamówienie
Moskwy okazu sie być również eksperymentem SPO
łecznymlednaLaokolemeetapyzaskoczyłyzarówno
twórców miasta, jak , jego wrogów Wszystko dlatego
1
1
55
ie
54
R. Kapuściński, To też jest prawda o Nowej Hucie,
„Sztandar Młodych" nr 234, 30.09.1955; cyt. za:
utopijnego rodowodu Nowej Huty, umieszcza w tym
http://www.kapuscinski.info/page/po_smierci/jezy k/l/kat/2/
samym utworze nazwisko Fouriera, którego wizja „morza
txt/36, 07.09.2009.
lemoniady" ziściła się jako system kłamstwa i odwracania
55
D. Gut, op. cit., s. 121.
pojęć.
BARBARZYŃCA
3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3
Miasto dobrego losu. Ideowe korzenie koncepcji Nowej Huty
że - jak twierdzi Michel Foucault - żaden projekt nie
gwarantuje stałego porządku, bo zawsze jest możliwość
sprzeciwienia się mu. Powołując się na francuskiego
myśliciela, można zatem zdecydowanie odrzucić kon
cepcję architektury determinującej lub wyzwalającej
człowieka, jako że wolność jest praktyką (h liberté est
une pratique) .
Pod względem ideologicznym koncepcja poniosła
więc prawdziwą klęskę, kiedy dzielnica stała się ośrod
kiem strajków przeciw władzy i w obronie religijnego
aspektu życia mieszkańców. W jednolitej siatce seman
tycznej miasta zaczęły powstawać wyłomy. Najpierw
w postaci placu pod budowę kościoła i słynnego Krzyża
Nowohuckiego, który w kolejnych odsłonach pełnił
tę funkcj ę przez pół wieku pomimo (z powodu ? ) wybu
dowania w tym miej scu obiektu reprezentuj ącego j edną
z instytucji władzy - szkoły . Następnym dysonansem
była „Arka Pana" w Bieńczycach, formą nawiązująca
do sztandarowej dla modernizmu kaplicy w Ronchamp
projektu Le Corbusiera. Znakiem oporu wobec funda
mentalnej dla miasta ideoloeii stała sie próba wysadzę
ma pomnika Lenina a urwame mu stopy przełamało
56
57
83
nietykalność symbolu dominującego nad hutniczym
miastem. Choć „kolos" nie runął, to socjalizm zo
stał w symboliczny sposób pozbawiony stabilności.
Ostatecznym zaprzeczeniem świeckiego charakteru
starszej części dzielnicy stał się kościół Matki Boskiej
Częstochowskiej na osiedlu Szklane Domy, budowa
ny tuż przed tak zwaną „zmianą systemową". Nad
Nową Hutą poj awiły się wieże kościelne, z których bij ą
dzwony, a przez osiedla, zamiast pierwszomajowego
pochodu przechodzi procesja Bożego Ciała-wszystko
to wbrew planom pomysłodawców „pierwszego socj alistycznego miasta" w Polsce Ludowej .
58
Jednak w odróżnieniu od rozmaitych utopijnych
projektów na świecie, społeczność dzielnicy nie roz
padła się, apo przej ściu historycznych kryzysów, które
dotknęły wielemiastwblokuwschodnim,NowaHuta
nie przestała funkcjonować. Wprawdzie włączona
w organizm „starego Krakowa" utraciła swą autono
mię urbanistyczną, lecz w świadomości mieszkań
ców zachowała swoją tożsamość. Ponadto zyskała
wewnętrzną równowagę pomiędzy dwiema siłami:
ideą i praktyką.
City of Good Fate. Ideological Roots of the Concept of Nowa Huta
The aim of this article is to present diversity of origins of Nowa Huta. The idea of the socialist city was
a continuation of Utopian thinking about the society and the city. We can find the same thought in projects
created by some great minds of Renaissance, as well as in English projects like garden cities and satellite
towns (especially Howard's projects that were put into practice). The creators of Nowa Huta were inspired
also by the examples of workers' estate in Poland and communist industrial cities. The main assumption
was to shape a new kind of Soviet man by means of the architectural concept of the city. In this point
Nowa Huta failed. In fact, it were the inhabitants who started to transform the town.
56
M. Foucault, Espace, savoir et pouvoir, [w:] D. Defert
57
Była to (zaprojektowana w duchu funkcjonalizmu) jedna
i F. Ewald (red), Dits et écrits, 1954-1988, Gallimard, Paryż
z tysiąclatek, które były częścią przygotowań do obchodów
1994, s. 275-276; cyt. za: M. Kwiek, Dylematy tożsamości.
„Tysiąclecia Państwa Polskiego" organizowanych przez Partię
Wokół autowizerunkufilozofaw powojennej myśli francuskiej,
między innymi dla zmarginalizowania „Millenium chrztu Polski",
Wydawnictwo Naukowe Instytutu Filozofii U AM, Poznań 1999,
projektu Kościoła Katolickiego. W. Komorowski, op. cit, s. 209.
s. 43. Według Kwieka sformułowanie Foucaulta, którego
58
oryginalne brzmienie podałem w nawiasie, pochodzi z jego
strategii zmierzających do jej odzyskania i „uwłaszczenia". D. Gut,
rozmowy z Rabinowem.
op. cit, s. 120, 124.
3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3
BARBARZYŃCA
Według Doroty Gut taka sakralizacja przestrzeni jest jedną ze